Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus : Series latina"

See other formats 


HER Et 
LIV 


Digitized by the Internet Archive 
in 2011 with funding from 
University of Toronto 


εἰ} 


ttp J/Iwww.archive.org/details/patrologiaecu r191mign 


PATROLOGLE 


CURSUS COMPLETUS 


SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, 


OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM, 


SIVE LATINORUM, SIVE GRJECORUM, 


QUI AB EVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1216) PRO LATINIS 
ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GILECIS FLORUERUNT : 


RECUSIO CHRONOLOGICA 
OMNIUM QU/E EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC/E TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA 
ECCLESLE SJECULA, 


JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGEN 
TER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS 
OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU/E TRIBUS NOVISSIMIS SJECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA ; 
INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTISUBSEQUENTI- 

BUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINA- 

RUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNA- 

TA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE 
AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; 


DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATI- 
STICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITUR- 
GICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE; SED PRJESERTIM 
DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCiLICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID 
NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, 

IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU  CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURZE 
SACRAZE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM 
SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM 5. SCRIPTURJE VERSUS, A PRIMO 
GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT: 


EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS, 
CHARTJE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM "VARIETAS, 
TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGIA DECURSU CONSTANTER 
SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRJESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, 
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM 
IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES JETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE 
PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. 


SERIES LATINA PRIOR, 
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJE 
A TERTULLIANO 'AD INNOCENTIUM Ill. 


AGGURANTE J.-P. MIGNE, 


Bibliothecze Cleri universe, 
BIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTIC/E RAMOS EDITORE, 


——À Ὸ 


PATROLOGUE TOMUS CXCI. 
PETUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPUS. 


PARISIIS 


APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES 
IN VIA DICTA: AVENUE-DU-MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE-DU-MAINE, 197. 


1880 


———————— 


CLICHY. — EX TYPIS PABLI DUPONT, 12, vIA DICTA BAC-D'iSNIEREs. 1381.11.79. 


THE INSTITUTE OF MEDIAEVAL STUDIES 
I0 ELM ELEY, PLACE 
TORONTO 5, CANADA, 


DEC. 7.1931 


etf 


SAECULUM XII 


P. LOMBARD 


MAGISTRI SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPI 


OPERA OMNIA 


PRODEUNT MAGISTRI OPERA EXEGETICA EX EDITIONIBUS PARISIIS ANNO 1536 Er 1541 pnELO 
COMMISSIS, PRAEVIA DILIGENTISSIMA EMENDATIONE, EXPRESSA; SENTENTIARUM VERO 
LIBROS PRISTINO SUO NITORI VERE RESTITUTOS SUPPEDITAVIT EDITIO ANTUER- 


-S- 


PIENSIS, ANNO l5 T CURANTE J. ALEAUME PARISIENSI THEOLOGO DATA 


ACCEDUNT 


MAGISTRI BANDINI 


THEOLOGI DOCTISSIMI 
SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR 


AQQUHANTE J.-P. MIGNE 
Bibliothec:e Cleri univers:e 
SIVE 


CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTI.E ECCLESIASTIC/E RAMOS EDITORE 


————QM— — 
TOMUS PRIMUS 
————'ÁQ—M—À 
PARISIIS 
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES 


IN VIA DICTA AYXENUE DU MAINE 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE 127. 


1819 


ELENCHUS 


AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CXCI CONTINENTUR 


PETRUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPUS. 


Commentaria in Psalmos. Col. 64 
— in Epistolas D. Pauli. 1297 


PROLEGOMENA 


NOTITIA HISTORICA. 


(Gallia Christiana vetus, t. VII, col. 68, in episcopis Parisiensibus.) 


Theobaldi defuneti in locum. communibus cano- A pluribus erit; desumitur ex Chronico Ricobaldi Fer- 


nieorum volis suffeetus est Philippus, Ludovici 
Crassi filius, frater autem Ludovici VII. Uxorem 
primum duxerat, at disrupto postea matrimonio, 
cum militize sacrze nomen dedisset, Henrici fratris, 
qui Cistereiensem ordinem inierat, in sacerdotia 
suecessit, archidiaconique, non decani, ut habet 
Robertus de Monte, in Ecclesia Parisiensi munus 
tunc obibat, cum electus est episcopus. At quae 
Philippi virus erat et modestia, in gratiam Petri 
quondam przeeptoris dignitati lubens renuntiavit, 
archidiaconusque obiit anno 1161, memoratus in 
Necrologio pridie Nonas Septemb. et sepultus est 
retro majus altare sub capsa sancti Marcelli cum 
hoc epitaphio : Hic jacet Philippus filius Ludovici 
Crassi regis Francorum, archidiaconus Ecclesie Pa- 
risiensis, qui obiit anno 1101. 


Petrus itaque, Lombardus dietus quia Novarice 
natus est apud Insubres, quam provinciam postea 
Longobardi ineoluere, primis Bonanie studiis ope- 
ram dedit, tum amore discendi incensus, in Gallias 
venit, episcopi Lucensis litteris sancto Bernardo 
commendatus, ut illi in Galliis necessaria procura- 
ret. Remis aliquantulum temporis «commoratus, 
eundi Parisios impetum concepit. Bernardus itaque 
ad Gilduinum Sancti Victoris abbatem scripsit epi- 
stolam 410, ut ei ad Nativitatem beate Marie vi- 
ctum  subministraret. At tantum Parisiis profecit 
Petrus, ut non solum ibi permanserit. sed et do- 
cendi magisterium sibi sumpserit, qua quidem in 
exercitatione mullum temporis insumpsit, magnam- 
que scienti: laudem consecutus est. Unde a clero 
Parisiensi Philippus eleetus preceptori suo jam 
Carnotensi canonico locum et dignitatem gratanter 
cessit, quam ab anno 1159 ad 1160 tenuit Petrus, 
ut constat ex chronico Nicolai Trivetti (1), ex charta 
in annalibus Vietorinis, qua Petrus canonicis hu- 
jusce domus asserit decimam apud Rezias an- 
no 1159, episcopatus primo, et ex instrumento quo 
sanctimoniales de Edera investivit de terlia parte 
decim: apud Athias, dato apud S. Victorem anno 
1159, episcopatus primo. Id etiam confirmatur ex 
annis Mauritii, qui episcopatum auspicatus est 
anno 1160. Joannes Parisiensis ad eumdem ejusdem 
Petri annotat obitum. Pauca nobis supersunt mo- 
numenta de ejus episcopatu, quippe cujus tempus 


rariensis apud Claudium Etiennot temo VII Fragm. 
hist.pag. 186 : Per hec tempora Petrus Lombardus 
de territorio Navarie agnoscitur clarus ingenio, qui 
librum Sententiarum composuit, vir peritus et humi- 
lis. Hic dum esset episcopus Parisinus,quidam opti- 
mates illius pagi quo fuerat genitus, causa salutandi 
cum matre illius, quam cum eis ducebant, Parisios 
sunt profecti, et quia mater paupercula erat,eam ut 
decere opinabantur vestibus ornaverunt. Quibus illa 
uit : « Ego novi filium meum, qui non gaudebit hoc 
cultu. » Profectiigitur ad episcopum Petrum matrem 
offerunt, quam ille intuitus, ai : « Hec mater mea 
non est,nam ego fui paupercule filius, » e£ avertit 
oculos ab ea. Mater tandem comitibus : «Heu ! dizit, 
vobis dixi, novi filium meum et mores ejus,date mihi 
ut vestiam vestes solilas, tunc me noscet.» Resumpto 
ergo solito cultu ad filium reducitur.At Petrus ubi 
illam sic aspexit, ait : « Hec mater mea est,hec est 
paupercula mater, qug me genuit, lactavit, fovit, 
educavit;»et surgens eam sinu suo suscepit,et se juxta 
fecit sedere.Hic ctiam Pauli apostoli Epistolas utili- 
ter explicuit. Defunctus sepelitur Petrus in ecclesia 
collegiata suburbii S. Marcelli, cujus tumulo legi- 
tur etiamnum hec inscriptio : Hic jacet Magister 
Petrus Lombardus Parisiensis episcopus, qui compo- 
suit librum Sententiarum, glossas Psalmorum, et 
Epistolarum, cujus obitus dies est. xau. Kal. Au- 
gusti (2) ; cui quidem inscriptioni perperam adjectus 
est posteris seculis annus 1164. 

Porro nemo est in theologicis vel minimum ver- 
satus, qui de Lombardo non audierit, Summis hunc 
laudibus prosecuti sunt Mattheus Paris, Tritemius, 
sanctus Antoninus, Sixtus Senensis, auctuarium 
Aflligemense et Aquicinetinum, Henrieus Gandaven- 
sis, Opmeerus, Baronius et Bellarminus cardina- 
les, Genebrardus, Possevinus, Massonus in Annali- 
bus, Francicis, sexcentique alii. Albericus in Chro- 
nico recitat egregias tanti viri lucubrationes, librum 
Sententiarum, Glossaturam super B. Pauli Episto- 
las, opus satis grande super Psalterium, et hzc est 
jn scholis qu:e dicitur Major Glossatura. Addit Au- 
bertus Mir:us ex. Chronico Delgieo eum compilasse 
ex dietis sanctorum Patrum, hoc est Ambrosii, 
Hilarii, Augustini et Cassiodori, commendabile opus 
Sententiarum, in divinis eliam Seripturis sludiosis- 


brevius fuit : sed hoc unum, idque magnificum pro- D simum et notabiliter doctum fuisse, ingenio subtilem 


(1) Spicil; tom. VIII, pag. 415. 
ParnoL. CXCI. 


(2) Sauval, tom. I, p. 432. 


11 PETRUS 


LOMBARDUS. {2 


qui nomen suum eum tanta gloria transmisit ad po- A nem esse ex anima rationali et humana carne sub- 


steros, ut suis opusculis theologorum schola ubique 
exercitata singulari veneralione Magistrum eum no- 
minet. Sententiarum ejus libros commentariis illu- 
strarunt doctissimi scholasticorum Guillelmus An- 
tissiodorensis, Albertus Magnus, 85. Thomas, S. 
Bonaventura, Guillelmus Durandus, JEgidius de 
Roma, Gabriel major, Scotus, Okamus, et Guillel- 
mus Eslius. Plures a Lombardo sermones scriptos 
asserit Eisingrenius. Libros ejus Sententiarum, 
parlim scriptorum vilio corruptos et mulatos, par- 
tim Lombardi ipsius bona fide, sed non satis cauta, 
multis falsis citationibus et aliis mendis laborantes, 
ut qui plura ab Hugone de Sancto Victore et 
Glossa ordinaria mutatus est, ad veri regulas revo- 
carunt tum Joannes Alealmus, tum Lovanienses ; 
commentaria vero in Psalmos, qui vocant Hymnos, 
et Soliloquia illustravit, et in lucem edidit Richar- 
dus Cenomanus. Cum autem primus theologi: va- 
stissimum pelagus totum aggressus esset, non mi- 
rum si vir alioquin doctissimus in aliquot scopulos 
erroris incurrat aliquando : loca videsis apud Sixtum 
Senensem in libris v et vr Bibliotheece sancta adno- 
lat. 62 et 71. Apud Alexandrum vero III hzresis 
nomine cum fuisset insimulatus, quod docuisset 
Christum. ut hominem non esse aliquid, summus 
pontifex Willelmo Senonensi archiep. mandavit ut 
in conventu episcoporum apud Parisios hanc Petri 
quondam Parisiensis episcopi doctrinam penitus 
abrogare studeret, theologisque docere juberet 
Christum ut perfectum. Deum sic perfectum homi- 


sistentem. Scripsit quoque libellum contra Lombar- 
dum Joachimus abbas Florensis cenobii ; at vero 
in concilio generali Romano ipse accusator Joa- 
chimus damnatur anno 1215, Eamdem Petri Lom- 
bardi doctrinam fortiter impugnavit Gualterus sex- 
tus prior Sancti Vietoris Parisiensis quatuor libris 
nondum editis, qui in bibliotheca Victorina asser- 
vantur, in quibus eum annumerat Petro Ab:elardo, 
Petro Picetaviensi et Gilberto Porretano, quos appel- 
lat quatuor Francie Labyrinthos, vehementerque 
inseclatur quod ad Aristotelicam dialecticam fidei 
altissima mysteria meliantur. Alii Petrum Lombar- 
dum plagii insimulant, dicuntque ex libris Senten- 
tiarum Petri Abzlardi eum non parum profecisse, 


pt Bandinum quemdam obscuri nominis theologum 


in quatuor Sententiarum libris, qui Viennz» prodie- 
runt anno 1519, pene integrum exscripsisse. Vide 
Jacobum Thomasium De plagio litterario, a sect. 
493 ad 502. In cap. Fraternitatem extra De dona- 
tionibus in vetusto cod.. ms. S. Germani a Pratis 
Alexander III scribens ad episcopum Parisiensem 
ait P. (Petrum Lombardum) decessorem ejus gra- 
ves donationes fecisse in detrimentum ecclesi: ca- 
nonicis suis inconsultis. Quod speclat ad eos qui 
volunt Lombardi fratres fuisse Petrum Comestorem, 
et Gratianum ex adulterio natos, fabulam reprobat 
S. Antoninus, ex eo quod Lombardus patria fuerit 
Novariensis, Gratianus decreti compilator Etruscus, 
et Petrus Comestor Trecensis. 


NOTITIA ilISTORICO-LITTERARIA 


Histoire littéraire de la France, par des religieux Bénédietins, t. XII, p. 585. 


d 1l. — Histoire de la vie de Pierre Lombard. 


Pierre Lombard prit son surnom de la Lombardie 
oü il naquit, dans le territoire de la ville de Novare 
(3). Sa famille était. pauvre et obscure (4), mais il 
eutle bonheur de trouver un protecleur qui lui fit 
faire ses premieres études à Bologne. De là (5) il se 
rendit en France pour les perfectionner, apportant 
avec lui des lettres de recommandation de l'Evéque 
de Lucques à S. Bernard. Celui-ci l'envoya dans 
l'école de Reims, oü pour lors enseignait vraisem- 
blablement Lotulfe, qui étant Novarais lui-méme, 
dut prendre un soin particulier de son compatriote. 
La renommée des professeurs de Paris l'attira de- 
puis en cette ville. Son dessein n'était pas d'y. faire 


(9) Paul Jove (Hist. 1. ni) dit que Pierre Lombard était 
né dans un bourz qu'on. nommait communément Lumen 
omnium ; ce qui lui fit donner, ajoute-t-il, à lu-méme le 
litre de Lumen omnium. Nous pensons que le bourg dont 
il s'agit ici, est Lumello dans le Milanais, que les géogra- 
phes prennent pour l'ancienne ville de  Laumellum. Ce 
bourg est situé sur la riviere de Groena, entre Valence et 
Vigevano. 


(4) On ne s'ariétera pasici à réfuter la fable qui donne 


(qune longue résidence. Ainsi le mandait S. Bernard 


(ep. 410) à Gilduin, abbé de Saint-Vietor, par une let- 
tre oitil le priait de pourvoir pendant quelques mois 
à son entretien. Mais les charmes d'un séjour dés 
lors si commode et si avantageux pour les gens de 
lettres, le captivérent bientót et ne lui permirent 
plus d'en sortir. Ardent au travail, ses progres con- 
formes à ses efforts lui méritérent une chaire de 
théologie, qu'il remplit durant plusieurs années 
avec la plus grande réputation. On prétend que pen- 
dant le cours de ses lecons il fut pourvu d'un ca- 
nonicat dans l'Eglise de Chartres. Mais cettefaveur, 
comme le prouve du Cange (6), tomba sur uneautre 
personne du méme nom, qui exercait les fonctions 
de médecin auprés du roi Louis le Jeune (7). Une 


Pierre Lombard, Gratien et Pierre le Manzeur pour trois 
freres utérins, nés d'une femme adultere. La. distance des 
lieux suffit pour. détruire cette fiction. Pierre Lombard 
était Novarais, Gratien Toscan, et Pierre le Mangeur était 
de Troyes en Champagne. 

(Ὁ) Dubois, Hist. eccl. Paris, t. V, p. 121. 

(6) Gloss. Lat. verbo Archiater. 

(1) Baronius s'est également mépris en le eonfon- 
dant avec Pierre Lombard, ami de saint Thomas de 


—— UG 


13 


NOTITIA 


14 


récompense bien plus considérable l'attendait, mal- A Tout était matiére de probléme dans cette nouvelle 


gré l'obstacle que l'obscurité de sa naissance, jointe 
à sa qualité d'étranger, semblait y former. C'était 
l'évéché de Paris, qui ayant vaqué l'an 1159 par la 
mort de Thibaut, fut d'abord offert à Philippe, frére 
du roi Louis le Jeune (8). Mais ce Prince qui n'avait 
pas jugé au-dessous de lui la place d'archidiaere 
de Paris qu'il occupait alors, trouva celle de pre- 
mier pasteur de cette. Eglise au-dessus de ses for- 
ces et la refusa. Sur ses avis et à sa. demande, on 
lui substitua Pierre Lombard, dont la vertu, les ta- 
lents et les services lui avaient paru plus assortis à 
celte dignité. C'est ainsi qu'un auteur contempo- 
rain raconte l'élection de ce dernier. Gaultier, prieur 
deSaint-Vietor dans le méme siecle, l'accuse au con- 
traire d'étre parvenu à l'évéché par des voies simo- 
niaques (9). Mais cet écrivain, comme on le verra ci- 
aprés, montre tant de passion contre la mémoire de 
ce prélat, qu'il ne mérite nullement d'étre cru. sans 
garant sur un pareil fait. Pierre ne jouit pas long- 
temps de l'épiscopat, et dés l'année suivante, 1160, 
on le voit remplacé par Maurice de Sulli (10). On 
ne connait presqu'aucum trait de son gouvernement, 
allendu sa briéveté. Mais celui que rapportent les 
auteurs du nouveau Gallia Christiana montre que 
la sagesse quil'avait porté sur son siége, ne l'y avait 
pas abandonné (11). i 

Nous n'ignorons pas que le méme trait est attri- 
bué à d'autres prélats ; mais il n'y a nul inconvénient 
quil ait été répété et d'ailleurs nous le donnons 
pour tel que nous l'avons trouvé. 

Le corps de notre prélat fut inhumé dans le chceur 
de l'église de Saint-Marcel prés de Paris, ou l'on voit 
encore cette épitaphe sur sa tombe (12) : Hic jacet 
Magister Petrus Lombardus Parisiensis epicopus, 
qui composuit librum Sententiarum, Glossas Psal- 
morum et Epistolarum, cujus obitus dies xut 
Kalend. Aug. 

L'école théologique de Paris n'a point cessé d'ho- 
norer la mémoire de ce grand homme. Depuis un 
temps immémorial elle est dans l'usage d'obliger ses 
bacheliers en licence d'assister au service qu'elle 
fait célébrer tous les ans pour lui le 29 Juillet (13.) 


2II. — Ses écrits imprimés. 


1? Deux méthodes régnaient dans les écoles de théo- 
logie, lorsque Pierre Lombard se mit sur les rangs 
pour enseigner. La premiere, qui était celle de l'an- 
liquité, consistait à expliquer par ordre la doctrine 
renfermée dans l'Ecriture, d'aprés l'Ecriture elle- 
méme οἱ la tradition. Méthode simple, mais süre, 

acifique, lumineuse, qui maintenait dans sa purelé 
e dépót de la révélation, édifiait en instruisant, et 
fixait à l'esprit humain le terme oü il devait s'ar- 
réter dans la recherche des vérités du salut. La se- 
conde, que notre auteur avait presque vue naitre, 
était de traiter les matiéres de la religion comme 
celles de la philosophie, d'une maniere contentieuse 
et par la voie du raisonnement. Embarrassée, poin- 
üilleuse, plus propre à satisfaire la curiosité, qu'à 
nourrir la piété, elle rompait les barriéres qui sé- 
parent la raison de la foi, ouvrait la porte à des ques- 
lions sans fin; οἱ moins occupée du principal que 
de l'aecessoire, elle jetait des nuages sur le premier 
de ces objets par les efforts que ses partisans fai- 
saient pour répandre des lumiéres sur le second. 


Cantorbéri et de Jean de Sarisberi, qui lui écrivit, 
en 1167, une lettre, qui est !a. trente-deuxieme du second 
livre de celles du saint prélat. Ce. Pierre Lombard était 
sous-diacre de l'Eglise Romaine, et devint cardinal, 
évéque de Bénévent. (PAc., ad an. 1167, n. 22.) 

(8) Rob. de Monte, ad an. 1159. 

(9) Egas. Bul., t. If, p. 858. 

(10) Dubois, Hist. Eccl. Paris., t. Y, p. 122. 

(11) Voyez ci-dessus lu notice extraite du Gallia Chris- 


D 


théologie, qu'on a depuis nommée Sceolastique , 
parceque tout s'y traitait contradictoirement, depuis 
l'existence de Dieu jusqu'au plus sublime de nos 
mystéres. La carriére élargie dela sorte, ouvrait 
un vaste champ oü chaque école élevait ses opinions 
particuliéres, souvent absurdes, quelquefois dange- 
reuses et presque toujours inutiles, s'occupait à les 
étayer par des sophismes captieux, et travaillait en 
méme temps à détruire par de semblables moyens 
celles qui leur étaient opposées. Pierre Lombard, 
témoin de cette licence, eut le bon esprit d'en aper- 

cevoir les inconvénients et le zeéle de travailler à y 

remédier. Pour l'exécution de ce dessein, il ramassa 

dans les Péres et les anciens docteurs les passages 

les plus précis surles questions qui s'agitaient alors 

dans les écoles, et les distribua par ordre des ma- 

tieres, afin. de former par là un corps de décisions 

nettes, respectables, authentiques, et capables, en 
p un mot, de lever tous les doutes, et de ramener tous 
les esprits ἃ l'uniformité de doctrine. L'Ouvrage qui 
résulta de ce travail, est intitulé les Sentences ; titre, 
comme on l'a vu ci-devant, qui n'était pas nouveau. 
Il est partagé en quatre livres, composés chacun d'un 
grand nombre de distinctions. La marche de l'au- 
teur est d'établir d'abord sur chaque matiere l'état 
de la question, ensuite d'exposer les opinions de 
part et d'autre, avec les autorités dont on les ap- 
puie, et enfin de porter le jugement qui lui parait 
le plus conforme à l'esprit de l'antiquité. 

Toute science, dit-il dans sa Préface, a pour ob 
jet les choses ou les signes. Les choses se divisent 
en celles dont on doit jouir, et celles dont il n'est 
permis que d'user; c'est-à-dire, Dieu et les créa- 
tures. Les signes sont aussi de deux sortes; les 
uns se terminent à signifier sans conférer ce qu'ils 
signifient, tels sont les sacrements de l'ancienne loi ; 
les autres le donnent, ce sont les sacrements de la 
nouvelle loi. Voilà les quatre points qui entrent 
dans le dessein de l'auteur. 

Le premier livre, compris en quarante-huit dis- 
tinetions, roule sur les attributs de la Divinité. Mais 
avant que d'entamer ce sujet, Pierre fait une ques- 
tion ; savoir, s'il n'est pas licite de jouir de la vertu 
pour elle-méme. Il se décide pour la négative, sur 
les principes de saint. Augustin qu'il cite, et prouve 
que la vertu doit étre rapportée à Dieu comme fin 
derniere. De là il passe au mystére de la Trinité, 
qui fait la matiére de la seconde distinction. Aprés 
l'avoir établi par l'autorité de l'Ancien et du Nouveau 
Testament, il cherche danslatroisiéme quelles images 
lon peut trouver de la Trinité dans les créatures. 
La génération du Verbe occupe les six distinctions 
suivantes. Entre les questions que l'on y propose, 
la plus subtile, à notre avis, est celle-ci (dist. 7) : 
Le Pére a-t-il eu le pouvoir et la volonté d'engen- 
drer son Fils? Si vous répondez aflirmativement, 
il s'ensuit qu'il y a dans le Pére un pouvoir et une 
volonté que le Fils n'a pas. On résout cette difficulté 
en disant que. quoique le Pere ait engendré volon- 
tairement, néanmoins la génération n'est point un 
effet dela volonté, mais de la nature. Car il est Pére 
dela méme maniere qu'il est Dieu (dist. 6). Or sa 
divinité n'émane point de sa volonté. Il faut. donc 
en dire autant de sa paternité (dist. 7). : 

La procession du Saint-Esprit et sa mission four- 


tiana. Eni. 

(12) Corrozet, Ant. de Par., c. 744. 

(15) « Dans le choeur de l'église collégiale de Saint- 
Marce! à Paris, est une représentation du tombeau du cé- 
lebre Pierre Lombard, évéque de Paris. Cette figure et 
inscription, quoiqu'anciennes, ne sont pus du temps de 
sa mort, mais de plus de centans aprés, comme on le 
juge par la hauteur desa mitre. » Lr Brur. Hist. de Pa- 
ris, t. T, p. 196. 


15 PETRUS LOMBARDUS 16 


" 


nissent la matiére de dix distinctions, depuiset com- A que ces propositions ne signifient autre chose, si- 


pris la dixieme | jusqu'à la dix-neuviéme. inclusive- 
ment ; aprés quoi l'on traite des propriétés, tant ab- 
solues que relatives, des trois personnes divines, ce 
qui se termine à la trente-quatriéme distinction. 
On commence à la suivante, et l'on continue jusqu'à 
la fin du livre à parler de certains aitributs de la 
Divinité qui demandent une considération particu- 
liere ; savoir, sa science, sa providenee, sa prédes- 
lination, sa toule-puissance. Sur ce que toutes 
choses sont présenies à la connaissance de Dieu, 
lon demande (dist. 36) s'il faut accorder qu'elles 
soient dans l'essenee divine. La réponse est néga- 
tive, par la raison que bien que la connaissance de 
Dieu soit de son essence, cependant tout ce qui est 
dans cetle connaissance n'appartient pas à l'essence 
de Dieu ; autrement tout lui serait coessentiel et de 
méme nature que lui; ce qui est absurde. Cette 
essence divine est présente en tout lieu, et n'est 


non que tout ce que Dieu veut est en son pouvoir 3 
mais non pas réciproquement que tout ce qu'il a le 
pouvoir de faire, il le veuille ou le fasse réellement. 
Dieu peut-il faire les choses meilleures qu'elles ne 
sont? C'est une suite de la question précédente. 
Pierre se déclare pour l'aflirmative, et fait à ceux 
qui tiennent. pour Ja négative le raisonnement sui- 
vant : Pourquoi dites-vous qu'une créature particu- 
liere, ou méme la totalité des créatures, ne peut 
étre meilleure qu'elle n'est ? Est-ce parce qu'elle est 
si souverainement bonne, qu'il ne lui manque au- 
cune perfection ? Mais alors vous-égalez la créature 
au Créateur. Est-ce parce qu'elle ne peut admettre 
le plus grand bien qui lui manque ? En ce cas c'est 
un défaut dans elle, et non. une perfection ; et cer- 
tainement elle pourrait étre meilleure, si on la ren- 
dait susceptible d'un plus grand bien. Dieu peut 
done faire une chose meilleure qu'elle n'est. Il peut 


renfermée dans aucun. Elle n'est ni locale, ni cir- p; aussi la faire d'une autre et meilleure maniere, bien 


conseriptible. Il n'en est pas de méme des esprits. 
Quoiqu'ls ne soient pas susceptibles de dimension 
(dist. 37), ils sont néanmoins terminés et. eircon- 
scrits dans un lieu, mais de maniere que quand plu- 
sieurs esprits, et méme tous seraient rassemblés 
dans un méme lieu, ils ne se presseralent pas, et 
n'empécheraient point quil ny existàt aulant de 
matiére que s'il était entiérement vide. ; 

La prescienee de Dieu peut se prendre en deux 

maniéres (dist. 38), ou pour la simple connaissance 
des choses à venir, ou pour la détermination de ces 
mémes choses. Dans le premier sens elle n'est point 
cause des événements futurs, et toutefois elle les 
embrasse tous, bons et mauvais ; au lieu que, prise 
dans le second sens, elle ne s'étend qu'à ceux du 
premier genre, et les connait en les déterminant. La 
diflérence de la prédestination et de la réprobation, 
dist. 40), consiste en ee que par celle-là Dieu pré- 
voit ce qu'il doit faire dans les élus, et par l'autre 
il connait les maux que feront les réprouvés et dont 
il n'est pas l'auteur. La. prédestination avait alors 
des adversaires qui prétendaient qu'elle nécessitait 
les hommes ; et voici comme ils raisonnaient : Ce 
qui est impossible maintenant, l'a été de toute éter- 
nité. Or ilest maintenant impossible qu'un préde- 
stiné ne soit pas sauvé : done il n'a jamais été pos- 
sible quil ne le füt pas : donc il est de. nécessité 
absolue quil soit prédestiné. « Pour la solution de 
cette. difficulté, dit modestement notre auleur, j'ai- 
merais mieux entendre les autres que de parler 
moi-méme. » Ensuite, aprés avoir fait voir que la 
méme objeetion peut se faire contre la prescience, 
il répond directement en. distinguant : Celui qui est 
prédestiné, dit-il, ne peut étre en. méme temps non 
prédestné ; c'est-à-dire, que la prédestination et 
la réprobation ne peuvent jamais tomber sur le méme 
sujet : on l'aceorde ; mais on nie que Dieu de tout 
ilemps n'ait pu s'abstenir de prédesüiner celui qu'il 
a réellement prédestiné ; et comme sa puissance est 
toujours la méme, il est eneore vrai présentement 
quil peut n'avoir pas formé cette prédestinalion. 
On voit ici la distinction du sens composé et du sens 
divisé, que l'auteur rend par les termes de conjun- 
ctim et divisim. 

La toute-puissance (dist. 43) fournit maltiere à 
plusieurs questions dont volelles plus remarqua- 
bles. Quelques théologiens modernes, dont Abailard 
était le chef, soutenaien! que Dieu ne peut faire que 
ce qu'il fait. Outre les raisons qu'on a vues ci-de- 
vant, ils s'étayaient encore de quelques endroits 
de saint. Augustin (14), οὐ il dit que Dieu n'est ap- 
pelé Tout-Puissant, que paree qu'il peut tout ce 
quil veut, et que sa volonté n'est pas plus grande 
que sà puissance. Notre auteur répond (dist. 44) 


(14) Euchirid. c. 96 ; Confes. l. vir, c. 4. 


entendu toulefois que cette maniére se rapporte à 
la chose méme; car si on la rapporte à la sagesse 
de l'ouvrier, il faut eonvenir quil n'y a point. d'au- 
tre ou de meilleure maniere que celle quil em- 
ploie. 

Les quatre dernieres distinctions roulent sur la 
volonté de Dieu. L'auteur n'en connait que de deux 
sortes : la volonté du bon plaisir, qui est la volonté 
proprement dite ; et la volonté de signe, qui n'est 
que métaphorique. La premiere, qu'on doit regarder 
comme la cause universelle de toutes choses, est 
une (dist 45), et nadmet point de multiplicité ni de 
mutabilité, parce que jamais elle ne peut manquer 
d'avoir son. aceomplissement (15). La volonté de 
signe est de cinq sortes : précepte, défense, conseil, 
opération et permission ; et c'est pour cela que l'E- 
criture nomme quelquefois les volontés du Seigneur 
au pluriel. L'auteur se propose ensuite quelques 
difficultés sur l'efficacité souveraine de la volonté 
de bon plaisir (dist. 46). 1^ Jésus-Christ dit à Jéru- 
salem qu'il a souvent voulu rassembler ses enfants, 
comme une poule rassemble ses poussins sous ses 
ailes, et qu'elle ne l'a point. voulu ; 2? l'Apótre dé- 
clare que Dieu veut le salut de tous les hommes, et 
cependant tous ne sont pas sauvés. Pierre emploie 
pour réponse les explications que saint Augustin 
donne à ees deux passages dans son Manuel de la 
foi (c. 67, 98, 109). Mais Dieu veut-il aussi que le 
mal arrive ? Aprés avoir rapporté les diverses opi- 
nions sur celle queslion, lauteur conclut en cette 
maniere : « Disons done que Dieu ne veut pas qu'on 
« fasse le mal, sans. toutefois ajouter qu'il veut que 
« le mal n'arrive pas. Car tout ce qu'il. veut qui se 
« fasse, se fait réellement; et tout ce quil ne 
« veut pas qui se fasse, ne se fait point. » 

L'homme veut quelquefois par une bonne volonté 
autre chose que ce que Dieu veut, et quelquefois il 
veut par une mauvaise volonté ce que Dieu veut par 
une bonne (dist. £8). Par exemple : un fils bien né 
souhaite que son pére vive, et souvent Dieu ne le 
veut pas. Un fils dénaturé désire, au contraire, la 
mort de son pere, et Dieu la veut aussi. Il y a donc 
bien de la différence entre ce qu'il convient à 
l'homme et ce qu'il convient à Dieu de vouloir ; et 
la fin à laquelle l'homme rapporte sa volonté, doit 
tre la régle pour approuver cette volonté ou la con- 
damner. 

Quelquefois la bonne volonté de Dieu s'accomplit 
parla mauvaise volonté des hommes, comme dans 
le erucifiement de son Fils. Mais, dit-on (ibid.), si 
Dieu a voulu la passion de son Fils, sa volonté a 
été, ou non, quil la βου τι de la part des Juifs. 
Dans le premier cas, il a done. voulu que les Juifs 
le missent à mort ? Pierre répond d'abord en conve- 


(13) Hec una est, nec. multiplicitatem. recipit nec mutabilititem, quia inexpleta esse non potest. 


11 


NOTITIA. 


18 


nant simplement que Dieu a voulu que le Christ A transmission du péché originel, il examine quelle 


souffrit et mourüt, parce que sa passion était un 
bien pour nous et la source de notre salut. Mais sur 
ce qu'on ajoute que Dieu voulait donc qu'il füt mis 
à mort par les Juifs, il distingue : Dieu a voulu que 
son Fils souffrit la passion et le crucifiement qui 
lui étaient causés par les Juifs, il l'accorde : Dieu 
voulait que les Juifs donnassentla mort à son Fils, il 
le nie. Car Dieu ne voulait pas, dit-il, l'action de 
ces Juifs qui était mauvaise ; mais il voulait la pas- 
sion de Jésus-Christ qui était bonne, et celte vo- 
lonté s'est accomplie par celle des Juifs qui était 
mauvaise. Ainsi finit le premier livre. 

Le second, partagé en quarante-quatre distinc- 
lions, concerne les créatures. Dans la premiere on 
traite de la fin pour laquelle l'homme et l'ange ont 
été créés. Les dix suivantes roulent sur les anges. 
On entame à la douziéme l'Ouvrage des six jours, 
que l'on parcourt jusqu'à la seizieme. L'homme oc- 
cupe les restes du livre. Pourabréger, nous ne nous 
arréterons qu'à ce dernier objet. Aprés avoir détaillé 
les prérogatives de l'homme innocent, on demande 
(dist. 24) quelle gràce lui était nécessaire pour per- 
sévérer dans cet état. La réponse est quel'homme, 
ainsi que l'ange, avait recu dans sa création une 
gràce par laquelle il pouvait se maintenir, c'est- à- 
dire ne point déchoir de ce qu'il avait recu ; mais 
non pas mériter,sans une nouvelle gràce, le salut 
éternel. « La gràce de sa création, dit l'auteur, lui 
« donnait le pouvoir de résister au mal ; mais elle 
« ne lui donnait pas celui d'accomplir le bien. Il 
« pouvait cependant, au moyen de ce secours, bien 
« vivre en quelque sorte, parce qu'il pouvait vivre 
«sans péché. Mais il ne pouvait pas, sans l'aide 
« d'uneautre στᾶσα, vivre d'une maniere spirituelle 
« qui lui méritàt le bonheur éternel. » 

Le libre arbitre est défini (ibid. et dist. 25, initio) 

une faculté de la raison et de la volonté, par la- 
quelle, avec le secours de la gràce, on choisit le 
bien et sans celle gráce on se porte au mal. Mais 
celle définition, ajoute lauteur, ne convient ni à 
Dieu, ni aux saints glorifiés, lesquels, pour étre 
incapables de pécher, n'en ont que le libre arbitre 
plus parfait. « C'est pourquoi (16) si l'on examine 
* ]a chose de plus pres il parait que le libre arbitre 
n'est appelé tel, que parce qu'il peut sans con- 
train'e ni nécessité rechercher ou choisir ce quela 
raison lui aura dicté. » 
La gràce se divise on opérante et coopérante (dist. 
26). La premiere prévieut la bonne volonté; car 
c'est par elle que la volonté de l'homme est délivrée 
et préparée pour étre bonne, et pour vouloir effica- 
cement le bien. La seconde suit la volonté déjà ren- 
due bonne, etl'aide à exécuter. Mais comment la 
gràce prévient-elle la volonté? (17) En lui inspirant 
une foi accompagnée d'amour. On dispute si la 
gràce opérante οἱ la gràce coopéranle sont deux 
gráces réellement différentes. L'auteur incline pour 
ceux qui pensent que ce n'est qu'une méme gràce, 
el que toute la disünction ne consiste que dans les 
effets. La gráce, dit-il, est appelée opérante, en tant 
qu'elle délivre la. volonté et ]a dispose à voloir le 
bien ; et coopérante, en tant qu'elle l'aide pour ne 
pas vouloir en vain, c'est-à-dire, pour accomplir la 
bonne ceuvre. 

La question du péché originel est une de celles 
que l'auteur traite avecle plus d'étendue et. de soin 
(dist. 30-33). Dans les quatre distinctions consa- 
crées à ce point de doetrine, aprés avoir prouvé la 


^ 


(16) Unde , si diligenter inspiciatur , liberum  vi- 
detur dici arbitrium, quia sine coactione et neces- 
sitate valet appetere vel eligere quod ex ratione de- 
creverit. 

(^) Si 
mons!ratur 


nihilominus tibi 
voluntatem pr:eve- 


diligenter 
qui sit ipsa 


attendas, 
gratia 


est sa nature, et montre par saint Augustin, que c'est 
la concupiscence méme que l'Apótre nomme la loi 
du péché. On demande qu'est-ce que cette concu- 
piscence dans les enfants? Ce n'est pas un acte, dit- 
1], mais un vice qui rend l'enfant disposé à convoiter, 
et qui fait réellement convoiter l'adulte. Mais, ob- 
jecte-t-on (dist. 32, iniiio), le baptéme efface le pé- 
ché originel, et néanmoins la concupiscence demeure 
aprés ce sacrement. L'auteur répond que bien que 
le baptéme ne détruise pas la concupiscence, néan- 
moins il la diminue et l'empéche de dominer et de 
régner : en sorle que ce qui en reste n'est plus im- 
puté à péché, mais est seulement la peine du péché, 
au lieu qu'il était auparavant et peine et péché. La 
concupiscence a-t-elle Dieu pour auteur? Oui, 
comme peine, dit-il (?bid.) ; mais commme péché, c'est 
l'ouvrage du diable. 

A lexamen du péché originel succede celui du 
péché actuel. L'auteur (dist. 41, initio) discutant 
la question, savoir si toutes les actions faites sans 
la foi sont mauvaises, dit que l'affirmative (18) est 
soutenue par quelques-uns avec probabilité ; et il en 
allégue les raisons tirées de saint Augustin ; ensuite 
il rapporte le sentiment de ceux qui tenaient pour 
la négative, et ne décide rien. 

L'Incarnation, les trois vertus Théologales, les 
quatre Cardinales, les dix Commandements de la 
loi, la différence des deux Alliances, sont les objets 
qui remplissent le troisiéme livre composé de qua- 
rante distinctions. 

Une des questions qui agitaient fort les écoles du 
temps de Pierre Lombard, était de savoir si la na- 
ture divine, ou seulement la personne du Fils, s'é- 
tait incarnée. On alléguait pour et contre des rai- 
sont tirées des Péres. L'auteur, aprés les avoir ba- 
lancées, conclut qu'il faut dire que la personne du 
Fils a pris la nature humaine, et qu'à celle-ci la na- 
ture divine aété unie daus le Fils ; et c'est pour 
cela, ajoute-t-il, que l'on dit véritablement que la na- 
ture divine a pris chair. Quant à ce qu'on dit, pour- 
suit-il, quele Fils seul apris la forme d'esclave, par là 
on ne prétend point exclure la nature divine, mais 
seulementles personnes du Pére et du Saint- Esprit. 
Eníin, sur ce qu'on objectait que ce qui est propre 
au Fils etnonce qui est commun à la Divinité, s'est re- 
vétu de l'humanité, il répond que la nature divine s'est 
unie à la nature humaine dans la propre hypostase du 
Fils, et non dans celle des trois personnesen commun. 

On disputait encore vivement sur l'adoration de 
l'humanité de Jésus-Christ (dist. 9). Les uns préten- 
daient quon nelui devait pas un culte de latrie, 
mais seulement un culte de dulie, dont ils distin- 
guaient deux sortes ;. l'un qu'on peut rendre à toute 
créature sainte, l'autre qui ne convient qu'à la 
créature par excellence, c'est-à-dire, le corps et 
làme de Jésus-Christ. C'était l'opinion de Gilbert 
de la Porrée. D'autres voulaient. qu'on ne reudit 
qu'une seule et méme adoration aux deux natures, 
et c'est le sentiment que. notre auteur adopte. (dist. 
10), aprés l'avoir appuyé de passages trés-précis 
de l'antiquité. 

Aulre question qui faisait grand bruit dans les 
écoles : Jésus-Christ en tant qu'homme est-il une 
personne ou quelque chose ? Les arguments pour et 
contre se balancent, dit notre auteur. Car on prouve 
qu'il est une personne parles raisons suivantes : Si 
en tant qu'homme il est quelque chose, e€'est ou une 
personne, ou une substance raisonnable : mais s'il 


B 


C 


niens et prieparans, scilicet fides cum dilec ione. 

(18) Quod a quibusdam non  irrationabibter ad- 
struilur, qui dieunt omnes actiones et — voluntates 
hominis sine fide malas esse, quie fide habita bono 
existunt. 


19 


PETRUS LOMBARDUS. 


20 


est une substance raisonnable, il esten mémetemps A qu'il avait. la connaissance claire et distincte de 


une personne. En effet la définition de la personne 
n'est autre chose que lasubstance raisonnable d'une 
nature individuelle. Donc, en accordant qu'il est 
quelque chose en tant qu'homme, on est forcé de 
convenir qu'il est une personne. Mais cet aveu Jette 
dans un inconvénient. Car si en tant qu'homme il 
est une personne, donc il est une quatriéme per- 
sonne de la Trinité ; donc il est Dieu par son huma- 
nilé. C'est pour éviter cet inconvénient οἱ d'autres, 
ajoute-t-il, que quelques-uns soutiennent que Jésus- 
Christ, en tant qu'homme, n'est ni une personne, 
ni quelque chose. Pierre montre ensuite la fausseté 
du raisonnement oü l'on conclut de ce que l'homme 
dans Jésus-Christ est une substance raisonnable, 
qu'il est en méme temps une personne sous ce rap- 
port. Car, dit-il, l'àme de Jésus-Christ est une sub- 
stance raisonnable. Cependant elle n'est pas une 
chose isolée et non unie à une autre. Du reste, 
ajoute-t-il, cette description dela personne ne con- 
vient pas aux trois personnes de la Trinité. Il fortifie 
cette réponse d'un argument tiré de ce que le Christ 
a été prédestiné pour étre fils de Dieu, d'oü il s'en- 
suit quil est quelque chose en tant qu'homme. 
Mais il combat aussitót celle preuve, en disant que 
cen'est point à raison de son humanité qu'il est fils 
de Dieu : Non enim quo homo est, eo filius Dei. C'est 
par oü il termine cette question, laissant à présu- 
mer qu'il penchait vers l'opinion des Nihilistes, c'est- 
à-dire, de ceux qui prétendaient que Jésus-Christ n'é- 
lait point quelque chose suivant l'humanité (dist. 14). 

Hugues de Saint-Victor s'était efforcé de prouver 
que la scieace divine et la science humaine sont égales 
en Jésus-Christ. Pierre-Lombard prend le juste mi- 
lieu entre cette opinion et celle des théologiens qui 
soutenaient que l'àme de Jésus-Christ ignore quel- 
que chose. Il convient que par la sagesse qu'elle a 
recue en vertu de son union avec le Verbe, elle sait 
tout ce que Dieu sait, mais qu'elle nele comprend 
pas aussi parfaitement que lui ; d'oit il infere que la 
sagesse de cette áme n'est pas égale à la sagesse du 
Verbe ; parce que dit-il, celle-ci est bien plus ex- 
cellente et comprend toutes choses d'une maniere 
bien plus parfaite. On objec!ait que si l'humanité 
de Jésus-Christ sait tout, 1l s'ensuivrait qu'elle peut 
aussi tout. Pierre nie la conséquence, par la raison 
que la toute-puissance est un attribut incommuni- 
cable de la divinité, au lieu que la connaissance 
appréhensive de toute chose peut étre accordée à la 
créature, et l'a été effectivement à l'àme de Jésus- 
Christ, suivant le témoignage de l'Ecriture. 

En traitant de la mort de Jésus-Christ, Pierre 
met en question si dans cet état la Divinité fut sé- 
parée ou non de l'humanité. Plusieurs théologiens 
soulenaient l'affirmative. Il rapporte leurs argu- 
ments (dist. 21), les réfute, et prouve par des au- 
torités précises que l'àÀme et la chair du Sauveur, 
quoique divisées par la mort, ne furent ni l'une ni 
l'autre séparées du Verbe. 

Jésus-Christ ayant été doué de la plénitude des 
vertus et des gráces, a-t-il eu la foi, l'espérance et 
la charité ? C'est à l'occasion de eette question, et 
avant que d'y satisfaire, que l'auteur parle des 
verlus théologales (dist. 23); et il en parle fort au 
long. « La foi, dit-il, a proprement pour objet les 
choses qu'on ne voit pas. » 1] distingue deux sortes 
de foi : l'une qui est informe et commune aux mau- 
vais chrétiens et. aux démons, c'est la foi dé- 
pourvue de la charité ; l'autre qui est particuliére 
aux bons et les caractérise, c'estla foi formée par 
la charité. La premiére, selon lui, n'est pas une 
vertu, quoiqu'elle soit néanmoins un. don de Dieu. 
L'espérance regarde les biens invisibles et éternels. 
Elle ne peut étre sans amour. Jésus-Christ n'a eu 
nil'une ni l'autre de ces vertus (dist. 26), parce 


B 


leurs objets, qu'elles ne voient que comme dans 
un miroir et en énigme. Mais il a eula charité, et 
dans le plus haut. degré. Cette verlu, qui consiste ἃ 
aimer Dieu pour lui-méme, et le prochain pour Dieu 
ou en Dieu, peut-elle se perdre lorsqu'on l'a une 
fois reque ? Pierre l'affirme (dist. 32), et le prouve 
contre quelques docteurs qui le niaient. Cependant 
il avoue que la charité parfaite ne se perd point, 
ou se perd rarement. hs 

Le quatriéme livre, compris en cinquante distinc- 
tions, embrasse les sacrements de l'ancienne et 
dela nouvelle loi, le jugement dernier, la résur- 
rection des morts, le bonheur des saints dans le 
ciel, et les peines des damnés en enfer. 

L'auteur prétend (dist. 1) que la circoncision 
avait la méme efficacité que le baptéme pour remettre 
les péchés, mais non pour conférer la gráce. Le 
baptéme donné au seul nom de Jésus-Christ est va- 
lide, selon lui (dist. 2). De son temps, il ne se con- 
férait encore que par immersion, et l'usage de l'E- 
glise Gallicane était de répéter cette immersion jus- 
qu'à trois fois en l'honneur de la Trinité. Cependant 
il croit permis de s'en tenir à une seule, pourvu 
que. la coutume de l'Eglise oü l'on se trouve ne s'y 
oppose pas. 

Sur la confirmation (dist. 7), il. regarde le saint 
Chréme comme essentiel à ce saerement, dont il ne 
reconnait point d'autre ministre que l'évéque. 

Il fait consister (dist. 8) la forme de l'Eucharistie 
dans ces paroles : Ceci est mon corps, ceci es mon 
sang. « Car lorsqu'on les profére, dit-il, le pain et 
le vin se changent au corps et au. sang de Jésus- 
Christ ; le reste n'est que pour honorer Dieu. » Il 
combat vigoureusemet l'hérésie de Bérenger (dist. 
10) ; mais il soutient mal à propos (dist. 13) que 
le pouvoir de consacrer ne réside que dans les pré- 
ires catholiques, et qu'il ne se fait aueun change- 


(; ment réel du pain et du vin dans le sacrifice offert 


par des prétres hérétiques ou excommuniés. 
Dans]la pénitence, il distingue trois actes (dist. 
11) : 1ὰ contrition, la confession et la satisfaction. 
Mais sont-ils également essentiels à ce sacrement ? 
Les opinions variaient dés lors sur ce sujet. Pierre 
se déclare pour celle qui assure que la seule con- 
trition sans confession orale efface les péchés. « Car 
dés qu'un pénitent, dit-il (dist. 18), vraiment con- 
trit se propose de se confesser, Dieu lui remet ses 
péchés parce qu'alors il y a confession de cceur, 
quoique non de bouche, par laquelle l'àme est pu- 
rifiée de ses fautes, et la dette de la mort éternelle 
lui est remise... Il faut donc que le pénitent se 
confesse, s'il en ἃ le loisir ; mais avant qu'il fasse 
sa confession de vive voix, s'il en a le vceu dans le 
ceeur, il a déjà recu la rémission des péchés. » Mais, 
demande-t-on plus bas, si le péché a été remis par 
la contrition dés que le pénitent a formé la résolu- 
lion dese confesser, qu'est-ce que le prétre peut 
lui remettre (au tribunal de la pénitence)? « Quel- 
ques-uns, répond-il, pensent que le pécheur étant 
lié d'un doublelien, savoir par la souillure de l'àme 
et par la dette de la peine éternelle, Dieu le dégage 
par lui-méme du premier lien, et le prétre du se- 
cond. D'autres disent que Dieu seul remet la dette 
éternelle , comme lui seul vivifie l'àme intérieure- 
ment par lui-méme. » Aprés avoir rapporté quel- 
ques autorités pour appuyer ce dernier sentiment, 
l'auteur conclut en. cette maniere: « On voit évi- 
demment par là que Dieu absout lui-méme le péni- 
tent de la dette de la peine, quil l'absout, dis-je, 
quand il l'éclaire intérieurement, en lui inspirant 
la véritable contrition du cur. La raison vient à 
lappui dece sentiment. Car personne n'est vrai- 
ment contrit.... qu'il n'ait la charité. Or celui qui 
ala charité mérite la. vie éternelle ; et personne 


- 


24 


NOTITIA. 


22 


n'est digne en méme temps dela vie et dela mort... A réduits à la taille. de Jésus-Christ; car il dit lui- 


Il ne s'ensuit pas de là que nous refusions aux pré- 
tres le pouvoir de remettre et de retenir les péchés, 
c'est-à-dire de déclarer les pécheurs liés ou déliés... 
Car ils lient lorsqu'ils imposent la satisfaetion. pé- 
nitentielle à ceux qui se confessent, et ils délient 
lorsqu'ils en relàchent quelque chose, ou qu'ils ad- 
mettent les pénitents purifiés à la participation des 
sacrements. » Ce passage manifeste deux choses : la 
premiere, que Pierre Lombard n'admettait qu'une 
espéce de contrition pour la pénitence, savoir : la 
contrition parfaite à laquelle 1l attribuait la vertu 
d'effacer les péchés avec le voeu du. saerement. C'é- 
lait l'opinion de Hugues de Saint-Victor, et Qa été 
celle de plusieurs grands théologiens jusqu'au con- 
cile de Trente, et de quelques-uns méme depuis. 
La seconde , qu'il ne regardait labsolution sacra- 
mentelle que comme un acte juridique par lequel 


le prétre déclare que les péchés sont remis. L'une 


et l'autre opinions, malgré les noms etle nombre 
de leurs défenseurs, sont universellement rejetées 
de nos jours, et avec raison, comme opposées à 
l'esprit du concile de Trente, et aux décisions de 
plusieurs Péres de l'Eglise. 

Pierre ne dit rien sur l'Extréme-Onclion que ce 
qui est avoué de tous les théologiens. 

Il n'agite, touchant l'Ordre, qu'une seule contro- 
verse (dist. 25). C'est celle qui concerne les ordina- 
tions faites par les hérétiques. Il avoue que cette 
question est trés-embarrassée, et. qu'il y a des rai- 
sons trés-fortes pour et contre la validité de ces 
ordinations. Il se contente de les rapporter sans 
rien décider. 

Pierre emploie seize distinctions pour expliquer 
le sacrement de mariage. Son inslitulion, son es- 
sence, ses avantages, ses empéchements dirimants, 
ses devoirs, son indissolubilité sont les principaux 
arlieles qui entrent dans ce traité. Examinant la 

uestion du mariage des infideles (dist. 29, versus 
[in.), il demande s'il peut se résoudre parla con- 
version de l'une des parties à la religion chrétienne. 
Aprés avoir exposé les moyens de l'affirmative, il 
dit « qu'il est, à la vérité, permis au mari devenu 
fidéle de renvoyer sa femme infidéle, quoiqu'elle 
consente d'habiter avec lui; mais que pendant 
qu'elle vitilne peut en épouser une autre. Pour 
celle, ajoute-t-il, qui se retire volontairement, il 
n'est pas tenu de la suivre ; et pendant qu'elle vit, 
il peut contracter un nouveau mariage. Mais cela, 
poursuit-il, ne doit s'entendre que de ceux qui se 
sont mariés dans l'infidélité. Que si l'un et l'autre 
se convertissent à la foi par la suite, ou. qu'ils aient 
contracté leur mariage étant déjà fidéles, et qu'en- 
suite l'un des deux apostasiant quitte l'autre en 
haine de cette méme foi, alors celui qui est aban- 
donné ne doit point suivre celui qui se relire; mais 
tant que celui-ci vivra il ne pourra se remarier, 
parce qu'il y a entre eux un mariage ratifié, ratum, 
gui ne peut se dissoudre. » C'est à peu prés la méme 
oetrine que celle de Hugues de Saint-Victor sur 
la dissolubilité du mariage des infidéles. On la re- 
trouve dans tous les scolastiques qui onl. suivi jus- 
qu'à nos jours. . 

Parmi les décisions que notre auteur donne sur 
l'état des hommes aprés cette vie, celles-ci nous 
ont paru les plus remarquables (dist. 43). Tous les 
hommes ressuseiteront dans l'état de l'homme par- 
fait, à la mesure de làge plein de Jésus-Christ, 
c'est-à-dire à làge d'environ trente ans. Mais 
ils ne seront pas tous de la méme stature, et les 
plus grands ne seront pas raecoureis pour étre 


(19) Enchir., c. 89. 
(20) Script. Angl. p. 947. 
(21) Cat. mss. Angl. part, i1, n. 1145 et 1774. 


méme qu'ils ne perdront pas un cheveu de leur 
téle, ils ressusciteront sans aucun défaut corporel, 
et Dieu fera, comme dit saint Augustin (19), en ras- 
semblant toutes les parties de leurs corps éparses 
dans l'univers, ce que fait un slatuaire lorsqu'il 
veut refondre une statue informe. Apres l'avoir bri- 
sée, ilen jette tous les morceaux dans un moule 
plus régulier, oü ils s'arrangent autrement qu'ils 
n'étaient la premiere fois, et prennent une nouvelle 
configuration. C'est la méme statue quant àla sub- 
stance ; elle ne differe que pour la forme. 

Les saints dans le ciel entendent les priéres 
qu'on leur offre sur la terre (dist. 46); et cela n'est 
nullement impossible à croire, parce qu'ils connais- 
sent dans la lumiére du Verbe qui les éclaire, les 
choses d'ici-bas qui peuvent les réjouir, ou dans 
lesquelles ils peuvent nous aider. Ils intercédent 
pour nous en deux maniéres, et parleurs mérites, 

B qui ajoutent du prix à nos prieres, et par leur affec- 
tion, en désirant et demandant l'aecomplissement 
de nos voeux, ce. qu'ils ne font néanmoins qu'avec 
subordination à la volonté. divine. Pierre Lombard 
pense (dist. 47) que les damnés ne souffrent pas 
toutes les peines qu'ils méritent à la rigueur, et que 
Dieu leur fait sentir quelques effets de sa miséricorde. 

Tels sont les objets qui nous ont le plus frappés 
dans les quatre livres que nous venons de par- 
courirp ouvrage qui a mérité à son auteur le 
titre de Maitre des Sentences, qui a servi de texte 
aux lecons des professeurs de théologie pendant 
plusieurs siécles, et dont les lumieres de ces derniers 
temps n'ont pas éclipsé la célébrité. Le nombre des 
commentaires qui ont été faits sur ces livres se- 
rait presqu'infini à délailler. Pitseus en compte jus- 
qu'à cent soixante composés par les seuls Anglais 
(20). Mais qui pourrait faire l'énumération de ceux 
qui ont été enfantés parles théologiens des autres 

( nations ? 

On ne s'est pas contenté d'orner de commentaires 
la Somme des Sentences, on a voulu méme lui 
préter les gráces de la versification. Les biblio- 
theques deCaio-Gonvelen et de. Saint-Pierre de Cam- 
bridge conservent chacuneun manuscrit, qui a pour 
titre: Quatuor libri Sententiarum versificati (21). 

Avant que de passer aux autres productions de 
notre auteur, nous ne devons point dissimuler le 
doute que le docteur Echius, Chelidonius et Thoma- 
sius ont élevé sur le véritable pére de celle dont on 
vient de rendre compte (22). Le premier ayant ren- 
contré dans l'abbaye de Molk un manuserit intitulé 
la Somme de Maitre Bandini, la lut attentivement, 
dit-il, οἱ s'apercut avec surprise qu'à la réserve du 
siyle, elle ne différait presqu'en rien des Sentences 
de Pierre Lombard. « J'en fis la confrontation sur- 
le-champ avec un imprimé, ajoute-t-il , et il me pa- 
rut que l'un des deux écrivains devait passer pour 
plagiaire, mais sans faire tomber mon soupcon sur 
l'un ni sur l'autre. Car Pierre Lombard depuis tant 
de siécles passe si universellement pour l'auteur de 
ceite Somme, qu'on ne peut la lui enlever sans les 
raisons les plus claires et les plus. fortes. Cependant 
le manuscrit de Bandini est. ancien, et il se trouve 
parmi les manuserits d'un trés-ancien monastere. 
De plus, l'ouvrage est fait de. maniere qu'il parait 
avoir été plus facile d'y ajouter que d'en retran- 
cher: Tali formula concinmatus, ut quis facilius 
addiderit quam detraxerit. » Chelidonius, abbé des 
Bénédictins Ecossais, à Vienne, ayant eu commu- 
nication de ce manuscrit, le fit imprimer en cette 
ville chez Jean Singrenius l'an 1519, en un volume 

Anecd. t. 


Pez, ], Diss. isag., p. xLv, xLvil 


23 PETRUS LOMBARDUS. 24 


in-folio avec une dédicace adressée à l'empereur A l'apologie de Pierre Lombard, composée par lui- 


Maximilien. Cet éditeur ne doute nullement que la 
Somme de Bandini ne soit l'original des livres des 
Sentences, et Thomasius, comme on l'a dit, parait 
appuyer cette opinion. Mais un manuscrit du xiri* 
siecle, découvert par dom Bernard Pez (23) dans la 
bibliotheque de l'abbaye d'Ober-altaich, dissipe en- 
liérement le nuage. Il porte en titre: Abreviatio 
magistri Bandini de libro Sacramentorum. Magistri 
Petri Parisiensis episcopi fideliter acta. Ainsi ni 
Pierre Lombard, ni Bandini ne sont coupables de 
plagiat; mais le dernier a fait, ce qui est trés- 
permis, l'abrégé de l'ouvrage du premier. 

2» Pierre Lombard est auteur d'un Commentaire 
sur les Psaumes et les. Cantiques, dans lequel il 
emploie et amplifie la Glose interlinéaire d'Anselme 
de Laon. Ce Commentaire, dit Albéric de Trois- 
Fontaines (24), est ce que les écoles appellent 
aujourd'hui la Grande Glose, e£ luec est in scholisqua 


dicitur Magna Glossatura. Gerohus, prévót des Cha- p 


noines réguliers de Reichersperg en Baviere, dans 
sa lettre au pape Alexandre III, sur les erreurs qui 
avaient cours de son temps (25), reléve une pro- 
position de cet ouvrage, oi l'auteur semble avancer 
qu'on ne doit qu'un simple culte de dulie, et non 
celui d'adoration à l'humanité de Jésus-Christ. 
Mais la maniere orthodoxe dont Pierre Lombard 
s'explique sur ce sujet dans sa Somme des Sentences 
(L. HI, dist. 10), demande qu'on interpréte cette 
proposition en bonne part. Ou bien il faut dire que 
la Glose sur le Psautier ayant été faite avant la 
Somme, i| aura rétracté dans celle-ci ce quil 

"avait hasardé témérairement à cet égard dans 
l'autre. 

3^ IL a fait sur la concorde évangélique un Com- 
mentaire dont nous ne pouvons rien dire, parce que 
nous ne l'avons point vu, et. qu'aucun. hibliographe 
n'en a rendu compte. 

15 Nous avons de lui un autre. Convnentaire sur 
les Epitres de saint Paul, tiré en grande partie des 
Péres, et surtout de saint Ambroise, de saint Jéróme 
et de saint Augustin. Cet ouvrage est clair, métho- 
dique, et renferme, outre les pensées des Péres, de 
fort bonnes vues propres à l'auteur. 


ἃ IIL— ouvrages manuscrits ou perdus. 

Les ouvrages de Pierre Lombard qui n'ont pas 
encore vu le jour, sont: 

1* Des Gloses sur Job, dont on conserve un exem- 
plaire parmi les manuscrits de l'abbaye de Savigni, 
àu diocése d'Avranches (26). , 
, ?? Des Sermons sur les Dimanches et Fétes de 
l'année, qui se rencontrent dans la bibliothéque de 
la Cathédrale d'Erfort (27), οἱ dans celle de l'ab- 
baye d'Alne, ou d'Aune, au diocese de Liége (28). 
On les voit aussi à la bibliotheque, du Roi, dans un 
seul et méme volume, et le Sermon de l'Eucharistie 
à part dans un autre (3588). 

3* Deux lettres à Philippe (29), archevéque de 
Reims, et une à Arnoul, prévót de l'Eglise de Metz 
(30). Cette derniére est une réponse à celle qu'Ar- 
noulavait écrite à notre auteur, ces trois piéces 
existent, selon Fabricius, dans un méme manuscrit, à 
la bibliothéque Pauline de Leipsick. 

4^ Parmi les manuserits de l'abbaye d'Alllighem 
(31), on trouve Petri Lombardi methodus practice 
theologie. Ce litre annonce vraisemblablement un 
ouvrage différent des Sentences. 

5^ Léland (32) témoigne avoir eu entre les mains 


35) Pez, Anecd. , t. 1. Diss. isag , p. XLv, XLvir, n? 67. 
(24) Ad an. 1156, p. 528. Ó 

(25) Pez, Anecd. t. V, p. 555. 

(26) Le Long. Biblia Sacra, t. 11. 

(27) Cat. mss. Angl. part. 1v, p. 1645. 

(28) Sand. mss. Belg. part. Ir, p. 944. 

(39; HW n'y a point. eu dans le xir siecle d'archevéque 


méme contre les imputations d'erreurs dont le char- 
geait Jean de Cornouailles qui avait été son disciple. 
Dans cet ouvrage, dit Léland, Pierre Lombard ré- 
pond d'une maniere exacte, forte et subtile aux ob- 
jections de son adversaire, et le traite avec la supé- 
riorité d'un vieux soldat sur un champion qui com- 
mence d'entrer en lice. Nous ignorons ce que cet 
ouvrage est devenu. Mais il est. certain, comme on 
le verra, que Jean de Cornouailles ne se tint point 
pour vaincu, et ne rendit pas les armes. 


& IV. — Sa doctrine, son érudition, son génie, 
sa maniere d'écrire. 

C'est principalement sur la Somme des Sentences, 
qu'on doit apprécier le mérite littéraire de Pierre 
Lombard. On a rendu compte ci-dessus de la marche 
de cet ouvrage et des principaux articles de la doc- 
trine qu'il renferme. On a parlé aussi de la célébrité 
dont il a constamment joui dans les écoles. Il est à 
propos maintenant de retracer les contradictions qu'il 
ἃ essuyées, et de marquer en détail ce qui en a été 
l'occasion. Sous prétexte du Nihilisme qu'on y insi- 
nue, Jean de Cornouailles, dont il a été question 
plus haut, entreprit, du vivant de lauteur et aprés 
sa mort, de le faire condamner. Il adressa dans 
cette vue un écrit plein de fiel et d'emportement au 
pape Alexandre HII, et se donna, pendant environ 
douze ans, divers mouvements pour atteindre ce 
but. Ala finil obtint du pontife, l'an 1170, un 
reserit portant défense à tous les professeurs 
d'enseigner que Jésus-Christ en tant qu'hommen'est 
point quelque chose. Telle fut la reconnaissance de 
ce disciple pour son maitre, et tel fut le succés de 
ses démarches. Peu aprés, Gautier, prieur de Saint- 
Victor, renouvela les mémes attaques avec aussi peu 
deménagementdans son traité con£re les quatre laby- 
vinthes de la théologie. Un troisiéme antagoniste 
de notre auteur s'éleva du fond de l'Italie, vers le 
méme temps (33). C'était le fameux Joachim, abbé 
de Flore en Calabre. Il accusa le Maitre des Senten- 
ces d'admettre une quaternité dans les personnes di- 
vines; et cela pour avoir dit (Sent. l. 1, dist. 8) quele 
Pere, leFils et le Saint-Esprit sont une certaine chose 
Souveraine, guedam summa res, qui n'engendre 
point, n'est point engendrée et ne procéde point. 
Tout absurde que füt l'aecusation, il se mit en de- 
voir de la prouver par un livre quil présenia au 
concile de Latran célébré l'an 1179. Occupée d'autres 
objets, l'assemblée ne jugea pas à propos de pro- 
noncer sur ce point ; mais celle qui se tint au méme 
lieu, l'an 1215, prit hautement la défense dela pro- 
position dénoncée, et flétrit par une censure igno- 
minieuse le libelle du dénonciateur (34). 


Plus modérés et plus équitables que ces trois ri- 
vaux de Pierre Lombard, les maitres en théologie 
de Paris dressérent, vers l'an 1300, une liste des ar- 
licles qu'ils n'approuvaient point dans l'ouvrage des 
Sentences, et s'accordérent à ne les point enseigner. 
Mais il est à remarquer, d'aprés M, d'Argentré, que 
cette liste ne fut point rédigée dans une assemblée 
de lUniversité, que les articles qu'elle contient 
n'ont cessé d'étre enseignés que par une conven- 
tion économique, et qu'on ne connail aucun. décret, 
ni de cette école, ni d'aucune autre qui les ait pros- 
crits. Ils sont au nombre de seize, dont voici les 
plus remarquables: 15 La charité par laquelle nous 
aimons Dieu et le prochain, m'est point quelque 


de Reims du nom de Philippe. Cest apparemment Phi- 
lippe, archidiacre de Paris. 

(50) Fabr. Bibl. med. lat. t. V, p. 782. 

(51) Sand., ibid, part. u, p. 147. 

(52) Script. Britan. p. 221. 

(95) D'Argentré, Coll. jud. nov. t. I, p. 219-920. 

58) Matth. Paris, ad an. 1179. - 


25 NOTITIA. 26 


chose de créé, mais le Saint-Esprit méme. (Saint A naux. La paresse entretenait ce préjugé, la fureur 


Thomas explique néanmoins en bonne part cette 
proposition, en disant que (2-2, qu. 23, a. 2) 
« l'intention du Maitre n'est pas que le mouvement 
par lequel nous aimons Dieu, soit le Saint-Esprit 
méme, mais quil vient immédiatement du Saint- 
Esprit, et non. par le moyen d'aucune habitude, 
comme les actes des autres vertus, tels que ceux 
dela foi et de l'espérance). » 2» Les anges crois- 
sent en mérite par rapport à la récompense essen- 
tielle, jusquau jugement dernier. 3* L'homme, 
avant le péché, jouissait de la vision intuitive de 
Dieu. £e Ceux qui furent baptisés du baptéme de 
Jean, sans y mettre leur espérance, n'étaient point 
tenus de recevoir celui de Jésus-Christ. 5? Les 
schismatiques, les hérétiques, les excommuniés et 
ceux qui sont dégradés, ne consacrent point le corps 
de Jésus-Christ. 6? Les évéques qui sont dans le 
méme cas n'ont pas le pouvoir deconférer les ordres. 

A ces seize articles, les modernes en ont ajouté 
dix autres, qui sont les mémes que nous avons re- 
levés dans l'analyse des Sentences. Voilà pour les 
méprises positives de notre auteur. 

On lui reproche (35), outre cela, des omissions 
importantes, comme sur l'Eeriture sainte, l'Eglise, 
la primauté du pape, les conciles : toutes matiéres 
qu'il ne touche point ; des allégories forcées qu'il rap- 
porte quelquefois en preuve de ses assertions ; 
enfin un défaut de critique qui lui a fait adopter 
des pieces supposées,telles que les fausses Décrétales. 

Malgré ces taches, Pierre Lombard, ainsi qu'on 
Ia dit, a toujours été regardé, et ne cessera de 
l'étre, comme le chef et le modéle de l'école. ἢ mé- 
rite effectivement ce double titre, soit par l'excel- 
lence de sa méthode, la meilleure, pour ne pas dire 
la seule, à laquelle on puisse s'attacher, soit par la 
justesse et lasagacité de son esprit, qui se mani- 
festent. dans presque toules ses décisions ; soit par 
létendue et le choix de son érudition, dont on voit 
des traits frappants dans ce nombre prodigieux de 
passages de l'Ecriture et des Peres, qu'il emploie 
pour l'ordinaire avec goüt et discernement dans ses 
livres; soit enfin par la netteté de son style, qui, à 
quelques endroits prés, est le mieux assorti au genre 
des matiéres qu'il traite. Pourquoi done ce guide si 
respectable et si respecté a-t-il toujours été si peu 
suivi ? Pourquoi ce Maitre par excellence n'a- 
til presque fait aucun disciple ? Chose étonnante! 
L'Ecole, tout occupée à feuilleter, expliquer, com- 
menter, analyser la Somme des Sentences, en a gé- 
néralement abandonné la méthode et le plan. Cet 
ouvrage, fait pour bannir de la théologie toutes les 
questions inutiles et souvent dangereuses, pour 
marquer les bornes oit l'esprit humain doit se ren- 
fermer dans l'étude de cette science divine, pour 
faire connaitre les sources essenüelles dans les- 
quelles il faut la puiser; cet ouvrage, dis-je, si bien 
entendu au jugement de ses inlerpréles, a néan- 
moins eu des suites entierement contraires à sa des- 
tinalion. Jamais, en effet, la licence des opinions ne 
fut plus grande que depuis qu'il eut paru. Jamais 
les scolastiques n'étudierent avec plus d'ardeur 
la philosophie paienne, et n'en firent un plus grand 
usage dans les matiéres de religion, que depuis que 
Pierre Lombard leur en eut montré le danger. Jamais 
l'étude des Péres ne fut plus négligée, que depuis 
qu'il en eut prouvé la nécessité par ses principes et 
fait sentir l'utilité par son. exemple. Oserons-nous 
le dire ? C'est le degré de perfection oit notre auteur 
semblait avoir porté son travail, qui a fait aban- 
donner la route qu'il avait tracée. Dans ces temps 
dénués de critique on s'imagina qu'il ναὶ, épuisé 
toute la doctrine de l'ntiquilé dans ses livres, et 
par là on se crut dispensé de recourir aux origi- 


(53) Fleury, Hist. eccl. 1. vut, n. 34. 


de disputer le fortifiait. Car que faire dans une 
école nombreuse, comment s'y exercer et s'y dis- 
tinguer sans le secours de la dispute ? 

Ce fut dans le méme temps et par les mémes 
causes que l'on vit dégénérer l'étude du droit cano- 
nique. Gratien, contemporain de notre auteur, fit 
sous le titre de décret, une compilation des lois ec- 
clésiastiques, qui eut le méme succés et produisit 
les mémes effets que la Somme des Sentences. Dés 
lors on cessa de lire les conciles et. les anciennes 
Déerétales. Ce nouveau Décret tint lieu de code 
universel et devint le texte d'un nombre infini de 
volumineux commentaires, οὐ l'on ne s'occupait 
quà imaginer de nouveaux cas, à obscurcir ceux 
que l'antiquité avait décidés, et à faire d'une science 
pacifique par son institulion, une source intaris- 
sable de  chicanes. Ainsi, deux ouvrages qui 
avaient pour objet le rétablissement des bonnes étu- 


B des, ont été l'occasion et l'époque de leur dépéris- 


sement. 
2 V. — Editions de ses euvres. 


Une de nos obligations étant de faire connaitre 
les éditions des ouvrages de nos auteurs, nous 
avouons qu'il ne nous est pas possible d'y satisfaire 
pleinement à l'égard des Sentences de Pierre Lom- 
bard. Comme elles ont été pendant plusieurs siécles, 
ainsi qu'on l'a dit, et presque jusqu'aux derniers 
temps, le texte unique sur lequelles lecons de théo- 
logie roulaient, il a fallu les reproduire dans tous 
les pays un nombre de fois qu'il n'est pas facile d'i- 
maginer. Nous prions done nos lecteurs de se con- 
lenter des éditions ou réimpressions qui sont ve- 
nues à notre connaissance aprés de soigneuses rc- 
cherches. Nous allons les ranger sous les noms de 
lieux oi elles ont été faites, en observant. de nom- 
merles garants de celles que nous n'avons pas 


(; vues par nous-mémes. 


A Venise, trois éditions in-folio, savoir, en 1477 
chez Vandelin Spire, en 1480 avec l'explication de 
Nicolas de Orbellis et les conclusions de Henri Go- 
richem, en 1514 chez Grégoire de Gregoriis. Une 
édition in-h? de 1507 ; deux éditions Zn-8^, la 
premiere de lan 1563 chez Francois Laurent, 
la seconde de l'an 1584 chez Marc-Antoine Zalterio. 

A Basle, huit éditions in-folio, dont les six  pre- 
miéres sorties des presses de Nicolas Keslers, sont 
des années 1486, 1487, 1492, 1498, 1502, 1510; 
la septiéme de 1513, est accompagnée des Com- 
mentaires de Gilles de Rome, et des additions de 
Henri de Vrimaria ; la huitiéme fut donnée en 1516 
chez Pierre de Legendorff, par les soins de Daniel 
Agricola, Franciscain, 

A Genéve, le premier livre des Sentences fut pu- 
blié l'an 1580 chez Eustache Vignon, in-8?, avec le 
Commentaire de Lambert Danzus et des Prolégo- 
ménes, oü l'on tàche de montrer l'origine et les 
progrés de la théologie scolastique. Cette. édition 
à été mise, comme elle le méritait, à l'index. 

A Louvain, une belle édition iz-folio, sur les cor- 
rections de Jean Aleaume, chez Barthélemi Gravius, 
lan 4546, au méme lieu et chez le méme impri- 
meur sept éditions 2n-&^, savoir, en 1546, 1552, 
1556, 1551, 1567, 1568, 1574, 

A Mayence, Herman Maresius imprima les Sen- 
tences pour Herman Masius, i»-8?, l'an 1632. 

A Cologne, quatre éditions ?n-8^, la premiere en 
1509, la seconde en 1566, chez la veuve Jean Birk- 
man, sur les corrections d'Antoine Democharés, la 
troisiéme chez la méme en 1576, la quatrieme en 
1604. 

A Paris, trois éditions in-folio; la premiere de 
1535, chez les héritiers de Josse Bade Ascencius ; 


21 PETRUS LOMBARDUS. 28 


la deuxieme de 1546, chez Jéróme et la veuve A forme in- 49, savoir, l'an 1525 et l'an 1528. Quatre 


Denyse de Marnef ; la troisióme en 1564, chez Sé- 
bastien. Nivelle. Sept éditions in-&^, savoir, en 
1516, par Louis Tilietan, pour Jean de Roigny en 
1537 par le méme ; en 1538 par Nicolas Buffet, pour 
Jean Petit et Jean Macé ; en 1539 chez Chevallon 
en 1542 chez Nicolas de Guinguant, sur les correc- 
tions du docteur Jean Aleaume, la méme année 
chez Jean Foucher, en 1550 chez la veuve Maurice 
de la Porte. Vingt-une éditions in- 8" données en 
1514, chez Francois Regnault et Geofroi de Marnef, 
en 1517 chez Jean Petit et Francois Regnault, en 
1528 chez. . en 1536 chez Jean Petit les correc- 
tions de Démocharés ; en 1541,chez Poncet le Preux, 
en 1542, chez la veuve Francois Regnault, en 1543 
chez Oudin Petit, en 1548 chez la veuve Charlotte 
Guillard, Ja méme année chez Mathurin Dupuys, en 
1550 chez Jean Macé, la méme année chez Jean de 
Roigny; en 1553 chez Mathurin Dupuys, en 1557 
chez Gilles Corbin, la méme année chez Oudin Pe- 
tit; en 1558 chez Jérome de Marnef, en 1560 chez 
Gabriel Buon et Maurice Mennier, en 1563 chez la 
veuve Maurice de la Porte, en 1564 par Maurice 
Meunier pour Jean Macé, en 1565, sur les correcti ons 
de Jean Bauge, chez. . . en 1573, et 1574, 1575. chez 
Jean-Jacques Dupuys. Outre cela Claude de Lépine, 
Dominicain, donna un abrégé des Sentences en 
1551 in-8" chez Jean. Foucher. Un autre abrégé du 
méme ouvrage parut in-16 lan 1554; deux édi- 
tions in 12, chacune en deux volumes ; l'une chez 
Jean Petit, sans date, l'autre chez Denys Rou en 
1508. 

A Lyon, David la Mouche pour Vincent Porto- 
naire, imprima deux fois les Sentences dans la 


éditions ou réimpressions en furent faites in-8? dans 
la méme ville; la premiere en 1581 chez Antoine 
Tardif, la seconde en 1593 chez Pierre Landry, par 
les soins de Pierre Wiart ; la troisieme chez Je méme 
en 1594; la quatrieme en 1618 par Jean Royaux, 
pour Claude Landry. 

A Rouen, Antoine Ferrand et Jean Behours repro- 
duisirent en 1651, dans un volume in-4^, l'édition 
des Sentences données par le docteur Jean Aleaume. 

A ces éditions 1l faut en joindre une sans nom 
de lieu, ni d'imprimeur, qui fut faite en 1499, par 
les soins de Jean Pyvard. 

Les autres écrits de notre auteur n'ont pas à beau- 
coup prés fait gémir autant de fois la presse. 

On ne compte que trois éditions de son Commen- 
taire sur les psaumes, toutes trois données à Paris 
dans le format in-folio ; la premiere en 1533 avec le 
Commentaire d'Haimon; la deuxiéme en. 1537 chez 


B Chevalon, sous la direction de Richard du Mans, 


Franciscain ; la troisiéme en 1541 par Louis Tille- 
tan, pour Poncet le Preux. 

Lipen annonce deux éditions du Commentaire sur 
la concorde, l'une de l'an 1483, l'autre de 1561. 

Nous connaissons huit éditions faites à Paris du 
Commentaire sur saint Paul; la premiére de 1535 
in-folio chez les héritiers de Josse Bade Ascensius ; 
la seconde de 1537, méme format, chez Claude Che- 
valon ; la troisiéme de la méme année, i2-8? comme 
les suivantes, chez Jean Petit; la quatrieme de 
1538 chez le méme, la cinquiéme de 1541 chez . . 
la sixieme de 1543 chez Poncet le Preux ; la sep- 
tieme de la méme année chez Jean Foucher, la 
huitieme de 1555 chez... 


NOTITIA EX FABRICIO 


(Bibliotheca medie et infime latin., t. V, p. 262.) 


Petrus Lombardus (36), ex oppido Novariz vi- C; libro quarto de Sacramentis (37) et de quatuor no- 


cino, quod lumen omnium dietum Jovius aliique 
testantur; pr:ses schole theologiee sive Schola- 
sSticus Paris, atque inde ex canonieo Carnotensi 
episcopus ab a. 1159 Pariensis, defunctus anno 
1164, 20 Jul. De eo Vincentius Bellovac. Speculi 
hist. XxiX, 1; Antoninus Florentinus Summze hist. 
riar. tit. 18, cap. 6 et 7 , ac preter. Labbeum, Ca- 
veum aliosque, et Hottingerum parte πὶ Hist. 
eccles., pag. 72 seq. Sammarthani tom. 1, pag. 
435. Lazarus Auguslinus Cotta in Museo Nova- 
riensi, etc. 

Nihil celebrius est Lombardi IV libris Sententia- 
rum: inde ipse etiam inter scholasticos doctores 
cognomine Magistri Sententiarum est nolissimus. 
Conünent hi libri summam theologie ex Patrum 
selectam scriptis, et methodo scholastica digestam, 
ita ut libro primo per distinctiones xrvir doctrina 
Deo uno et trino exponatur ; libro secundo capita 
de creatione, angelis et homine lapso, per dislin- 
cuones XLvI; libro tertio de incarnatione Verbi et 
de charitate Dei ae proximi, per distinctiones xr ; 


(36) Eodem tempore fuit Lombardus quidam, familiaris 
S. Thome, et Roman:e eeclesite diaconus, eujus epistola 
ad Alexandrum III. Vide Pagium ad an. 1167, num. 22. 

(97) Hoc est maynum. de sacramentis volumen de quo 
appendix ad Henricum Gandavensen, cap. 11. 

(98) Adam Tribechovius De 
pag. 285. 

(59) Jae. Thomasius De doctoribus scholasticis, $9. 

(40) Id. De plagio literario, $ 493 seq. 


doctoribus scholasticis, 


vissimis per distineliones quinquaginta. Non est 
incredibile Lombardum sicut ex aliis, ita profe- 
cisse eliam ex Joannis Damasceni (38) libris de 
orthodoxa fide, recens tum e Graco versis, nec 
non e libris praceptoris sui Petri Abzlardi (39), 
aut si velis etiam ex magistri Bandini (60) Summa 
theologiea sive Sententiarum theologicar. libris 1v, 
editis deinde Vienne 1519 ; tamen plagii ideo neu- 
tiquam arguendus mihi videtur, precipue cum de 
Bandino non sit adeo exploratum num ante Lom- 
bardum scripserit, sed epitomen potius quamdam 
Sententiarum Lombardi referre potest videri : 
quanquam non eum putemus eumdem cum Ban- 
dino juniore, de quo supra tom. I, pag. 169, et 


quie audacior conjectura Oudini est tom II, pag. 
1222 


ppm 


Nee numerum inire editionum, nec commentario- 
rum hujus operis, qui sunt innumerabiles, noti- 


D tiam distinetam dare licet : cum enim per plura 


secula regnum in scholis (£1) obstinuerit, Sco- 
tistis. non minus quam  Thomistis probatum, 


(41) Erasmus in Matthei τ, 19: Haud aspernandus 
theologus Petrus | Longobardus, ejus operis 
quod vocan t Sententiarum, quem arbitror quidem et pro- 
bum [uisse virum, et ut illa ferebat etas eruditum. Atque 
utinam illius labor tam feliciter cessisset orbi Christiano, 
quam ab illo susceptus. est pio studio ! Siquidem. apparet 
illum hoc egisse, ut semel collectis que ad rem pertine- 
bant, questiones omnes excluderet. Sed ea res in diver- 
sum exiit. Videmus enim ex eo opere nunquam finien- 
darum quicstionum non examina, sed maria prorupisse. 


babu$5; 


29 


NOTITIA 


30 


non mirum est tot editores, tot interpretes ha- A nis pag. 20: Je vous prie de m'acheler Petrus 


buisse, quorum centurias vel hac Bibliotheca of- 
fert, in indice notandas, ut illis recensendis facile 
aliquis etiam diligens fatigari possit. Editiones 
vetustiores celebrari video Norimb. 1474, 1478, 
1499, fol. 

Venet. 1477, 1480, fol., et 1507, &, cum inter- 
pretatione Nicolai de Orbellis et cum conclusionibus 
Henrici Gorichem et Thoma:  problematibus, Basil. 
4180, 1492, 1498, 1502, 1513, fol., additis errori- 
bus quibusdam Parisiis anno 1277. condemnatis, et 
Arliculis (2) in. quibus magister communiter in 
Sententiis non tenetur. Hi xxv1 sunt, cum in An- 
tonini Florentini Summa theologica parte rv lit. 11, 
cap. 8, tantum rejiciantur xtv. 

Paris, 1528, 8 ; 1536, 8. 

Per Joannem Aleaume Lovan. 1546, fol. ; Paris, 
1550, 4 1 1564, 8 ; Lovan. 1546, 1568, 4. 

Venet. 1570, 8, a Barthol. Gravio et aliis viris 
doctis recogniti. 

Colon. 1566, 1576, 8, ex recognitione Antonii 
Monchiaceni,  Democharis, Ressonnai, doctoris 
Sorbonici, Lugd. 1594, 8 ; 1618, 8. 

Cum brevi expositione litterze, et qusstionibus 
qua circa ipsam moveri possunt, per Joannem Mar- 
üinez de Ripalda, S. 1. Lugd. 1636, 8. 

Liber primus cum commentario Lamberti Danzi 
triplici. Genev. 1580, 8, etc. 

Commentarii ἐπ Psalterium sive Glossa Magis- 
tralis (Major Glossatura) ex selectis et. orthodoxis 
aucloribus. Norimb. 1478, fol. ; Basil. 1486, et re- 
cogniti per F. Richardum Cenomaunum, Franeis- 
canum, Paris, 1541, fol. Franciscus Pithaeus Pithaea- 


(42) Joannes Launoius de varia Aristotelis fortuna, pag. 
74 : Ad Petrum. autem. Lombardum quod attinet, illius 
sententig ventilate sunt im concilio Romano (a. 1179) 
quod Alexander ΠῚ habuit: qui et de certis quibusdam 
Lombardi propositionibus ad Guillelmum | Senonemsem 
archiepiscopum et Legatum rescripsit (obvium in tomis (ἃ 
conciliorum, ad a. 1110). H«c altercatio ad plures annos 
duravit. Tunc Joachimus abbas Florensis cenobii, in 
Lombardum, ejusque Sententias paulo atrocius invasit, 
sed Innocentivs II impetum. tandem. repressit. in Latera- 
nensi concilio, cui anno 12153 praefuit. Ut ut sit, Galtherus 
prior et Joachimus abbas, vel alii certe, id demum con- 


Lombardus in Psalmos ; c'est um trés-bom livre. 
Tout ce qua fait Lombard. est excellent. Il. était 
fort homme de bien, etc. 

Glossas in Jobum, adhuc ineditas ex biblioth. 
Savinianensi laudat Jacobus Le Long pag. 901 Bi- 
blioth. Biblieze exegeticz. 

Collectanea im omnes Epistolas Pauli ex SS. Pa- 
tribus, Ambrosio, Hieronymo, Augustino aliisque ; 
Paris, 1538, f., et 1537, fol. 1541, 1523, 1555, 8. 
Vide Rich. Simonis Historiam criticam Novi Test., 
111333: 

Sermones de diversis solemnitatibus ab eo seri- 
ptosmemorat Henricus Gandavensis cap. 31, non- 
dum, ut puto, editos. 

In Biblioth. Paulina Lipstensi manuscripta, teste 
Vellero, pag. 182. Epistola Arnoldi Metensis Ec- 
clesie prepositi ad Petrum Lombardum, et Lom- 


B bardi epistole, due αὐ Philippum archiepiscopum 


lhemensem. [Diu est ex quo suspicio in hunc scrip- 
torem creata est de expilato opere magistri Bandini 
inseripto Summa theologica, in quo de sacramentis 
ita eodemque ordine disseritur, quo et in quarto 
libro suo Lombardus. Uter igitur ex altero accepe- 
rit, ambigendi jure meritoque dabatur locus, donec 
tandem contra Bandinum litem absolvit P. Pezius 
in Dissertatione isagogica in priorem tomum Anec- 
dotor., pàg. xLv ; reperisse enim se ait in monaste- 
rio quondam Bavarie codicem szculo xir scriptum 
hune operis Bandiniani titulum preferentem : 4b- 
breviatio magistri Bandini de libro Sacramento- 
rum Magistri Petri Parisiensis. Mawsr.] 


seculi sunt, ut ez. Sentenliis Lombardi postea fieret in- 
diculus nonnullarum, qua minime docerentur. Ha ad 
calcem Sententiarum designantur hoc modo : « Articuli, 
in quibus Magister Sententiarum communiter non tene- 
tur. » Confer quz de concilio Turonensi a. 1165, et Pa- 
risiensi a. 1178 Edmund. Martene tom. V Anecdotor., 
paz.1635, 1657, et novie. Collectionis tom. II, pag. 844, 
et tom. 1 Anecdotor., pag. 517 ; in Joanne Cornubiensi 
tom. IV, pag. 67, seq. ; in Joachimo, pag. 41 ; Gualtero, 
priore S.Vietoris Paris, tom. III, pag. 118 ; Oudinum 
tom. II, p. 1225 seq., etc. 


31 PETRI LOMBARI 32 


PETRI LOMBARDI 


PARISIENSIS QUONDAM EPISCOPI 
SENTENTIARUM MAGISTRI 


IN TOTUM PSALTERIUM 


COMMENTARII 


Ex selectis et orthodoxis auctoribus more suo eonsarcinati, eoque felici rapsodia, justa ae 
nova diligentia contexti, per fratrem Ricuanpv:s Cenomanum, doctorem. theologum Francis- 
cani instituti haud vulgariter recogniti, indicatis suo loco auctorum nominibus, nunc pri- 
mum in lucem prodeunt. Intertexta est per eumdem  ecclesiasticze editionis vindicatio citra 
Hebraismi prejudicium, et diversarum translationum collatio vice apologize, ubieunque lec- 
tio vulgata ab Hebraica veritate aut alias variare videbatur. 


(Ex editione Parisiis anno 1541 data apud Poncetum Lepreux, sub Lupo, typis Joannis Lodoici Tiletani, 
in-folio minori cum privilegio regis et senatus.) 


AD REVERENDISSIMUM PATREM 
UNIVERSI ORDINIS FRATRUM MINORUM GENERALEM MINISTRUM 
VINCENTIUM LUMELLUM 
MULTIJUG.E ERUDITIONIS VIRUM 


FRATRI!S RICHARD!I, CENOMANI 


Doctoris theologi ac Minorum infimi, 


EPISTOLA. NUNGUPATORIA. 


Laus divina, observantissime Pater, omnium calculis τὰ πρωτεῖα tenere debet, a qua Christiana religionis 
unus cardo pendet.Nec ullus labor prodesse potest,quin potius ma. rime noxius dignoscitur esse quo laudare 
Deum Opt. Max. in diesmagis pro nostra illa. infirmitate non perd liscimus. Hiec est nempe ange lorum 
ἀμδροσί ἴα, divorum ΤΣ ΣΝΣ fe licitas. « Beati, ait, qui habitant in domo tua, in secula seculorum lau- 
dabunt te (Psalm. rxxxur).» Quid interimpotest in hac la 'rymarum, valle, in hoc deploratissimo exsilio,nos 
alioqui homunciones, terre defluxce affixos,propius transformare in illum celestem habitum,quam Creato- 
rem nostrum.hedi "mptorem nostrum, 3321 ΠΝ j jubilis et canticis spiritualibus celel rare, pra dicare, 
exültare : unde homines e[fi iciuntur dii et filii Excelsi omnes ? Ac, ut inquit Basilius, εἰς ὕψος ἡ ἡμῶν ἀνόγων 
ἐμ μένα pss αἱ χαὶ του 1 oí ἄξια, ἵν [^ ) τρὸς τὸ PAD) τὴν δρμὴν ἔχοντες, 
ταῖς χορ τισάζωμεν. Nec tamen mee est temeritatis rem per se incomprehen- 
sam verbis humanis,et iis quidem nostris  futilibus velle assequi vel ad minimum,si tamen laudibus divinis 
quidquam parvum dict possit ; sed quo da qgument m suscepti negotii, ex tua obedientia toties mihi injuncti, 
ad idipsum meam balbutiem sua rationem adi . Cum ctiam Dei bonitas tanta sit,ut exaudire dignetur, 
quod infantia nostra de ejus majestate coXotxo et sordido sermone, non sordida mente resonaie parturit. 
Congruebat nimirum ut qui psalmos Davidicos, univ ?"rsam Scripture vim per juc undissimum laudis thema 
complectentes, pertractare Deci munere di "sut lal, dic end liu zs ri um nindes uic da ' desumere ordine Un ΤΡ: 
ju: rta Basilium, ἢ τῶν Ψψαλιῶν B 


ALS ^ , E A 
Θεὸς τα v oOVr uw. Quz. ας 


ς τῶν ὑψηλοτάτ' ων ἑαυτοὶ 


μάτων, τῷ ἑχάστῳ χατὰ τῚ 
saurum fre quenti m imu volve remus occurrit, nA nostri lyri ici Di id, comme xus exce celle ntis viri 
Magistri Sententiarum nobili supellc 'ctile ditatis illustratum : suis ὁ etnon suis,suis ex appositissima, 
compendiosa et singulari quadam. doctorum. Catholicoru m. γνώμολο ; non suis autem, quod. ex 
scrivtis overoso artificioh iud segniter exce 


aliorum 
pserit. Quos ubi fri itresillius cenobii i, ut suni religiosissimi,et 


33 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 34 


ad litteras propagandas propensissimi, mihi haud gravatim communicaverunt, cepimus eorum commenta- 
riorum uberrimos fructus degustare. Sed et ante ncs complures viri graves, qui in bibliothecis quibusdam 
communibus similia exemplaria deprehenderant, hujusmodi opus variis floriius concinna coacervatione 
consertum senserant decantatissimum. Ob id instabatur estuantibus desideriis, ut prelo committeretur, 
atque omnium [ore commodo non vulgari siin publicum divulgaretur, prasertim cum nihil in ore fidelium 
frequentius versetur, aut accommodatius ad Dei cultum promovendum ejusque indicibilem gloriam hymnis 
canoris depromendam inveniatur, quam psalmorum ine[[fabilis jubilus. Nam in idipsum omnis terra invi- 
tatur per divinum Psaltem : « Omnis terra adoret te, et psallat tibi (Psal. vxv). » Quod ubi, juxta Apostolum, 
psallitur, Spiri psallitur e£ mente (1 Cor. xiv). Quis posset verbis explicare quanto reficitur gaudio in- 
ternus ipse homo, adeo ut nemo sciat nisi qui accipit. In promptu est quod scribitur (1 eg. xvi), de Saul rege, 
a spiritu nequam exagitato, qui Davide citharam manu percutiente levius ferebat, et χαχοδαίμων ab. ejus 
duriori infestatione recedebat. Linguam omnem, omne ingenium superat psalmorum virtus ἐν ταῦθα γὰρ ἔνι 
θεολογία τελεία. Multo magis tamen prostat experiri cum timove Dei quam solo sermone personare. 
Verumut eo regrediamur, unde digressisumus, tandem persuasi sumus ut opus ipsum tam dives typis ex- 
cuderetur, subnolatis nostra quali vigilantia doctoribus quos in quamdam ferraginem. concitaverat. (ui 
effectum est ut quod ceteri sparsim in psalmos commentati fuerant, ipse collectim quodam laconismo com- 
plecteretur. Et luec est dignitas hujusmodi commentariorum. Quia vero non salis liquebat que loca et 
quam suis responderent auctoribus, co quod tumultuarie subinde signabantur, necessum fuit singulos quos 
adducebat percurrere, quasi syllabatim, ut amplius nostra praefatio demonstrabit, quanquam τεχμήρια πρὸς 
τὸ ἀχριδὲς non fuerunt observata ut desideraveram. Caterum videbamus editionem ecclesiasticam, quam 
dicunt Vulgatam,ferme in spretum posse venire : quod et factum esse propemodum comperimus, quasialie- 
nus sit Dawid à nobis,et à canticis hactenus apud Christianos celebratis,ob tot invectas translationes novas, 
ul jam posset quispiam existimare germanam illam psalmorum lectionem esse adulteratam, in communi 
ecclesiarum ac monasteriorum psalmodia, qua diu noctuque Deo Domino potentissime persolvitur, etiamsi 
non sum nescius quantum lucis afferat diversarum translationum collatio. 1d quod. testatur divus Augus- 
tinus secundo De doctrina Christiana, capite decimo quarto : «Plurimum, ait, juvat interpretum numerositas 
collaiis codicibus inspecta atque discussa : tantum absit falsitas ! » Nec absonum tamen videbatur. tutari 
sacrosanctum Ecclesie usum, quantum tenuitas nostra patiebatur, si isti eo animo suis novitatibus one- 
rarint pagellas, ut traductio Vulgata, et qua utitur universus Ecclesite ordo in. pessum abiret. Quod sicut 
non esset candidi pectoris ea ratione edidisse sua, sic nec mos de ipsis quidquam. sinistri pronuntiare vo- 
luimus, licet sit perspicuum eorum aliquos non satis probe audire. Igitur singulo cuique versui collationem 
subnexuimus, si quid forte variabat, qua Dei gratia annitimur nostram lectionem conciliare ad veritatem 
Hebraicam, quemadmodum olim usi sunt interpretes : quod facile persuadetur iis qui minus corrupto sunt 
judicio, et ritui ecclesiastico Christiano affectu favent. Ubi vero perpusillum referebat inter lectionem nos- 
trum etalias, pertranseundum [uit. At diutius haud immerito ftuctuabamus si tam arduum opus aggrede- 
remur, perpendentes nostra infirmitatis exiguitatem, tum quod facillimum fuerit Δ yv? nma etiam 


summe exercitatis ; (um quod nec illam linguarum peritiam mihi arrogem, ut valeam de ceteris vel tan- 
tillum judicare. Quia tamen scopus noster quem totum prospectabamus estinumolilis, nempe ecclesiastica 
consuetudinis firmissimum robur,quo etiam interdum Apostolus sua 4icta non veritus est confirmare : Nos, 
inquit, talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. X1), ausum dedit minus temararium, 
ut naviculam sine contentione pelago committeremus, et crederemus dicenti : « Signa eos qui in me credi- 
derint, vc sequentur : Linguis toquentur novis, serpentes tollent ; et si quid mortiferum biberint, non no- 
cebit eis (Marc. xvi) . » 

Nec dubito eos qui totos dies expendunt in litterarum Hebraicarum yo3v? minori. negotio et majori laude 
negotium istud potuisse promovere. Tantum abest ut quisquis eorum editionem Latinis auribus tot retro 
sgcu:is religiose inculcatam atque receptam precipitanter damnasset. Neque velim ut quispiam calumnia- 
tor ex ore meo statim rapiat, quasi Ecclesia per se alioqui tuta me defensore indigeat. Sed meminerit re- 
ceptos etiam [fuisse qui vel pilos caprarum in tabernaculo Domini conficiendo offerrent. Verum enimvero 
nondum animo ob firmatum erat id muneris suscipere, donec veverendissima paternitas tua obedientie 
jugum et meritum addiderit, quod detrectare non erat utique liberum. Sed si quid audacule temeritatis in 
lumana φιλαυτία latitaverit, obedientie tenor simul et mandatum excusabit. Et ita excusabit, ut nolim 
tamen lapsus meos pertinaciter defendere aut aliquo fuco protexere, quin potius velim ingenue confiteri 
mec ignorationis culpam, ubi deprehensa fuerit, paratus recantare, si quid absonum vel imperitia, vel in- 
cogitantia scripsero. Quid enim dictandum venit, quo non sit Ecclesie judicio, et doctorum examini ex 
omni submissione et modestia reliquendum ? Quare primam feturam in. alienis laboribus nostro marte 
utcuique partam tue religiosissime paternitati debeo, quandoquidem absque jussu tuo, et eo multoties ve- 
petito in medium prodire nimis formidabile mihi fuisse. Et quidquid illud est obedientia tua perfecit, cui 
opera nostra dicare omnia, consultissimum. Accessit congruentia sane compositissima, ut cujus functio 
generalis ab unico laudis divine ac fiers statu pendet, ipsi illi laudum lucubrationes consecrarentur. 
Quid enim jam pene ipsum orbem Christianum cursu apostolico peragraveris inexhausti sudoribus ? quid 
lam operose perquiris, nisi ut collaudetur Deus Opt. Max. non solum apud. fratres Franciscanos, quorum 
universum ministerium officiose exerces, sed apud omne genus hominum Dei honorem multo cum fenore 
promoveas per Spiritus sancti prasentissimam gratiam quee tibi reddidit summum pontificem et majores 
Christiana fidei principes, quantum religioni orthodoo«e propensi sunt, favorabiles, apud quos tam bene 
audis quam vellem hoc ingenioli nostri monimentum qualecunque semper equum. lectorem sortiri. Exeat 
igitur sub tuis auspiciis tutum, quod tam facile tibi erit a dentibus theoninis atque. calumniosis asserere 
quam copiosa et quam variaest tuc eruditionis ubertas. 

Parisiis, anno Christiane salutis quadragesimo supra sesquimillesimum. 


35 PETRI LOMBARDI 


PROLOGUS IN MAGISTRUM 


SIVE 


COLLATIO DIVERSARUM TRANSLATIONUM 
PSALTERII 


Et apologia ecclesiastieze lectionis in versibus quos putant ab Hebraici fontis veritale variare, 


PER FRATREM RICHARDUM 


CENOMANUM . 


DOCTOREM THEOLOGUM, ORDINIS MINORUM. 


Quanquam ignorata vocabulorum, quin et syllaba- A est, γένοιτο, γένοιτο, id est /iat, fia!, finis librorum 


m ralione, non possit rerum ulla haberi intelli- 
gentia, quia tamen sola hujusmodi pertractatio quasi 
Jejuna foret, consentaneum fuit nostras adnotationes 
inserere commentariis Petri Longobardi, Parisiensis 
quondam episcopi, Magistri sententiarum optimo 
jure nuncupati, nunc primum in lucem editis. Proin- 
de nihil exspectet lector in hisce scholiis nisi quod 
promittit titulus. Primum enim stomachum suum 
pascat doetis psalmi enarrationibus ; deinde, si de 
Vulgat:e editionis fidelitate hzesitet, aut. juvet varias 
traducliones nuper natas conferre, fortasse inveniet 
quod querit : nec lectionis peenitebit, modo zequum 
priestet affectum, et minime contentiosum. 

Quoniam intra limen sui proocmii, Magister pau- 
cula tangit de numero librorum in psalmis, et eorum 
auctoribus, non absonum fuerit rem dispulationem- 
que altius repetere : simul et nonnu!la przfari con- 
venit, quz? necessaria judicantur ad stabiliendum 
suscepli negotii propositum, ne, quod aiunt, illotis 
pedibus lucubrationis nostre qualemcunque procur- 
sum aggrediamur. Imprimis libri psalmorum, an 
plures sint, videtur D. Hieronymus varius et non 
sibi constare, si quis oscitabunde legat : nam quod 
adducit Magister in suo prologo, habet divus Hie- 
ronymus tomo tertio, in quadam epistola ad Mar- 
cellam, eujus verba subteximus. Amen, Septuaginta 
γένοιτο, id est fiat. Unde et in fine librorum (in quin- 
que siquidem volumina Psalterium apud Hebraeos 
divisum est) fiat, fiat, transtulerunt, quod in He- 
braico legitur amen, amen, quo scilicet ea vere di- 
cta quie sunt supra, contirmentur. Hec ille. 

Ejusdem sententie potest colligi fuisse, cum ad 
Marcellam de exitu Les tomo primo sie scribit : 
« Cum hora ferme tertia hodiern:z diei, septuage- 
simum seeundum psalmum, id est tertii libri prin- 
cipium, legere ccapissemus, et docere cogere- 
remur tituli ipsius partem, ad fipem secundi libri 


principium tertii libri pertinere, » ete. Ex quibus C 


apparet D. Hieronymum sentire Psalterium in libros 
distinetum. At contrariam opinionem sequitur, ad 
Sophronium tomo tertio scribens : « Scio quosdam 
putare Psalterium in quinque libros esse divisum, 
ut ubicunque apud Septuaginta interpretes scriptum 


B 


sit, pro quo in Hebrzo legitur amen, amen. Nos au- 
tem Hebrzorum auctoritatem secuti, et maxime apo- 
stolorum, qui semper in Novo Testamento Psalmo- 
rum librum nominant, unum asserimus Psalmorum 
volumen. » Et rursus paulo post : » 81 enim amen, 
pro quo Aquila transtulit πεπίσομενως, in fine tan- 
tummodo librorum poueretur, en non interdum aut 
in exordio, aut in calce sermonis sive senlentiz, 
nunquam Salvator in Evangelio loqueretur : 4;nen, 
amen dieo vobis : nec Pauli Epistol:e in medio illud 
continerent. Moyses quoque et Jeremias, et cceteri, 
in hunc modum haberent libros, qui in mediis vo- 
luminibus suis amen frequenter interserunt. Sed et 
numerus viginti duorum librorum Hebraicorum et 
mysterium ejusdem numeri commutabitur. Nam et 


titulus ipse Hebraicus pun ἜΞΞ SEPHER TEHILLIM, 
quod interpretatur volumen hymnorum apostolieze 
auctoritati congruens, non plures libros, sed unum 
volumen ostendit. » Hzc Hieronymus. Sed num ista 
videntur tibi contradietionem sonare? quandoqui- 
dem priori loco dixit : « in quinque siquidem volu- 
mina Psalterium aqud Hebrios divisum est; » et 
nunc dieit, « nos Hebraorum auctoritatem seculi, 
unum asserimus Psalmorum volumen. » 

Verum quoquomodo intelligat, et a se non dissen- 
tiat divus Hieronymus, perpendes ex psalmi octuage- 
simi noni explanatione, ad Cyprianum, tomo tertio, 
ubi sie disserit : « Aiunt Hebrzi uno psalmorum vo- 
lumine quinque libros contineri, a primo usque 
quadragesimum, et a quadragesimo primo usque ad 
sepluagesimum primum, et ἃ septuagesimo se- 
cundo usque ad octuagesimum octavum, et ab oc- 
Quagesimo nono (qui quarti libri initium est, et 
quem nunc disserimus), ad centesimum quintum : in 
quorum omnium fine duplex amem positum est, 
quod Septuaginta transtulerunt, fiat, fiat, et a cen- 
tesimo sexto, usque ad finem, instar duodecim pro- 
phetarum, qui et ipsi cum proprios libros ediderint, 
unius voluminis nomine continentur. » Et amplius 
in praefatione in libros Regum : « Secundus a Da- 
vid, quem quinque incisionibus et uno psalmorum 
volumine comprehendunt. » Vides itaque quod sieut 
duodecim prophetz in unum, sie et quinque psal- 


36 


31 COMMENTARIUM IN PSALMOS. 


morum incisiones in unum copulantur volumen. 


Disceptatio de auctoribus Psalmorum. 


Grandis concertatio est inter eruditos, de auctori- 
bus Psalmorum. Sed disputationis gratia, duo di- 
cam, nullius judicio predicans: prius, licet divus 
Hieronymus videatur magis declinare ad eam opi- 
nionem quz dicit plures esse psalmorum auctores, 
interdum tamen diversam sequitur sententiam ; se- 
cundo, si quis oculatius inirospiciat dieta Hiero- 
nymi et Ausustini, forsan inveniet convenire inter 
eos de hac controversia. Igitur quod videatur Hie- 
ronymus sentire non omnes psalmos esse David, 
ostenditur ex tomo tertio in epistola ad Cyprianum. 
« Sciamus quoque, errare eos qui omnes psalmos 
David arbitrantur, et non eorum quorum nominibus 
inscribuntur.» Rursus eodem tomo ad Sophronium : 
« Psalmos omnes eorum testamur auctorum qui po- 
nuntur in titulis, David scilicet, Asaph et Idithun 
filiorum Core, Heman Ezrahite , Moysi et Salomo- 
nis, et reliquorum quos Esdras primo volumine 
comprehendit. » Item ad Cyprianum : « Quod autem 
in plerisque codicibus nonagesimus octavus habet 
tit. Psal. David, in Hebraico non habetur, hanc ha- 
bente Scriptura consuetudinem, ut omnes psalmi, 
qui cujus sint titulum non habent, his deputentur, 
quorum in prioribus psalmis nomina continentur. » 
Denique in procmio in Malachiam : « In psalmis 
diximus qui titulos non. habent eorum esse creden- 
dos, quorum priores psalmi nominibus prenotali 
sunt. » Hzec Hieronymus. Nec valet evasio, qua di- 
ceres Hieronymum non loqui juxta sensum pro- 
prium , sed juxta opinionem prewceptoris sui in 
Hebrwis Bar-Hanina vel aliorum. Nam interpretatus 
locum Matthei decimo tertio : Ut. impleretur quod 
dictum est per prophetam dicentem : Aperiam in 
parabolis os meum, ete., « legi, inquit, in nonnullis 
codicibus per Isaiam prophetam, quod quidem quia 
minime inveniebatur in [saia, arbitror a prudenti- 
bus viris esse sublatum ; sed mihi videtur in prin- 
cipio ita editum, quod scriptum est per prophetam 
Asaph, dicentem ; sepluagesimus enim  seplimus 
psalmus de quosumptumest testimonium, Asaph pro- 
phetee tit. inscribitur. » Hzec Hieronymus. Quando di- 
cit: « Mihi videtur », propriam sententiam satis insi- 
nuat. Quod autem nonnunquam loquatur secundum 
diversam opinionem, probemus tom. ΠΠ Ὧ4 Fabio- 
lam, de quadraginta duabus mansionibus, in LXx viI 
psalmus, quem, juxta evangelistam Mattheum, ex 
persona Domini dictum credimus, decem plagarum 
in Egypto, et egressionis Israel in solitudinem, 
narratur historia. Deinde paucis interjectis subdit : 
nam idem propheta in alio loco dixerat : Habitavi 
cum habitantibus Cedar, multum incola fuit anima 
mea (Psal. cxix), absentiam terrae sancte non su- 
stinens, lacrymabiliter ingemiscit, et dieit : Hec 
recordatus sum,et e[Judiin me animan meam, donec 
transeam in locum tabernaculi admirabilis, usque 


ad domum Dei. Invoce exsultationis et confessionis, D 


sonus epulantis (Psal. xt). Et in alio. psalmo : 
Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege 
tua (Psal. cxviu). Hx ibi. 

Ex quibus constat Hieronymum psalmos citatos, 
videlicet septuagesimum septimum, centesimum de- 
cimum nonum, οἱ centesimum decimum octa- 
vum eidem prophete tribuere : quod non potest 
esse, nisi David intelligat. Nam, ut visum est, 
sepisagesimus septimus, Asaph, quadragesimus 
primus filiis Cor, centesimus decimus nonus et 
centesimus decimus octavus non habent proprium 
titulum. Sed si vera est sententia Hieronymi, quam 
supra commemoravimus, ejus sunt, qui preceden- 
tes psalmi inscribuntur. Primus autem prwceden- 
lium qui titulum habet, est psalmus centesimus 
nonus, qui aperte David tribuitur, Rursum Hiero- 
nymus tom. ΠῚ, ad Fabiolam, de vestitu sacerdo- 
tali : « Unde et David, inquit, orabat in psalmo 


— FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 38 
A Revela oculos moeos , » etc. Et tomo I ad Paulinum, 
De institutione monachi : « Totum quod legimus in 
divinis libris, nitet. quidem, et fulget etiam in cor- 
tice, sed duleius in medulla est. Qui edere vult nu- 
cleum, frangat nucem. Revela, inquit David, oculos 
meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Si tantus 
Propheta tenebras ignorantim confitetur, qua nos 
putas parvulos, et pene lactentes inscitize nocte cir- 
cumdari? » Hxc Hieronymus. Ubi vides psal- 
mum ilum David nomitatim deputari, quem supra 
dicebat eumdem Prophetam in psalmo septuage- 
simo septimo, et quadragesimo primo. Preterea 
Hieronymus, psalmo septuagesimo secundo qui 
inscribitur Asaph, ex persona David citat in Eccle- 
siasten, cap. Iv. Plenius hune locum David in 
psalmo Lxxir, et Jerem. in suo volumine exquirunt. 
Et in commentariis ad Ephes. cap. rr : « Quorum, 
inquit, verba David in persona sua exprimens, ait : 
Quam bonus Israel Deus, » etc. ltem in Matth., 
« Sieut scriptum est in David : Transierunt in af- 
fectum cordis. » Hzec autem. sunt in psalm. rxxi. 
« Insuper tom. III ad Dardanum : David in alio 
psalmo canit : Gloriosa sunt dicta, » etc. Manifestarium 
est vero illum psalmum rxxxvir inscribi filiis Core. 
Ad hzc., psal. rxxxvirr, Hethan Ezrahitee inscribi- 
tur, et tamen Hieron., tom. III ad Damas. de duo- 
bus filis, desumit nonnullos versiculos ex eodem 
tanquam ad David dictos. « Secundum illud, ait, 
quod locutus sum ad David : Si dereliquerint filii 
ejus legem meam, etin judiciis meis non ambulave- 
rint, si justitias meas profanaverint. 

Diceret aliquis : Ideo quia. David majorem psal- 
morum partem composuit, ob id szepe totum Psal- 
terium nuncupatur David. Et sic loquitur divus 
Hieronymus in prologo quem prafixit libris Regum. 
Inter agiographa primus est liber Job, et secundus 
David. Nam interdum secus citat quam nomine Da- 
vid, ut secundo libro adversus Pelagianos, « Asaph 
loquitur : Cibabis nos pane lacrymarum, » etc. Hoc 
autem desumitur à psalmo septuagesimo nono, qui 
inscribitur ipsi Asaph. Verum et si eo pacto evade- 
res, non omnino tamen satisfacis omnibus przta- 
ctis, cum dixerit eumdem Prophetam locutum in 
psalmo septuagesimo septimo, et. ezeteris quos ad- 
duximus. Et ut nulla detur tergiversandi occasio, 
quomodo dissolves quod scribit ipse D. Hieronym. 
tomo tertio ad Cyprianum, ubi contradiceret sen- 
tenti Apostoli ad Hebreos, quarto. nisi diceres 
divum Hieronymum mutasse sententiam, et loca 
superius commemorata hoc ostendere, accipiendo 
David in persona, non in Psalterio. Sed et videa- 
mus quomodo alioqui contrairet Apostolo ad Cy- 
prianum. Sic ait de Moyse : « Cujus ore creaturam 
mundi eorum duntaxat qua visibilia sunt, conditio- 
nem hominis, et omnis retro historie didicimus 
veritatem, qui non solum nobis quinque reliquit 
libros, Genesim, Exodum, Leviticum, Numeros, et 
Deuteronomium, sed et undecim quoque psalmos, 
ab octogesimo nono, eujus principium est : Domine, 
refugium, factus es nobis, usque ad xcix, qui inseri- 
bitur : Psalmus in. confessione. » Hec Hieronymus. 
Apostolus autem ad Hebraos quarto, psalmum no- 
nagesimum quartum, qui de numero illorum unde- 
cim convincitur esse, manifeste tribuit David. Quo- 
niam ergo,inquit, superest introire quosdam in il- 
lam, et ii quibus prioribus annuntiatum est, non in- 
troierunt propter incredulitatem, iterum terminat 
diem quemdam, hodie, in David dicendo.: post tan- 
tum temporis sicut supra dictum est : Hodie si vocem 
ejus audieritis, etc. Ex quo palam est Apostolum 
non deputare Moysi hunc. psalmum quoniam tertio 
capite de Moyse loquens dicit : Et Moyses quidem 
fidelis erat in tota domo ejus, tanquam famulus in 
lestimonium eorum qua dicenda erant. Deinde pau- 
lo postsubdit : Quapropter, sicut dicit Spiritus san- 
clus : Hodie si vocem ejus audieritis, etc. Quam per- 
traetans Apostolus, cap. 1v, ostendit ex contextus 


39 


PETRI LOMBARDI 


40 


digestà et aplata consecutione Spiritum sanctum A tos psalmorum auctores nominat, ut in id conveniant, 


locutum fuisse in Moyse, quantum ad constitutio 
nem mundi ; et, post tantum temporis rursum in Da- 
vid, Hodie si vocem, ete, attende igitur ordinem 
sententie? Apost. Et quidem operibus ab institutione 
mundi perfectis. Dixit enim in quodam loco de die 
septimo sic : Etrequievit Deus die septima ab omni- 
bus operibus suis ; etin isto rursum : Siintroibunt in 
requiem meam. (Quoniam ergo superest quosdam 
introire, etc. Ubi considerandum Spiritum sanctum 
post multum temporis dixisse in David, ex quo lo- 
cutus fuerat per Moysen de conditione mundi. Pro- 
pterea colligitur psalmum non esse editum a Moyse, 
sed a David, quem satis designat in persona, ma- 
gnum temporis intervallum commemorando inter 
duos prophetas. 


Posses tamen subterfugere, referendo, dicit, ad 
Moysen, non ad Spiritum sanctum quantum ad lit- 
teram ut Moyses dixit eum requievisse die septimo, 
et post tantum temporis. Idem Moses interminaverit 
diem quemdam hodie in David, hoc est, per hoc 
quod hodie dicitur in psalterio, quod nuncupatur 
esse David, quod quidem fuisse tempore Apo- 
stoli promptum est. Verumtamen h:ec expositio es- 
set, ni fallor, paulo coactior. Superest demonstrare 
secundum principale, nempe quod forsan D. Hiero- 
nymus et D. Augustinus non sibi adversantur in 
hujus argumenti materia. Ex verbis enim eorum 
facile est videre tituli inscriptionem aut significare 
a quo editus sit, aut a quo recitatus psalmus. Nam 
D. Augustinus manifeste in hanc sententiam de- 
scendit, disserens in principio cur primus titulum 
non habeat :« Centum itaque et quinquaginta 
psalmos esse nulla dubitatio est ; et qui psalmus 
quotus sit, vel a quo recitatus sit, titulorum in- 
scriptione ostenditur. Non enim omnes psalmi a 
David editi sunt. Ipse enim David ex omni populo 
quatuor principes Spiritu sancto mundalos elegit, 
quorum nomina sunt, Asaph, Heman, Ethan, et Idi- 
thun, ut in quemcunque divinus Spiritus intrasset, 
hymnum Deo caneret. David ergo solus novem 
psalmos ore proprio cecinit, reliqui autem ab illis 
quatuor principibus, juxta titulorum inscriptionem, 
sunt dicti. » l[ec Augustinus. Quem vides dicere 
non omnes psalmos esse editos a David, maxime 
quantum ad ralionem accinendi. Nec abest ab hac 
sententia ipse divus Hieronymus ad Sophronium, 
quod supra etiam commemoratum est, sed indistin- 
cte tractatum. Ait itaque : « Psalmos omnes eorum 
testamur auctorum, qui ponuntur in titulis David sci- 
licet, Asaph, et Idithun, et filiorum Core, Heman 
Ezrahite, Moysi et Salomonis, et. reliquorum quos 
Esdras primo volumine comprehendit. » Hzc ille. 
Ubi novissima particula invenit psalmos esse eo- 
rum quorum nomina tacentur, et quos dicit Esdram 
comprehendere in primo volumine. Ait enim Es- 
dras, 1 Esdre n, cantores filii Asaph centum viginti 


Octo. Liquet autem non posse pertinere psalmos Dp 


id eos quos Esdras comprehendit, nisi tan- 
quam cantores, quando lex et psalmi reparata sunt. 
Facit quod scribitur, Nehemiz duodecimo : In die- 
bus David et Asaph ab exordio erantprincipes con- 
stituti cantorum, in carmine laudantium et confi- 
tentium Deo. Et I Paralip. xxv : Igitur David et ma- 
gistratus exercitus, segregaverunt in ministerium 
[ilios Asaph et Heman, et ldithun, qui prophetarent 
in. citharis et psalteriis et cijmbalis, secundum nu- 
merum suum dedicato sibi officio servientes. Deinde 
recitatis filiis eorum juxta regem prophetantibus, 
subtexit : Universi sub manu patris sui ad cantan- 
dum in templo Domini, distributi erant in cymbalis 
et psalteriis et citharis, in ministeriadomus Domini 
juxta regem Asaph, videlicet et Idithunet Heman. 
Sicut ergo oportet exponere D. Aug. in lib. xvir, 
De civit. Dei, cap. 11, ne sibi ccntradicat in eo quod 
dixit in prologo t psal., ita et D. Hieron., ubi mul- 


sicul ante meminimus psalmorum inscriptionem 
denotare, auctorem aut cantorem. Ait aulem D. 
August. lib. superius adducto : « Mihi credibilius 
videntur existimare qui omnes illos 150 psalmos 
ejus operi tribuunt, eumque aliquos prcenotasse no- 
minibus aliorum, aliquid quod ad rem pertineat 
fimeurantibus. » Hac ibi. Que quomodo debeant 
conciliari cum aliis ejusdem verbis, quare, si potes, 
et viam aperuimus qua prius a nonnullis attacta 
est, licet auctoritates utriusque doctoris magna ex 
parte silentio przeterierim. Accedit nostre senten- 
ti quod titulus psalmi xxxvrr sie habet: Pro 
Idithun, canticum David ; et psalmi rLxxr, pro Idi- 
thun, ipsi David. Atqui de Idithun prater ea quae 
citavimus habetur I Paral. xxv : Idithun qui in 
cithara prophelabat super confitentes, et lau- 
dantes Dominum. Nec obest titulus psalmi LXXVI 
pro ldithun, psalmus Asaph, quasi Asaph es- 


pset primarius auctor et ldithun cantor. Potuit 
enim Asaph inchoare psalmum, cantando, et 
Idithun. respondere, sicut dicitur secundi Ma- 


chabzorum primo : Jonatha inchoante, ceteris au- 
tem respondentibus. Consilimiter debet intelligi ti- 
tulus psalmi octuagesimi septimi, Canticum psal. 
filiorum Core, intellectus Heman Ezrahita. Unde 
in Hebreo dicitur, Ad respondendum intellectus 
Heman. At dices : Opinando David esse aucto- 
rem omnium psalmorum quantum ad materiam, 
remanet scrupulus quomodo deberet intelligi titulus 
psalmi xxt, videlicet Salomonis, et psalmi rxxxix, 
Oratio Moysi hominis Dei, cum non possit ita com- 
mode de his duobus convenire, ceu de aliis canto- 
rum Officio fungentibus, et David synchronis. 
Quantum ad primum, finis psalmi suum auctorem 
pridicat : Defecerunt laudes David filii Isai, ob id, 
titulus Salomoni, intelligitur pro Salomone vel in 
Salomonem : qui fuit figura veri Salomonis regis 


(1 pacifici, de quo materia tolius psalmi apte loquitur, 


quod et Hebreum indicat π Ὁ Lrstowom. Nam 
Tamed teste Pagnino libro primo Institutionum He- 
braicarum, nonnunquam causam materialem deno- 


tat, ut Exodi quarto, vi revacnascn, in serpen- 
lem, et septuaginta Interpretes in proposito dixerunt 
in Salomonem psalmus, εἰς Σαλομῶν ψαλμός. Consi- 
mili modo potest intelligi titulus psalmi centesimi 
vigesimi sexti: Canticum graduum Salomonis.Quan- 
tum ad secundum de titulo psalmi rxxxix D. Hie- 
ronym. ad Cyprianum refert solutionem opinantium 
omnes psalmos esse David, licet forte aliter, ut 
prelibavimus, sentiret D. Hieronymus. Unde, in- 
quit, et hunc psalmum volunt sub nomine Moysi a 
David esse compositum, quod scilicet legislator 
communem humani generis et calamitatem, et 
deinde exspectationem salutis sacro ore describat. 
Nec revinceret quod opponit dominus Lyranus cau- 
sans, quod etiam in plerisque allis psalmis fiat 
menlio de ea ipsa materia, quia argumentum illud 
non tam breviter et continenter, nec per modum 
orationis in aliis tangitur. Hinc in Hebreo habetur 


nwv"2» LEMoscHEH in Moysen, de titulis aliorum 
psalmorum suo loco tractari poterit. 


De Commentariis divi Hieronymi in omne Psalte- 
rium. 

C:eterum quia frequentissime in enarratione psal- 
morum Magister citat D. Hieronymum, ex commen- 
tariis, quos nonnulli temerarie inter pseudepigrapha 
depulant, haud absonum fuerit ostendere eos com- 
mentarios non esse falso D. Hieron. inseriptos,ut ipsi 
somniant, et impudenter asserunt ; cujusmodi sunt 
Erasmus et Bruno Amorbachius.llle recensens alieno- 
rum indicem,ut ipse vocat, inter mista Hieronymo tri- 
buta, ut vult, sicait: « Commentarii quos habemus in 
omne Psalterium D. Hieronymi titulo, palam ipsi prze 
se ferunt quod non sint unius auctoris, Si quis autem 


41ι- 


meum requirat judicium, nihil illie esse arbitror. D. 
Hieronymi, verum una pars est hominis, quisquis fuit; 
plane docti et sermonis expoliti, longe tamen dis- 
crepantis ab D. Hieronymo. Nam hic minus habet 
nitoris ac lenitatis, plus nervorum : deinde ubique 
copiosior ac diligentior, ae magis ostentans suas 
opes. Altera pars est locutulei cujuspiam ac pene 
dixerim rabule.» Eece quantam injuriam prieter 
ea qui addit in ealee illus recensionis, audet in- 
ferre his commentariis Erasmus. llle vero in epi- 
stola praefixa Psalterio ad lectorem ait : « Hic octa- 
vus tomus, optime lector, commentarios Davidico- 
rum psalmorum complectitur : qui tametsi non 
vacant eruditione, divo tamen Hieronymo hactenus 
sunt falso inscripti. » Audistis eorum censuram, 
videamus quantum czcutiant. 

Loquatur ipse sanctissimus Hieronymus, et se- 
ipsum defendat adversus hujusmodi importunos 
censores. Nam libro 1 Apologi: adversus Ruffinum, 
istorum nimiam audaciam confutat, Ruflino quidem 
respondens, sed Aristarchos plane damnans. « Illud, 
inquit, quoque carpere dicitur, quod secundum 
psalmum interpretans pro eo quod legimus in La- 
tino: Apprehendite disciplinam | (Psal. m), et in 
Hebraico volumine scriptum est, 33 NEV2 NASEQU BAR, 
in commentariolis meis dixerim : Adorate Filium; 
et rursum, omne Psalterium in Romanum vertens 
sonum, quasi immemor expositionis antiqua po- 
suerim adorate pure : quod utique sibi esse contra- 
rium omnibus patet. » Deinde fusius hujusmodi pur- 
gat calumniam, ex ratione venerandi sensus versiculi 
multipliei intelligentia, et Hebraismi zequivocatione. 


Constat autem commentarium psalmi secundi in 
eum versiculum : Apprehendite disciplinam, sic ha- 
bere. In Hebreo legitur 33 cw NAsEQU Ban, quod 
interpretari potest, adorate Filium. Et hanc. inler- 
pretaüonem carpebat Ruffinus. Et isti morsicato- 
res dieunt in his commentariis, quos D. Hieronymus 
aperte fatetur suos, nihil esse Hieronymi. O im- 
pudentia! Ad hoc D. Augustinus commentarios D. 
Hieronymi multis verbis adducit in psalm. xci, 
eodem ordine, eadem dietione eadem verborum 
forma, eadem sententia, expresso nominatim D. 
Hieronymo et ipsius commentariis. Nam Augustinus 
epistola centesima undecima, qui in antiquis codi- 
cibus est centesima nonasgesima octava, disputans 
adversus Anthropomorphitas, docet, si quando 
Scriptura Dei membra commemoret, esse spiritua- 
liter intelligenda, quemadmodum omnes accipiunt 
qui illis spirituali intelligentia resistunt. Deinde 
hoe ad verbum subdit: « Ex quorum litteris, ne 
multa commemorando majores moras faciam ; hoc 
unum sancti Hieronymi interpono, ut noverit iste 
frater non se de hac re mecum magis quam in 
prioribus agere debere, si quid eum contra permo- 
vet. Cum ergo ille vir in Scripturis doctissimus 
psalmum exponeret, ubi dictum est: Intelligite 
ergo, insipientes in populis, et stulti, aliquando sa- 
pite. Qui plantat aurem. non audit ? aut qui finzit 
oculum, non considerat ? (Psal. xcu.) Inter cetera 
iste locus, inquit, adversus eos maxime facit, qui 
Anthropomorphit:? sunt, qui dicunt. Deum habere 
membra quz etiam nos habemus, verbi causa, di- 
catur Deus habere oculos, oculi Domini respiciunt 
omnia, manus Dei facit omnia. Et audivit, inquit, 
Adam sonum pedum Domini ambulantis in paradiso 
(Ges. mnm). Hae simpliciter audiunt et P enAnas 
imbecillitates ad Dei magnificentiam | referunt. Ego 
autem dieo quod Deus totus oculus est, totus 
manus est, totus pes est. Totus oculus est, quia 
omnia videt ; totus manus est, quia omnia operatur; 
lotus pes est, quia ubique est. Ergo videte quid 
dicat : Qui plantat aurcm, non audiet ? Non. dixit 
qui plantavit aurem, ergo ipse aurem non habet? 


PATROL. CXCI. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 


íx 


A Non dixit, ergo ipse oculos non habet? Sed quid 
dixit? Qui plantavit aurem, non audiet ? Qui finzit 
oculos, nom considerat ? Membra tulit, etfüicientias 
dedit. » H»c Augustinus ample excerpsit de corn- 
mentariis divi Hieronymi in omne Psalterium, in 
quibus etiam breviter tangitur eadem sententia, ad 
versum psalmi sexagesimi quinti : Oculi ejus super 
gentes, etc. Eant nunc et dicant temerarii censores, 
ilie nihil esse Hieronymi. Negent Augustinum, 
negent et ipsummet Hieronymum, qui testimonium 
manifestum pro se tulit contra impostores mor- 
dendi studio insanientes. Quid quod vix evadit 
psalmus in quo interpretando non admisceat plura 
Augustinus, desumpta ad verbum ex iis commenta- 
riis, licet latiori extensione exspatiatus, ut legendo 
utrumque probabis ? Quin apparet Augustinum 1den- 
tidem commentarios illos Hieronymi voluisse insi- 
nuare, cum in psalmo quinquagesimo ad versi- 
culum, e£ spiritu principali confirma me, ait : Intel- 

pligunt ergo hie nonnulli Trinitatem dictam ; in 

Spiritu rec£o Filium, in spiritu sancto, Spiritum 

sanctum, in spiritu principali Patrem. Nam ipse 

Hieronymus in eum loeum 'tale attexuit interpreta- 

mentum, verbis Augustini omnino respondens. « Tu 

vero, inquit Hieronymus, qui legis sanctam Sceriptu- 
ram, sanctam hie intellige Trinitatem ; spiritum 
prineipalem, Patrem ; spiritum rectum, Filium, spi- 
ritum sanctum, Spiritum sanctum. » Et amplius 
eamdem intelligentiam pertractat in capite ad Ga- 
lat. iv. Hoc ipsum manifeste corroborat Cassio- 
dorus hune loeum interpretatus, qui, ni fallor, 
claruit ante annos nongentos sexaginta, qui ad 

eumdem sensum adfert Hieronymum, ut clare di- 

gnoscas quam longis retro szeculis hujusmodi com- 

mentarii indubitati fuerint auctoris. 

Adde quod Gregorius in eumdem psalmum ad 
versum, (Cor contritum, nominat Hieronymum. 
Quia vero Erasmus invenit quamdam epistolam ad 
Damasum, luce clarius testificantem de commenta- 
ris in psalmographum, eam tantis conviciis et 
tanta debaechatione insectatus est, ut pigeat referre. 
Ea autem habetur tomo IV, in hunc modum : 
« Beatissimo pape Dawaso sedis apostolice: urbis 
Rom: HrEnoNvMus supplex. Legi litteras. aposto- 
latus tui, poscentes ut secundum simplicitatem 
septuaginta Interpretum canens, psalmographum 
interpretari festinem propter fastidium  Romano- 
rum, ut ubi obscuritas impedit, apertius et Latine 
trahatur sensus. Precatur ergo cliens tuus, ut vox 
ista psallentium in sede Romana die noctuque ca- 
natur, et ut in finem cujuslibet psalmi, sive matu- 
linis horis, sive vespertinis conjungi przcipiat apo- 
stolatus tui ordo, Gloria Patri et. Filio et Spiritui 
sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, 
et in secula seculorum. Amen. Istud carmen omni 
psalmo conjungi prwcipias, ut fides trecentorum 
decem et octo episcoporum Niccni concilii etiam 
vestri oris consortio declaretur : » Hec ibi. Ad hoc 
facit quod refert Sigebertus in suo Chronico Dama- 
sium papam instituisse rogatu Hieronymi, ut cane- 
retur in ecclesia, in fine psalmorum, Gloria Patri, 
etc. Cujus rei fidem magnam facit, quod id ubique ; 
terrarum observatur apud Latinos. Quare ne sim- 
plices decipiantur istorum censorum nugacissimis 
mendaciis, stat eorum fidem elevare clarissimis 
argumentis, uL nulla tergiversatio relinquatur, et 
uL ex uno insigni mendacio, tam impudenter con- 
ficto, in exteris nullo negotio suspecti habeantur. 
Age paulo digredientes, ut ocius revertamur, de- 
monstremus Erasmum sopenumero non lezisse, 
quie suis censuris jugulare prwsumpsit ; sed im- 
pendio credulus, suce farinae hominibus rem com 
mittebat, qui ut tractatus nimia stertentes. vecordia 
legissent, mendacia mera suo Erasmo referebant, 
atque adeo omnia Erasmi nomine cudebantur. Quod 


2 


D 


43 PETRI LO 
ne videar fingere, audi censuram cujusdam -Era- A 
smiani, quie est przefixa tom. VII ad Parab. Solom. 
in Hieronymo. « Non clam me est, inquit, candide 
lector commentarios in Proverbia Salomonis, qui- 
bus primum in hoc tom. locum dedimus, Hiero- 
nvmi non esse. Nam id vel hine deprehenditur, 
quod tota dicendi figura ab Hieronymiana dictione 
modis omnibus dissidet, quin Gregorius semel 
atque iterum in hoc opere citatur. Vetustissimi 
codices in membrana seripti Bede vindicabant. » 
IIzec ille. 

Audiamus nunc ipsum Erasmum tomo I, in re- 
censendis operibus Hieronymi vel germanis, vel, 
ut vult, alienis. In. Proverb. Salomonis libri tres 
quos vel hine apparet non esse Hieronymi, quod in 
his citetur Gregorius, quanquam et alioqui omnia 
longe lateque dissident ab Hieronymianis. Is qui 
adornavit Venelam editionem grave pulat argu- 
mentum, quod hine quidam citantur in epistolis 
decretalibus Hieronymi nomine. Suspieatur autem 
à Beda e diversis collectum opus, eui conjectura 
non admodum reclamo. H:e sunt censurae doctorum 
hominum: Demus ergo illis ut sint Bed:e illi libri, 
aut alterius cujuslibet ; sed absit ut demus illis 
commenta mera, qux confingunt effrontes nimis ! 
Nam semel et iterum anxie perlegi commentarium 
universum, ne semel quidem (ita me Deus amet) 
citatur Gregorius. Bis autem adducitur Augustinus 
sexto videlicet et vicesimo quarlo capite. Imo vero 
et ipse Hieronymus capite tricesimo. Mirum ubi 
mens eorum versabatur, cum maxime, si quidpiam 
aliud, ad censuram faceret. Hinc colligere licet, 
aut quod non legerit, aut si legerit, nimis preecipiti 
et c:eco fuisse judicio ; si excusare velis incogitan- 
tiam in re tam seria. Quod. si videatur hic divinare 
quid in aliis faciat intimius pensita ; etenim si palere- 
tur locus, promptissimum foret commonstrare quot 
in locis toto colo aberraverit, et pios auctores 
mendacibus censuris foede confuderit atque detur- 
parit. Jam redeamus ad commentarios Hieronymi 
in Psalterium, et quatenus fieri poterit diluamus 
qui in diversum movere possent, ne spernatur au- 
cloritas, ας in hoe libro Hieronymi nomine sepius 
profertur. Age, posset quispiam fluctuare quod Hie- 
ronymus aliter exponat nonnullos psalmos in aliis 
tractatibus, et interdum reprobato sensu, qui poni- 
tur in hisce commentaris. Etenim illud. psalmi 
XLIV : Eructavit cor meum verbum bonum, interpre- 
tatur dietum ex persona Patris, qui sibi c:equale ge- 
nuit Verbum, et tamen hoc improbat, tom. III, ad 
Damasum de duobus filis. Ait ergo : « Fidelis 
mecum leetor intelligis, quia pinguedine saturati, 
in ructum laudis ejus erumpinus, dicentes : Eructa- 
vit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi, 
licet. quidam superstitiose magis quam vere, non 
considerantes textum psalmi ex Patris persona ar- 
bitrentur hoc intelligi. » Hzee inibi Hieronymus. 


Ad simile respondit Ruffino ut supra tactum est D 
calumnianti, quod eontrario modo vertisset Psalte- 
rium in Latinam transferens linguam, quam in 
commentariis disseruisset. Adde quod dupliciter 
explanat hune versiculum ad Principiam virginem, 
adducens diversitatem opinantium. « Quidam, inquit 
ex persona Christi, quidàm ex persona Patris di- 
ctum intelligi volunt, quod ex imis vitalibus et ar- 
canis cordis, Verbum suum quod in se erat semper 
protulerit, juxta alterius psalmi vatieinium : Ex 
utero ante luciferum genui te (Psal. cix) : ut quo- 
modo uterus non signilieat uterum (neque enim 
Deus dividitur in membra), sed eamdem substantiam 
Patris Filiique demonstrat : sie eor et verbum pro- 
fertur ex corde, ut Patrem ostendat et Filium, etc. » 
In quo neutram intelligentiam improbando utramque 
satis comprobat. Et certe Augustinus interpretatur 
de zelerna Verbi Dei generatione. Verum. enimvero 
Erasmus nobis toties inculcat styli distantiam. Re- 


B 


G 


MBARDI 44 
spondeo commentarios esse mult eruditionis, quod 
non diffitentur censuales isti, nec oportet semper 
scriptorem servare eumdem dicendi characterem, 
sed pro ratione materie, aut lectionis utilitate, 5: - 
pius stylum deprimit, quod ne pules meum esse 
figmentum, audias purgalis auribus ipsum Hiero- 
nymum ad Paulum Concordiensem de Pauli mona- 
chi Vita, « Misimus, inquit, interirn te tibi, id .est 
Paulo seni Paulum seniorem: in quo propler sim- 
plieiores quosque multum in dejiciendo sermone 
laboravimus. » Hzc ille. Qua si non scripsisset, 
dicturus erat Erasmus Pauli monachi Vitam non 
esse ἃ divo Hieronymo conscriplam ob discerepan- 
tiam, ut solet, dictionis. Bene preterea cecidit quod 
in epistola De vitando suspecto contubernio nobis 
addiderit divus Hieronymus, circa finem : « Undede 
Scripturis pauca perstrinxi, nec orationem meam 
utin ezteris libris solitus sum, illarum floribus 
texui. Extemporalis est dictatio, et tanta ad lumen 
lucernule facilitate profusa, ut notariorum manus 
lingua prsecurreret : Hzc si non essent adjecta, 
non licuisset per Erasmum divo Hieronymo a eon- 
suelo more discedenti eam tribuere epistolam. Am- 
plius Erasmus ipse se suo gladio misere confodit, 
in censione quam prcxmisit operi Augustini De mori- 
bus Ecclesie tomo I. « Prodit, ait, Manichaeorum 
mysteria; idque facit mirabili sermonis elegantia, 
qua utinam illi licuisset in ezteris uti lucubrationi- 
bus! Hoe sane opere declaravit, si quid offendit 
eruditos in ipsius dietione non fuisse insciti:& sed 
charitatis, qua stylum demisit ad imperitorum in- 
telligentiam. Nam quo pateret lectionis utilitas, ad 
vulgi captum mutavit stylum in opere posteriore : 
quod quidem in plerisque suis operibus fecisse vi- 
detur. » Προ Erasmus. Cui quadrat aptissime quod 
dieit D. Ilieronymus de optimo genere interpre- 
landi. Quid agis, o. eolumen litterarum et nostro- 
rum temporum aristarche, qui de universis scripto- 
ribus sententiam feras? Si ergo perspicuum sit di- 
vum Augustinum depressisse dictionem, ad lectionis 
majorem fruetum, quid vetat divum Hieronymum, 
ita nonnunquam faelüitasse, preter ea que ante 
commemorata sunt, przeserüm cum  seribat ad 
Pammachium tomo II : « Ecclesiastica interpretatio, 
etiamsi habet eloquii venustatem dissimulare eam 
debet et fugere, ut non otiosis philosophorum scho- 
lis, paucisque discipulis, sed universo loquatur 
generi hominum. » Rursus adversus Pelagium ad 
Ctesiphontem : « Audi ecclesiasticam simplicitatem, 
aut imperitiam, ut vobis videtur. » Et libro primo 
adversus Jovinianum : « Est in verbis simplicibus 
semper divinarum Seripturarum sensus angustior. » 
Plurimum juvat quod dieit in procemio terüii libri 
ad Galatas : « Omnem sermonis elegantiam, et La- 
lini eloquii venustatem | stridor lectionis Hebraieze 
sordidavit. » Et qu: postea subjungit in eumdem 
sensum. Item in fine commentariorum in Aggewum 
prophetam : « Obseerc te, lector, ut ignoscas celeri 
sermone dietanti, nec requiras eloquii venustatem, 
quam multo tempore Hebrew: lingue studio perdidi. « 
Denique ad Marcellam de Ephod:« Nos, ut scis, 
Hebrcorum lectione detenti, in Latina lingua rubi- 
ginem obduximus. » 


Quid proinde mirum, si divus Hieronymus in 
nonnullis operibus tersior sit quam in aliis, ut 
quasi alter videatur ? Quod si adduxeris contra nos 
divum Hieronymum in Apologia adversus Ruffinum, 
libro rt aperte docentem quamdam epistolam non 
exiisse ἃ sua offieina, sed esse suo nomine confi- 
ctam, non aliunde sumendo argumentum quam ex 
characteris distantia, hoc nihil obest, quandoquidem 
in ea epistola assumebatur persona divi Hieronymi, 
lanquam penitentiam agentis, quod Hebr»a volu- 
mina traduxisset ab Hebraeis inductus, in quibus 
nulla esset veritas. Quod si res ita habuisset, divus 
Hieronymus se ipse totum et manifeste proditurus 


r3 


2 


Á 


erat, qualis ab omnibus habebatur nempe diserlissi- 
mus, ne in epistola, qua palinodiam caneret, sese in 
forma eloquii fucata quasi caleret, non audens plane 
errorem fateri, veluti in quibusdam tenebris. Secus 
vero cum res, vel humilitas, vel lectionis utilitas 
expostulabat, sic aut sic dicere. Consultius fecisset 
Erasmus, si eamdem hic tenuisset sententiam, quam 
aperte tradit in suis adnotationibus in Novum Te- 
stamentum, nempe Acluum decimo tertio, et He- 
braorum secundo. Illic enim omnes commentarios 
ingenue tribuit divo Hieronymo, et quibus sua dicta 
communit, nisi quis malit eum recantasse in adno- 
tationibus , id quod scripserat in divum Hiero- 
nymum. Siquidem adnotantur opera divi Hiero- 
nymi fuisse excusa anno 1526; sed adnotationum 
quarlam recognitionem anno 1527. Hzc voluimus 
longiuscule discutere, ne quis offendatur iu lectione 
explanationum Magistri sententiarum , passim ci- 
tantis divum Hieronymum ex commentariis, quibus 
tanquam nothis derogare ausi sunt novelli censores. 


Nec tamen velim ex his protinus colligas libros 
esse constanter auctorum quorum titulis inscribun- 
tur, quasi nusquam aberratum sit, nec ullos esse 
adulterinos, sed eo tendebam ne temere judicetur. 
Porro serupulum movere posset id quod sepe di- 
cturi sumus , ecclesiasticam editionem cum Hebraica 
veritate conciliando, Hebraorum codices quos ha- 
bemus, esse vitiatos post septuaginta Interpretes, 
aut alias variasse, maxime cum ipse divus Hiero- 
nymus in versione ad Hebraicam normam, scribens 
ad Sophronium, sequatur lectionem codicum He- 
breorum nostra zetatis, ut plurimum. Satisfaciemus 
huic scrupulo duobus axiomatibus: Primum, divus 
Hieronymus Hebraeorum codices sua etiamnum 
slate ceepit in nonnullis locis habere suspectos. 
Alterum, post divum Hieronymum Hebraorum vo- 
lumina manifestis scatent mendis, et ἃ primaeva 
scripture germanitate longe distant. Hxc probatio- 
nibus munienda sunt. (yuantum ad primum. Enar- 
rans divus Hierony mus, v capite Michezm: E£ fu 
Bethlehem, domus Ephrata : « Legimus, inquit, juxta 
duntaxat septuaginta Interpreles in Jesu Nave, ubi 
tribus Judze urbes et oppida describuntur, inter 
emtera etiam hoc, Theco et Ephrata, haec est Be- 
thlehem, etc., quod nec in Hebraico, nec apud alium 
invenitur interpretem. Et sive de veteribus libris 
erasum sit malitia Judzorum, ne Christus de tribu 
Juda ortus videretur, sive a Septuaginta additum, 
nequaquam liquido agnoscentes certum quid novi- 
mus. » Rursum pertractans illud Apostoli ad Galatas 
terlio : Maledictus omnis qui pendet in ligno, quievit 
cur Apostolus omiserit à Deo, quod habetur in 
Deuteronomio capite xxr. Et respondet dupliciter. 
Primo sic : « Mihi videntur aut veteres Hebrzeorum 
libri aliter habuisse, quam nunc habent; aut Apo- 
stolum sensum posuisse, non verba ; aut. quod ma- 

is ;stimandum est, post passionem Christi, et in 

Iebrzis et in nostris codicibus, ab aliquo Dei no- 
men appositum, ut infamiam nobis inureret, qui in 
Christum a Deo maledictum credimus. » Deinde 
disserit quod in nullo loco Seriptur:e posset ostendi 
quempiam a Deo esse maledictum, per nomen Dei 
expresse additum ; et ut suam firmet opinionem 
scilicet esse a perfidis additum, dicii: « Audaci 
itaque pede ad hoc procedo certamen, ut ad libros 
provocem, nullo loco scriptum, a Deo maledictum. 
Et ubicunque maledictio ponitur, nunquam nomen 
Dei adjunctum. » Postea adducit multas auctoritates. 
Maledic£us tu ab omnibus bestiis (Gen. wr), dieitur 
ad serpentem ; et ad Adam : Maledicta terra in ope- 
ribus tuis, etc. (ibid.) Forsan gravius insurges, op- 
ponens quod ait divus Hieronymus in capite Isa. 
VI: « Et si aliquis dixerit Hebrzeos libros postea a 
Judieis esse [alsatos, audiat Origenem, quod in 
octavo volumine Explanationum huie quiestiuneulce 
respondeat quod nunquam Dominus et apostoli, qui 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 


&6 


A estera erimina arguunt in Seribis οἱ Phariswis, de 
hoc erimine quod erat maximum reticuissent. Sin 
autem dixerint post adventum Domini Salvatoris 
et przedicationem apostolorum libros Hebrzos fuisse 
falsatos, cachinnum tenere non potero, ut Salvator, 
et apostoli et evangelistz ita testimonia protulerint, 
ut Judzi postea falsaturi essent. » Hoc ibi divus 
Hieronymus. Sed si diligenter advertas, deprehendes 
non pugnare cum praedictis Hieronymi sententiis. 
Esset nempe ridiculum dicere Judzos falsasse libros 
in testimoniis de Christo, aut Christi mysteriis, quae 
antequam proferrentur a Christo et apostolis, non 
fuissent in eorum codicibus, sed ex przadicatione 
apostolorum addidisse: Ex /Egypto vocavi Filium 
(Matth. πα), et : Quoniam Nazaraus vocabitur (ibid.) 
et : Flumina fluent de ventre ejus aque vive (Joan. 
vir)et : Videbunt in quem transfixerunt (Joan. xix), 
et ezetera his similia, quz? ante hanc quaestionem ob- 
jeetam  pramiserat D. Hieronymus, cujus intelligen- 

Β tiam facile colliges ex consequentia dictorum. 

Secundum axioma probatur. Hieronymus in illud 
Matth. xv1: Quem dicunt liomines esse Filium ho- 
minis. « Et nota, inquit, quod ubieunque scriptum 
est in Veteri Testamento Filius hominis, in Hebrzo 
fllius Adam, positum sit. lllud quoque quod in 
psalmo legimus : Filii hominum usquequo gravi 
corde ? (Psal. 1v) in Hebrao dicitur: Filii Adam, 
et tamen in Hebraicis codicibus qui exstant legitur 
VUNUA BENE 18CH, id est filii viri. » 

Nescio tamen qua ratione factum sit ut ad eum- 
dem modum legaturin versione divi Hieronymi juxta 
Hebrzeum, si modo germana sit, licet ad sensum 
parum habeat momenti. Sed et Bruno Amorbachius 
in epistola triplici psalterio prefixa, haud obscure 
fatetur Hebraeos codices variatos. Ait enim : « Quid 
quod Hebraicam veritatem, ut vocant, in Judzorum 
nostri temporis (sic suspiceamur) gratiam? Nam 
illorum expositionibus admodum favet, nonnihil 

(C; immutatam comperimus, ab aliquo Hebraice docto. 
Siquidem exemplari Veneto, cum vetustissimis divi 
Hieronymi codicibus,multis loeis non conveniebat. » 
IHzec ille. 


Verum pergamus ostendere liquido corrupta esse 
exemplaria Hebraica. Legimus (Geneseos octavo, 
juxta veritatem, corvum fuisse ab Noe emissum et 
non reversum, ubi tamen omnes Hebrai codices, 
qui prostant habent contrarium sensum, nempe 
fuisse egressum et reversum, 2** N*3* NX" VAIET 
ZE IATZO VASCHOB, idest qui egressusest egredien- 
do et redeundo. Septuaginta autem Interpretes le- 
gerunt cum negatione, οὐχ, ὑπέστρεψεν non estrever- 
sus, quos sequitur divus Hieronymus, adversus Lu- 
ciferianos. « Emittitur, inquit, corvus de arca et non 
rediit et postea pacem terre columba nuntiat. » 
Idem ad Oceanum: « Statimque columba Spiritus 
sancti expulso teterrimo alite, devolat ad eum. » 
Astipulatur et Josephus Judzus libro primo de 
Antiquitatibus, capite quinto: « Post paucos dies, 
aqua amplius recedente misit corvum, volens cog- 
noscere siquid eliam aliud terre fuisset derelictum 
ab aqua, et ad egrediendum jam tutum esse videre- 
tur, qui cuneta reperiens inundantia, non regressus 
est ad Noe. » Hzc Josephus. Non debuit itaque 
Sanetes in epistola ad Clementem VII praelata suce 
novae emissioni, hunc locum precipue taxare, quasi 
ecclesiastica lectio sit falsata ; οἱ maluissem dicere 
Hebrzeos esse vitiatos, quam veterem lectionem, tot 
annorum centenariis in pretio habitam repudiare, 
ut nihil faciat etiam Augustinus Eugubinus (licet 
alioqui defensor Hieronymianz editionis) qui con- 
tendit hunc loeum esse ἃ librariis corruptum, aut 
temporum diuturnitate, et addit huc esse invectas 
interpretationes fabulosissimas ab expositoribus, ob 
id quod fuit corvus detentus in devorando cadavere. 
Et tamen divus Augustinus, Ecclesie jubar, non 
abhorret ab hac sententia, quam Eugubinus dicit 


V 


fabulam. « Queritur, inquit, utrum corvus mortuus A 


sit, an aliquo modo vivere potuerit? Si enim fuit 
terra ubirequiesceret, similiter columba requiem 
invenisset : unde conjicitur a multis, quod eadaveri 
potuerit corvus insidere, quod naturaliter refugit 
columba. » 

Ad idem alludit D. Ambrosius libro De Noe οἱ 
arca cap. 17, manifestans quoque se cum negalione 
legisse. Nam disserens cur corvus sit emissus et 
non regressus, ia ait: « Sensus altior signilicat 
quod omnis justus quando mundare se incipit, quae 
tenebrosa sunt et immunda et temeraria primo ἃ se 
repellit. Siquidem omnis rapudentia atque culpa, 
tenebrosa est, et mortuis pascitur sicut corvus ; lu- 
mini aulem vicina est virtus, quce mentis puritate et 
simplicitate resplendet. Et ideo tanquam imittitur 
et fugatur culpa, οἱ separatur ab innocentia, ut nihil 
remaneat in viri justi mente tenebrosum. Denique 
egressus corvus non reverlitur ad justum, quia 
fügitans culpa omnis cequitatis, nec probitati vide- 
tur et justitie convenire. » Hzxe D. Ambrosius. 
Quae certe non sunt nee dici debent fabulosa. Quod 
autem ipse Eugubinus objicit dicens : « Deinde si 
corvum reversum negavit, quomodo cohzret quod 
mox additur : Donec siccarentur aque ? Quid enim 
sibi vult, qui egrediebatur et non revertebatur, do- 
nec siecarentur aque ? Nunquid post arefaetas est 
reversus? quod ne columba quidem fecit. » Solvit 
idem D. Ambrosius eL omnem scrupulum amovet. 
« Considerandum etiam, ait, quare non regressum 
dixerit corvum, donec siecaretur aqua ἃ terra, 
quasi vero postea sit regressus. Sed hoe locutio 
familiaris est Scriptur: divincze, Siquidem in. Evan- 
gelio habes scriptum de saneta Maria, quod non 
cognoverit eam Joseph, donec peperitfilium (Matt. 
1), cum utique nec postea cognoverit. » Hactenusille. 
Idcirco non est eradenda a nostris codicibus negatio, 
ut vult Eugubinus, qui itidem aifirmat exemplaria 
D. Hieronymi esse corrupta in Hebraicis quzestioni- 
bus qu: habent negationem. Siquidem ad eum mo- 
dum legitur : Post quadraginta dies aperuit Noe os- 
tium arce quod. fecit, et emisit. corvum, et egres- 
sus non rediit ad eum,donee siccaretur aqua de ter- 
γα. li::c dixerunt LXX, deinde subdit suam traditio- 
nem. Pro ostio fenestra scripta est in Hebroo et de 
corvo aliter dicitur : Emisit corvum et egressus est: 
exiens et non revertens. Motus est autem Eugubi- 
nus dicere vitiatos codices, eliam nobis traditos ex 
Germania, ex hoe quod scripsit D. Hieronymus, et de 
corvo aliter dicitur. Sed mirum esset omnia damnare 
exemplaria et vetusta et recentia. Ideo, ni fallor, sicut 
vicina sunt fenestra et ostium, tamen annotat D. Hie- 
ron. ostium positum pro fenestra : sie LXX dixerunt 
de corvo, egressus non rediit, aliter in Hebraeo et 
egressus esL exiens et non revertens, quod tradueunt 
Sancles et Munsterus, exeundo et revertendo. Ponit 
ergo aliter D. Hierony. non ut intelligas. modum 
contrarium, ut arbitrabatur. Eugubinus, 
lectionem. 

Igitur non fabulose seribit D. Augustinus mystice 
inlerpretans negationem in psalmum centesimum 
secundum. « l'ratres non tardetis converti ad Do- 
minum; sunt enim qui preparant conversionem et 
differunt, et fit illis vox corvina, eras, cras. Corvus 
de arca missus non est reversus ; non quirit Deus 
dilationem in voce corvina, sed confessionem in 
gemitu columbino. » Insuper Job xri, legimus: E- 
tiam si occiderit me, in ipso sperabo. Hebr:eus habet 
desperatam sententiam et contrariam prorsus, videli- 
cet non sperabo. Ubi manifestum est mendum, nisi 
quis gratis desipiat. Error autem irrepsit quod im 
ipso, sive inipsum, et nerandi adverbium, in. voce 
apud Hebrzeos non differant, sed seriptione. Namillud 
per lamed et vau *5, hoc vero per 5 et v, x5. Hinc 
Sanctes vertit: Ecce occidet me, non sperabo. Sed 
et Munsterus sentiens intelligentiam simpliciter ac- 


PETRI LOMBARDI 


sed aliam D 


48 


ceptam, blasphemum quid sonare, coactus est di- 
cere quod alterum loco alterius positum sit, aut. 1n- 
terrogative debere legi, ut redeat idem sensus. 
Ecce clamant isti Genes. octavo negalionem esse 
abradendam, et editionem nostram mendosam, et 
ibi permittunt sibi quod volunt, quando non inve- 
niunt quod respondeant. Demum alia que per va- 
rietatem, aut aequivocationem solvi habent, in scho- 
liis nostris Dei gratia pro virili discutientur. Est 
namque vigilanter animadvertendum pro mullis 
inter disserendum explicandis quod perhibet divus 
Hieronymus iu Apologia adversus Ruffinum libro 
primo quanta sit silva apud Hebreos ambiguorum 
nominum atque verborum, qua res diversa inter- 
pretationi materiam prebvit, dum unusquisque in- 
ter dubia, quod sibi consequentius videturhoc tran- 
sfert. 

Deinde satisfaciendum quoque admirationi, qua 
quorumdam mentibus suboritur, cum in subjectis 
plerumque conamur defendere ecclesiasticam tra- 
ductionem, et quod non dissidet ab Hebraica veri- 
tate, causabimur secus legisse Septuaginta, cum 
tamen divus Hieronymus ad Sophronium testificetur 
conlidenter, et mullos suis operis testes citat se 
duntaxat nihil sententie de Hebraica veritate mu- 
tasse. Et sicubi editio sua a veteribus discreparit, 
mittit ad quemlibet Hebreum, ut liquido pervideat 
lector Hieronymum frustra ab amulis lacerari. At 
versio divi Hieronymi e regione respondens He- 
braico, longe lateque discrepat scpius a consueta 
lectione. Igitur frustra desudamus in hujusmodi 
apparandis conciliationibus. In promptu est respon- 
S10, si perspicias divum Hieronymum non tradidisse 
editionem, quam juxta Hebraicum elucubravit, quasi 
in communi tenendam et amplexandam ; sed illam 
tradidit privato homini peculiarem, quo respondeat. 
Judsis calumniantibus : secus legi in Hebrzao, ut 
Sophronius querebatur pene per singula se eludi, 


(et inde fides habebatur contemptui, cum tamen. 


Hebreorum lectionem sequendo, quam probant, 
eliam pro Christi fide testimonium adversus eos 
mox proferatur, quod ipsi pertinaciter Sophronio 
litterarum Hebraicarum imperito denegabant. Verba 
ad Sophronium libuit subjicere : « Quia igitur nunc 
cum Hebreo disputans, quzedam pro Domino Salva- 
tore de Psalmis testimonia protulisti, volensque te 
illudere per sermones pene singulos, asserebat non 
ita haberi in Hebrzo, ut tu septuaginta Interpre- 
tibus opponebas, studiosissime postulasti ut post 
Aquilam et Symmachum et Theodotionem, novam 
editionem Latino sermone transferrem. » Et pau- 
cis interjectis infert : « Nec hoc dico, quo pracesso- 
res meos mordeam, aut quidquam arbitrer his detra- 
hendum, quorum translationem diligentissime emen- 
datam, olim linguz me: hominibus dederim. Sed 
quod aliud sit in Ecclesiis Christo credentium psal- 
mos legere, aliud Judzis singula verba calumnian- 
tibus respondere. » Super hac, in Apologia adver- 
sus Rufinum lib. r1: « Egone contra Septuaginta 
Interpretes aliquid sum locutus, quos ante annos 
plurimos diligentissime emendatos, mew lingue 
studiosis dedi, quos quotidie in conventu fratrum 
edissero, quorum psalmos jugi meditatione decan- 
to? Tam stultus eram, ut quod in pueritia didici, 
senex oblivisci vellem ? Universi traetatus mei ho- 
rum testimoniis texti sunt. » Hzc Hieronymus. 


Ex quibus palam constat Ecclesiam legere psal- 
mos juxta Septuaginta praeter paucula ; nec aliter 
voluisse D. Hieronymum more istorum qui ex He- 
bra suo volunt Ecclesi: regulam imponere. Scimus 
quden Aristeum, Josephum et omnem scholam Ju- 

sorum duntaxat tribuere septuaginta Interprelibus 
quinque libros Moysi, id quod refert Hieronymus 
in cap. Ezechiel. quintum, et in Michez ir. At. vero 
Hieronymum eam non sequi opinionem liquet, prze- 
ter auctoritatem modo adductam plus millies ex ejus 


| 


[| 
| 


49 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS, 50 


commentariis, et ad Suniam et Fretellam aliisque A editioni przeseribunt leges, ex suorum punctorum, 


locis non paucis. Nihil est itaque incommodi, si per 
quamdam disceptationis rationem, non per rem ju- 
dicatam, reducamus distantiam editionis LXX, ab 
Hebraico ad varietatem lectionis, quz potest erui, 
aut litterarum affinitate, apicum diversitate, sensus 
clariori expressione, zquivocationis mulliplicitate, 
exemplarium falsatione, aut. quavis alia probabili 
conjectatione. Meliori autem judicio omnia commit- 
timus. Potissima autem dissonantia videtur esse 
orta ex additione punctorum vocalium, qua tem- 
pore D. Hieronymi fuisse nondum mihi persuasum 
est. Nunquam enim apud eum deprehendes nomi- 
nari aut patha aut cametz, aut id genus vocales 
motiones, quas recentiores Hebrzi nobis tradide- 
runt. Quin potest ex ejus commentariis in variis 
locis, plane colligi, transtulisse Biblia neutiquam 
punetulis distincta. Primo in illud Habacuc tertio : 
Ante faciem ejus ibit mors, pro eo, inquit, quod nos 
transtulimus mortem,in Hebrco tres littere positze 
sunt ^37 daleth, beth, res, absque vocali, que si 
legantur pABAR *23 verbum significant ; si DEBER, 

35 pestem, hic typographi addiderunt apices. Rur- 
sus in illud Isai: 1x : Verbum misit Dominus in Ja- 
cob, apud Hebraos pAnpAR, ?23 quod per tres litte- 
ras scribitur consonantes *25 daleth, beth, res 
pro locorum qualitate. Si legatur pABAR 525 verbum 
significat; si DEBER ?27 mortem et pestilentiam ; 
quam ob causam plerique sermonis ambiguitate 
decepti, non verbum dicunt missum, sed mortem. 
Et in illud Jeremiae x : Loquere, hec dicit Dominus, 
et cadet morticinium hominis. Verbum Hebraicum 
quod tribus litteris scribitur ?27 daleth, beth, res 
(vocales enim in medio non habet) pro consequen- 
tia sermonis et legentis arbitrio ; si legatur nABan, 
3235 sermonem significat ; si DEBER, *235 mortem; 
si DAnBER, 5235 loquere. Ex his evadit perspicuum, 
si fuissent puncta vocalia (qux nunc vocant) et ea 
ascribunt caleographi operibus Hieronymi, non es- 
set in legentis arbitrio situm quid legendum foret, 
contra priscriptum motionum. Et amplius idipsum 
clarescit ex epistola ad Evagrium, in qua tractat 
an Salem debeat dici, an Salim proferri, civitas 
Melchisedech regis Salem. « Nec refert, ait, utrum 
Salem an Salim nominetur, cum vocalibus in medio 
litteris perraro utantur Hebrzai, et pro voluntate 
lectorum, atque varietate regionum eadem verba 
diversis sonis atque accentibus proferantur. Ple- 
raque id genus obvia sunt in ejus Explanationibus. 
Vocales autem vocat divus Hieronymus quas nunc 
Hebraicantes appellant gutturales, ut in confesso est 
ex prologo Amos prophete, ubi dieit quod Amos 
non est ille, quem patrem Isaie legimus. Ille enim 
scribitur per primam et ultimam nominis sui litte- 
ram aleph, N et tzade, y : hic per ayn, y et samech 
2. Deinde subjungit : « Nos tantam vocalium litte- 
rarum, et, scilicet, litter, qu: apud Hebrzeos tri- 
plex est, differentiam non habemus. 


Sebastianus Munsterus in przfatione ad suam 
editionem recens natam, qui tamen totis nervis 
contendit puncta vocalia, non esse noviter adventa, 
refert quosdam sentire, a Tyberize commorantibus, 
qui semper in lingua saneta fuere cultiores et poli- 
uores commenta. Tandem confitetur D. Hierony- 
mum fuisse destitutum codice punctulis distincto ; 
et quod olim omnia fere exemplaria punctulis care- 
bant, eousque deveniens, ut. ingenue asserat fuisse 
acceptionem eaballisticam ; quam sacerdotes scire 
tenebantur, et plebeis hominibus explanare. Cum 
vero temporum successu, demerentibus eorum pec- 
catis, multe. irruerunt tribulationes, et passim per 
orbem dispergerentur, doctique, imminuerentur, 
coacti sunt multa calamo excipere quie prius so- 
lum traditione seiebantur. Hzc ille. Deinde. grandis 
est controversia apud rabinos, de lectionis illibata 
et germana integritate, ut nihil agant qui nostra 


ut ita loquar, superstitione. Siquidem rabi Da- 
vid Kimhi non vulgaris auctoritatis apud Judzeos 
et Hebraicantes in procemio quod pramisit prophe- 
tis, et III Regum xvii, ait, et quod Munsterus ver- 
lit, in captivitate prima, corrupta sunt exemplaria, 
elieueruntque ex uno exemplari sie, ex alio aliter, 
et ubi clarum non potuerunt habere sensum, scri- 
pserunt unam dictionem intra contextum, et aliam 
ad marginem. Perieruntque exemplaria et distra- 
cta sunt, et morientibus sapientibus, qui tenebant 
Scripture sensum conati sunt ii qui erant de Syna- 
goga magna, restituere lezem ad vetustatem suam, 
invenientesque dissensiones in exemplaribus, adhi- 
buerunt fidem pluribus consentientibus. Ubi vero 
claram cognitionem habere non potuerunt, scripse- 
runt unam dictionem absque punclis, aut scripse- 
runt in margine et non intra contextum. Hanc Kim- 
hiet aliorum rabinorum opinionem, reprobat rabi 


B Jacob, filius Haiim ad hunc modum : « Sententia illo- 


rum longe est a me. » Nee enim adduci possum ut 
credam, et labiis confitear Esdram scribam librum 
legis divina atque libros prophetarum dubios, cor- 
ruplos et confusos invenisse : quin magis sententia 
mea est quod Esdras et college ejus invenerint Bi- 
blia sacra integra et illesa, quodque Esdras judicio 
suo cognoverit qui libri seripti essent per sapien- 
tiam illam excellentem. » 


En cernis non convenire inter Hebraeorum docto- 
res de codicum suorum fidelitate, quos tamen non 
addubitaverim apostolorum :etate fuisse. incolumes, 
tamen de punctorum notulis ut priediximus, non- 
dum est demonstratum. Cum hzc scriberemus per- 
venit ad manus nostras tandiu desideratus libellus 
Elie Judzi, editus de accentibus, et a Munstero ver- 
sus : in quo tam copiose et tam luculenter nostram 
sententiam omnibus modis confirmat, ut nihil scru- 
puli restare possit quantum ad questionem puncto- 
rum. Tandem post multam discussionem, persuadet 
puneta vocalia esse inventa, et. bibliis addita a ma- 
gistris Masoreth, viris Tyberitis ex mcsia Asia Mi- 
noris, ut superius tetigimus, in sacra Scriptura exer- 
citatissimis ; idque post quadringentesimum — tri- 
cesimum sextum annum a destructione templi se- 
cundi, ergo post quadringentesimum sexagesimum 
octavum annum a passione Domini nostri Jesu Chri- 
sti, ac preter alia dieit argumento esse quod nomi- 
na punctorum ex bona parte sunt Syriaca et Baby- 
lonica. Et hic Elias adhuc superstes est, in re gram- 
malica nemini secundus, quod ingenue deprzdicant 
omnes. Forsan obieetabis : Matthei v, scribitur : 
Amen dico vobis, donec transeat celum et terra, iota 
unum autunus apez, non prateribit alege donec om- 
nia fiant. Hebrzei vero vocant puncta vocalia apices, 
quo fit, ut si puncta erant tempore Christi, non. po- 
tuisse a recentioribus Judwis adinveniri. At Evan- 
gelium non accipit apices, pro illis suis punetis, sed 


D minimam lDitterze particulam ; quod evadit notum ex 


ipso divo Hieronymo in eumdem locum. Ex figura 
litterze ostenditur quod etiam qui minima putantur 
in lege, sacramentis spiritualibus plena sint. Rur- 
sum in Abdiz unicum caput : Illud quod in Isaia 
scriptum est : Onus Duma paululum apice commu- 
lato, pro 5 daleth posse legi ^ res, et sonare Roma. 
Vau quippe litera et pro v, et pro o, eorum lin- 
gua accipitur. Et in illud Sophon. ir, Reddam po- 
pulis labium electum, Septuaginta legerunt BEponam 
n3 res, litteram pro daleth, existimantes, pro- 
pter elementi nimiam similitudinem, quod parvo 
apice distinguitur. Item in illud [saite XNvit : Quem 
docebit scientiam. Quod autem verbum Hebraicum 
ny ΘΈΛΗ, quod omnes verterunt scientiam, soli Se- 
ptuazinta xox«, id est mala, interpretati sunt, Error 
perspicuus est. Prima enim littera * daleth vel res, 
parvo apice dislinguilur. Si ergo legatur ΠΡ ΘΈΛΗ, 
scientiam sonat, si ny? nan malitiam. Unde Glosa 


51 PETRI LOMBARDI : 52 


ordinaria : « Apex est lilleree summa particula ; si- 
gnificat enim minimum preceptum, vel minimam 
praecepti partieulam, quin D. Hieronymus adversus 
Helvidium apices accipere videtur pro ipsis litteris. » 
Nonne, inquit, mihi ipsi apices loquentur, et me 
stultitia redarguent eum esse dictum primogenitum, 
qui aperuit vulvam, non qui habeat fratres ? » Insul- 
tabis iterum ex illo divi Hieronymi ad Ephesios ter- 
lio esse gentes coheredes, et concorporales et com- 
participes. « Scio, inquit, appositionem conjunctio 
nis, per quam dicitur cohcwredes, et concorporales, 
et comparlieipes, indecoram facere in Latino ser- 
mone sententiam ; sed quia habetur in Greco, et 
singuli sermones, syllabe, apices, puncta, in divi- 
nis Scripturis plena sunt sensibus. » Ubi videtur di- 
vus Hieronymus ponere discrimen inter apices et 
puncta, sed nulla alia inveniuntur, nisi ea quae sunt 
apud Hebraicantes, vocalia : quare non sunt nuper 
orta. Nec valet dicere quod divus Hieronymus loqua- 


A binde repetit. Adde quod quidam codex habebat ad 


calcem, etsi diversa manu, Psalterium de glossis 
Lombardi. 


C:eterum commonefaciendus est lector quod varie 
in variis exemplaribus adnolabantur, in supremo 
verlice paginarum nomina auctorum in Explanatio- 
nibus citatorum. Nam in quibusdam signatur Hay- 
mo; in alis nusquam. Et in his Gregorius, Remi- 
gius et Isidorus; in istis minime. Et utcunque ci- 
tabantur auctores, ordine tumultuario et vago re- 
linquebant lectorem incertum, ubi loquerentur, cum 
accedendum erat ad contextum commentariorum, et 
quanta pars sententie ae quatenus danda illi fo- 
ret, quanquam in nostro exemplari ad contextionem 
linearum, superscriberentur passim cert: puneto- 
rum notule, quibus posset internosci cujus inter- 
pretis essent verba snbseripta; si perpetuo depre- 
hendissemus nihil dormitatum fuisse et quatenus 
extenderetur interpretamentum signati auctoris, ex 


tur de punctis, hoc est. accentibus Grecis, eo quod B punctis diserevissemus, qui mihi indicabant quisnam 


interpretatur epistolam ad Ephesios, qus scripta 
est Greece. Nam addit in Scripturis divinis, ut appa- 
reat ipsum loqui generatim. esl 

Verum hae non cogunt. Siquidem ab initio for- 
tasse fuerunt Hebraeis sicut οἱ Grecis nonnulli ac- 
centuum notule, quz possunt intelligi puneta. Nam 
divus Hieronymus in capite Ezechielis Xxvri, scri- 
bit : « frequenter Hebrxa nomina, pro diversitate ac- 
centuum et mutatione litterarum vocalium, vel ma- 
xime, quz apud illos habent proprietates suas, va- 
rie interpretantur. » Vel potuit accipere puncta, ut 
scribens ad Evagrium de variis opinionibus Melchi- 
sedech : « Hzc legi in. Graecorum voluminibus, et 
quasilatissimos terrarum situs in brevi tabella vo- 
lui demonstrare, non extendens spatia sensuum at- 
que tractatuum, sed quibusdam punctis atque 
compendiis infinita significans, ut in parva epistola 
multorum simul disceres voluntates. » Consimili in- 
telligentia accipi debet illud ejusdem in Malach. ri : 
« Ex quo, ait, perspicuum est apostolos et evange- 
listas et ipsum Dominum Salvatorem, non LXX 
Interpretum auctoritatem sequi, qua Hebrez lin- 
gue habentes scientiam non indigent ; sed ex He- 
brzo transferre quod legerint, non curantes de syl- 
labis, punctisque verborum, dummodo sententia- 
rum veritas transferatur. Et clarius in procemio in 
Malachiam prophetam. « Alios commentarios in hunc 
prophetam me legisse nescio, excepto Apollinaris 
brevi libello, cujus non tam interpretatio, quam in- 
terpretationis puncta dicenda sunt. 


De commentariis, an sint magistri. 


Postremo ut praefari tandem desinamus, et rem 
proxime accedamus. Age, disserendem unde argu- 
menta sumpserimus hosce centones varie, sed et 
accuratissime in unum veluti corpus coactos, esse 
Petri Lombardi, quandoquidem dubitatio posset su- 
boriri justa, ex hoc quod exemplaria, qua nobis li- 


cuit videre, et ea quatuor non habeant nomen au- D 


ctoris ascriptum. Verum tibi faciet satis abbas Tri- 
themius in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum : 
« Petrus, inquit, Lombardus scripsit sagaci studio, 
ex diclis sanctorum Patrum commendabile opus Sen- 
tentiarum libr. quatuor, in totum Psalterium librum 
unum, cujus oxordium : Cum omnes prophetas, et 
cetera. » Fidem itidem facit non inferiorem, rege- 
stum instructissime bibliotheca pientissimi ccnobii 
Patrum Sancti Victoris, unde codicem ultronea et 
allubenti familiaritate excepimus, quod procul du- 
bio hos commentarios Petro Lombardo nominatim 
tribuit. Adde quod quidem manu vetusta, in exem- 
plari nobis communicato eceperat adnotare M. lit- 
teram in margine, ubicunque videbat assui diversas 
interpretationes diversorum doctorum, quasi insi- 
nuans Magistri sedulam diligentiam, licet forsan so- 
mnolentia laboris longiusculi victus, tandem per- 
gere omiserit, interdum tamen exsuscitatus idem su- 


co»pisset loqui, quousque vero non item. Siquidem 
inter sequentes ordinatim apiculos, sepissime mi- 
scentur multa, quz: suas desiderabant notulas. Dein- 
de experti sumus crebro aberratum esse in talibus 
signis et in pluribus omissa. Ex quibus subolere 
licet, aut primitus non fuisse id genus designatos 
apices, aut corrupte transcriptos. Idem apparet di- 
cendum de titulo et numero citatorum auctorum, 
etiam si in nonnullis exemplaribus ordinatim ad 
marginem signatis et subjectis locis allegentur au- 
clores, scrupulo tamen, quem commemoravimus, re- 
lieto. Quamobrem necesse fuit labore pertinaci ut ab 
originariis fontibus hauriremus qua appingenda 
erant suis locis, ut cum, verbi gratia, videris aperto 
codice Augustinum et Hieronymum et ceteros ad- 
duci simpliciter, intellige ex scriptis suis in eos psal- 
mos. Si vero loca petenda erant ex aliis suis volu- 
minibus, quantum licuit, signantur ad marginem, 


(1et quedam pauca qua poterant aut lectorem remo- 


rari, aut obscuritatem facere, aut declavat junculam 
desiderare, aut scrupulum movere, breviter illustran- 
tur. Amplius quia non semper ad verbum proferun- 
tur doctores, sed sententia colligitur et construitur, 
nune ex principio, nunc ex calce, rursus ex princi- 
pio et medio suorum operum, maluimus describere 
punctim per marginem, ex tali aut tali auctore quam 
in recto casu. Et ubi Cassiodorus et posteriores con- 
sentiunt cum Augustino, opus erat duntaxat Augu- 
stinum designare, eum ex ipso decerpentes pro unico 
debeant haberi. Licet autem Hieronymus sit anti- 
quior Augustino, tamen ubi conveniunt, potius Au- 
gustinum quam Hieronymum subindicamus, quia si 
quid Hieronymus breviter disserit, Augustinus late 
suo more expatiatus in eo profluit : simul et in hoc 
opere perpetuus est preter ezteros, qui subinde et 
interpolate adducuntur, nisi quod Cassiodorus iden- 
tidem frequentissimus occurrit. Ubi vero singuli 
singulare quid dicunt, separatim insinuantur. Quod 
si sententia trahatur ex duobus conjunctim, una co- 
pula colligantur. (Quando denique auctorem non com- 
perimus citatum, Magistro tribuimus, M. litterz in- 
sinuatione. Et hoc est per quam rarum et quadam 
incogitantia omissum a typographo. 


Porro citamus sepenumero Alcuinum et glossema 
interlineale, quo advertas per Aleuinum nos intelli- 
gere glossam ordinariam, sequentes dicta Antonini 
Florentini et Roberti Guaguini historicorum. Hic 
de Carolo Magno agens : « Liberalibus, ait, discipli- 
nis animum excoluit, praeceptore primum Petro Pi- 
sano, deinde Alcuino Anglo, viro apprime divinis 
humanisque rebus erudito, quem glosse in Bibliam 
(quam ordinariam vocant) auctorem Antoninus Flo- 
rentinus prodit, id est parte secunda titulo 1&, ca- 
pite 5. Adjuvat quod scribit in suo Chronico Sige- 
bertus. » Alcuinus, alias Albinus, de Britannia oriun- 
dus magister deliciosus regis Caroli, scientia litte- 


53 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — AD LECTOREM. 


Dr: 


rarum przepolletin Gallia, cujus praecipue magisterio, ἃ non poterat fieri quin consarcinatio similibus col- 


ipse rex omnes artes liberales didicit hie multa seri- 
psit, inter quze multa eminent libri de sancta Tri- 
nitate scripti adipsum regem, hic etiam jussu ipsius 
regis divinam correxit historiam. At scrupulum mo- 
vet abbas Trithemius asseverans Strabum fuisse 
hujusmodi coacervatorem. « Hic, ait Strabus, glossam 
quie nunc ordinaria dicitur, super totam Bibliam ex 
dictis sanctorum Patrum primus comportasse me- 
moratur. Satis huc accedunt quz dicuntur chronica 
chronieorum. Strabus commentator diligentissi- 
mus, Rabani auditor, in libris Biblie perpulchre 
commentatus est. Ut fuerit, certissimum est ta- 
les rhapsodias fuisse a posterioribus utroque, nempe 
Alcuino et Strabo ampliatas et ditatas. Nam ssepe 
indicatur Rabanus qui fuit auditor Alcuini, Strabus ; 
scriba Rabani ipsemet Alcuinus, quos probabilius 
est a posterioribusaseriptos fuisse quamseipsis. Adde 
quod szpicule citatur Isidorus, qui fuit his omnibus 
superior. Interdum allezantur Haymo, Beda, Remi- 
"gius : hic junior; illi predictis satis vieini. Nobis- 
cum est Trithemius in hoe articulo, qui subsecu- 
tus ait quam videlicet glossam alii postmodum ad- 
junctis sententiis Patrum ampliarunt. Super hzc 
longe plura habemus in codicibus typis excussis, 
quam in vetustioribus manu descriptis. Libuit ta- 
men potius Aleuinum asciscere quam glossam ordi- 
nariam, aut quemlibet alium, propterea quod in qui- 
busdam exemplaribus hujus gnomolegie nonnun- 
quam signabatur Alcuinus. Preter hoc, Magister in 
secundo sententiarum distinctione duodecima pro- 
fert nominatim Alcuinum super Genes. Et id legi- 
tur in glossa ordinaria. Rursus lib. rm, distinctione 
18, profertur Ambrosius, cujus sententiam videtur 
Magister accepisse ex glossa ordinaria ad 9 caput epi- 
stole ad Hebraeos, cum Ambrosii commentarius in 
eam epistolam desideretur (43), Insuper libro quarto, 
distinctione quarta, glossam ordinariam videtur vo- 
care Magister, auctoritatem ; adducens enim episto- 
lam ad Hebrzos sexto, sic ait : « Unde auctoritas di- 
cit, ideo Apostolum pluraliter dixisse fundamentum 
baptismatum, quia est baptismus in aqua, in san- 
guine, iu peenitentia, etc., quz? omnia comperies in 
glossa ordinaria, ad illud caput. Nec mireris in hac 
Magistri faragine, cuncta quie sunt in glossa ordi- 
naria et interlineali feread verbum legi; quando- 
quidem utrobique idem argumentum assumebatur, 


(45) Nunc dicitur excussus. 


lecta coaptationibus pari gradu ad eumdem scopum 
tenderet. Sed qux erant in glossa ordinaria et in- 
terlineali, quasi arena sine calce, hic subtili adhi- 
bito temperamento, in ordinem sub textum redegit. 
Adde quod quisquis is tandem fuerit, qui praefixit 
titulos nominum, quibus internoscerentur citati au- 
ctores in faragine gloss ordinarie confusissime et 
mendosissime szepius ea recensuit. Nam ubi adno- 
tandus erat Augustinus, ascribit Cassiodorum, et 
e diverso. Et ubi principium aut finis sententiz per- 
tinet solummodo ad hunc vel illum interpretem, sic 
indicat nomen, quasi tota sit illius quem notat. Imo 
vero quod interpretatur uno modo, alter contrario, 
sic tribuit quandoque prcpostero ordine, illorum 
scripta, ut uterque habeat sententiam sibi opposi- 
tam. Ad hzc creberrime relinquit loca anonyma 

uasi incerli auctoris, cum tamen proprium sibi vin- 

icent, sicut et alia ac forsitan interdum certius 
quam qu: signat. Hzc omnia legendo comprobabis 
facile. Etenim tam obvia sunt, ut supervacaneum 
fuerit diutius immorari. In libris autem manu de- 
Scriplis, rarissime nomina ascribebantur auctorum. 
Itaque negotium fuit non otiosum, sed operosum 
magnopere, citationes, citatis restituere, ne quasi 
confusum chaos exsurgeret, Denique ut finem facia- 
mus, quantum ad glossam interlinealem, illam ar- 
bitrari antiquiorem hujuscemodi consarcinalione sa- 
lis persuasum habemus, ne quis suspicetur quod ea 
quie commentatur Magister, potius sint translata in 
hujusmodi glossemata quam e diverso. Nam in ve- 
teribus et libris et bibliothecis hzc glossa interseri- 
lur, maxime cum prisci illi auctores ob inopiam seri- 
ptorum, et scripture angustiam laconismo delecta- 
rentur. Sed et multis partibus Joannes Trithemius 
anobis stat, qui inter scriptores ecclesiasticos re- 
censet Anselmum Laudunensem virum ingenio acu- 
tum, sermone scholasticum non minus vita quam 
scientia insignem, novo expositionis genere, utrius- 
que Testamenti scripturas glossa interlineali et mar- 
ginali ex Patrum scriptis explanasse. Is autem ut 
ex eodem auctore colligimus claruit ante Magistrum 
sententiarum annis circiter triginta. Denique adeo 
preclara disces ex his commentariis, quae non ha- 
bentur in aliis glossarum fasciculis, ut non peni- 
teat frequentis lectionis. Fruere igitur et vale in ocu- 
cifixo Jesu, amice lector. 


C 


AD LECTOREM. 


Quantum frugis, amice lector, et accessionis ad eruditionem tuam noster hic Petrus Lombardus tibi sit 


allaturus satis vel te docere potest silva proborum auctorum quos citatos vides. Deinde non unius tantum 
doctoris mentem hic reperies, id quod in aliis contingere solet, sed oraculum quoddam divorum (sic 
enim dixerim) et inter sanctos et veteres illos doctores definilam. | sancitamque expositionem, ab eo com- 
robatam, cui nomen Magistri bono jure tributum est, velut a primo senatore, post assidentium suffragia, 
atam sententiam. Quidquid enim hinc haurire licebit, non et lacunis, non ex amnibus turbidis, 4:gyptüs 
et amaris hereticorum [luviis petitum velim existimes. Omnia plena sunt veteris et prime illius doctrine 
ua floruit Ecclesia, cum veteribus doctoribus tanquam gemmis ac margaritis perlucebat. Quod si Lom- 
ardus sui animi sensum tantum scripsisset, profecto non tam est inferior doctrina et opinione quin. po- 
tuissent ejus lucubrationes inter doctorum monumenta recenseri. Jam vero quando sua sententia aliorum 
nec vulgarium auctorum interpretationes comprobavit ut sacrosanctas, quid non dignum viro bono ac mo- 
desto, quid non antiquum receptumque poteris hic audire vel legere ? Equidem protam multis in Psalterium 
commentariis, vel hic unus tibi esse poterit, sicque carebis cateris, ut quos delegit. doctissimus censor, 
simul in isto habeas universos. Adde quod tituli psalmorum ita copiose, docte et utiliter collecti sunt, 
ul nec apud. quempiam reperias hujusmodi divitiaram penu, et fatearis postea nihil esse, quod brevi 
comprendio ad veram psalmorum intelligentiam viam paret expeditius. Hiec de commentariis. 

Caterum quod attinet ad apologiam viri optimi et eruditissimi doctoris Richardi Genomani paucis homi- 
num duo genera velim, alterum eorum qui nostra Vulgata editione fuerunt hactenus contenti, alterum Ic- 
braice lingue candidatorum. Illi statim, ubi vel Hebreas aut Graecas voces aliquot viderint, non despe- 
rent, tanquam qui nihil utilitatis sint inde laturi, quod in linguis illis non promoverint. Legant enim dili- 
genter apologiam quam collationem vocat, et eum conferant cum eo versu qui tractatur, legantque commen- 
tarium loci illius, tum perspicient quam ridiculum sit, levi occasione et de industria editionem ecclesiasti- 
cam, qua ab omnibus veteribus summe laudata est, a Ilieronymo, | Lirano et aliquot. aliis peritis He- 


95 ἢ PETRI LOMBARDI 56 


braice lingue recepta, probata, commentariis illustrata sugillare ut ineptam et indignam que apud Chri- 
stianos habeatur in manibus. Deinde hic invenient objectionem presentissimam adversus leves quosdam hu- 
jus etatis sciolos, qui viz prima elementa sancte lingue docti deblaterant in editionem Latinam, si quando 
verbum verbo non respondet, aut phrases, quibus mirandis abundant llebrai, apud nos non satis expli- 
cantur, scilicet modestiee student isti qui sibi vindicare audent, quod verecunde faciunt etiam ii qui lingue 
illius peritissimi sunt, et judicio acerrimo valent. Postremo regatos cupio Hebraismi candidatos dare ve- 
niam hujus apologie auctori, si quosdam acrius reprehendat quam. vellent. Vir enim candidus et pre- 
cipitis novitatis impatiens rem Christianam forsitan hac via periclitatum iri reformidavit. Et vide quid 
indoctu, vulgus existimare poterit obrutum tot versionibus tam dissidentibus mon solum Vulgata, sed 
inter sese quoque longissimo intervallo, profecto testatos audeam bonos viros non esse modestia partes 
tam faciliter et libere a communi editione recedere, vel suam tanquam absolutam et eam solam in vul- 
gus intrudere. Aliud est indicare Hebraismum,seorsumque aperire locum eumdem varie posse transferri; 
aliud propria cupidine, et minimo cum judicio de re gravissima suum phantasma edere ; ac velut indi- 
gestum cibum in vulgi conspectum evomere. Utinam vero quos habet Lutetia in ea lingua absolutissimos, 
sed modestissimossuumjudicium, quod quumacerrimum habent hujusmodi ferrent aliquando,tum animad- 
vertere liceret multos hujus «tatis sciolos magis novitatis et antmi ostentandi causa, ne dicam lucri, 
varias editiones precipitasse, quam ut puram et integram Scripturam haberemus. Nam qui prodesse 
cupit el non est dementatus, ita rem instituit, ut tum mazime negotium non facessat cum rem aggre- 
ditur, atque adeo de pollicita utilitate grande incommodum non faciategredi. Utere itaque his commen- 
laris, amice lector, et apologiam amplectere, si quidem diligis Ecclesie auctoritatem, et pessundandos 
veterum doctorum in Psalterium commentarios non cupis. Gaterum si venia deprecanda est aliquando 
typographis, quod omnia tam. correcte non licet excudere, equidem Joannes Lodoicus Tiletanus optimo 
jure etiam si non deprecetur suc diligenti fidens, tamen venia dignus est. Quantum enim laboratum 
sit in exemplari veteri manuscripto non facile exprimi posset; nam prater hoc quod innumeris sca- 
teret mendis, tum in orthographia, tum in distinctionibus constituendis, etiam ita lectu difficile erat, 
ut bonam partem dictionum potius divinare quam legere liceret. In Hebreis autem. vocabulis mihil 
mendorum adnotavimus tametsi in aliquot paginis erratum sit, quod non liceret tempestive apud typo- 
graphum adesse cum prima quoque folia inciperet excudere. Sed id raro et in paucissimis paginis pri- 
mum datis prelo id accidit. Vale. 


PETRI LOMBARDI 


PSALMOS. DAVIDICOS COMMENTARII 
PR/EFATIO. 


Cum omnes prophetas Spiritus sancti revelatio- A sonum a superiori per manuum tactum, sie liber 
ne constet esse loculos, David prophetarum exi- iste docet bene operari, non pro terrenis, sed pro 
mius quodam digniori atque excellentiori modo,  ccelestibus, qu: sursum sunt. 
velut tuba Spiritus sancti, quam alii prophetavit Consistit autem liber iste in centum et quinqua- 
[Cassropn.]. Alii namque prophetz per quasdam re- ginta psalmis, non preeter altioris significantize ra- 
rum imagines atque verborum integumenta, scilicet tionem. Hie enim numerus celeberrimis annotatur 
per somnia ac visiones, facta ac dicta propheta- mysteriis. Constat enim ex octogenario et septua- 
runt. David autem solius Spiritus sancti instinctu — genario : et octogenarius idem significat quod octo- 
sine omni exteriori adminiculo, suam edidit pro- — narius, et septuagenarius idem quod septenarius. 
pheticam. Unde convenienter dicitur liber iste Soli- —Octonarius vero octavam signifieat resurrectionis, 
loquiorum. [HrER. et REw:G.] Dicitur quoque Psal- quia cum sint ΥἹ :elates viventium, et ὙΠ morien- 
terium, quod nomen accepit a quodam musico in- tium, octava atas erit resurgentium : quz? ex tunc 
strumento, quod Hebraice nablum. Grzce psalte- — ccepit, quando animz quiescere cceperunt in pas- 
rium, a Greco ψάλλειν quod est íangere, Latine sione Christi. Per septenarium vero significatur 
organum dicitur, quod est decachordum et a supe- tempus hujus vite, qu:e septem dierum repetitione 
riori reddit sonum per manuum tactum. Ab illo p agitur. Recte ergo compositus est liber iste in tali 
autem instrumento ad litteram ideo nominatur liber numero psalmorum, cujus partes prefata notant 
iste, quia ad vocem illius instrumenti David decan- — mysteria, quia sic nos in hujus vitz septenario ope- 
tabat psalmos ante arcam in tabernaculo Domini. rari ae vivere docet, ut in octava resurrectionis non 
Et quemadmodum singule modulationes illius in- — induamur diploide confusionis, sed stola geminc 
strumenti vocabantur psalmi, ita et singule istius glorificationis. 
libri parlieulae vel clausulie. Juxta spiritualem quo- Vel ideo in hoc numero psalmorum est composi- 
que intelligentiam bene ab illo instrumento nomen tus, quia ut diximus hic numerus constat ex octo- 
sortitur, quia sicut illud instrumentum est deca-  genario et sepluagenario, qui idem significat quod 
chordum, ita liber iste docet observantiam decem — octonarius et septenarius. [Auc.] Octonarius vero 
mandatorum. Et sicut illud instrumentum reddit — significat Novum Testamentum. Patres enim Novi 


51 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PR.EFATIO. 58 


Testamenti ogdoadi, id est, oetonario deserviunt ; A Incipit liber Hymnorum, vel Soliloquiorum Propheta: 


observant enim octavam diem resurrectionis Chri- 
sti, id est Dominicam et octavas sanctorum, exspe- 
ctantes octavam resurrectionis. Per septenarium 
vero signifieatur Vetus Testamentum, ideo quia 
Veteris Testamenti Patres hebdomadi, id est septe- 
nario serviebant. Observabant enim septimum diem 
septimam septimanam, septimum mensem, septi- 
mum annum. Et septimum annum septimze decadis, 
qui et jubileus dieitur. Unde Salomon : Da partes 
septem necnon et octo (Eccle. x1) ; et Michzas: Susci- 
tabimus super eos septem pastores, e£. octo primates 
(Mich. v). Bene igitur hic liber in hoc numero psal- 
morum est editus, cujus partes utriusque Testamenti 
significant doctrinam, ut per hoc ostendatur in hoc 
libro utriusque Testamenti contineri mandata. 

Distinguitur autem liber iste per tres quinquage- 
nas, quibus tres status Christiane religionis signi- 
ficantur, quorum primus est in poenitentia, secun- 
dus in justitia, tertius in laude vitze &eterna.. Quocir- 
ca prima quinquagena terminatur in penitentia, 
scilicet Miserere mei Deus, secundum, etc. (Psal.L): 
secunda in justitia, Misericordiam et judicium can- 
tabo libi, Domine (Psal. c); tertia, in laude vite 
eterna, scilicet Omnis spiritus laudet Dominum 
(Psal. cL). Et quia hec ita docet, David in lib. hoc, 
ideo hzc triplex fit psalmorum distinctio. 

[REwIG.] Notandum quoque hane Scripturam plus 
ceteris in ecclesiasticis frequentari officiis, quod 
ideo fit, quia in hoe libro consummatio est tolius 
theologiez paginz; hie enim describuntur praemia 
bonorum, supplicia malorum, rudimenta ineipien- 
lium, progressus proficientium, perfectio perve- 
nientium, vita activorum, speculatio contemplati- 
vorum. Hic etiam docetur quid peccatum auferat, 
quid peenitentia restituat, quid peenitens peccati con- 
scius dicat, scilicet Domine ne in. furore tuo arguas 
me, etc. (Psal. v1) ; et alibi : Miserere mei, Deus, 
secundum magnam, etc. (Psal. 1), et quid per poe- 
nitentiam assequatur, subjungit : Docebo iniquos vias 
tuas, οἱ impii ad. te convertentur (ibid.). Per quod 
ostenditur nulli quantumcunque delinquenti de ve- 
nia ac de misericordia Dei fore diffidendum, assumpta 
peenitendi humilitate. Cum enim cernimus David 
homicidam et adulterum per penitentiam factum 
doctorem atque prophetam, nulli peenitentiam agen- 
dilocus diffidentie relinquitur. Sieut et de Sauli 
conversione, ejusdemque in apostolum promotio- 
ne de Dei misericordia plene certificamur. Unde et 
Epistolis ejus plusquam aliorum, sicut prophetia 
David Ecclesia in officiis utitur. Ideo quoque hzc 
prophetia in frequentiori usu habetur, quia inter 
alias dictorum excellit apertione, Ea quippe quae 
alii prophete obscure et quasi per :nigmata dixe- 
runt de passione et resurrectione Christi, et :eterna 
genitura el de ccteris mysteriis, David propheta- 
rum excellentissimus ita evidentissime aperuit, ut 
magis videatur evangelizare quam prophetare. His 
consideratis intueri restat quis titulus, quz sit cjus 
maleria, quie inlentio ; quis modus tractandi. Est 
itaque titulus talis : 


de Christo. 


Liber dicit et non libri, contra illos qui dicebant 
plures libros esse propter quinque psalmorum di- 
stinctiones quz fiunt per /iat, fiat. Quibus quoque 
Hieronymus consentit, sed hiec illorum non valida 
est ratio. Licet enim quinque sint distinctiones, 
non tamen ideo quinque libri sunt dicendi, sicut plu- 
res sunt distinctiones Epistolarum Pauli, et tamen 
unus liber. Ex verbis quoque ipsius David hoc cla- 
rescit, qui in Christi persona loquens ait: [m ca- 
pite libri scriptum est de me. |Cassrop.] Libri ait, 
non librorum, unum librum, et non plu;es fore si- 
gnificans. Inde etiam in Actibus apostolorum dici- 
tur : Sicut scriptum est in libro psalmorum (Act. 1), 


pnon dixit libris. Itaque liber unus est, quamvis 


Hieronymus quinque esse dicat, propler quinque 
distinctiones. 

Hymnorum vel soliloquiorum. (Avuc.] Hymnus est 
laus Dei cum cantico. Canticum est exsultatio men- 
tis habita de zternis in vocem prorumpens. Bene 
ergo dicitur liber iste hymnorum, quia docet nos 
laudare Deum cum exsultatione habita de eternis: 
et hoc non tantummodo corde, verum etiam voce, ut 
qui audit, dieat : Veni (Apoc. xxi), et cortina ducat 
cortinam, et fontes nostri deriventur foras. Et sunt 
isti hymni apud Hebrzos imetrice scripti: quod in 
translatione servari non potuit. Vel Soliloquiorum. 
[Cassrop.] Hic videndum est quid sit prophetia, et 
quibus modis fiat, et secundum qua tempora. Est 


(igitur prophetia inspiratio vel revelatio divina, re- 


rum eventus immobili veritate denunlians. Unde 
prophetia visio, propheta videns dicitur. Fit autem 
quatuor modis, per facta, vel per dicta, per ea quae 
videntur dici vel fieri, id est per somnia et visio- 
nes: Per faeta ut per arcam Noe, quz significabat 
Ecclesiam, etsicut per sartaginem ferream inter 
prophetam Ezechielem et civitatem positam ; per 
dicta, ut per ea quz angeli dixerunt Abrahew et aliis 
fidelibus, ut: In semine tuo benedicentur omnes gen- 
ies (Gen. xxii) et. hujusmodi ; per visiones, sicuti 
factum est Jeremie, qui vidit ollam succensam a 
facie aquilonis, et sicut Moysi qui vidit rubum ar- 
dere, qui non consumebatur, et Ezechiel vidit ro- 
lam in medio rote ; per somnia, ut per somnium 
Nabuchodonosor, qui vidit lapidem de monte sine 
manibus przeisum. Quod autem fuit somnium regi, 
fuit prophetia Danieli. Et per somnium Pharaonis, 
qui vidit septem boves, et seplem spicas, quod 
fuit prophetia Joseph, spiritualiter intelligenti. Prae- 
ter haec, est et alius prophetia: modus, cteris di- 
gnior, quando scilicet ex sola Spiritus sancti inspi- 
ratione, remoto omni exteriori adminiculo faeti, vel 
dicti, vel visionis,vel somnii, prophetatur. Hoc modo 
prophetavit David, scilicet. solius Spiritus saneti 
instinctu. Unde in sequenti : Audiam quid loquatur 
in me Dominus Deus (Psal. iXxxtv). Propterea soli- 
loquium dieitur, quasi solius Spiritus saneti elo- 
quium ; licet enim et in. titulis et. in. psalmis qui- 
busdam alludat diversis historiis, tamen ex eis nil 
didicit, sed in eis quod per Spiritum sanctum ante 


59 PETRI LOMBARDI 60 


cognoverat, fimurari intellexit, Vel soliloquia di- A editus fuerit. Ad quod dicitur, quia si in quibus- 


cuntur, quasi sola de Christo eloquia; alii namque 
Obscure, et quasi per «senigmata prophelarunt de 
Christo : [ste vero David, quod et de incarnatione 
et de passione, et de aeterna genitura, et de resur- 
rectione, evidentissime disseruit; et ideo dicitur liber 
Soliloquiorum. Sicut autem prophetia diversis fuit 
modis, ita etiam secundum diversa tempora. 
Est autem prophetia alia de presenti, alia de pre- 
terito, alia de futuro. De presenti, ut Elisabeth : 
Unde hoc mihi, ut veniat mater Dominimei ad me ? 
(Luc. τ.) De preterito, ut Moyses : In principio 
creavit Deus calum et terram (Gen. 1). De futuro, 
ut : Ecce virgo concipiet, etc. (Isa. vir). Et sit pro- 
phetia per bonos, ut per Isaiam, Jeremiam et alios. 


Et per malos, ut per Balaam, Caipham et alios. p 


Item prophetia alia secundum przwscientiam Dei, 
quam necesse est omnibus modis impleri, etiam 
secundum tenorem verborum, ut: Ecce virgo com- 
cipiet (ibid.), alia secundum comminationem, ut: 
Quadraginta dies sunt, et Ninive subvertetur (Jon. 
mm, que non secundum verborum superficiem, sed 
tacite intelligenti: significatione impletur. 


Prophetie per excellentiam cum dicitur Propheta 
sine adjectione proprii nominis intelligitur David, 
ut cum dicitur Apostolus intelligitur Paulus, et. Urbs 
Roma. Hcc autem dicit contra quosdam qui dixe- 
runt plures fuisse psalmorum scriptores, vel aucto- 
res, eo quob eorum nomina in titulis hebeantur, ut 
Asaph, Heman, Ethan et Idithum, quod pro mysterio- 
rum significatione qui ex interpretationibus nomi- 
num percipitur factum esse in libro ostendemus. Non 
ergo illi auctores psalmorum fuerunt, sed positio 
nominum rationi servit mysteriorum. 

De Ghristo. Ecce de quo agunt Soliloquia, de 
Christo toto, id est de capite et. corpore. 


Materia itaque hujus libri est totus Christus, 
scilicet sponsus et sponsa. Intentio, lmines, in 
Adam deformatos, Christo novo homini confor- 
mare. Modus tractandi talis est. Quandoque agit de 
Christo secundum caput, aliquando secundum cor- 
pus, aliquando secundum utrumque. De Christo au- 
tem agit secundum caput tribus modis. Quandoque 
secundum divinitatem ut, Tecum principium (Psal. 
cix), aliquando secundum humanitatem, ut, Ego 
dormivi et somnum copi (Psal. n1); aliquando per 
transumplionem, ut quando ulitur voce membro- 
rum, sicut ibi, Longea salute mea, etc. (Psal. xxt). 
Et ibi, Deus, tu scisinsipientiam meam, etc. (Psal. 
Lxvir). Item de Eeeclesia, tribus modis: Aliquando 
secundum perfectos, aliquando secundum imper- 
fectos, interdum secundum malos qui suntin Ec- 
clesia corpore, non mente ; nomine, non numine. 

De ordine quoque psalmorum, quia serie histo- 
rie discordant quari solet, quare scilicet non sunt 
eo ordine dispositi quo compositi. Quod non esse 
liquet, cum historia de qua agitur, in Miserere mei, 
Deus (Psal. 1), priecesserit illud, de quo agitur, in 
Domine quid multiplicati sunt (Psal. 1). Et : Dene- 
dictus Dominus Deus meus qui docet manus meas, 
ele. (Psal. xvi), ante ambos predictos psalmos 


dam possit reddi ratio ordinis, non tamen in omni- 
bus. Neque tamen sine ratione ita dispositi sunt. 
Esdras namque propheta, qui Psalterium et totam 
bibliothecam a Babyloniis combustam instinctu Spi- 
ritus sancti reformavit, eodem Spiritu revelante, 
psalmos ita disposuit, eisdem et titulos apposuit, 
qui sunt quasi claves psalmorum, Sicut enim per 
clavem intratur in domum, ita-per congruas titu- 
lorum expositiones, subjectorum clarescit intelli- 
gentia psalmorum. Hzc autem circa totum librum 
advertenda sunt. 


Prolter hec autem in singulis psalmis quzedam 
specialia consideranda sunt. 


[HrERox. in Comment.] De primo itaque psalmo 
videamus, ubi considerandum est quare ei titulus 
non preponitur sicut et aliis, quee sit ejus materia, 
qua intentio, quis modus tractandi. [Cassrop.] 
Hinc primo psalmo, ideo titulus non apponitur, quia 
psalmus iste principiumest et praefatio, et caput libri, 
sicut in sequenti dicitur: In capite libri scriptum 
est de me : et de illo agit, qui est omnium princi- 
pium, id est, de Christo, qui non habet principium, 
[ΠΈΠΟΝ in Comment.] Ideo itaque titulo caret, ne 
titulus przsceriptus, libri caput et initium. videre- 
tur; vel etiam ideo quia iste psalmus, quasi titu- 
lus et prologus est sequentis operis. Continet enim 
summam et materiam tolius libri. Materiam autem 
hujus psalmi eadem est, quae et totius libri scilicet 
Christus integer. Similiter intentio. Modus autem 


C tractandi talis est. Bipartitus est psalmus. Primo, 


agit de beato viro, per beatitudinem nobis blan- 
diens. Secundo, agit de ultionibus iniquorum, ter- 
rens nos adversis, ibi : Non sic impii, non sic. De 
beato autem viro agit hoc modo: Primo versu 
ostendit eum immunem ab omni malo; secundo, 
plenum omni bono in se, inde utilem aliis, et hoc 
usque ad partitionem. Ad ostendendum vero eum 
immunem ab omni malo, utitur comparatione vete- 
ris hominis, scilicet Adze, ostendens illum plenum 
esse omni malo, quia non valet melius ostendi 
cujusque rei excellentia, quam si sui contrarii vili- 
tas atque oppressio vel depressio non taceatur 
Ostendit itaque veterem Adam triplici genere pec- 
candi, deliquisse seilicet cogilatione, voluntate 
et actu, verbi doctrina vel consuetudine. ltem : 
Cogitatio large accepta tria complectitur, scilicet 
primum motum animce qui est venialis culpa, dele- 
clationem atque consensum qu: sunt mortalia. Qui 
ergo peccat, eonsensu et cogitatione peecat. Qui 
vero nec cogitatione peccat, nec consensu, vel 
delectatione. Hic autem tria genera peccandi notat 
per tria verba scilicet : Abiit, stetit, sedit. Per abiit, 
peccatum voluntatis; per sze£if, peccatum operis, per 
sedit peceatum verbi, vel consuetudinis. Abiit ergo 
Adam a Deo, non loeo, [Casstop.] sed dissimilitu- 
dine, cum persuasioni diaboli et Evce consentiens a 
Deo recessit; [Arcurw.] stetit, cum pomum vetitum 
comedens, in peccato delectatus est; sedit, cum se 
excusando et culpam in Creatorem referendo in 
superbia confirmatus est (Gen. nr), dicens : Mulier 


61 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. I. 


2 


E 


6 


quam. dedisti mihi seduxit me, [Avc.| non valens A Et Adam in Deum et inse, et in proximum  pecca- 


redire nisi per eum liberatus, qui nihil horum ha- 
buit. Et dicitur hoc ἃ simili exsulantium, qui dum 
sunt in via, facilius revocantur; cum jam stant, 
diffieilius ; demum difficillime, cum jam ibi magi- 
stri et domini effecti sunt. Ita qui sola voluntate 
peccat facilius redit; qui opere, difficilius ; qui vero 
consuetudine vel doctrina verbi, difficillime revoca- 
tur. [Avc. lib. 1, De sermone Domini in monte, et 
serm. 90 De tempore.] Isti sunt tres mortui, quos 
Dominus suscitavit, in domo, in porta, in sepul- 
ero: hoc est triduum quo Moyses volebat educere 
populum Dei de /Egypto. Item nota: Peceatorum 
impiorum pestilentie, Nam impius est qui peecat 
in Deum, peccator in se, pestilens in proximum. 


vit. [REMIG. ] Quasi diceret : Primus homo miseret 
infelix, qui abiit in consilio impiorum. [Gloss. in- 
terlin.| Id est serpentis et Evae, id est consensu vo- 
luntatis peccavit; in via peccatorum stetiit, id est 
opere peccavit. [Arcurw.] Et in cathedra pestilentiae 
sedit, dans aliis exemplum peccandi, id est docendo 
vel consuetudine peccavit. Cathedra enim proprie 
doctorum est sieut thronus regum, tribunal judicum. 
[REwrc.] Ecce ostendit primum hominem tribus modis 
peecasse. Peccatur enim cogitatione, actu, verbis, 
docendo. Nune quo ordine creverunt in primo ho- 
mine removeri debent a secundo. Ac si dicat : Pri- 
mus homo infelix, qui abiit, stetit, sedit, sed se- 
cundus est beatus. 


PETRI! LOMBARDI 


COMMENTARIUS 


N PSALMOS DAVIDICOS. 


I PSALMUS PRIMUS. 


Vrns 1. —« Beatus vir qui non abiit in consilioim- B 


« plorum, et in via peccatorum non stetit, et in ca- 
« thedra pestilentize non sedit. » 

[Cassiod.| Beatus dicitur cui omnia optata succe- 
dunt, vir scilicet contra prospera et adversa firmus, 
qui non abiit |Gl. int.] a Deo in regionem dissimili- 
tudinis, id est cogitatione non peccavit, quamvis es - 
set positus, iz consilio impiorum, id est quamvis 
impii hoc molirentur : quod est laudabilius [Aug. et 
Hier.] Non abiit iste, sicut Adam, qui consensit 
uxori, ἃ dia bolo deceptce. Impii hoc molientes, dze- 
mones sunt, et Scribz, et Phariscei. E£ in via pecca- 
torum non stetit(Aug.|. Via peccatorum mundus est, 
in quod quidem natus, et inter peccatores conversa- 
tus est, sed non tenuit eum illecebra seculi [Gl. 
int.] Vel, via peccatorum est prava operatio, quie 
ducit ad mortem. Et est: in via peccatorum non ste- 
tit, id est vel in mundo, vel in prava operatione 
Et in cathedra pestilentie non sedit |Aug.], id 
est, noluit terrenum regnum. Est enim pestilentia, 
morbus late pervagatus, omnes, aut pene omnes in- 
volvens, et dicitur a pastu, quasi pastulentia. Hic est 
amor dominandi quo vix caret aliquis. Vel, cathe- 
dra peslilenti:, accommodatius accipitur prava, οἱ 
perniciosa doctrina, quie ut cancer serpit. Et est in 
cathedra pestilenti: non sedit, id est non perni- 
eiosam doctrinam docuit, sed salubrem. Ecce hoc 
primo versu oslenditur immunis ab omni malo per 
remotionem eorum qua in primo homine fuerunt. 

Vrns. 2. — « Sed in lege Domini voluntas ejus ; 

» el in lege ejus meditabitur die ac nocte. » 


c3 


Sed in lege Domini [Rem.]. Hie ostenditur Chri- 
stus plenus omni bono in se, quia non est perfecta 
laus fugere vituperanda, nisi sequantur laudanda. 
Unde post ostensam immunitatem, addit, Sed in 
lege, quasi dicat : Non abiit, non stetit, non sedit, 
sed in lege Domini fuit voluntas ejus [Avg.]. Aliud 
est esse in lege, aliud sub lege. Qui est in lege, se- 
cundum legem agit, voluntarie legi obediens. Qui 
autem sub lege est, secundum legem agit, necessi- 
tatis timore coactus. Ille liber, iste vero servus. Ite- 
rum: Aliud est lex littere, qua scribitur servo; 
aliud lex sanctitatis, qug? mente conspicitur a filio, 
qui non indiget litteris; justo enim lex posita non 
est, ut ait Apostolus (1 Tim., 1). Dicit ergo, in lege 
Domini quia voluntate serviebat, non sub lege, quasi 
ex tristitia et ex timore serviret voluntas ejus, id 
est Christi [Cassiod.|. Voluntas dieit, ut ostendat 
quod non sit t:edium ei laborum. Et hic voluntas 
non est otiosa, vel non est ad horam [Aug.] Sed 
meditabitur die ac nocte, 1d est assidue, et in pro- 
speris, et in adversis. Dies enim leetitiam,nox adver- 
sitatem significat. [Cassiod.] In lege ejus : non uti- 
que inlittera legis, sed in sanctitate propositi. Et 
hoc legis meditatio sanctitatis jugis observatio. Vide 
qualiter hzc praeeedentibus respondeant. Ibi dicit, 
nonabiit ; hie, voluntas in lege. Ibi, non in via pec- 
catorum stetit, non in cathedra pestilenti sedil ; 
hie, assidue in leze Domini meditabitur. 

Vrns. 3.— « Et erit tanquam lignum quod. plan- 
« tatum est secus decursus aquarum ; quod fruetum 
« suum dabit in tempore suo, » 


63 PETRI LOMBARDI 64 


Hteril tanquam lignum quod plantatum.[Alcuin.] À. ejis non erit irritum, sed deducet ad vitam. Unde: 


Supra ostendit Christum immunem ab omni malo, 
el plenum omni bono in se ; hie utilis nobis osten- 
ditur: et hoe tribus modis, scilicet dans fructum 
vitz», et folia, οὐ obumbrans. Et nota quia heec omnia 
(non omni beato viro conveniunt, sed Christo soli. 
'Et est haec plena diffinitio beati viri, quasi dieat: 
Meditabitur die ae nocte, et erit. tanquam lignum. 
Loquitur de Christo, a simili ligni vitze quod erat in 
medio paradisi, de quo homo obediens, si comede- 
ret, viveret in :eternum. Ita qui Christum spiritua- 
liter sumit, non videbit mortem in zeternum [Gl. in.]. 
Et sicut illud lignum eceteris viridius erat, sic οἱ 
Christus ceteris sanetis viridior erat, cui spiri- 
lus non est datus ad mensuram [Hier.]. Erat ergo 
tanquam lignum, id est vere lignum vitze, ut ait Sa- 
pientia. Est lignum vite. omnibus amplectentibus 
eam[Gl. in.]. Tanquam, aliquando similitudinem 
notat tantum, aliquando veritatis expressionem facit, 
aliquando utrumque, ut hic. Ita enim notat similitu- 
dinem, ut veritatis non excludat expressionem [Aug. |]. 
Quod plantatum est, id est humanatum est, vel in- 
carnatum, per quod ad eum aecedere possumus. Et 
hoc, secus decursus aquarum [Aleuin.et Aug.]. Aquae 
Spiritum sanctum significant, juxta illud : Qui credi- 
derit in me, [lumina de ventre ejus [luent aque vive 
(Joan. vi). Et est eontra :stum. vitiorum, ut aque 
contra :estum sitis. Et est, plantatum est secus decur- 
sus aquarum, id est homo fiet secundum operationem 
Spiritus. saneti, qui in eum plenissime descendit. Et 
ideo apponit decursus aquarum, ut plenitudinem. no- 
tet [Aleuin.]. Vel per aquam, sapientia Dei intelli- 
gitur : quia interior homo reficitur, ut sitis aqua. Et 
est plantatum secus decursus aquarum, id est secun- 
dum sapientiam, quz& hominem suscepit, id est. fiet 
"homo unitus sapientie Dei. Et bene ait, secus 
aquam, quia non est faetus homo Deus vertibilitate 
| nature in naturam, sed unione persons [Aug.]. Et 
ita aquae sunt mortale genus. Unde Joannes in Apo- 
calypsi: Aqu multe, populi mulli (Apoc. xvm) 
quia defluunt in mortem, ut. aqua in. mare. Et est 
plantatum secus decursus aquarum, id est secundum 
fluxum populorum, quia in similitudine carnis peceati 
apparuit [(]. int.]. Quod lignum dabit fructum suum, 
id est vitam zternam in tempore suo, id estin tem- 
pore plenitudinis, quo reseratus est aditus paradisi, 
de quo [Aug.|: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce 
nunc dies salutis (I Cor. vi). Vel ita : Dabit fructum 
suum, id est. Ecclesias constituet, in lempore suo, 
id est post resurrectionem οἱ ascensionem, misso 
Spiritu. Vel ita : Dabit fructum suum, id est Spiritura 
sanctum mittet. In tempore suo, id est post. glorili- 
cationem suam. Unde in Evengelio : Non est datus 
Spiritus sanctus, quia modum glorificatus est Chri- 
stus (Joan. vi). Et nota hoc lignum esse rationabile, 
per hoc quod ait, dabit [Cassiod.]. Dare etenim per- 
tinet ad rationabilem sensum et ad voluntatem offe- 
rentis . 
Vgns. ἡ — « Et folium ejus non defluet : 
* nia quaecunque faciet prosperabuntur. » 

[Aug.] Et folium ejus non defluet, id est verbum 


et om- 


calum et terra transibunt, verba autem mea non 
transibunt (Matth.xxtv).[Cassiod.]. Et bene verba, fo- 
lia dicuntur, quia sicut folia tegunt fructus suos, ita 
verba Domini suas promissiones custodiunt [Alcuin.]. 
Et quid per singula ? [Aug., Cassiod., Gl. int.] Ef 
omnia qurcunque faciet prosperabentur, id est fru- 
ctus et folia,id estfacta et dicta,prosperabuntur sibi, 
contra casum Λα et membris suis. Et. bene dicit 
omnia, quia et si moreretur, tamen omnia qua faciet 
prosperabuntur, quia mors ejus est salus mundi. 

Pans.ig, vERS. 5. —« Non sic impii, non sic; 
« sed tanquam pulvis quem projieit. ventus a facie 
« terrae. » 


Non sic impii. Hic est secunda pars, ubi agit 


B ge ultionibus iniquorum, et terret adversis. Ho- 


rum formido gratiora facit promissa, quasi dicat: 
Omnia illius prosperabuntur. Sed impii non sic, 
quia nihil poterunt assequi. Et nota quiahae repe- 
titione immobilis firmitas monstratur. Non sie, sed 
sunt lanquam pulvis, quia cedunt pravis sugzgestio- 
nibus, non habentes humorem gratie Dei; quem 
projicit ventus, id est superbia, que vento compa- 
ratur, quia petit alta et inflat; a facie terre, idesta 
presentia slabilitatis zeternae [Aug.], quc dieitur 
terra a simili, quia sieut hzc terra nutrit et continet 
exteriorem hominem, ita illa interiorem. 


VzRs. 6. — « Ideo non resurgunt impii in judicio, 
« neque peccatores in concilio justorum. » 


Ideo non resurgunt impii. Et quia ventus projicit, 
id est quia dati fuerunt in reprobum sensum, ideo 
non resurgunt impii, prima resurrectione, quz est 
in fide, scilicet a peccatis. Et hoc, ix judicio, id est 
ut se judicent et. aceusent. 


Dua quippe resurrecliones sunt. Una, anima, in 
prasenü qua resurgit homo a peccatis. Unde Apo- 
stolus : Exsurge, qui dormis, etilluminabit te Chri- 
stus (Ephes. v). Altera, corporis, in futuro, qua 
fiet impassibile et immortale.Hie agit de illa quz est 
anima. Negue ipsi peccatores item resurgent, im 
consilio justorum, ut voluntatem Dei suis praeferant 
voluntatibus, quod est consilium justorum. Vel, in 
concilio, alia litera, justorum, id estin concordi 
multitudine justorum, et est idem sensus cum priori 
etaecipit eosdem peceatores et impios. Vel ita: 
Dicit superbis tolli, quod ipsi ambiunt,id est ut judi- 
cent, agens de resurrectione corporis et judicio futu- 
ΤῸ, quasi dicat : Quasi ventus projicit,ideo non resur- 
gunt impii in judicio, id est ut judicent, quod pla- 
nius repetit [Aug.], zeque ipsi, id est. peccatores re- 
surgent in eoncilio justorum, id est in judicio, ut cum 
eis judicent. Consilium dicit judicium ex similitudine, 
quia judieium Dei, quasi in consilio erit, in quo di- 
versa peccata diversis poenis punientur. Vel ita, ut 
alios accipiamus impios, alios peccatores. [Cassiod. 
Aug.]|. Impii sunt infideles, idololatrze, apostatze, qui 
cum resurgent non judicabuntur, quia jam judieati 
sunt. Peceatores, sunt Christiani falsi. Et est, quia 
ventus projieit ; ideo impii, id est penitus infideles, 


- 65 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. I. 


66 


non resurgent in judicio, ad hoc ut judicentur, quia À judicantur et regnant, qui vit» maculas lacrymis 


jam judieati sunt; neque peccatores, id est falsi 
fideles, resurgent in consilio justorum, id est ut ju- 
dicent, sed judicabuntur tantum. 


[Hier. et Aug.] Nota quod quatuor ordines in ju- 
dicio erunt : Alii namque erunt, qui judicabunt et 
non judicabuntur, ut apostoli, et alii perfectissimi ; 
ali, qui neque judicabunt, nec judicabuntur, quia 
jam judieati sunt. Sententia enim damnationis eo- 
rum toti Ecclesi: nota est, ut infideles. Alii judica- 
buntur et salvabuntur, ut mediocriter boni. Alii 
judicabuntur et damnabuntur, ut mediocriter mali. 
Ideo Job ait : Non salvatimptos, et pauperibus judi- 
ciam tribuit (Job. xxxv1). Quia hi qui nequiter op- 
primuntur, ipsi tunc super oppressores suos judices 
venient. (Greg. et Hier.] Du: quippe sunt partes, 
electorum scilicet atque reproborum; sed bini or- 
dines eisdem singulis partibus continentur. Alii 
namque judicantur et pereunt, alii non judicantur 
et pereunt ; alii judicantur et regnant, alii non judi- 
cantur et regnant. Judicantur et pereunt, quibus 
Domiricainelamatione dicitur : Silivi, e£ non dedistis 
mihipotum.Discedite, maledicti,inignem eternum, 
qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. xxv). 
Alii vero in extremo judicio non judicantur et pe- 
reunt,de quibus, propheta ait : Non. resurgunt impü 
in judirio, et Dominus ait : Qui autem non credit, 
jam judicatus est (Joan. mr). Et Paulus : Qui sine 
lege peccaverunt, sine lege peribunt. (Rom. 1). Re- 
surgunt vero omnes, etiam infideles, sed ad tor- 
mentum, non ad judicium. 


*? Non enim tunc eorum causa discutitur qui ad 
conspectum distrieti judicis jam. cum damnatione 
sum infidelitatis accedunt. Professionem vero fidei 
retinentes, sed professionis opera non habentes, 
redarguuntur ut pereant, ut mediocriter mali. Qui 
vero nee fidei sacramenta tenuerunt, increpationem 
judieis in extrema examinatione non audient, quia 
prajudicati sunt infidelitatis sus tenebris, ejus 
quem despexerant inventione redargui non meren- 
tur. Illi saltem verba judicis audiunt, qui ejus fidem 
sallem verbo tenuerunt. Isti in damnatione sua 
slerni judicis nec verba percipiunt, quia ejus reve- 
rentiam ne verbo tenus servare voluerunt. Illi lega- 
liter pereunt, quia sub lege peccaverunt positi. 
Istis in perditione sua de lege nihil dieitur, quia 
nillegis habere conati sunt. Princeps namque ter- 
renam rempublicam regens, aliter punit civem in- 
terius delinquentem, atque aliter hostem exterius 
rebellantem. In illo jura sua consulit, eumque sub 
verbis digne inveclionis addicit. Contra hostem 
vero bellum movet, instrumenta perditionis exercet, 
dignaque ejus malitia tormenta retribuit. De malo 
vero ejus quid habeat, lex non requirit. Ita. ergo in 
extremo judicio et legalis illum invectio percutit, 
quia ab eo quod professione tenuit, actione decli- 
navit, et iste sine judicii invectione perimitur, qui 
lege fidei non tenetur. Ex electorum vero parte, alii 


tergent. Qui mala praecedentia factis sequentibus re- 

dimentes, quidquid illicitum aliquando fecerunt, ab 

oculis judicis, eleemosynarum superductione coope- 
riunt. Quibus judex veniens, in dextera consisten- 
tibus dicit : Esurivi et dedistis mihimanducare, etc. 

(Matth. xxv). Alii autem non judicantur, et regnant, 

qui et przecepta legis, perfectionis virtute transcen- 

dunt, quia nequaquam hoc solum quod cunctis di- 

vina lex przcipit implere contenti sunt, sed prz- 

stantiori desiderio plus exhibere appetunt quam 

praeceptis generalibus audire potueru t. Quibus Do- 

minica voce dicitur : Vos qui reliquistis omnia, et 

secuti estis me, cum sederit Filius hominis in sede 

majestatis sua sedebitis et vos super thronos judi- 
p cantes xu tribus Israel (Matth. xix). Et de quibus 
propheta ait: Dominus ad judicium veniet cum sena- 
toribus populi sui (Isa.1m) Et de quibus Salomon, 
cum de sanete Ecclesi: sponso loqueretur, intulit 
dicens : Nobilis in portis vir ejus, quando sederit 
cum senatoribus terre (Prov. XXXI). 

Hi itaque in extremo judicio non judicantur et 
regnant, quia cum auctore suo etiam judices ve- 
niunt. Relinquentes quippe omnia plus propria de- 
volione exsecuti sunt, quam juberi generaliter au- 
dierunt. Speciali namque jussione paucis perfectio- 
ribus, et non generaliter omnibus dicitur, hoc quod 
adolescens dives audivit : Vade et vende omnia, etc. 
(Matth. xix). Si enim sub hoc precepto, id est con- 
silio cunctos jussio generalis astringeret, culpa 
profecto esset, aliquid nos de hoc mundo possidere. 
Sed aliud est quod per Seripturam sacram dieitur 
omnibus, aliud quod specialiter perfectioribus im- 
peratur. Hi ergo recte sub generali judicio non te- 
nentur, quia et precepta generalia vivendo vice- 
runt. Sicut enim non judicantur et pereunt, qui 
suadente perfidia legem tenere contemnunt, ita non 
judicantur et regnant, qui suadente eliam pietate 
ultra generalia divine legis przecepta perficiunt. 
Hinc est quod Paulus etiam specialia prxecepta trans- 
cendens, plus opere exhibuit quam institutione le- 
gis el permissionis accepit. [Aug.] Cum enim acce- 
pissel ut Evangelium preedieans de Evangelio vive- 
ret, et Evangelium-audientibus contulit, et tamen 
Evangelii sumptibus sustentari recusavit. Cur ergo 
iste judicetur ut regnet, qui minus quod servaret 
D accepit ; sed majus quod viveret, invenit ? Recte ergo 

judicium pauperibus tribuit, quia quanto huie 

mundo magna humilitate despecti sunt, tanto. tune, 
acceplis sedibus, majori culmine potestatis excre- 
scunt. Hinc alias dieitur : Donec justitia convertatur 
in judicium (Psal. xcur). Justitia ergo in judicium 
verlitur, quia hi qui nunc juste atque irreprehensi- 
biliter vivunt, tune judieandi potentiam nanciscun- 
tur. Hinc Laodicensi Ecclesie dicitur : Qui vicerit, 
dabo ei sedere mecum in throno meo, sicut etego vici 

et sedi cum Patre meo in. throno. ejus (Apoc. n). 

Vincens Dominus in throno cum Patre sedisse se as- 

serit, quia post passionis certamina, post resurre- 

clionis palmam, claruisse omnibus quod potestati 


61 


PETRI LOMBARDI 


68 


Patris esset equalis judieavit, eique se non dispa- A Cavete a fermento Phariseorum (Luc. xu). Ad hac 


rem, calcato aeuleo mortis innotuit. Unde et Maric, 
necdum se credenti Patri similem , dicit: Noli me 
tangere, nondum enimascendi ad Patrem (Joan.xX ). 
Nobis enim in throno Filii sedere est, ex ejusdem 
Filii potestate judieare. Quia enim judicii prinei- 
patum ex ejus virtute. percipimus, velut in ejus 
throno residemus. Nec abhorret a vero, quod alias 
superxi thronos venturos testatur esse discipulos. 
Hie vero in throno suo perhibet esse sessuros. Per 
thronos quippe xir, universale judicium ; per thro- 
num vero Filii, singulare culmen judieiari:e pote- 
statis ostenditur. Vel ita, et accipit eosdem impios 
et peccatores, quos quia ventus projicit, ideo non 
resurgent impii in judicio, id est ut judicent in fu- 


turo. Hoc convenit cum secunda sententia, sed dif- B 


fert quod sequitur : Et ipsi ideo peccatores non 
resurgent in concilio justorum, id est ul judicati in 
collegio sanctorum quiescant. Vel, in concilio justo- 
rum, in eodem sensu, id est in zeterno bono, quod 
sanctis sequi consilium est. 

VERS. 7. — « Quoniam novit Dominus viam ju- 
« Storum, et iter impiorum peribit. » 

Quoniam, novit, quasi dicat : Impii non resurgunt 
cum sanctis in judicio, quia opera justorum Deus 
diligit ; impiorum vero, non ; hoc est, quoniam no- 
vit, ete. Vel sie, junge secundum primam praceden- 
tem sententiam : Non resurgunt hic in anima, quia 
Deus non approbat eorum opera; nam justorum 
tantum, et hoc est, quoniam movit Dominus viam 
justorum, ut sua et approbat, e£ iter id est opus 
impiorum peribit. Peribit dicit pro non novit Do- 
minus, sed planius dieitur, quia hoc est nesciri a 
Domino quod perire; et sciri ἃ Domino est. manere 
el esse. 


COLLATIO IN PSAL. I : « BEATUS VIR. 


» 


Vrns. 1. — In. cathedra pestilentie non sedit. 
Noster interpres significantius expressisse videtur 
dictionem Hebraicam et Gra:cam, hzretieg pravita- 
lis notando perniciem corruptissimam, quam si di- 
xisset illusorum Hebraice m*x5 rETZzIM, aut wer- 
lisset pestilentiarum, Grece λοιμῶν. Nam legendo 
simpliciter illusorum, aut pluraliter pestilentiarum, 
non habetur forsan tale pondus emphaseos, quam 
praescribit Propheta, et quam divus Hieronymus 
explicat, ad illud Isa. Lxvr, Eligam illusores, sive il- 
lusiones eorum, e£ que timebant adducam eis. « Cau- 
sas, inquit, reddit cur traditi sint Seribis et Phari- 
seis ilusoribus suis, de quibus primus psalmus, 
juxta Hebraeos canit : Et in cathedra illusorum non 
sedit, quos appellant LXX pesltilentes, quales fue- 
runt filii Heli, filii pestilentize. Idem in illud Isa. ru: 
Et effeminati dominabuntur eis. Pro quo ait in He- 


brzeo scriptum. est ΟΣ mAALULIM, quos LXX, 
et Theodotio illusores interpretati sunt. Deinde sub- 
dit : Possumus illusores dicere et magistros populi 
Israel, qui devorant populum Dei sicut escam panis, 
et perverse Scripturas sanctas interpretantur, illu- 
duntque stultitie discipulorum. Rursus in illud 
ejusdem prophetze : Popule meus, qui te beatum di- 
cunt, etc. (Isa. ur). Scribas et Pharisaos exactores 
appellaverat non magistros, et supra illusores. » 
Hac ille. Quz: perspicue insinuant nostram editio- 
nem preter alia, prophetice taxare pestilentem Pha- 
riseeorum farinam, de qua Salvator ait, Matth. xv1 : 


α 


D 


idem Hieronymus in presentem locum psalmi com- 
mentanmdo dicit: « Pro pestilentibus in Hebrzo de- 
lusores habet, quod scilicet omnes discipulos per- 
versus doctor illudat. Radix etiam Hebraica, unde 
vocula deflectitur, signat interpretari verbose, Job 
xvi : Verbosi amici meti *y^ ua MELITZAIREHAI, 
Quid autem sunt hzretiel, nisi verborum venatores, 
juxta illud Proverb. xix : Qui tantum verba sectatur, 
nihil habebit ; qui autem possessor est mentis, diligit 
animam suam. Nonne aperte nune vides hereticos 
ampullatis et sesquipedalibus verbis et interpreta- 
tionibus distortis, omnes Eeclesiz cczremonias, dis- 
solutis quasi cachinnis, atque rugato subsannare 
naso? quibus miseras animas immedicabili tabe in- 
ficiunt, ad communem omnium perditionem, si fieri 
posset. Itaque ut sparsa colligamus haeretica, super- 
stitiosa et ventosa doctrina, quam in principio va- 
lebat abesse a beato viro David, unico pestilentiz 
nomine, congruenlissime designata est. À quacun- 
que enim illarum, pestilentissima corruptio, si mi- 
nus caveatur, late pervagata procedit. Proinde tanta 
detestatione deprecandi sunt perversi doctores, in 
eam malitii dementiam prolapsi, ut non dieantur 
mali, sed ipsamet malitia; non pestilentes, non illu- 
sores, sed singulariter et extreme, pestilentia. Disce 
igitur nostram venerari versionem, quze tantillo verbo 
re maxima comprehendit tam abstrusum sensum, 


quo pr:egnans erat vocula Hebraica v5 LOTZ. 


" 


Vgns. 5. — Non sic impii non sic. Hebreus legit 
semel duntaxat, non sic QE N5 lo chen. LXX aut alize 
versiones Grecs sententie gravitate repetitione 
insinuaverunt, ut psalmo 21 : Deus, Deus meus, re- 
spice in me, quare me dereliquisti ? ubi Hebraeus non 
habet, Respice in me. Pondus enim rei, additione 
ila vocali intimius sentitur, pro immensitate do- 
loris Jesu. Christi, in cruce dire patientis, de cujus 
mira patientia, totus ille psalmus loquitur. Consi- 
mile adducit divus Hieronymus, de optimo genere 
interpretandi ad Pammachium ex Marc. v, ΝΠ 
MOD TALITHA ΟΥ̓ΝΙ, quod est interpretatum, puel- 
la tibi dico, surge. Arguatur, inquit Hierony- 
mus, mendacii, quare addiderit, fibi dico, cum in 
Hebraeo tantum sit, puella, surge. Sed ut ἐμφατι- 
χώτορον faceret, et sensum vocantis atque interpre- 
tantis exprimeret, addidit, £ibi dico. » Hsc ille. 
Quantum tamen pertinet ad praesentem locum, Hiero- 
nymus asserit se duntaxat semel reperisse, 207 sic, 
in Hexaplis Origenis. Quem projicit ventus a facie 
terre. Hebraice tantum habetur, quem projicit sive 
projicie£ ventus. eum Ty) "22 33) ἼΩΝ ASCHER TID 
PENNU RUACH. LXX, conformiter ad nostram editio- 
nem ἀπὸ προσώπον τῆς γῆς quo exprimerent laten- 
tiam sententi:, qua includebatur in verbis Hebrai- 
cis. Quod autem vertit Sanctes glumam, quem se- 
quitur interpres pro Cajetano, Munsterus paleam, 
Campensis paraphrasis festucam, non perinde qua- 
drat sensui prophete, ae pulvis, ut versio nostra 
habet, et Hieronymus juxta Hebraeos, Conrardus 
et Pratensis. Nam licet worH vYv2 significet indi- 
scriminatim. glumam, paleam subtilem, vel pulve- 
rem aut quisquilias, non tamen ita ventus solet 
projicere a facie terrze communia glumam : quin 
potius ventilarum, aut excussorium projieit a fa- 
cie arem. Ventus vero ubique (ut perspicuum est) 
indesinenter pulverem exagitat, per quod signifi- 
cantissime denotetur impiorum inconstantia, et a 
stabilitate vitz:e ceternze separatio perpetua, juxta 
illud Threnorum 1 : Peccatum peccavit. Jerusalem, 
propterea instabilis facta est. Nec video qua ratione 
isi rejecerint editionem quam dicunt Vulgatam. Et 
certe quanto vulgatiorem, tanto recepliorem. Nam 
nova indigent longiore multo probatione, quam ve- 


» 


69 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. II. 10 


tusta, quze tam multis annis explorata sunt. Et illa A quidem consilium Domini, est congregatio justorum, 


nova nullius essent auctoritatis, vel certe minoris, 
nisi vetusta fierent. 

Vzrns.6.— Neque peccatores in concilio justorum. 
Magister interpretatur concilium et id quod est vo- 
luntatis, et quod est congregationis, duplici sensu 
quemadmodum acceperunt LXX. Cum notum sit 
θουλήν utrumque significare. Nee ex hoc leditur 
Hebreum n'y ApaATH, id est congregatio quando- 


qui ne ad latum unguem discedunt a voluntate ejus. 
Unde Psal. rxxxvri, Deus qui glorificatur in consi- 
lio sanctorum, dupliciter legi potest, aut per s, aut 
perc, etiam ex Hebreo "yD2 sEsop, ut intelligas 
congregationem sanctorum, quorum est salutiferum 
consilium, fragilitate sua agnita in Domino glo- 
riari. 


PSALMUS SECUNDUS. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 
2$ Quare fremuerunt gentes (Cassiod.) Psalmus 
iste secundus est in ordine, et primus in titulo. Unde 


et in Actibus apostolorum primus dicitur (Acf. 1v) B 


Titulos autem Esdras propheta psalmis apposuit, 
qui sunt quasi claves et januz psalmorum. Per eo- 
rum namque intelligentiam subjectorum psalmorum 
clarescit sententia. Licet enim in titulis. frequenter 
tangatur historia, vel ponantur aliquorum nomina, 
unde ad litteram non agitur in psalmis; tamen et 
historia mystice intellecta, et nomina congrue in- 
terpretata psalmorum continentiam aperiunt, ut hic 
ubi ponitur David, qui interprelatur manu fortis, 
desiderabilis aspectu. Et significat Christum, qui 
vere est manu fortis debellando aerias potestates, 
et desiderabilis aspectu, id est in quem sancti an- 
geli desiderant prospicere (I Petr. 1), Psalmus bo- 
nam operationem notat. Dicebatur enim ad litteram 
psalmus modulatio que fiebat per tactum decem 
chordarum, ita bona operatio quae fit per observan- 
tiam decem mandatorum. Et sensus tituli, psalmus; 
iste, id est tractatus iste, qui dicitur psalmus, 
quia monet ad bene operandum, attribuitur David, 
id est Christo, qui agit hic de se rege. Intentione 
monet ut ei subdamur. Modus talis, tripartitus est 
psaluus. Primo increpat persequentes et minatur, 
et loquitur Christus, vel Propheta ; secundo, inducit 
verba Christi agentis de omnipotentis regno, et ine- 
narrabili genitura sua ubi de divinitate et huma- 
nitate ejus multa discimus, ibi. Ego autem consti- 
tutus sum, elc. ; tertio pro his arcanis patefactis 
admonet omnes humiliter obedire, et suadet ab utili 
scilicet ne pereant et ab honesto quia beati qui con- 
fidunt in eo:ibi, Et nunc reges, Increpans ergo 
persequentes Propheta, vel Christus dicit. 

Vgns. 1. « Quare fremuerunt gentes, et populi 
« meditati sunt inania ? » 

[Remig.] Gentes, id est Romani milites, crucifixo- 
res, [Cassiod.] fremuerunt [Remig.] ut ferz sine ra- 
tione : fremere enim ferarum est, [Cass.] et populi sci- 
licet Judaei, (Gl. int.) meditali sunt inania, ( Alcuin.) 
id est falsa in Scripturis, ut de futuro adhuc Messia, 
quem exspectant. Ipsi enim sunt pueri Abraham, ex- 


spectantes cum asina. (Remig.) Vel meditati sunt ! 


inania,id est Christum detinere in morle. Vel, me- 
ditati sunt inania, scilicet ne mundus post eum abi- 
ret ; [Aug.] et hoe, quare ? id est qua utilitate sua ? 
quasi dieat, frustra, quia non impleverunt, ut Chri- 
stus exstingueretur. 


VEns. 2. « Astiterunt reges terre, et principes 
« convenerunt in unum adversus Dominum et ad- 
« versus Christum ejus. » 

[Rem.] Astiterun£ reges, quasi dicat, non solum 
populi et gentes, id est minores, contra Christum 
surrexerunt, sed etiam majores, quia astiterunt, 
quasi cum mora, mora eüim notatur in hoc, reges 
lerre [Gl. int.] id est Herodes e£ principes, id est 
Pilatus. [Aug. 3. consens. Ev. cap. 16.] Ponitur plu- 
rale pro singulari, per synecdochen. Vel ita reges 
terre, scilicet Herodes prior, qui infantes occidit ; 
et posterior Herodes, ejusdem filius, qui Pilato con- 
sensit in morte Christi. [Cassiod. Rem.] Astiterunt 
et principes, scilicet sacerdotum, videlicet Anna et 
Caiphas convenerunt in unum, id est in unam pra- 
vam voluntatem. [ Cassiod.] Stulta praesumptio, re- 
ges terre, contra regem cali convenerunt, quod 
aperit dicens, adversus Dominum, id est Patrem. 


c Qui enim contradicit Filio, et Patri contradicit. 


Ideo adversus Dominum, ef id est quia adversus 
Christum ejus idest me, secundum hoc quod Christus 
loquitur. 


Vrns. 3. —« Dirumpamus vincula eorum et pro- 
« Jiciamus ἃ nobis jugum ipsorum. » 
VERs. 4, — « Qui habitat in. coelis irridebit eos, 


« et Dominus subsannabit eos. » 

Dirumpamus vincula quasi dicat ipsi [6]. int.] sed 
o mei, dicit Christus ne consentiatis in morte mea, 
et hoc est, dirumpamus vincula eorum, id est blan- 
ditias et minas, et projiciamus a nobis jugum ipso- 
rum, [Rem. Gl. int.] ne dominentur nobis. 

Qui habitat in calis. Sic continua, secundum 
hane sententiam, dirumpamus, dicit Christus, quia 
qui habitat in ccelis. [Aug. Remig. Cassiod.] Aliter 
ab illo loco, dirumpamus vincula. Licet enim hoc 
possit diei in persona Christi, ut legimus, aptius ta- 
men illis conveniunt hec verba qui nolunt jugum 
Christi sibi imponi, id est persecutoribus Christi, 
quasi dicat Christus, vel propheta, convenerunt in 
unum reges principes dicentes ; Dirumpamus vin- 
cula eorum. [Alcuin.] id est rationes eorum, id est 
Dei et Christi, vel Christi et ejus discipulorum, qui- 
bus nos sibi astringere volunt, e£ projiciamus a no- 
bis jugum ipsorum, [Rem]. id est legem. Ipsa ita, 
sed cerle qui habitat [Aug. Alcuin.] id est Dominus 
[in ecelis] scilicet spiritalibus, id est in sanctis ani- 
mabus, et angelis irridebit eos quasi buccis,ut factum 
est, quando positis custodibus surrexit et. Dominus 
subsannabit cos, quasi dicat maso, ut facium est, 


τι PETRI LOMBARDI 12 


quando per mundum dispersi sunt. [Hier.] Ivrisio A rex ab eo Patre super Sion montem sanctum ejus, 


enim sit bucea, subsannatio vero, rugato naso at- 
que contracto exprimitur quz tamen. de Deo car- 
naliter nullatenus sunt existimanda, sed est ανθρω- 
mo παθος. Aliter [Aug.] lrrisio Dei est vis prescien- 
tim, quam dat sanetis, ut. videntes nomen Christi 
futurum in omnibus gentibus, et dominationem per- 
vagaturam in posteros, illos inania meditatos intel- 
ligant. Et accepit pro eodem, irridebit et subsan- 
nabit, etc. Qui habitat in eclis, hoc non mulatur. 
Irridebit eos, id est dabit sanctis suis intelligere 
eos esse irridendos, et inania  meditatos. Εἰ 
Dominus subsannabit eos. Repetitio est. 


VERs. 5. — « Tunc loquetur ad eos in ira sua et 
« in furore suo conturbabit eos.» 


Tunc, id est praterea : et tunc scilicet. quando 
irridebit, loquetur ad eos in ira sua, ἀνθοωπο xac 
est hie, id est humana propassio, quando quod cre- 
ture est attribuitur Creatori, [Aug.] Nam ira Dei, 
motus est, qui fit in sancta anima, qua novit legem 
Dei, cum eam videt ἃ malo homine preteriri. Per 
quem motum multa vindieantur, ut fecit Moyses, 
quando descendens de monte, et videns populum 
ante vitulum ludentem, transivit gladio, accinctus 
ἃ porla usque ad portam; et Phinees, quando 
transfixit Judaeum et Madianitidem turpiter coeuntes. 
Et est, loquentur ad eos in ira sua, id est increpabit 
et vindieabit in eos, per sanctos qui movebuntur 
pro peccatis eorum. Postea planius aperit dicens: 
Et in furore suo conturbabit eos.[Aug.] Et ira Dei et 
furor est obscuratio mentis transgressorum legis. 
Et est, tunc loquetur ad eos, id est excecabit eos. 
Vel ita, ut partim de presenti, partim de futuro le- 
gatur versus iste, sie, [6]. int.] tunc id. est quando 
irridebit, loquetur ad eos, per prophetas et per 
Scripturam sanctam et hoc, in ira sua, id est in 
comminatione poene ; et in futuro, eonturbabit eos, 
corpore et anima. In furore suo, id est, in :terna 
pana. Vel totum de futuro legitur ab illo loco. Qui 
habitat, hoc modo, [Rem.] qui habitat in ccelis, hoe 
non mutatur. Irridebit eos, id est irrisione dignos 
reddet eos in futuro. Post eam idem repetit, et. Do- 
minus subsannabit eos.Tunc scilicet in futuro, loque- 
tur ad eos, qui modo tacere videtur dum tolerat, in 
ira sua et in furore suo conturbabit eos. [Aug.] Ira Dei 
et furor, non est perturbatio, quae, ab eo penitus re- 
legata est, sed vis, id est virtus ejus, qua juste vin- 
dicat, et est, in virtute sua puniet eos. 


Vzns.6— « Ego autem constitutus sum rex ab eo 
« super Sion monlem sanctum ejus, praedicans 
« praeceptum ejus.» 

Ego autem. [Cassiod. Aleuin.] Hie est secunda 
partitio, ubi indueit verba Christi agentis de om- 
nipotenti regno et ineffabili genitura sua, ubi multa 
discimus de divinitate, et humanitate Christi quasi 
dicat illi ita turbabuntur; sed [ego] dicit Christus. 
[Aug. Gl. int.] Ezo cum pondere, quasi dicat, cujus 
jugum et vineula volebant abjicere, constitutus sum 


id est super Ecclesiam de Judois, quae dicitur mons 
sanctus, quia prius recipit radios fidel, ut montes 
prius suscipiunt radios solis, secundum illud; Non 
sum missus nisi ad oves qug perierunt domus Israel 
(Matth. xv). |Hier. Cassiod. Rem.] Predicans pre- 
ceptum ejus, id est Evangelium, vel illud spirituale 
preceptum, de quo mandatum movum do vobis, 
ut diligatis invicem (Joan. xut.) — (Gl. int. ]. Et 
non tantum rex est super Judaeos, sed et super 
gentes: de quibus probat auctoritate Patris, quia 
dubium erat, et hoc est, vere etiam super gentes 
sum rex quia. 


Vrns. 7.— « Dominus dixit ad me: Filius meus 
« es tu, ego hodie genui te.» 
VEns. 8. — « Postula a me, et dabo tibi gen- 


« tes hiereditatem tuam, et possessionem tuam ter- 
« minos terra. » 

Dominus scilicet Pater dixit ad me [Alcuin.], id 
est promisit mihi. Et nota quia persona regnantis 
hie loquitur, id est, Christus ut regnans, vel per- 
sona regnantis, id est Patris, promisit hoc quod dixi, 
id est, promisit mihi Pater, ecce ego dabo tibi gen- 
ies, [Gl. int.] id est nationes mundi hereditatem 
iuxm, quas scilicet excolas ; éuam, quasi dicat quze 
hareditas est tua, secundum quod tu es Deus. 
[Cassiod.] Hzreditas dicitur ab hero, eo quod in ea 
libera potestate dominetur, e£ dabo £erminos terra. 
[Aug.] Terminos hie ponit pro eo quod supra dixit 
gentes ; sed hoc planius, ut omnes gentes intelligas, 
non particulam terre, sed omnem possessionem, 
quas scilicet possideas ad earum utilitatem ac salu- 
tem, et tibi bona fructificent. Possessionem dico, 
tuam quasi dicat, dabo tibi gentes, quas tamen ut 
Deus mecum possides [Gl. int.] Et ut ego dem tibi, 
postula a me, id est obedi patiendo, moriendo, ut sic 
possis postulare [Aug.]. Hoc enim quod dicit, pos- 
tula, ad susceptionem hominis, id est humanz na- 
ture perünet, qu:e pro salute hominum facta est, 
secundum quam interpellat pro nobis, quod est 
postulare. Ideo autem dabo tili gentes hxreditatem, 
potius quam alicui obedienti [Alcuin.], quia £u es 
Filius meus, per naturam consubstantialis, ineffabili 
genitura et vere, quia ego co:xternus tibi hodie, id 
est eternaliter, genui te [Gl. int.], id est non est no- 


D va, sed ab zeterno facta generatio [Aug.]. Quod dicit, 


hodie genui, et si posset ad litteram accipi de die 
illo quo Christus secundum hominem natus est, ta- 
men quia hodie praesentiam signifieat, et quod zter- 
num est, semper est, de zeterna generatione sapien- 
tie Dei divinitus accipitur. Et nota quia in quibus- 
dam predictorum convenit Christo cum aliis 
[Alcuin.] Constitutus est enim rex a Deo: sic et re- 
ges terre constituti sunt ab. eo, et. praedicans super 
Sion [Cassiod.] sicut prophet: predicaverunt. Ipse 
est Filius, sic et Iserael dieiturfilius. Unde Dominus 
ad Pharaonem dicit per Moysen: Dimiite primoge- 
nilum meum Israel. Hodie genui te, hoc soli 
Christo. [Rem. ] 


73 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. II. yi^ 


Aliter, per Sion, quz interpretatur specula vel Aid est per ea qua dicta sunt, intelligite quanta 


speculatio, intelligitur Ecclesia generalis, quie spe- 
culatur gloriam Dei, et est mons eminentia virtutum 
οἱ firmitate. Et est, Ego autem constitutus sum rex 
ab eo, hoe non mutatur. Super Sion montem sanc- 
tum ejus [Aug.], id est: super sanctam Ecclesiam 
generalem, quz» Deum speculatur, firma et alta in 
virtutibus. Pradicans preceptum ejus, nec hoc 
mutatur. Bene dico quod sum rex constitutus ab 
eo, quia Dominus dixitad me: Dabo tibi gentes hz- 
reditatem tuam, etc. Hzec et sequentia non mutan- 
lur. Nota vero quia dicere Patris, pluribus modis 
accipitur, pro disponere, pro facere, pro gignere, 
etpro promittere : hic autem pro disponere, vel 
promittere potest accipi. 


Vzns. 9. — « Reges eos in virga ferrea, et tanquam 
« vas figuli confringes eos. » 

Reges eos. |Cassiod.| Quasi dicat : Tibi dabo gentes, 
et merito, quia reges eos, [Cassiod.]| id est, non eris 
lyrannus im virga ferrea, |Aug. Cassiod.| id est in 
justitia inflexibli, .vel in regali potestate, e£ con- 
fringes eos, ad vitam tanquam vas figuli, [Aug.] id 
est secundum hoc quod sunt vas figuli, id est lu- 
tum id est, quidquid de ^4 peccatore limo contra- 
xerunt, conteres in eis. [Alcuin.] Vel ita, ut partim 
in bono, partim in malo accipiatur, secundum il- 
lud Simeonis : Ecce hic positus estin ruinam, et re- 
sunm ectionem multorum (Luc.i), ut qui justus est, 
justificetur adhuc ; et qui in sordibus est, sordescat 
adhuc (Apoc. xxu). [ Cassiod.]Et est, regeseos, id est 
bonos, in virga ferrea hsc est regalis potestas 
Christi : et confringes eos, scilicet peccatores, per- 
mittendo eos amplius sordescere, qui sunt tanquam 
yas figuli, quod et luteum est et facile frangitur. 


Vzrns. 10. « Et nunc, reges, intelligite, erudimini, 
« qui judicatis terram. » 


Et nunc, reges.|Cassiod. |Hicesttertia partitio, ubi 
pro his patefactis, admonet omnes humiliter ei obedire, 
et suadet ab utili, scilicet ne pereant, etab honesto, 

| quia, Beati omnes. qui confidunt in eo. Etnota quia 
in prima parte Propheta loquitur secundum quam- 
dam sententiam ; in seeunda parte, Christus tan- 
tum; hic in tertia, iterum Propheta loquitur post 
Christum secundum quamdam sententiam. [Cassiod.] 
In prima ergo parte praecedit quasi Propheta, id est 
ante Christum loquitur, sicut prophet» ante Chri- 
Stum prophetaverunt. In. hac post Christum loqui- 
lur quasi apostolus, id est gerens figuram aposto- 
lorum, qui post Christum przedieaverunt. Quasi dicat, 
contritum est lutum. E£ nunc jam contrito in vobis 
luto, jam innovati et faeti reges, [Aug.| id est jam 
valentes regere vos, scilicet. qui judicatis, id est 
damnalis, Zerram, [Rem.|id est terrena in vobis, 
intelligite quo dicta sunt. Et si per vos non suf- 
ficilis, erudimini ab aliis, et dicit reges, sanctos, et 
loquitur Christus vel propheta. [Gl. int.] Aliter, et 
loquitur Christus, quasi dieat: Ita promisit mihi 
Pater, sed, o vos facti reges, seilicet qui judicaltis 
lerram. Hac non mutantur a prima sententia, Nunc, 
Parnor. CXCI. 


facit Filius, [Aug.|] et si per vos non sufficitis, 
erudimini ab aliis. Ne autem inde superbiant, sub- 
ditur. 

Vzns. 11. « Servite Domino in timore, et exsultate 
« ei cum timore. » 

[Aug.] Servite Domino, qui non sinit peccare, in 
timore, ut qui stat, videat ne cadat [Cassiod.]. Ne 
vero misera servitus videatur, addit, et exsultate ei, 
[Aug.] quia timor Domini non est miserie, sed 
gaudii. Sed ne iterum in temeritatem eatur, subdi- 
turcum tremore, ne sitnegligens exsultatio. [Cassiod., 
Aug.| Aliter totum, et loquitur Christus ad reges 
terre, quasi dicat: Constitutus sum rex, et nunc 
me constituto rege, vos reges, qui judieatis terram, 
ad litteram, ne contristemini, sed intelligite et eru- 
dimini ; expedit enim vobis ut sub illo sitis, a quo 
est intellectus et eruditio.; et expedit ut temere non 
dominemini, sed Domino omnium serviatis et in 
beatitudine exsultetis. Et hoc est quod sequitur : 
Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tre- 
more. Et 

Vgns. 12. — « Apprehendite disciplinam, ne 
« quando irascatur Dominus, et pereatis de via 
« justa. » 

Appreheidite, etiamsi fugiat disciplinam Dei, sci- 
licet adversa. [Gl. int., Aug.] Apprehendite, dico, 
quasi presidium et munimentum. Nequando irasca- 
tur Dominus, dubitative dicit, Nequando. [Aug.| 
Hzc autem dubitatio non est secundum Prophetam, 
sed secundum illos qui cum dubitatione cogitant 


C iram Dei. [Cassiod.| Vel, nequando, dicit, propter 


patientiam Dei, quia in hoc seculo diu sustinet ; 
Ne pereatis de via justa, id est Ghristo sublati, 
vel de operatione bona. [Aug.| A qua deficere ma- 
gna poena est, his scilicet qui dulcedinem justitize 
gustaverunt. 

Vgns. 13. — « Cum exarserit in brevi ira ejus, 
» beati omnes qui confidunt in eo. » 

Cum ezarserit, quasi dicat ; Apprehendite ne pe- 
reatis, et ut beati sitis, quod plus est; [Alcuin., 
Cassiod.| quia cum exarserit modo non ardet, cum 
castigat ut pater, sed in futuro ardebit, quia 
nihil patienti: erit in brevi; [Cassiod., Aug.| quia 
non singula horum separatim, sed simul omnia di- 
scutiet. Vel in brevi, qui cum putent longe futu- 


D rum ira ejus, id est vindicta iniquorum, beati erunt 


omnes qui confidunt im eo, et est sensus, [Aug.] 
cum exarserit, id est cum venerit vindicta ini- 
quorum, non modo non attinget confidentes in 
Deo, sed et beati erunt, quia ad regnum pervenient. 


COLLATIO IN PSALM. II, & QUARE FREMUERUNT, » etc. 


Vrns. 6. — Ego autem constitutus sum rex ad 
eo super Sion montem sanctum ejus, Hebraus, 
"pw m by czbn ΣΩΣ NASACTI MALKID AL 
TZION HAR QUODSI , Constitui regem meu, super 
Sion montem sanctum meum, aut sanctitatis mem. 
At LXX et subsequenter nostra traductio reddidit 
sensum in passiva significatione per tertiam perso- 
nam pronominis, referendo ad Patrem, propter ver- 


3 


πὸ PETRI LOMBARDI "i6 


sum proxime pracedentem : Tune loquetur ad eos, A liter respondere. Quod si mihi non credis, loquatur 


quo sententize aptius cochererent. David enim in su- 
perioribus nominaverat Deum in tertia persona, ob 
id apposite intulit post punitionem malis commina- 
tam : Constitutus sum rex ab eo, in persona Filii, 
non obstante conoilio iniquorum. Versus etiam con- 
tinuo sequens eo modo ordinatus subnectitur : Do- 
minus dixit ad me, quia sequendo anxie lectionem 
Hebraicam, sermo transit a persona verbi tertia in 
primam, et mox de prima in terüam, juxta quod 
suggerebat impetus Spiritus, qui ut vult spirat 
(Joan. n), et mentem prophete tangit. Boni autem 
interpretes licet. eodem spiritu. tangantur, tamen 
attemperant se proximius humans consuetudini , 
quod et spiritus ipse passim facit, nonnunquam et 
super humanum sensum. Y : , 

Hic Faber magis probat lectionem, quam invenit 
in exemplari Cllesunorum Parisiensium : videlicet, 
Ego autem unzi regem meum, quam alias quaslibet. 
Nam Hieronymus juxta Hebreum vertit, ego autem 
ordinavi regem meum. Quem sequitur Pellicanus, 
Sanetes Pratensis, Munsterus Hebraismo addictis- 
simi, constitui regem meum. Campensis et interpre- 
tes pro Cajetano, praefecit regem meum; tamen Cam- 
pensis in versione habet ungam. Sed. Faber interim 
secutus est (ut granditer przdieat) auctoritatem 
principis apostolorum, qui in Actis Iv, cap., pa- 
lam refert hunc psalmum : Quare fremuerunt gentes, 
eb populi meditati sunt. inania. Astiterunt reges 
terre, et principes convenerunt in unum, adversus 
christum ejus. Deinde quasi alludens ad interpreta- 
tionem Fabri subdit : Convenerunt enim vere in ci- 
vitate ista, adversus sanctum puerum tuwn Jesum, 
quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus, etc. Quam- 
vis autem nihil verius quam quod Pater Filium 
suum Jesum unxerit Spiritu sancto, oporlebat ta- 
men adverlere principem apostolorum respicere 
Christi nomen, quem proxime commemoraverat ; 
nec cogebat ut diceretur referri ad versum, postea 
in psalmo positum, quem non produxit ipse Petrus. 
Caxerum vocula Hebraica Ἴ NAsAc teste Munstero, 
in suis scholiis, significat libare et fundere ; et quia 
reges oleo perfundebantur cum regno przeficerentur, 
utitur hic Propheta verba^423 Nasac, quz osten- 


dunt parvi referre ad sensum, seu legeris unzi, seu 
constitui, tamen non erat sibi sapiendum. 

In eodem versu, Predicans preceptum ejus. Hinc 
in Hebreo versus exorditur in prima persona 
nw pn 5Ni "EON ASAPERAH EL. HOQ ADONAL. Nar- 
rabo preceptum. Domini. Utraque contextio sue 
persons pro varietate respondet inviolato sensu, ut 
przlibatum est. De diversa distinctione nil mirum, 
cum hoc passim occurrat, mox causam reddemus. 
Qui vero gravissima et. plus quam ardua incipie- 
batur materia, nempe de :eterna Filii generatione , 
non inconcinne certe debuerunt LXX illinc. versum 
inchoare, ut caput sermonis respondeat capiti sen- 
tenti&. Cum autem semel poneretur duntaxat no- 
men Dei, LXX addiderunt ad declarationem sensus, 
pronomen ejus. Hieronymus et Pellicanus genitivum 
Dei, inlerpretes pro  Cajetano, ad praeceptum 
AEssIACH, Dominus, ete, Sanetes simpliciter, narrabo 
statutum, facta diastole, deinde; Dominus dixit, etc. 
Et ad eumdem modum Pratensis, sed Munsterus 
magis audet, Narrabo velutstatutum, quod Dominus 
dixit: οἱ Campensis, Erudiam eum lege Domini. Sic 
etiam apud me cogito; tu es Filius meus, etc. En 
cernis quo tandem insanie deveniemus : nisi ad unum 
scopum ecclesiastici ritus tendamus, omnia certe 
erunt confusa et incerta. At cum in progressu non 
raro se ecu alie et ali: versuum sectiones, in 
editione Latina et Hebrea, opere pretium est et 
hune nodum dissolvere, et semel hoc loco dictum, 
puta aliis locis ubi expostulat, repetitum. Siquidem 
psalterium Hebraice lyrico. carmiue constat, ob id 
non potuit Latine aut Grece pedum numerus zqua- 


Hieronymus in epistola ad Paulinum t. ΠῚ: « Da- 
vid, Simonides noster, Pindarus et Alezus, Flac- 
cus quoque, Catullus et Serenus, Christum lyra 
personat. » Idem in prolog. in lib. Job. : « Quod si 
cui incredulum videtur, metra scilicet esse apud 
Hebreos, et in morem nostri Flacci, Grecique 
Pindari et Alezi et Sapphus, vel Psalterium vel La- 
mentationes Jeremiz, vel omnia ferme Scripturarum 
cantica comprehendi; legat Philonem, Josephum, Ori- 
genem, Cwsariensem Eusebium, et eorum testimo- 
nio me verum dicere comprobabit. » Rursum in 
caput Jerem. x : Et David in lyrico carmine canat : 
A Domino gressus hominis dirigentur, ete. (Psal. 
xxxv). Itidem in caput Jer. xxv : « Unde in Psalte- 
rio, male quidem juxta textum historie, psalmorum 
requirunt ordinem, quod in lyrico carmine non 
observatur. » Iterum ad cap. Ezech. xxx : « Ut ee- 
tera pretermittam quai in psalmorum ordine conti- 


pnentur, quzritur quomodo tertius psalmus prapo- 


natur iis psalmis in quibus mutat faciem suam David 
coram Abimelech, et de Doech Idumao, et quando 
inventus est in spelunca ; et quinquagesimus pc- 
nitentid:,, in eujus titulo demonstratur, quod intro- 
ierit ad Bethesabee uxorem Urie, cum priores 
sint isti psalmi tertio, in quo fugere donatur à fa- 
cie filii sui Absalon. Sed in psalmis facilis est re- 
sponsio, carmen esse lyricum, et in hujusmodi 
opere non quzri ordinem historie, sed factorum 
carmina singulorum. » 


Vrns. 9. — Reges eos in virga ferrea. Cur Mun- 
sterus confringes, Sanctes conteres, et Pratensis, 
interpretes pro Cajetano confringes, et Campensis 
reges et confringes ? quandoquidem notius sit quam 
ut à me dicatur 2y'n TEROEM apud Hebaos si- 
gnificare reges eos, sive, αἱ vertit Hieronymus, pa- 
5665 605. Siquidem pascere et apud Creecos ποιμαίνειν, 
est cum auctoritate gubernare. Unde Dominus dixit 
Petro, Joan. xxi: Pasce oves meas. Εἰ δὰ rem, 
Pellicanus hoc in loco, Reges eos, nobiscum, cum 
eiiam Munsterus et Pratensis psalmo xxit: aperte 
transferant, Dominus pastor meus, ac Sanctes, Domi- 
nus pascit, ubi est eadem radix verbi, quz hic rn 
'Yy^ ADONAI mor. Non negamus tamen, quin non- 
nunquan significet conterere; sed hic non debebant 
spiritum contradictionis habere, si tamen habuerint. 
Adde quod D. Joannes, Apoc. xix, adducere videtur 
hunc versiculum juxta nostram lectionem. 

VEns. 12. —  Apprehendite disciplinam. Heb. 
"2 "pU NASEQU BAR, quod Sanetes, Munsterus, 
Pratensis, pro Cajetano interpres, adorate Filium, 
dicunt, Hieronymus in Commentariis, adorate Fi- 
lium, ut in prologo nostro supra commemoravimus. 
In versione juxta Hebrzeum, adorate pure. Pellica- 
nus, osculamini pure : Omnes sensus possunt ex- 
cerpi ex Hebrzis voculis. pU2NAsCAQ signat quan- 


] doque armatum esse. I Paralip. xm, nup pui 


NOSQUE, QUESCHET, a7nati arcu , sive HELL 
cum, ^3 BAR vero nullo Hebrzorum reclamante nunc 
filium, nunc puritatem. nunc pabulum, nunc ele- 
ctum notat. ltaque juxta significantiam armari , in 
pvzNAscAQ, LXX, sensum recte reddiderunt , ap- 


prehendite disciplinam, quasi armamini filio, puri- 
tate electa tanquam $$» pabulo, delectimini et cor- 
roboremini in disciplina Christi. Ut enim scribit 
Hieronymus ad Simiam et Fretellam, « Haec et re- 
gula boni interpretis, ut idioma alterius lingue, 
suc lingue exprimat proprietate, quod quidem et 
Tullium in Protagora Platonis, et in OEconomico 
Xenophontis, et Demosthenis in JEschinem ora- 
tione fecisse convincimus, et Plautum, Terentium, 
Ceciliumque eruditissimos viros in comediis trans- 
ferendis. Neque ex eo quis Latinam linguam an- 
gusüissimam putet, quod non possit verbum de verbo 
transferre, cum etiam Greci pleraque nostra per 


τ COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. III. 18 


circuitus transferant, et verba Hebraica non inter- A plenitudine omnes aecepimus (Joan. Y), per amoris 


pretationis fide, sed linguze 5185. proprietatibus ni- 
tantur exprimere. » Quod ergo totis nervis et vi- 
ribus (quz concinne innuuntur per arma) debeamus 
discipline  Christiange mordicus haerere, cujus 
summa est in confessione et adoratione nominis 


Christi, osculando ejus sanctimoniam, de cujus 


affectum totam amplexantes, juxta illud Cantic.1: 
« Osculetur me osculo oris sui, digna et exoscu- 
landa phrasi dixerunt. LXX, δράξαςθε παιδείας, ap- 
prehendite disciplinam. Munitiola quidem prudentes 
pertransimus. A nobis stat apertissime paraphrasis 
Chaldza, Recipite doetrinam. 


PSALMUS HI. 


PSALMI TITULUS : € PSALMUS DAVID CUM FUGERET 
A FACIE ABSALONIS FILII SUI. » 


Domine, quid multiplicati? Titulus: Psalmus Da- 
vid cum fugeret a facie Absalonis filii sui. De histo- 
ria sumpsit Esdras velamen mysteriorum ; legitur 
enim in libro Regum quod Absalon filius David 
persequens patrem suum, querebat eum occidere. 
Cui David cessit cum suis, exiens de civitate Jeru- 
salem, nudis plantis: intelligens hoc sibi contin- 
gere propter peccatum adulterii commissi cum Ber- 
sabee, et homicidii de Uria perpetrati, sicut Na- 
tham propheta predixerat ei dicens : Non. recedet 
gladius de domo tua, et suscitabit Dominus semen 
tuum contra te (II Reg. xu). Dum autem Absalon 
persequeretur David converso contra eum exercitu, 
Absalon terga vertit in fugam, atque impetu muli 
ductus est in ramosam quercum: ramis cujus cir- 
cumnectentibus collum ejus, ibique capite interce- 
pto pendens, ab Joab principe militie David inter- 
fectus est. Quod mortuo David restitutus in regnum, 
in pace regnavit. Huic historie alludit titulus, de 
quo tamen non agit psalmus, sed de significato hi- 
storie, id est de passione et resurrectione Chri- 
sti. [Aug.] David enim, Christus est: Absalon fi- 
lius ejus, Judas est quem cum aliis apostolis filium 
vocat Christus in. Evangelio, dicens : Non possunt 
filii sponsi jejunare quandiu sponsus cum illis est 
(Luc. V). A quo Juda Christus fugit, cum illo ad 
Scribas et Phariseos discedente, cum caeteris apo- 
stolis in montem secessit, et potius tunc ab eo fu- 
git, cum mentem ejus sapientia Dei deseruit, ut 
totus esset et plene diaboli. Quz desertio dicitur 
fuga, propter celeritatem. Unde et Dominus ei di- 
xit : Quod facis, id est facere moliris, fac citius, id 
est facies (Joan. xi). Et sicut. David pacem exhi- 
buit filioiniquo, scilicet Absalon, qui przecepit populo 
eunti ad bellum servare puerum Absalon, eoque 
interempto dixit: Quis mihi det ut moriar pro te, 
fili mi Absalon? (II Reg. xvur.) Ita Christus Jude 
proditori, ut in convivio, et in osculo, etin aliis : 
propter quod bene Absalon dicitur, quod paz patris 
interpretatur; aba enim pater, salem paz dicitur: 
inde Absalon, quasi Absalem dicitur. Et sicut. Ab- 
salon, ita Judas suspensus interiit. Quo mortuo Chri- 
stus in pace regnavit, quia in gloria resurrexit. 
Hoc igitur intelligens Esdras, scilicet illo faeto signi- 
ficari mysterium passionis et resurrectionis Christi, 
de quibus agit psalmus, tituli verba posuit de histo- 
ria, |Rem.] quasi dicat idem et David per Spiritum 


sanctum tantum inteligens, in psalmi serie verbis 
allusit historie, et est sensus tituli : Psalmus iste, 
attribuitur David, id est Christo, qui hic loquitur. 
Psalmus dico agens de eo quod figuratum est, cum 


B fugeret a facie Absalonis filii sui, [Aug.] id est de 


passione et resurrectione Christi, quze in illa. histo- 
ria significata sunt. Et est psalmus iste primus de 
his qui breviter de passione et resurrectione Christi 
agunt. [Cassiod.] Intentio Prophet: est redarguere 
eos, et maxime paganos: qui non putant gloriam 
majestatis posse descendere ad humilia, id est 
Deum et hominem fieri, pati, mori. Modus talis est, 
bipartitus est psalmus: primo, ponit duas partes 
oppositas a simili preliantium, ex una parte per- 
sequentium multitudinem, ex altera, Christum 
oratione armatum, et Deo susceptore securum; se- 
cundo finis rei ostenditur, id est resurrectio: qua 
est consummatio passionis. Unde proponit non esse 
timendum, ibi, Ego dormivi, Christus ergo ad Pa- 
trem loquens, et quasi admirans cur tot habeat 
persecutores, cum ad salvandum venerit, dicit : 

Vzrns. 1. — « Domine, quid multiplicati sunt qui 
« tribulant me? multi insurgunt adversum me. » 

Domine multiplicati sunt qui tribulant me, [Aug., 
Cassiod., Rem.] ut de numero discipulorum augere- 
tur numerus persecutorum, et ut quid? nimirum 
est, quia nil mali ab eis merui. Multiplicati dico, 
[Gl. int.] quia ecce multi insurgunt deprimendo me, 
id est ut deprimant me, adversum me , et vere. 

VEns. 2. — « Multi dicunt anime me: : Non est 
« Salus ipsi in Deo ejus. » 

Multi enim anima mec insidiantes dicunt in rei 
evidentia, id est hoc, scilicet ostendentes verbo 
et opere. [Cassiod., Gl. int.] Et nota iterari multi 
pro magno numero persequentium. Quid dicunt 
hoc, non est salus ipsi in Deo ejus, id estin eo quem 
sibi Deum facit? hoc dicunt persecutores. Nisi enim 
resurrecturum desperarent, nec Judas traderet, 
nec illi occiderent, [Aug.] et est sensus, Deus non 
salvabit eum, nec est Filius Dei. 

Vzns. 3. — « Tu autem, Domine, susceptor meus 
« es, gloria mea, et exaltans caput meum. » 

Tu autem, Domine. Proposuit multitudinem ho- 
stium contra se ; hic alteram parlem, scilicet suam 
contra illos ostendit. Quasi dicat illi ita : [Cassiod.] 
Sed tu Domine, Verbum Fili Dei :eterne, dicit ho- 
mo Christus es susceptor meus,[Aug.| id est mem 
humanitatis, non person: quidem, sed natur: hu- 
man. [6]. int. Rem.] Hominis vero, id est humani 


79 
nalura susceptio, 
Verbi incarnatio. Et nota, quia loquitur de Deo a 
simili oratoris, et judicis, et medici. ([Cassiod.] 
Suscipit enim orator reum ul eum defendat, ju- 
dex vero ut parcat, medicus cgrum, ut curet. 
Gloria mea, [Aug.] ecce procedit augendo, tu glo- 
ria mea es, quia homo ille est, et Deus unus cum 
illo qui suscipit, id est cum Verbo quod illius hu- 
manitatem hominis suscepit. Et es exaltans caput 
meum, id est mentem. meam, que tanta passione 
non deponitur. Hoc mihi merito, quia 

VEns. &. —« Voce mea ad Dominum clamavi, et 
« exaudivit me de monte sancto suo. » 

Voce mea, [6]. int. voce cordis, qus sonat Deo, 
qua Moses tacens ore clamabat ad Dominum, quando 


PETR! LOMBARDI 80 


ést Verbum caro factum, id est A in nobis facit ipse. Et est, Exsurge, Domine, id est 


fae me resurgere ἃ morte. Quod aperit subdens, 
salvum me fac, Deus meus. 

VrEns. 7. — « Quoniam tu percussisti omnes ad- 
« versantes mihi sine causa; dentes peccatorum 
« contrivisti. » 

Quoniam. tu percussisti, hoc non retropendet, id 
esta precedentibus non continuatur, nec prece- 
dentis causa hic redditur ; non enim propterea sal- 
vum facit, quia percussit; sed inde contriti sunt 
dentes, id est maledica verba in irritum ducta, 
quia percussit. Et est, saluum me fac, Deus meus, 
et, me salvato, contrivisli dentes peccatorum, id 
est maledica verba in irritum deduxisti : quibus 
mali dilacerant Christum et Christianos. [Gl. int.] 


dietum est ei: Quid clamas ad me de terra? [Aug., Β ve], dentes sunt principes peccatorum, qui quos- 


Gl. int.] Hac etiam voce clamans Susanna, audita 
est. Hac inquam, voce clamavi ad. Dominum. Cla- 
mor dicitur oratio, propter vim intentionis. Ef 
exaudivit me de monte sancto tuo, id est de me, qui 
eram sanctus mons, in quo habitat ; de quo Isaias : 
Et erit in novissimis diebus mons domus Domini in 
vertice montium, et fluent ad eum omnes gentes, etc. 
(Isa. 1). Hie est lapis parvus de monte sine mani- 
bus pracisus, qui crevit in montem magnum, et 
occupavit totam faciem terre, sicut ait Daniel 
(Dan. 1). Aug.] Vel, de monte saneto suo, id est 
de sua justitia. Justum erat enim ut innocentem 
resuscitaret, qui pro aliis, non prose mori voluit. 

Pans II. VEns. 9. — « Ego dormivi οἱ soporatus 
« sum ; et exsurrexi, quia Dominus suscepit me. » 

Ego dormivi. [Alcuin.] Hic est secunda pars hujus 
psalmi, ubi ostenditur finis rei, id est passionis. 
[Gl. int., Aleuin.] Unde proponit non esse timen- 
dum. Quasi dicant : Exaudivit me. In quo? in hoc, 
quia ego exsurrezi a morte, et quia Dominus susce- 
pil me in regno suo, unde misso Spiritu confirmat 
pradicatores. Et merito, quia mortem sponte su- 
scepi. Et hoc est quod dicit, quia ego dormivi 
id est passioni me sponte permisi, e£ soporatus 
sum. Alialittera : [Aug., Gl. int.] E£ somnum cepi,id 
est mors subseeula est, uta dormilatione trans- 
itur ad somnum. Aliter, secundum littere seriem. 
Quasi dicat : Serviunt illi contra me ; sed non dor- 
mirem, nisi vellem. Et hoc ego cum pondere pro- 


nunliandum est, quasi dica qui tantus sum. Dor- p 


müvi, id est injuriis fui affectus: et soporatus sum, 
in corde terre sepultus, et post exurrexi, quia 
Dominus suscepit me. 


Vrns. 6. — « Non timebo millia populi circum- 
« dantis me; exurge, Domine, salvum me fac, 
« Deus meus. » 

Non timebo, quasi dicat: Et ideo, quia modo sum 
liberatus, non amplius £imebo millia populi circum- 
dantis me pendentem in cruce, quanta multitudo 
crucifixum cireumstetit, quie post resurrectionem 
nihil ei nocere potuit. [|Aug.] Et ut non timeam 
exsurge, Domine, nec dormienti Deo dicit, exurge; 
sed mos est Seripture sacre Deo attribuere quod 


dam de numero sanctorum przcidunt, et malis 
incorporant. Et hoc inde est, quoniam percussisti 
omnes adversantes mihi sine causa, dentes pecca- 
torum contrivisti, [Aug.] id est omnes haereticos, 
qui sunt intus in. Ecclesia nobiscum, corpore qui- 
dem, non mente. 

VEns. 8.— « Domini est salus, et super popu- 
« lum tuum benedictio tua.» 

Domini est salus. [Gl.int.] Convertit verba ad 
homines, quasi dicat: Et quia ita est, ut dixi, o 
homines, hoc vobis credendum est, quia Domini est 
salus : [Aug.] inde pro eis fit oratio ad Dominum, 
ad quem loquitur Christus sic, et, o Domine, bene- 
dictio tua sit super populum tuum, id est qui spe- 
rat de te salutem, non ab alio. 

Aliter potest legi psalmus iste, ut loquatur totus 
Christus hie, id est Ecclesia et caput ejus inter 
procellas persecutionum constituta. Et secundum 
hoc, in titulo per David intelligitur Ecclesia, cum 
capite suo ; per Absalon, persecutores Ecclesim. Et 
est sensus tituli, psalmus iste attribuitur David, id 
est Ecclesie, agens de hoc quod fuit, cum fuge- 
ret David a facie Absalon filii sui, id est a praesen- 
tia persecutorum. Timens ergo Ecclesia, ait: Do- 
mine, multiplicati sunt qui tribulant me, et ut quid? 
et vere, quia mul£iinsurgunt adversum me, Christia- 
num nomen exstinguere cupientes. Multi dicunt 
anima mec : Non est salus ipsi in Deo ejus. Aliter, 
persecutores non sperarent delere Ecclesiam late 
pullulantem. Ipsi ita : Tu autem, Domine, susceptor 
meus es, quia in Christo homine suscepta est Ee- 
clsia, et cum eo exaltata. Unde sequitur: Φ Εἰ 
tu es gloria mea, et exaltans in coelo vaput meum, 
id est Christum, qui primus ascendit in colum. 
Et merito, quia voce mea ad Dominum clamavi, 
hoc non mutatur. E£ exaudivit me de monte sancto 
su0,ld est de Christo, vel de justitia sua. Quid 
tibi fecit? [Hier., Aug., Alcuin.] Ecce: Ego dor- 
mivi, olim in vitiorum torpore, e£. soporatus sum, 
et post exurrexi secundum illud : Exurge a mor- 
tuis qui dormis, et illuminabit te Christus. Et hoc 
non propter me, sed quia Dominus suscepit me. Et 
ideo, Non timebo millia populi circumdantis me, id 


81 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IV. 


82 


est gentes quae conantur exstinguere Christianum A tissime referet ad quod alludit. seutum seu. clypeus, 


nomen. Et ut hoc fiat, Exsurge, Domine, scilicet 
Christe, caput meum, in cujus resurrectione salus 
est. Unde : Salvum me fac Deus meus. Et me re- 
gnante dieit Ecclesia Percussisti confusione omnes 
adversantes mihi sine causa.Et quoniam percussisti 
omnes adversantes mihi sine causa, ideo dentes 
peccatorum contrivisti, id est verba maledica vel 
principes. Et quia ita fecit Dominus, ergo credite, 
homines, quod Domini est salus, et, o Domine, su- 
per populum tuum benedictio tua. 


Potest etiam legipsalmus iste moraliter,in persona 
uniuscujusque fidelis, qui a vitiis et cupiditatibus 
impugnatur, et secundum hoc per David accipitur 
quilibet fidelis ; etper Absalon, vitia et concupiscen- 
lim carnes. Fidelis, ergo vitiorum pugnam senlens, 
ait: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant 
me? multi insurgunt. adversum me ? multi dicunt 
anima mec : Non est salus ipsi in Deo ejus. Coacer- 
valione namque vitiorum, subrepit desperatio sanita 
tis, quasi vitiis insultantibus anim: veletiam diabolo 
et angelis ejus per suggestiones. Tu autem, Domine, 
susceptor m2us es, gloria mea et ecaltans caput 
meum.id est Christum in ccelo, vel mentem meam quae 
servit legi Dei. Et merito, quia Voce mea ad Dorni- 
num clamavi. et exaudivit me de monte sancto suo 
hoc non mutatur. Ego dormivi et exsurrexi, Domi- 
nus susceptor meus; hoc non mutatur. Ideo non time- 
bo millia populi circumdantis me. Hic cum est po- 
pulus vitiorum et demonum, Exsurge Domine, sal- 
vum me fac, Deus meus ; hoc non mutatur. Quoniam 
tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa. 
Recte hoc dicitur de diabolo et angelis ejus in pra- 
destinatione, id est secundum hoc quod a Deo prze- 
destinatum est de eis, et futurum. Dentes peccatorum, 
id est auctores vitiorum, qui conantur eum de corpore 
Christi preeeidere, eos seilicet qui ei maledicunt, Do- 
mini est salus. Cavenda est superbia, et. totum Deo 
dandum, Ef super populum tuum benedictio tua, 
id est super unumquemque nostrum. 


COLLATIO IN PSALMUM III, « DOMINE, QUID 
MULTIPLICATI ? 


Vgns. 3. — Tu autem, Domine, susceptor meus 
es, Heb. *3y3 Tp MAGEN. BAADI, Hieronymus juxta 
Hebr. clypeus circa moe; Pellicanus, Sanetes, et pro 
Cajetano interpretes, clypeus pro me; Pratensis οἱ ἢ 
Campensis, scutum prome, 1n eamdem recidunt 
sententiam cum nostra lectione. Et certe radix unde 
derivatur id nominis,significat protexit. "33 ΜΊΟΘΕΝ, 


inde T3 MAGEN protectorem, sive susceptorem,ap- 


ut Munsterus verterit, profectio es circum me Ve- 
rumtamen longe magis respondet editio LXX, et 
Latina mysterio Inearnationis, ut clare habes in ex- 
planatione contextus. 

Vzns. 6. — Non timebo millia populi, etc. Heb. 
TY2330 ΝῸΝ N5 LoIRA MERIBABOTII. Sanetes, Mun- 
sterus, Non. timebo a decem millibus, quibus con- 
sentiunt LXX, ἀπὸ μυριάδων. Solemne est sumere 
millia indefinite. Unde Hieronymus juxta Heb. et 
Pellicanus verterunt simpliciter millia. Campensis, 
centum millia, et Pratensis, pr«lia, usi paraphrasi, 
sed non mutatur tntelligentia. 

VEns. vit.— Percussisti omnes adversantes mihi 
sine causa, Ποὺ. n5 *z:w 52 TN ΤΣ icum  ETH 
COL OIEBAI LEHI. Pratensis, Sanctes, Munsterus, 
Pellicanus, interpretes pro Cajetano, Campensis, 
verterunt in mazcilla aut i$ marillam. LEmr He- 
breum signat percussionem. contemptibilem, quae 
eliam refertur ad blasphemias, juxta illud Job 
xvr ; Exprobrantes percusserunt maxillam meam, 
quod non negant Sanetes in suo Thesauro, 
et Munsterus in Scholiis. Idipsum vero quam apte 
quadret Christo Domino quis non videt ? quem im- 
pii Judzei, licet per omnia innocuum, alapis et. co- 
laphis ceciderunt, blasphemis onerantes et in fa- 
ciem ejus spuentes, seu in vilissimum homuncio- 
nem, cum tamen non esset inventus dolus in ore 
ejus (I Petr. πα). Hinc et servo illi nefandissimo re- 
spondit perculienti maxillam : (Quid me cadis? 
(Joan. xvi.) Quid enim peccaverat ut frustra. cz- 
deretur? Et juvat multis partibus quod seribitur 
Lue. vt , et Matth. v : S quis £e percusserit in unam 
maxillam, probe ei et alteram. Quod non esse 
intellizendum ad litteram, erudite docet August. 
lib. τι De sermone Dom. in monte. Quando enim 
Apostolus ΠῚ Cor. xr, dixit: Sustinetis enim si 
quis vos in faciem cedit, significat, inquit Augu- 
sinus, contemni atque despici; alias enim non 
implevisset Dominus quod jusserat, non prebens 
ministro sacerdotis alteram maxillam, quin potius 
redarguens. Si autem verleris, ut Hebraicantes vo- 
lunt, Percussisti omnes inüinicos meos in. macilla, 
jam contradictiones et contumelie non referuntur 
ad Christum patientem, sed ad Judzorum inimico- 
rum Christi destructionem, ut etiam in Scholio 
suo interpretatur Munsterus. Jgnominiosa cede stra- 
visti adversarios meos. Et. juxta sensum catholieze 
psalmodie, Judaorum et hwreticorum multa sub- 
nectuntur congrua, quasi poena. talionis respondens 
ad pereussiones irrogatas contumeliose Christo. 
Et enim Sapient, xi: Per qua quis peccat, per hac 
ei torquetur. Percusserunt maxillam Christi, con- 
tradicentes illi frustra, ergo justa animadversione 
dentes peccatorum debuerunt conteri, ut. Juant pae- 
nam recto ordine culpe debitam, juxta alium 
psalmum vir : Conteret dentes eorumin. ore ipso- 
rium. Hieronymus dixil : Percussisti omnium intmi- 
corum meorum mazillam. (Quod potest sonare, ani- 
madverlisti in pereussionem illam, qua despiea- 
biliter, nulla causa, me innoxium maligni cecide- 
runt, 


PSALMUS IV. 


PSALMI TITULUS, & IN FINEM PSALMUS CANTICI DAVID. » 


Cum invocarem.Titulus: In finem psalmus cantici 
David. |Aug. Hier. Alc.| Finis duobus modis aceipi- 
tur, scilicet pro consumptione,et pro consummatione, 
id est quando aliquid deficit, vel quando perficitur. 
Pro consumptione, ut cum dicitur, finita. est candela, 
vel finita est expensa. Pro consummatione, ut. cum 


dicitur? finita est domus, finitus est liber,id est eonsum- 
matus est. | Aug.| In titulis autem. psalmorum | pro 
consummatione accipitur, et significat Christum, 
qui est consummatio fidelium in presenti ad justi- 
tiam ; in futuro, ad coronam, [6]. int.| Vel. signi- 
ficat plenitudinem temporis. Unde Apostolus : Cum 
venit igitur plenitudo temporis, misit. Deus Filium 


83 


suum, factum de muliere factum sub lege (Gal. IV). 
[Cassiod.] Quod autem hie habetur, psalmus canti- 
ci diligenter advertendum est ; in titulis namque pe- 
salmorum aliquando tantum ponitur psalmus, ali- 
quando tantum canticum, interdum utrumque, sed 
diverso modo. Quandoque enim canticum psalmi, 
quandoque psalmus cantici, Esdras posuit. Cujus 
diversitatis ratio secundum litteram, ut liqueat, 
sciendum est quia quandoque psalmus ante arcam 
in tabernaculo Domini solius instrumenti, quod 
dicebatur psalterium, sono decantabatur sine chori 
voce, quandoque voce humana sine instrumento ; 
quandoque instrumento, et chori voce. Et quando 
utroque cantabatur, aliquando precinebat sonus 
instrumenti, et acclamabat vox chori. Aliquando vox 
chori precinebat, et instrumentum sequebatur. 
Quando solo instrumento cantabatur dicebatur tan- 
tum psalmus. Quia psalmus ad litteram sonus est 
instrumenti et modulatio. [Aug., Cassiod.] Quando 
sine instrumento sola voce cantabatur, dicebatur 
tantum canticum. Canticum enim sonus est huma- 
ne vocis. Quando instrumento precedente, et 
voce sequente, dicebatur psalmi canticum, vel can- 
ticum psalmi. Quando vero chori vox pracede- 
bat, et instrumentum sequebatur, dicebatur cantici 
psalmus, vel psalmus cantici. Quod. etsi secundum 
litteram przdieta ratione factum esse videatur, 
maxime tamen pro mysterii significalione, hac di- 
versitste in titulis usus est Esdras, sicut David in 
magno mysterio usus est praedicto instrumento.[|Aug. 
psal. rxxvir, Cassiod.] Ut enim supra diximus psal- 
mus bonam operationem notat canticum letitiam 
mentis habitam de eternis indicat. Dicitur itaque 
psalmus in quo tantum de bona operatione agitur; 
canticum, in quo de mentis exsultatione solum tra- 
ctatur. Psalmi canticum, vel canticum psalmi, ubi 
primum de bona operatione, postea de mentis jo- 
cunditate; cantici psalmus, vel psalmus cantici, 
ubi primum de mentis lztitia, postmodum de bona 
operatione tractatur, ut hic; prius enim dicit se 
exauditum, etin tribulatione dilatatum ; deinde 
de poenitentia et sacrificio justitie agit. Et est 
psalmus iste. de moribus, quia ad bonos mores nos 
informat. Et est sensus tituli talis, psalmus iste, 
qui dicitur psalmus, quia monet ad bene operan- 
dum; psalmus dico cantici, quia agit de mentis le- 
titia, faciens mentionem de «eterna jucunditate. 
Psalmus dico dirigens nos in finem, id est, in Chri- 
stum, qui est finis consummans in presenti ad ju- 
stitiam, in futuro ad coronam. Velin finem, id 
est in plenitudinem temporis, quia agit de his que 
faeta sunt tempore plenitudinis. Est David prophe- 
te, qui hic loquitur in sua persona, vel alicujus 
perfecti. [Alcuin]. Intentio, monet ut deserantur 
falsi dii et vana βου, id est temporalia. 

Modus talis. Tripartitus est psalmus. [Cassiod.] 
Primo, exemplo sui increpat infideles de falsis diis 
et falsis bonis ; secundo, proponens novum homi- 
nem, veterem jubet exuere ibi, e£ scitote quoniam 
etc., tertio ; deposito vetere homine, nos in sacri- 


PETRI LOMBARDI 


8. 


Α ficium Deo jubemur offerre, quia certi sumus de 


bonis, ibi, sacrificate, etc. Propheta ergo redarguens 
idololatras, et ab idololatri:& superstitione revocans, 
dicit : 
VEns. l. — « Cum invocarem, exaudivit me 
« Deus justitie me: ; in tribulaüone dilatasti mihi.» 
Cum invocarem exaudivit me. Quasi dicat : Vestri 
dii, o idololatrze, cum invocantur, nequeunt exaudi- 
re, quia non vere vivunt; sed Deus, scilicet. dator 
justitie mec id est me justificans, scilicet a quo est 
justitia mea, exaudivit me,cuminvocarem eum, |Aug.] 
idest intus in mente habens gratiam, vocarem 
ad majorem conferendam. Velin secunda persona 
legitur secundum aliam litteram, que est exaudisti 
me; sie, o Deus justitia mee, exaudisti me, cum 
B invocarem te, et estidem sensus cum priori. In fri- 
bulatione dilatasti mihi,id est ab angustiis tristi- 
lie in latitudinem gaudii deduxisti me, quod 
gaudium est de pura conscientia, et de spe vite 
sterns. Unde Apostolus ; Gaudemus in. tribulatio- 
ne, scientes quoniam tribulatio operatur patientiam; 
patientia, probationem ; probatio vero, spem ; spes 
autein non confundit, quia charitas Dei diffusa. est 
in cordibus nostris (Rom.v).Hzxec dilatationem cordis 
generat, angustias depellit Hae viri sancti intus 
recreantur, etsi extra aflligantur, quia qui carent, 
in visceribus angustiantur. Hzc sunt deambulatoria 
sacerdotum in templo Ezechielis (Exech. xum). Unde 
alibi, Deambulabam in. innocentia cordis mei. Et 
nota mutationem personz. A terlia enim persona, 
QCubi ait, Exaudivit, transit ad secundum, ubi ait: 
Dilatasti mihi. Prius enim indicavit hominibus se 
esse exauditum, deinde quasi jam habens in corde 
Dominum, de quo ante loquebatur, ex dilectione 
ei familiariter loquitur, in quo demonstratur cordis 
dilatatio. 


VERs. 2 — « Miserere mei et exaudi orationem 
"$ meam. » 


Miserere. [Aleuin.] Quasi dicat: Misertus es de 
justitia, et de dilatatione, [Aug.] Item adhue mise- 
rere mei contra miserias hujus vite, ut in me ccepta 
perficiantur, exaudi orationem meam, qua est de 
petendis bonis, dicit vir justus. Et cum ait de me 
sil, o 

VEns. 3. — « Fili hominum, usquequo gravi 
« corde? ut quid diligitis vanitatem et quzeritis 
« mendacium ? » 


D 


Filii hominum. [Gl. int. | Quasi dicat : Qui utira- 
tione deberent. Vel, filii hominum, scilicet Adze et 
Ev:, non Dei. Adam enim homo fuit, etnon filius 
hominis, eujus filii sunt qui ejus imaginem por- 
tant. Vos, inquam, estis gravi corde, id est cor ve- 
strum sarcina peccatorum, et pondere iniquitatis 
gravatum est, quo demergitur in profundum. lnui- 
quitas enim in Zacharia propheta legitur sedere su- 
per talentum plumbi (Zach. v). Ideoque de Pha- 
raone et .Egyptiis legitur quod submersi sunt velut 
plumbum in aquam vehementissimam (Excod. Xv), 


85 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IV. 86 


quia ingravatum erat cor Pharaonis et JEgyptio- À Vel ita conjungi potest cum superioribus, quasi di- 


rum. Petrus quoque quasi aliquid plumbi habens, 
super aquam ambulans timuit; sed pondere non 
gravatus, aquis non est submersus ; sed extenta ad 
eum Dominica manu, est eductus (Ma£th. xiw). Do- 
minus autem Christus ab omni peccati contagione, 
immunis super aquas intrepidus ambulavit, tan- 
quam plumbe:c gravedinis nihil habens. Unde dieit 
Isaias : Et ascendit. Dominus super nubem levem 
(Isa. xix). Quia carnem suscepit, nobis contra in- 
centiva vitiorum refrigerium przbentem, omnis no- 
xie gravedinis liberam. Vos, inquam, filii hominum, 
estis gravi corde, et usquequo erit istud ? [Aug.] Id 
est sallem in adventu Filii Dei, presente veritate 
cesseterror vester. U/ quid diligitis, quasi dicat : Vere 
gravi corde estis, quia vos diligitis, (Aleuin.] id est 
voto amplexamini,e? quaritis cum labore vanitatem 
et mendacium, [Cass.] id est idola, quie vana sunt, 
Scilicet, a vero esse aliena et mendacia, quia non 
sunt Deus ut dicuntur. Et ut quid hoe facitis, vel 
diligitis, vel quzritis vanitatem et mendacium, [Aug.] 
id est terrena, qui sunt vana, quia ut umbra trans- 
eunt ? Omnia enim qua sub sole sunt vanitas sunt et 
mendacia, [Rem., Aug.] quia non faciunt quod pro- 
mittunt, scilicet beatos. Et ut quid hoc facitis, sci- 
lieet cur de terrenis, qua vana sunt et transeunt, 
vultis esse beati? Sola veritas facit esse beatos, ex 
qua vera sunt omnia. Ut quid igitur temporalium 
rerum amore detinemini ? ut quid tanquam prima 
extrema sequamini ? 
Pans i, διάψαλμα. 


Vgns. 4.— « Et scitote quoniam mirificavit Domi- 
«nus sanctum suum; Dominus exaudiet me cum 
« clamavero ad eum. » 


Et scitote. [Hier., Aug.|] Secunda pars, ubi posite 
novo homine, veterem jubet exuere. Et sciendum 
quod ubi nos habemus diapsalma, Hebrwi habent 
SELA, quod interpretatur semper. Et est confirmatio 
et commendatio precedentium, vel sequentium. 
[Hier.] In hujusmodi vero locis, dum psalmi ante 
arcam Domini cantarentur, in psallendo interpone- 
batur silentium, et fiebat quedam. verborum inter- 
cisio, quasi speciali laude aliud intellizerentur se- 
quentia continere quam przecedentia, [Aug.| Ideoque 
LXX interpretes magis attendentes sensum et rei 


cat: Nolite diligere vanitatem. Et scitote Quare? 
Quoniam mirificavit Dominus sanctum suum ; Do- 
minus exaudiet me cum, etc. Sed diapsalma inter- 
positum sic jungi vetat. Proprietas enim diapsal- 
matis non conjunctionem inferiorum et superiorum 
verborum exigit, sed disjunctionem, licet hoc pene 
nusquam servetur. Licet enim diapsalma interpo- 
natur, sequens tamen cum precedenti littera con- 
jungitur. Unde et hic aliter potest continuari lit- 
tera, [Cassiod.] quasi dieat : Quod vana sunt scitote, 
et etiam scitote quid sequamini. Quoniam Dominus 
Pater mirificavit sanctum suum, scilicet Christum, 
qui est Sanctus sanctorum, [Aug.] id est mirabi- 
lem eum ostendit suscitando, et ad dexteram suam 
collocando, ad quem converti debetis ab:amore 
mundi; de quo dicitur : Cum venerit Sanctus san- 
ctorum, cessabit unctio vestra (Dan. 1x). Sicut ergo 
dicitur Dominus dominantium, et Deus deorum, ita 
et Sanetus sanctorum, qui in se sanctus est, et 
alios sanctifieans. [6]. int.] Et per eum Dominus 
exaudiet me de requie zterna, cum clamarem (vel 
cum clamavero) ad eum. Wa et vos exaudiet si cla- 
maveritis. Et ideo clamate, et sie digni auditu eri- 
lis, scilicel, si clamaveritis, et feceritis quod sub- 
ditur. 


VEns. 5. — « lrascimini et nolite peccare, quie 
« dicitis in. cordibus vestris, etin cubilibus vestris 
« compungimini. 


Irascimini. Quasi dicat : Ut autem et vos merea- 
mini exaudiri, irascimini et nolite peccare, [Aug.] id 
est si motus animi surgit, qui non est in potestate 
nostra, non ei consentiat ratio. [Cassiod., Alcuin.] 
Venialis enim ira est, qua non ducitur ad effectum. 
Et sciendum quod primus motus animi non est in 
nostra potestate, sed Dei gratia contemperare pos- 
sumus. [Cassiod.| Quod ergo consuetudinis est, 
permittit, id est non prohibet ; quod culpa, scilicet 
mortale, prohibet. Quasi dicat : Irasecimini quidem 
primo motu, qui est invincibilis ; [Aug. ; Hier.lib. i 
adv. Pelag.| et si irascimini, nolite peccare, con- 
sentiendo, et ad effectum ducendo. Hec eadem 
Apostolus docet dicens : Sol non occidat super ira- 
cundiam vestram (Ephes 1v). Quibus verbis innuit, 
ut peccatum sit omnino vel, id est etiam leviter 


ordinem, quam Hiebrei verbi proprietatem, non D irasci : justitia autem est iram celeri ponitudine 


transtulerunt SELA, sed pro eo posuerunt diapsalma. 
Quo vocabulo significatur vocum divisio, in psal- 
lendo, ut psalma sit quod psallitur, diapsalma 
vero interpositum in psallendo silentium. Sicut 
σύμιψαλμα dicitur vocum eopulatio in cantando. Et 
cerium est, ubieunque diapsalma ponitur, rei et 
persone fieri narrationem, ut sic. post inerepatio- 
nem infidelium Christum proponit, per quem Deus 
exaudit, dicens : scifote. Et nota et. conjunctionem 
in initiis solere poni in propheticis Scripturis, ut 
dicla cum visione qui estin corde conjungat. Nam 
sepe invenis ita ceptum : Εἰ dizit Dominus ad il- 
lum; Et factum est verbum Domini ad illum.Ya hic, 


miligare. [Aug.] Vel, irascimini, vobismetipsis, de 
preteritis peccatis el ulterius nolite peccare. [6]. 
Int.| Vel, irascimini, primis motibus, eis resistendo 
et nolite peccare, id est ne ducatis ad affectum. 
Post iram enim, removet etiam simulationem, di- 
cens, qua dicitis. | Aug.| Labiis etiam, in. cordibus 
vestris dicite, ne sitis de illis de quibus dicitur : Po- 
pulus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe 
est a me (Matth. xXv).Et in cubilibus vestris compun- 
gimini, id est in cordibus vestris compungimini do- 
lore penitentie, ut seipsam anima puniens com- 
pungat, ne in Dei judicio damnata torqueatur. Vel, 
in cubilibus vestris compungimini, id est quasiqui- 


81 PETRI LOMBARDI 88 


busdam stimulis adhibitus excitate vos, non pro Atus tui, Domine ; dedisti lztitiam in corde meo. » 


dolore peccatorum, sed ad videndam lucem Christi, 
scilicet, non pro irriguo inferiori, sed pro irriguo 
superiori, ut invisibilium amore inardescatis. Vel 
ita, dico nolite peccare, et si peccaveritis, compun- 
gimini per peenitentiam de his que dicitis in cordi- 
bus, [Cassiod. Rem.] id est de his quee tractatis in 
corde vestro, quae etiam novit Deus, id est de con- 
sensu et de his quz voluistis. In cubilibus vestris, 
id est de delectatione carnis, in qua captiva versatur 
ratio, ut fera in cubili. Vel cubilia sunt cogitationes 
ferocium, ut de homicidiis, vel rapinis, et hujusmo- 
di. Et est, compungimini de his qua dicitis in cu- 
bilibus vestris, id est compungimini de atrocissirmis 
cogitationibus. 


Pans nt. Διάψαλμα. VERS. ὁ. — « Sacrificate sa- 
« crificium justitie, el sperate in Domino ; multi 
« dicunt : Quis ostendit nobis bona ? » 


Sacrificate, tertia pars. [Cassiod. Alcuin| Depo- 
sito in precedenti parte homine veteri, hic nos in 
sacrificium jubemur offerre, quia certi sumus de 
bonis. Quasi dicat : Compungimini, irascimini, el 
sacrificate, id est offerte, non animalia quibus non 
delectatur Deus. Unde per Isaiam : Sacrificia vestra 
odivit anima mea (Isa. 1), sed sacrificate sacrificia 
justitie, quod est spiritus contribulatus. Ut se pu- 
niens homo per penitentiam, mactet Deo. Unde ali- 
bi : Sacrificium Deo spiritus contribulatus. (Psal. v) 
[Aug.] Quod bene dicitur sacrificium justitiae. Quid 
enim justius quam ut suis quisque peccatis potius 
quam alienis irascatur, seque puniens per peeniten- 
tiam et satisfactionem Deo offerat? Vel ita, com- 
pungimini et sacrificate sacrificium justitize, id. est 
opera justa facite, post peenitentiam et lamentum : 
quod notat fortassis interpositum diapsalma, scili- 
cet ut de veteri vita transeatur ad novam, ut scili- 
cet exstincto per penitentiam veteri homine, sacri- 
ficium justitig secundum regenerationem novi ho- 
minis offeratur Deo, quia sic se offerti ipsa anima 
jam abluta in altari fidei, divino igne, id est Spiritu 
sancto succensa, ut post Pascha, quando torrebant 
spicas igni confricantes manibus, sequatur Pente- 
coste, quando novos panes de novis messibus offe- 
rebant. Quibus signilicabantur opera justiti:e. Dico 
sacrificate, [Aug., Cassiod.| e£ sie sperate in Domino, 
dona eterna. Non enim hic ea recipietis, sed quia 
vix aliquis est qui diligat interiora bona, qua sola 
diligenda sunt ; caeteris autem ad necessitatem ulen- 
dum, non ad gaudium perfruendum est, subjicit, 
multi dicunt. Quasi dicat : Dico sperate, sed multi 
dicunt : quis ostendit nobis bona? |Aug.]| scilicet 
futura, de quibus ipsi dubitant et. desperant. Ideo- 
que dicunt : Quis novit si vera sint? aut. quis venit 


Signatum est. Quasi dicat : Hoc illi dicunt, sed 
jam, o Domine, lumen vultus tui, scilicet lumen gra- 
tis tue, quo reformatur imago tua in nobis, qua 
libi similes sumus, est signatum super nos, id estim- 
pressum rationi, que superior vis anims est, qua 
Deo similes sumus, cui impressum est illud lumen, 
ut sigillum cerz. Vultus ergo Dei, ratio nostra ac- 
cipitur, quia sieut per vultum cognoscitur aliquis, 
ita per speculum rationis, cognoscitur Deus, et si- 
cut vultus conformitate alius alii assimilatur, ita 
per rationem nos Deo similes sumus, secundum il- 
lud : Fecit Deus hominem ad imaginem et similitu- 
dinem suam (Gen. 1). Hzc autem ratio per peccatum 
hominis defermata est, per quod homo dissimilis 


B Deo factus est; sed per gratiam Christi reformata 


G 


ab inferis, ut ista nuntiaret? Ad quos respondet 


Propheta, scilicet quod. qua&ritur. Quis ostendit no- 
bis bona? ostendit breviter qua bona sint que- 
renda, subdens : 


VERS 7. — « Signatum est super nos lumen vul- 


est, vel recuperata. Unde Apostolus : Renovamini 
spiritu mentis vestra, ete. (Eph. 1v-) Gratia ergo 
qua renovatur imago creata, hic lumen dicitur. Tri- 
plex enim est imago, imago scilicet creationis, 
imago  recreationis, imago similitudinis. Imago 
creationis est, in qua. creatus est homo, scilicet ra- 
lio; imago recrealionis est, per quam reformatur 
imago creata, scilicet Dei gratia, quze menti repa- 
rand: infunditur ; imago similitudinis est, ad quam 
factus est homo, qui factus est ad imaginem et si- 
militudinem non Patris tantum, vel Fili, sed to- 
tius Trinitatis. [Aug.] Per memoriam, similis Patri ; 
per intellizentiam, Filio ; per dilectionem, Spiritui 
sancto. Unde meminerim te, intelliram te, diligam 
te. Lumen ergo vultus est gratia justificationis, qua 
imago creata insignitur. Hoc lumen est totum et 
$$ verum hominis bonum, quo signatur ut denarius 
in imagine regis. Homo enim factus est ad imagi- 
nem Dei, quam peecando corrupit, sed renascendo 
signatur. Unde Dominus in Evangelio : Reddite que 
sunt Gcesaris Cesari, et que sunt Dei Deo. (Matth. 
xxm). [Alcuin.| Ac si diceret : Sicut reddit Caesari 
suam imaginem, sic animam Deo, lumine vultus 
ejus illustratam et signatam. Vel ita, ut intransi- 
tive legatur, lumen vultus tui, id est luminosus 
vultus tuus, et illuminans nos, scilicet imago per 
quam cognoscetis nunc in :nigmate, infuturo prout 
es. Signatum est super nos, id est impressum est 
anim nostra. |Hier., Cassiod.] Et dicit, lumen vul- 
tus rationem, quia illuminosa est, et illuminat ho- 
minem; et vultus Dei, quia ut predictum est, 
per eam videtar Deus. Vel lumen vultus, dicitur 
crux Christi, que nobis impressa est intus et ex- 
terius, scilicet in fronte mentis, et in fronte corporis, 
etin signum regis nostri. [Aug.] Ut enim nummus 
imperatoris imaginem portat, ita fidelibus signa cce- 
lestis principis imprimuntur, que crux est lumen 
verum, quia in talibus irradiat Deus. Et per hoc lu- 
men dedisti laetitiam spiritualem non foris, et in 
vanis, sed intus in corde meo, ubi habitat Deus, ibi 
quaerenda est letitia; intus enim sunt vera et certa 
bona, qu: mali non vident, temporalia sectantes, de 
quibus recte subdit : 


p 


89 COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. IV. 90 


Vgns. 8. 
« sui multiplicati sunt. » 


A fructu, vel tempore frumenti. [Alcuin.] Quasi 
dicat : Dedisti mihi Letitiam intus, sed illi qui dicunt, 
Quis ostendit nobis bona, mulfi sunt ἃ tempore 
frumenti, vini et olei, id est a temporali frumento, 
vino et oleo. Vel: A fructu frumenti, vini et olei, 
quia putant in his esse fruetum, id est consumma- 
tum bonum. Et addit sui, non sine significationis 
causa, et est referendum ad hec tria, ut dicatur 
frumenti sui, vini sui, olei sui, ad differentiam no- 
tandam. [Aug.] Quia est aliud frumentum non 
suum, scilicet panis Dei qui descendit de ccelo. Est 
et aliud vinum quod letificat cor hominis. Est et 
oleum Dei de quo dietum est : Impinguasti in oleo 
caput meum (Psal. xxn). Et nota quod hee tria 
magis humanis usibus necessaria ponit pro potiori- 
bus omnibus divitiis, quibus illi multi qui non 
quarunt verum bonum, multiplicati sunt. Qui enim 
non vident regnum colorum intra se esse, in his 
multiplicati sunt, non quidem in veritate, sed mul- 
tiplieati in distraetione et zerumna. Non enim mul- 
tiplieatio semper ubertatem significat, sed plerum- 
que ad multa distraetionem, cum anima temporali- 
bus dedita semper exardeseit cupiditate, nec vacare 
potest, sed multiformi et zrumnosa cogitatione 
distraeta. Simplex bonum non sinitur videre. Isti 
ergo innumeris phantasmalibus distracti, non in 
simplicitate cordis quzerunt simplex bonum, agentes 
contra quod preceptum est : Servite Domino in bo- 
nitate, et simplicitate cordis querite illum (Sap. 1). 
Ista multiplicitas vehementer adversa est illi simpli- 
citali, qua simplex est verum bonum qu:eritur de 
quo bonus exsultat dicens : 


VERS. 9. — « In pace in idipsum dormiam et re- 
« quiescam. » 

In pace in idipsum. |Cassiod.] Quasi dicat : Dedisti 
mihi letitiam utique de hoe quod in pace qu est 
in idipsum, id est, immutabilis, dormiam ab 
omni strepitu mundi secretus. Et hoe erit, cum 
mortale hoe induerit immortalitatem ; et requiescam 
id est fruar vita vita beata. [Aleuin.| Et hoe vere, quia 
jam est spes qua non confundit. Et hoc est quod 
ait : 


VrEns. 10. — « Quoniam tu, Domine, singulariter D 


in spe constituisti me. » 

Quoniam tu, Domine, ete. [Rem., Cassiod.| Vel 
ita, In pace. Quasi dieat : Illi laborant multiplicari 
his temporalibus, ego autem in pace mentis dor- 
miam, hic oblitus mundi tendens in idipsum, id est 
ad illud bonum, quod est id ipsum, id est quod 
manens immutabili perennitate consistit. Et requies- 
cam in futuro. Et hoe vere erit, quoniam jam 
tu, Domine,constituisti me. Vel habitare fecisti me 
singulariter in spe, id est in una spe, qua singula- 
riter unum et verum bonum speratur, non in multi- 
plieitate saeculi. Et profeeto erit quod speratur. Et 
bene ait singulariter; hoc enim ait eontra hoc quod 


— « A fructu frumenti, vini, et olei A multiplieati sunt a tempore frumenti, vini et olei ; 


perit enim hae multiplicitas, et singularitas tenetur 
in sanctis, de quibus dieitur : Mul£itudinis credentium 
erat cor unum, et anima una in Deum (Act.iv). Se- 
creti enim ab omnibus rebus nascentibus et morien- 
tibus amatores cternitatis et unitatis, uni Deo hze- 
rere debent. 


COLLATIO IN PSALMUM IV : « CUM INVOCAREM EXAU- 
DIVIT ME DEUS JUSTITLE. » 


55» 


Vgns. — Cum invocaren exaudivit me. Heb. 522 
AVENI, Munsterus, Sanctes, Campensis, exaudi me. 
Hieronymus juxta Hebr. videtur legisse AVITANI 
"uneziy et Pellieanus *z27 per duplex Kamet, AvANI. 
Unde argumento est codices variasse, quia trans- 
tulerunt, exaudisti me, et exaudivit me. Quod au- 
lem Pratensis et interpretes pro - Cajetano vertunt, 
responde mihi, gratis faciunt, cum Deum nobis 
respondere, sit orationes exaudire. Utrumque lege- 
ris, exaudivit,ezaudivi,exaudisti, responde, nihil lze- 
ditur sensus. Faber tamen mallet occini in Eeclesiis, 
exaudisti me, in secunda persona. Sed cur? « Ex 
Greco inquit et translatione Romana. » 

Sicontulisset exemplaria quzedam habere εἰσήχουσέν 
μον, quaedam εἰσήχουσάς μου, non pretulisset aliam 
translationem nostrae. Vulgate. Eadem cecitate 
laborat C;eeus Burgensis in quadam apologia, cujus 
et talis titulus : Petri de Ponte Ceci Burgensis, 
Apologia in eos qui pleraque divini sacrificii voca- 
bula et sensa perperam obstinatis suis erroribus 
pertinaciter inhzrent. Hic volebat cum Fabro legi 
in secunda persona, exaudisti. Quod quam c:ecutiat 
convieimus. Omnia tamen quie in ipsis iste repre- 
hendit, a Fabro vix apice mutato expiscatus est. 

VEns. 3. — Filii hominum. In Heb. w"wN *23 
BENE IsCH, id est filii viri. EL ad eum modum tradueit 
Hieronymus juxta Heb. Attamen in Commentariis 
in Matth. xvi : Quem dicunt homines esse Filium ho- 
minis. Et nota, inquit, quod ubicunque in Veteri 
Testamento seriptum est filii hominum, in Hebraco 
quoque scriptum est filii Adam, nominatim hunc 
recensens locum. Quare luce clarius collegimus 
slate etiam. Hieronymi codices variasse, et LXX 
verterunt, υἱοὶ ἀνθρώπων. Usquequo gravi corde. 
Hebr. ma5:5 22 ma "Y AD MEH QUEBODI LI- 
CHIMMAH. (uod Hieron. in versione quam sepe 
citamus ad preces Sophronii ita reddit : Usquequo, 
inclyti mei, ignominiosa diligitis , etc. : Pratensis, 
Usquequo gloria mea opprobrio ; Sanctes periphrasi 
usus est : Usquequo gloriam meam vertetis in igno- 
minium ; Munsterus : Usquequo. gloria mea erit in 
ignominiam; Interpres pro Cajetano, Erit ignomi- 
niv, Paraphrasis Campensis, Studebitis contumelia 
afficere. Consentit Pellicanus, Usquequo gloria mea 
ad ignominiam. Translatorad Campensem, Quousque 
spreta magnitudine mea. Tanta varietas et discre- 
pantia a leetione Vulgata oritur ex zequivocatione 
verbi Hebrwei 732camap, quod interdum significat, 
gravis fuit, quandoque honorabilem esse. Hinc 522 
CABOD gloria, et *1*22 cEBoDI, gloria mea. Sed me- 
rito rogamus, unde habeamus gravi seu graves 
corde, θαρυχάρδιοι Luce clarius constat LXX 
legisse,ma5 35 T22 ΠΣ "TN AD MEI CABOD LEB LAM- 
MAH, id est usquequo gravi corde, posita diastole. 
Deinde secuti, u£ quid, etc., adeo ut quod nunc 
legitur unica dictione mob535 duabus distinctim 


legebant. LXX πὸ 25 ven rawwan, priesertim cum 
beth 3 et caph 2 habeant. affinitatem non parvam, et 
facilis est lapsus, ut alterum loco alterius irrepat. 
Caiterum LXX jungunt. LAMMAIH mob quod est pars 
dictionis, eum alii seeus legunt junetim LicLiMAU, ad 


91 PETRI LOMBARDI 92 


id quod mox sequitur illud, ut quid, faeta prius dis- A positum in Hebreo; deinde indicandi modus, di- 


junctiuncula rN LEB, id est, corde, 25 ubi alii leze- 
runt 2 LIC, initium dietionis in lectione quam no- 


bis tradunt. Hieronymus Judieis pro Sophronio sa- 
lisfaciens, ut in prefatione explieuimus, junxit 
meb5z5 unam ad id, verbi diligitis, et adje- 
cive aecepit *122 ΟὔΈΒΟΡΙ, quando vertit, inclyti 
mei quod alii dieunt gloria mea. : ve VJ 

Vzns. 4. — Mirificavit. Non possum satis mirari 
cur Sanctes, Munsterus, Pratensis, interpretes pro 
Cajetano voluerint vertere, segregavit aut separavit, 
cum ipsi attestentur verbum hie positum n»sn 
HIPHLA signifieare extra controversiam, tum mirabi- 
lem. reddere, vum. segregare. Ac Hieronymus dixit, 
mirabilem reddidit, licet ad sententiam parvi rete- 
rat, cum quie sunt mirifica, extollendo ceteris su- 
periora facimus et. segregamus. Ostendunt tamen 
se sponte discedere a lectioni communi et recta. Sunt 
et pleraque id genus, qu:e piget adnotare ceu levieula. 

Vxns. ὃ. — lrascimini et nolite peccare. Heb. 
Quantum ad primam particulam. *353* niGzu Pra- 
lensis, Munsterus, el interpres pro Cajetano, con- 
lremiscite, seu tremite : Sanctes, pavete, ut peccati 
nomine homines timere debeant, et id. reprwsentat 
sua paraphasi Campensis, dafe operam sedulo ne 
pecceltis. Quod licet quam verissimum sit, tamen non 
congruit hoc loeo interpretationi apostolie:ze, Ephes. 
IV, qui hune versieulum intelligit de ira moderan- 
da. Cum enim prwmisisset, ὀργίζεσθε xoi μὴ ἁμαρ- 
τάνετε, COnfestim quid intelligat explicat ; Sol mon 
occidat super iracundiam vestram. Quam intelligen- 
tiam plane tradit Hieronymus lib. 1 adversus Pela- 
gianos, cujus verba haud gravatim audito : « Ira Dei 
justa est, ira autem viri de pertubata mente proce- 
dit. Unde et in psalmo dieitur, Irascimini, ete. Qui 
versiculus quem sensum habeat Apostolus docet : 
Sol non occidat super iracundiam vestram ut pecca- 
tum omnino sit vel leviter irasci, justilia autem, ce- 
leri poenitudine mitigare. » Eamdem sententiam in 
Commentariis ad Ephesios recenset. « De quarto 
psalmo, ait, hoc usurpatum nulli dubium est, et vi- 
detur illi esse contrarium, quod alibi dieitur : Nunc 
autem deponite et vos omnem iram, indignationem 
et malitiam,et blasphemiam,et turpem sermonem ea: 
ore vestro (Coloss. uv). Sed et simpliciter intellectum 
nocet, dum putantur irze frena laxata. Duplex autem 
non solum ad nos, verum etiam apud philosophos irze 
nomen accipitur, vel euminjuria lacesciti naturalibus 
stimulis coneitamur, vel eum requiescente impetu 
et furore restincto, potest mens habere judicium, te 
nihilominus super eo qui putatur lzsisse desiderat 
ultionem. Arhitror itaque de priori ira nune dictum, 
et nobis quasi hominibus esse concessum, ut ad in- 
digne alieujus rei faciem moveamur, tranquillitatem- 
que mentis velut levis quzedam aura conturbet, ne- 
quaquam tamen tumentis gurgitibus furoris suble- 
vemur. » Hac sacer Hieronymus. Qu: nihil aut 
parum respondet ad versionem istorum quz dissi- 
det a sensu Apostoli, et ita psalmographi germanam 
intelligentiam forte aut depravant aut distrahunt. 
Unde et Hieronymus in versione juxta Heb. scri- 
psit, irascimini et non more istorum, pavete, aut 
contremiscite, Sic et Pellicanus, irascimini. Quamvis 
autem pavor cum ira possit conciliari, ut reddat in- 
teligentiam. dignam, tamen non est idem animi at- 
fectus. 

Quc dicitis in cordibus vestris, et in cubilibus ve- 
stris compungimini. Hebr. miazw2-5y nz2253 
TNZNOYVOTTS DMRUOOBILBABCHEM AL OMISSCABCHEM VE- 
DoxwU,id est loquimini in corde vestro super cubili 
vestro, et silete ; ut contendunt Hebraismi candidati. 
Quatuor sunt qua in nostra editione et LXX €» 
pariunt diversitatem : nempe relativum, que, non 


cilis ; tertio conjunctio copulativa, e£ transposita : 
postremo verbum compungimini. Quod numerus 
hie vel ibi varietur, sensum non mutat, eum sz- 
penumero alter pro altero soleat poni in sacris. 
Quantum ad primum, relativum, qued, casu quo- 
cunque, genere, numero apud Hebreos passim su- 
bauditur, ut liqueat exempli eausa, psalm. vir: 
In precepto quod mandasti ; et incidit in foveam 
quam fecit, inm Hebreo non ponitur relativum. De 
secundo quatuor litterze, aleph, mem, res, vau, ci- 
tra punetorum distinctionem sie, Yv2N possunt in- 
lellisi amru indicativi modi YY2N id est, dixistis, 
vel dicitis, preteritum. pro presenli, sicut etiam 
Munsterus accepit initium psalmi secundi, Quare 
fremuerunt, traducens, quare ad tumultum conve- 
niunt gentes, ubi certumest Hebraice legi per prze- 
teritum. *v?a? nAcEscHU ; de conjunetione transpo- 
sita non esse magnopere digladiandum, cum possit 


pBrespieere pro bonitate intelligentis aut priecedentia 


aut sequentia. Postremo verbum Qv'5 DAMAM, id 
esL, siluit, inde 213 ον, refertur ad compunctio- 
nem cordis, qu:e fit in abscondito, et soli Deo pa- 
tet. Silentium enim cordis, est intimis visceribus 
secreto ad Deum ire et converti, juxta illud psalm. 
xxxvu : Domine, ante te desiderium meum, et ge- 
mitus meus a te mon est absconditus. Alia pete ex 
commentario. 

Vgns. 7. — Signatum, est super nos lumen vul- 
tus tui, Domine. Heb. legunt 522 wEsAH, quod 
magno consensu vertunt leva, aut exalta super nos, 
a themate NAsan mp3 loco Nv2 per sin et aleph., id 
est, exzaltavi. Apparet LXX legisse id vocabuli nomi- 
naliler pro signo, licet. sensum ponderantes verte- 
rint, signatum est. Etenim citra controversiam He- 
bri affirmant v NEs a radice NAsAs vo3 significare 
vexillum, quod procul dubio exaltatur, a quo nomine 
non incongrue deflexerunt LXX 522 ΝΈΒΔΗ, id est si- 


(gnum, et traduxerunt ἐσημειώθη signatum est. Isa. 


autem XLIX, legimus *Dz ΘΝ ARINNISI, id est exal- 
Labo signum meum. Quid ergo prohibet LXX sic 
usurpasse, presertim eum. lumen illud de quo canit 
Psaltes descendens a Patre luminum, pertineat ad 
Dei cognitionem et eontemplationem, qu: quate- 
nus hominem exaltet, nemo novit nisi qui accipit. 
Adde quod radix vocabuli unde id proficiscitur, ut 
probat auctoritatibus adductis in suo Thesauro San- 
cles, recte significat preter alia non pauca, capere 
et donare; quod abunde quadrat imagini, quam 
naturaliter gestamus, et qua Dei participes sumus. 


Vrns. 8. — A fructu frumenti, vinietolei multi - 
plicati. Hebraei, 333 Bv vmm ἼΔΤ DVD MEETA DE- 
GANAN VETIROSCHAN RABBU, quod potest interpretari 
a tempore frumenti eorum, et mustieorum muiti- 
picati sunt, vel ut in versione Hieron : In tempore 
frumentum eorum et mustum eorum multiplicata 
sunt. Pratensis habet cum, Sanetes et Munsterus, 
quo frumentum eorum et vinum eorummultiplicata 
sunt. lnterpres pro Cajetano non addit quo, sicut 
nec in Heb. habetur. Pellicanus, magis quam tem- 
pore frumenti eorum et musti eorum multip licentur. 
Interpretes qui dixerunt a fructu, etc., emphasin 
sententi:te propius expresserunt. Quid namque est 
multiplieari a tempore frumenti nisi fructu qui tem- 
pore suo colligitur, quod non male παραφραστιχῶς 
ostendit Campensis, quod illis frumentum et vi- 
num, quemadmodum optaverant, abundanter pro- 
venerit, et divites jaeti sunt. Faber vult gratis par- 
tieulam olei confodi, tanquam superlluam. « Nee, 
inquit, sacer Hieronymus particulam illam reperit, 
cum vetustum Origenis Hexapli Psalterium revovisset 
quod ipsius manu fuerat emendatum, neque in Heb., 
neque, in e:leris editionibus, nec apud LXX repe- 
riri. Quarein ecclesiis nihil formidini esse debet illico 


93 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. V. 


94 


locum illum emendare, et convellere particulam il- A diderunt guo, sic primo psalmo dixit Munsterus, 


lam olei, et amodo canere, a fructu frumentiet vini 
sui multiplicati sunt. Ita Faber : O bone, quid gravat 
guttur tuum olei particula tam mollis? Certe in 
Veteri Testamento solet Dominus innuere bonorum 
affluentem abundantiam per hzc tria simul fru- 
mentum, vinum et oleum, ut est illud Joel ur : 
Ecce ego mittam vobis frumentum, vinum et oleum, 
et replebimini in eis. Paliaris itaque cantum eecle- 
siasticum oleo lwtüititie perungi, quoniam citra 
oleum nulla est melodia in Ecclesia. Noe movere 
debet dictum Hieronymi, cum nolit partieulam illam 
confodi, convelli, ut exaggerat Faber, si in Eccle- 
sia decantetur presertim etiam si non ponatur, 
debeat intelligi, ad significandam divitiarum om- 
nium opulentiam quod ; quasi insinuat Pellicanus 
iu Scholiis. De spirituali consolatione tua nos longe 
magis gaudeamus, quam illi szeeulares de messe et 
vindemia copiosissima. Perspicuum est autem vin- 
demiam et ad alia transferri. Deinde Hieronymus 
questione x ad Hedibiam przdicat nihil sibi pla- 
cere, nisi quod ecclesiasticum est, et quod publice 
in Ecclesia dicere non timet. Apparet nihilominus 
codices variasse, quia in (Grecis nune legimus 
ἐλαίου. Quod si in quibusdam aliis non fuerit, non 
refert, ubi intelligentia sana est, et eodem recidat. 
Quin si verum est quod adduximus in prologo de 
rabbi David Kimhi, qui dicit dissensiones fuisse in 
exemplaribus, et nonnullas dictiones fuisse ascri- 
ptas margini, non est omnino improbabile, quibus- 
dam codicibus additam in fine illius vocabuli litte- 
rulam duntaxat unam, videlicet nunc, ut legas 
owunnloco avvn habebis vinum et oleum tiros- 


samen dictionem compositam. Facile est autem aut 
addere aut expungere unam litterulam. Nec obstat 
quod sequendo lectionem illam neque conjunctio 
secunda haberetur, neque affixum seu pronomen, 
quia interpretes hoe supplent, maxime cum Psal- 
terium sit carmen lyricum, ut probavimus in pre- 
fatione. Et in hoc versu Munsterus et Sanctes ad- 


Non sic impii, sed moventur ad malum, sicut palea : 
sed moventur ad malum, non habetur in Heb.; 
tamen ostendit debere subaudiri. 


Vrns. 9. — Iw pace in idipsum dormiam et re- 
quiescam. Duplex potest fieri distinctio : primo sic, 
in pace in idipsum ; deinde, dormiam et requie- 
scam. Vel sie : in pace in idipsum dormiam, et 
requiescam. Priorem insectatur Cecus Burgensis 
in Apologia, et subsannat cantum ecclesiasticorum 
ad completorium et ad alias preces, qui suspen- 
dunt spiritum, in pace in idipsum, quasi deberent 
occinere, in pace in idipsum dormiam, facta pausa. 
At neutra est rejicienda, quia si perpendas quid 
significet in idipsum, fortasse magis probatis di- 
sünctionem priorem quam posteriorem. Profecto 
August. interpretans illum versiculum psalmi ΟΧΧΙ, 
Jerusalem qua «dificatur ut civitas, cujus partici- 
patio ejus in idipsum, docet idipsum esse quod 
mutari non potest, et significare ipsum nomen Dei, 
qui est, Ego sum qui sum (Exod. ur). Caetera qua 
creata sunt aliter et aliter possunt esse ; qui autem 
creavit, aliter et aliter non potest esse, quoniam 
dictum est ei : Mutabis ea, et mutabuntur : tu autem 
idem ipse es (Psal. cr. Igitur cum Christus sit 
pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. ΠῚ, et 
ea pax est eterna, qu: exsuperat omnem sensum 
(Philipp. 1v), et immutabilis, in qua omnes unum 
sumus : nonne congruenlissime tibi videtur quod 
idipsum conveniat huic paci et jubilemus in pace 
in idipsum, pace, quz» est sola imperturbabilis et 
immortalis ? Quod si proprius vocabulum in He- 
breo positum inspicias, pervidebis non positum 
simpliciter 5r 1AHAD, id est simul, sed cum pro- 
nomine vau, quod significat cum. "39 IAHADAN, 
quod LXX interpretes dixerunt :ixi τὸ αὐτό ad in- 
nuendam summam unitatem. Hzc potuissent silen- 
lio, premi, si quidem tacuissent Nec tamen prohi- 
beo emendare, sicubi in pausis aut aliis manifeste 
aberretur sine imperitia, sine incogitantia. 


PSALMUS V. 


PSALMI TITULUS : IN FINEM PRO EA QUE CONSEQUI- (ldirigens nos im finem, id est ad xternam hredi- 


TUR H.EREDITATEM. » 


Verba mea. Titulus : In. finem pro ea que conse- 
quitur lureditatem. |Rem.| Titulus hujus psalmi 
historie Genesis, alludit, ubi legitur quod Abraham 
duos filios habuit, unum quidem de ancilla Agar, 
scilicet Ismaelem ; alterum vero de libera Sara, sci- 
lieet Isaac. Ismael vero major natu persequebatur 
Isaac, dum luderet cum eo. Intelligens ergo Sara ludum 
Ismaelis cum Isaac persecutionem esse, dixit viro 
suo : Ejice ancillam et filium ejus de domo (Gen. 
xxr). Ejecta itaque est ancilla de domo cum filio, 
et libera cum filio hzreditatem obtinuit. Ad hanc 
historiam videtur respicere titulus, cui etiam qua- 
dam verba psalmi alludunt. Verum non de histo- 
ria, imo de significato agitur hoc psalmo. Libera 
enim Sara, qui» non secundum naturam, sed per 
Dei gratiam peperit, Ecclesiam significat, quz fi- 
lios spirituales Deo generat, non vi carnis, sed 
gratia Dei. Ancilla significat Synagogam, quie pro 
temporalibus servit; et totum corpus malorum, 
qui fecundi et terrenis abundantes persequuntur 
Ecclesiam et filios ejus tormentis et illusionibus : 
qui tamen consequitur hereditatem zternam, illis 
exclusis. Et est sensus tituli talis Psalmus iste 


tatem, qui est consummatio. Est pro ea libera, id 
est Sara honoranda, id est agit de Ecclesia hono- 
randa, per liberam Saram significata. [|Rem., Al- 
cuin.| Quia hie honoratur Ecclesia, cui habenda 
haereditas affirmatur, a qua :?rula excluditur. Unde 
sequitur quare consequitur leereditatem, non sic 
Synagoga quae ejicitur de domo. [Aug.|] Ecclesia 
vero est qu: hereditatem, id est vitam :eternam, 
id est ipsum Deum accipit, qui dicitur nostra ἢ - 
reditas, quia ipse pascit nos et continet, et nos 
quoque hireditas Dei dicimur, quod ipse nos ad- 
ministrat et regit. 


[Cassiod.| Intentio prophete est cerlificare fide- 
les de hereditate habenda. Modus : tripartitus est 
D psalmus : primo, agit de h:reditate quam sibi pe- 
lit, et asserit sibi dari, aemulam dicens excludi ; 
secundo, pelit auxilium contra ea quee emula inge- 
rit; ibi, Domine, deduc ; tertio, praemia bonorum 
ostendit, ut sicut terret poena ita illiciant premia ; 
ibi, Et letentur. Hoc modo distinguitur hie psal- 
mus, seeundum Cassiodorum. Augustinus aulem, 
qui quinque faeit partitiones, hoe modo: prius 
orat Ecclesia, ut audiatur; secundo, ut intelligat 
quie impediunt eam ad videndum Deum, vel ut se 


95 


PETRI LOMBARDI 


96 


exauditam cognoscat, ibi, Quoniam ad te orabo; A substantia Patris et Filii, et'una divinitas, una co- 


tertio, promittit se futuram Dei domum, ibi, Ego 
autem; quarto, orat juvari intus, ibi, Deduc me ; 
quinto, prophetat quz pcena sit malis, quod pr&- 
mium ; justis ibi, judica illos. |Cassiod.] Ecclesie 
ergo vocate a Deo, trina est oratio hic, qua orat 
separari a malitia seculi, et ad Deum pervenire, 
ita dicens : 

VERs. |. — « Verba mea auribus percipe, Do- 
« mine, intellige clamorem meum. » 

Domine, percipe verba oris mei, |Cassiod.] id est 
psalmodiam, et intellige clamorem meum, id est 
cordis affectum, quod ad te clamo, [Aug.] quod 
clamabat Moyses tacens, et Susanna a presbyteris 
accusata. Intellige, dico, e£ percipe auribus, id est 
presentia tuz majestatis. Et. per hoc quod ait. In- 
teliige, bene ostenditur quod spiritualis clamor est, 
non vocalis, qui intelligitur. Unde et auris Dei, 
non corporeum instrumentum, sed praesentia divi- 
ne majestatis accipitur. Vox enim corporalis 
aure corporis auditur, spiritualis vero intelligitur. 
Ideoque nota congruam verborum distinctionem, 
cum ait, Verba percipe, clamorem intellige. Et 
quia ore et corde clamo, ideo. 


3 


E 


VEns. — « Intende voci orationis meas, rex 
« meus et Deus meus. » 


Intende voci orationis mea, vel, exaudi oratio- 
nem meam; alia littera : [Cassiod.] Ecce ter de 
eodem oravit, orationem diriges ad sanctam Tri- 
nitatem, dicens : Tu dico qui es rex meus, scilicet 
Christus, e£ tu qui es Deus meus, scilicet 4. 4) 
pater. [Aug.] Rex enim proprie dicitur filius, se- 
cundum consuetudinem Seripture , et fortassis 
ideo, quia secundum hominem unctus est oleo spi- 
rituali. Et bene primo ponitur rex, quia per eum 
itur ad Patrem. Unde subditur, Et Deus meus. Et 
tamen non dicit, intendite, sed intende. Quia fides 
catholica non duos aut tres deos pradicat, sed ip- 
sam Trinitatem unum Deum ; non ut eadem Trini- 
tas simul possit aliquando Pater, aliquando Filius, 
aliquando Spiritus sanctus dici, sicut Sabellius 
credidit; sed ut Pater, non nisi Pater; et Filius, 
non nisi Filius ; et Spiritus sanetus, non nisi Spiri- 
tus sanctus. Et hsc Trinitas non nisi unus Deus 
Sit: quia vere unus Deus est. [Aug. tract. 36 im 
Joan.| Unde Christus dominus ait: Ego et Pater 
unum sumus (Joan.x). Utrumque audi, et adverte 
et unum, sumus, et a Charybdi et a Scylla libe- 
raberis. Quod enim dixit unum, liberat te ab Ario ; 
quod dixit sumus, liberat te a Sabellio. Si unum, 
ergo non diversum ; si sumus, ergo et Pater et Fi- 
lius. Sumus non determinate diceret de uno, nec 
unum de diverso. Erubescant ergo Sabelliari, qui 
dicunt ipsum esse Patrem qui est Filius, confun- 
dentes personas ; qui dieti sunt Patripassiani, quia 
dicunt Patrem fuisse passum. Ariani vero dicunt 
aliud esse Patrem, aliud Filium : non unam sub- 
stantiam, sed duas : Patrem. majorem, Filium mi- 
norem. Noli hoc dicere, tu eatholice; una enim 


b 


G 


D 


sernitas, perfecta zqualitas, nulla dissimilitudo. 
Si igitur credis alium Christum esse a Patre in ali- 
quo tamen distantem secundum maturam, a Cha- 
ribdi Sabellii evasisti; sed in Scylleis scopu- 
lis Arii naufragasti. In medio ergo naviga, 


.utrumque perieulosum latus devita, et die : Pa- 


ter, Pater est, Filius, Filius :. alius Pater, alius Fi- 
lius, sed non aliud, imo hoc ipsum, quia unus 
Deus. 


VEnS. 3. — « Quoniam ad te orabo, Domine; 
« mane exaudies vocem meam. » 


Quoniam ad ie. Secunda pars secundum Au- 
gusünum. Hucusque est oratio Ecclesie, ut au- 
diatur, hic tamen intellectus. eorum que impe- 
diunt eam ad videndum Dominum. Vel ad hoc ut 
se exauditam esse cognoscat, prius Ecclesia quasi 
in presenti volens audiri, dixit : Exaudi oratio- 
nem in quo ipsa tuam vocationem ostendit; sed 
caligans inter procellas hujus seculi, sentit se non 
videre quod cupit, et tamen sperat. Scit autem 
quare non videat, quia adhuc est ei nox peccato- 
rum. Dicit ergo : Quoniam ad te, quasi diceret 
oravi, nec sum exaudita ; nec tamen desistam, imo 
ad ie orabo, o Domine, non in nocte peccatorum, 
sed im mane exaudies vocem meam. Non in nocte, 
quoniam peccata fecerunt ; sed ea finita, videberis. 
[Aleuin.] Mane est finis tenebrarum, et initium 
lucis, qui? semper crescit, ut nec incipientes ex- 
cludantur, qui consuetudine et amore peccandi 
discedentibus quasi tenebris et incipiunt Dominum 
videre, et in eo paulatim proficiunt. [Aug.] Et quia 
nondum exaudita est, sed se exaudiendam dicit, 
cur ergo prius dixit, Exaudi, et non, exaudies ? 
Quia forsan supra clamavit, volens in presenti 
audiri, et ideo dixit, Exaudi. Sed quia in nocte 
clamavit, non est exaudita. Et quia non est exau- 
dita, sentit quid oporteat transire, ut audiatur. Et 
ideo ait, Exaudies. Vel superius exaudita est, sed 
non intelligit se exauditam, quia nondum videt 
auditorem, nisi tenuerit. Et est sensus : Oravi, 
nec sentio me exauditam ; et adhuc, Ad te orabo, 
Domine. [Alcuin.] Et quoniam ad te orabo, mane, 
hoc non mutatur, exaudies vocem meam, id est in- 
telligam me exauditam. Et in hoc, 


VEns. 4. — « Mane astabo tibi, et videbo quoniam 
« non volens Deus iniquitatem tu es. » 


Mane. [Aug.| Non ero horarius, sed astabo tibi 
perseveranter, et per munditiam vite, non jacebo 
in terrenis, quzerens in eis beatitudinem. Per hoc 
enim quod ait, astabo, duo notat, mentis directio- 
nem ad zterna, et perseverantiam. Ef videbo, id est 
sciam, quoniam (u es proprie, qui stabilis manens 
das cuncta moveri. Deus es. Et ideo mon es volens 
iniquitatem, id est scientiam, [Alcuin.] quod Deum 
esse, et placere iniquitatem, nunquam conveniunt. 
[Cassiod., Aleuin.| Nota singula verba, es dicit, 
quod proprie convenit Deo. Item astabo tibi. Astat 
ille Deo ut presens, qui purus est. [Hier., et Aug.] 


97 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. V. 98 


Ethoc, Mane, scilicet mox ut tenebras vitiorum de- Α hoc est veritati contrarium. Veritas enim est de eo 


serit. Vel ita, Mane astabo tibi, non mutatur. Et 
tunc videbo, te. Non enim videt Deum qui terrenis 
inhzret, sed qui in mane virtutum Deo astat. Beati 
enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt, 
elc. (Matth. v.) Ideo, Mane astabo, ut videam te, 
quoniam tu Deus es non volens iniquitatem. Iniquitas, 
scilicet. mendacium, homicidium, dolus, et hujus- 
modi sunt nox, qua transeunte fit mane, ut videatur 
Deus. Et reddit hic causam, quare mane astabit, et 
videbit. Quoniam Deus non vult iniquitatem, quoniam 
si vellet posset ab iniquis videri sine mane. Vere 
non vis iniquitatem, quia, 


VERs 5. — « Neque habitabit juxta te malignus : 
« neque permanebunt injusti ante oculos tuos. » 


Malign us. [Gl. int.| Qui malum vult proximo, etsi 
non possit, neque habitabit juxta te, id est non sic 
videbit te, ut adhzreat tibi. Unde subdit, neque per- 
manebunt injusti. Injustus est qui non facit quod 
debet. Amfe oculos tuos, id est ante lucem tuam, 
quia oculi mentis eorum prz tenebris peccatorum 
non sustinent lucem recte intelligentie , et si ali- 
quando vident veram lucem, non permanent, quo- 
niam ea amant que a vero avertunt. Sed si hec 
nox transit, fit eis mane, ut videant, et inhzreant 
veritati 


Vel ita, Mane, mane dieit, quando incipiet ater- 
nitas. Et est, Orabo ad te, Domine ; et quoniam ad 
te orabo, hoc non mutatur. [Rem.| Mane, id est in 
initio zternitatis: Exaudies vocem meam. Et in 
ilo, mane, ego astabo tibi, ut presens. Et tunc 
plene videbo, Quoniam tu es Deus, non volens ini- 
quitatem, id est, intelligam quod non placent tibi 
iniqui. Et vere, quia tunc, non habitabit juxta te 
malignus, sed tolletur impius ne videat gratiam Dei. 
Et tunc non permanebuntinjusti ante oculos tuos, 
et si hic misericordiam ejus habuerunt, qui solem 
suum oriri facit super bonos et malos. |Alcuin.| In- 
justi sunt, qui mala faciunt. Verenon permanebunt. 
Nam 


Vrns. 6. — « Odisti omnes quioperantur iniquita- 
lem ; perdes omnes qui loquuntur mendacium. » 


Odisti omnes. | Rem. Aug.| id est videris odisse, 
dum separas a te. Non enim odium cadit in Deum, 
si odire dicitur malos, quia non sinit manere in se. 
Omnes dico qui operantur iniquitatem. |Hier.] Non 
dieit qui operati sunt, ne excludat penitentiam, 
per quam peccatores juslificantur ; sed qui operan- 
tur iniquitatem. Et accipit iniquitatem, generaliter 
quodlibeta divinis mandatis alienum ; quod ope- 
ratur ille cui placet. [Gl. int.| Si vero displicet 
etsi cadit, languor naturz facit, nonipse facit. Unde 
Apostolus : Jam. non ego operor tllud, sed quod 
inhabitat in (me peccatum (Rom. vm). Sequitur : 
Et perdes omnes non solum operantes, sed etiam 
eos qui loquuntur mendacium. |Aug.| Quia 


quod est. Mendacium vero non est substantia, vel 
natura, id est non est de eo quod est naturaliter, 
sed de eo quod non est. Et merito perditur, qui 
declinat ab eo quod est ad id quod non est.Et scien- 
dum quia nonomnino idem est mentiri, et menda- 
ciumloqui. Aug. in Ench. cap. 18, et De mendacio, 
c. 12.] Mentiri enim est contra loqui quam quod 
animo sentit quis. Et sane aliquando verum dicens, 
mentitur ,quia contra conscientiam loquitur ; aliquan- 
do falsum dicens, verax est, quia nos contra cons- 
cientiam loquitur. Mendacium vero est, falsa signifi- 
catio vocis, cum intentione fallendi. Ut ergo 
mendacium sit, necesse est ut falsistas subsit, 
et contra conscientiam dicatur. Hoc autem quod 


hic ait, non generaliter de omni mendacio accipien- 
B , 5 


dum est, sicut nec illud : 0s quod mentitur occidit 
animam. (Sap. 1). Sunt enim tria genera. mendacio- 
rum. Nam sunt mendacia quidam pro salute, vel 
commodo alicujus, non malitia, sed benignitate dicta, 
ut obstetrices in Exodo fecisse leguntur, qua dixe- 
runt Pharaoni falsum, pro filiis Hebraeorum servatis 
(Exod 1). Hzc autem mendacia non re, sed in dolo, 
vel indole laudantur. Qui sic mentientur, non men- 
dacium in eis, sed dolus, id est prudentia vel indo- 
les laudatur, quia qui sie solummodo mentiuntur, 
merebuntur aliquando ab omni mendacio liberari. 


Est etiam aliud mendacii genus, quod fit jooo, 
quod non fallit. Seit enim ille cui dicitur, causa 
joci dici. Et hac duo genera mendaciorum non 


Ὁ sunt sine culpa, sed non cum magna. Perfectis au- 


tem non convenit mentiri, nec etiam pro temporali 
vita alicujus servanda, cujus morte non occiditur 
anima sua, id est justi tacentis, vel alterius, id est 
occisi. Licet autem eis si non falsum dicere, ve- 
rum tacere. Ut,si quis non vult hominem ad mor- 
tem perdere, verum taceat, sed non falsum dicat, 
ne pro corpore alterius animam suam occidat. Non 
est enim culpa verum aliquando tacere, ut et Do- 
minus in Evangelio ostendit discipulis suis, dicens ; 
Multa habeo vobis dicere, que non potestis portare 
modo (Joan. xvi). lllud autem ubi non est duplex 
cor, non debet dici mendacium. Ut, verbi gratia, 
si quis commendet mihi gladium, et promiltam red- 
dere poscenti : si furens poscit, non debeo red- 
dere, ne se vel alium occidat. Ideo non hie est 
duplex cor, quia cum promisi reddere, non cogi- 
tavi furentem posse repetere. Si quis ergo omnia 
mendacia vitare non potest: vel sola hujus neces- 
sitatis habeat mendacia, ut eliam ab istis, si sola 
remanserint, liberari mereatur, et Spiritus sancti 
robur accipere, quod quidquid perpeliendum est, 
pro veritate contemnat. Terlium vero genus men- 
dacii est, quod ex malignitate et duplicitate pro- 
cedit, quod omnibus οἱ summopere cavendum est. 


VERS. 75.— « Virum sanguinum et dolosum abo- 
minatur Dominus. » 


Vrns.8.— « Ego autem in mullitudine misericor- 


103 


PETRI LOMBARDI 


10. 


runt Deum, aut Dei manum, quod non legebatur in- A CATZNATH, coronasti mos, ΣΘΣΤῚ TAATRENNU, id est 


eo loco, ac oportet lectorem hujus rei merminisse, 
ne cogzamur sepius eamdem cantilenam cantare, 
ubi consilia se offerunt. 

Vzns. 13. — Ut scuto bonc voluntatis tue. Pra- 
tensis, u£ scuto dilectione; Hieronymus, scu£o pla- 
cabilitatis. Vocabulum Heb. 1'x7ZATZON, est pius 
mentis affectus, seu ut ait Pellieanus, benevolen- 
tia, unus vertit in genitivo, alius in ablativo. 
Quando quidem Hebrai non habent hujusmodi ca- 
suum varletates, habent tamen statum regiminis, 


X7 


utappareat lectam esse priorem dictionem nz32 


coronabis eum, haud dubie legerunt interpretes sine 
puncto in ventre littere. Num, quem punctum vo- 
citant Hebrei dagges. Qui si inseratur in ventre 
litterze sie, significat eum, ubi sine ipso significat nos. 
Adjuvat quod dieit Faber inveniri in nonnullis co- 
dicibus Hebraeis, nos ad sententiam perparvi re*ert, 
coronasti eum justum aut mos, nisi referatur ad 
Christum coronatum. De diversitate temporis non 
est certandum. Est enim familiarissimum Hebrzis 
tempus pro tempore accipere, przsertim in prophe- 
tis. 


PSALMUS VI. 


4 22 PSALMUS VI. 
TITULUS: « IN FINEM PSALMUS DAVID PRO OCTAVA. « 


Domine, ne in furore. Titulus : In finem psalmus 
David pro octava [Aug.] Octava dicunt aliqui ad- 
ventum Domini ad judieium, quia venturus est. Do- 
minus ad judicandum vivos et mortuos, post sep- 
tem millia annorum, ut aiunt; sed nulli hoc tempus 
notum est, ut Dominus dicit in Evangelio; De die 
autem illa et hora nemo scit, neque angelus neque 
Filius, nisi solus Pater (Matth. xxiv). Et Apostol, 
ait: Dies autem Domini tanquam fur, ita in nocte 
veniet (I Thes. v). Filius autem dicitur nescire, non 
quod apud se ipse non noverit, sed quia nescire fa- 
ciat eos quibus non expedit hoc scire. Unde quorum- 
dam nimium videturtemeraria przesumptio, qui annis 
computatis certissimum sperant post septem millia 
annorum diem Domini futurum. Potius ergo octavus 
dies dicitur, dies judicii, quia omnia tempora sep- 
tem dierum repetitione volvuntur, post qua erit ille 
dies qui nullam habet varietatem. Vel ideo dies ju- 
dieii dicitur octavus, quia post duas vitas futurus 
est, scilicet carnalem et spiritualem. Duz enim vite 
sunt, quz in presenti aguntur. Una est in delecta- 
tione carnis, qua pertinet ad corpus ; quod exterior 
et vetus homo, cui datum est Vetus Testamentum, 
scilicet viventi secundum corpus, in qua vita regna- 
vit mors. Altera vero vita pertinet ad animum, qui 
est novus homo, regeneratus per Christum ; ad cor- 
pus autem pertinet quaternarius, quia constat ex 
quatuor elementis, et quatvor qualitatibus afficitur, 
Scilicet sicca, humida, calida, frigida, et quatuor 
lemporibus anni administratur, vere, zstate, autu- 
mno, hieme: ad animam vero pertinet ternarius 
propter tripicem vim anime, qu: est rationalis, 
irascibilis, concupiscibilis. Peracta ergo utraque vi- 
ta, quasi septenario numero transacto, veniet octa- 
vus dies judicii, ubi cuique pro meritis reddetur. 
Unde timens Ecclesia, et poenitens hic orat. Et est 
sensus, Psalmus iste, qui dicitur psalmus eo quod 
monet ad bene agendum, dirigens nos, in finem, id 
est in Christum, qui est consummatio fidelium, in 
presenti ad justitiam, 1n futuro ad coronam. Attri- 
buitur David, id est poenitenti, qui hic loquitur, 
poenitens et timens de peccatis suis. [Cassiod., Al- 
cuin.| Psalmus dico, compositus pro octava, id est 
pro metu judicii. Octava est adventus Domini, in 


B quod peccator timet argui, et ideo pcenitet. Et est 


iste psalmus primus omnium poenitentialium psal- 
morum, qui sunt septem. Ideo ut ostendatur per 
septiformem Spiritum posset deleri quidquid in sep- 
tenario hujus vite committitur, et quia septem sunt 
praecipue modi remissionis, quibus peccata delentur, 
scilicet baptismus, eleemosyna, martyrium, conver- 
sio fratris errantis, remittere in se peccanti, fletus 
et satisfaetio pro peccatis, communicatio corporis 
et sanguinis Domini: horum pceenitentialium psal- 
morum talis est forma, quia lacrymis et amaritu- 
dine peenitudinis incipiunt, et in certitudinem venie 
terminantur, sicut hie patet. Concessio quoque de- 
precativa est hie, ubi peccatum conceditur, et venia 
postulatur, quz, licet apud judices szeulares locum 
non habeat, apud Deum tamen multum valet, cui 
placet peecali confessio et damnatio. 

Intentio : monet ad pcenitentiam. Modus : Quatuor 
sunt parütiones. Primo, est exordium in quo captat 
à persona judicis, per ejus potestatem, et a sua per- 
sona, per infirmitatem suam. Item a persona judicis 
per consuetudinem parcendi, quia non vult a mor- 
tuis, sed a vivis rogari. Secundo, exponit aerumnas 
peenitentis, ibi, Laboravi. Tertio, ostendit se corre- 
ctum, ut separetur a malis, ibi, Discedite a me, etc. 
Quarto, pro inimicis convertendis orat, ibi, Erube- 
scant, etc. In persona ergo pcenitentis, in judicio 
puniri metuentis orat dicens, o 

Vrns. 1.— « Domine, ne in furore tuo arguas me, 
« neque in ira tua corripias me. » 

Domine, ne arguas me in furore tuo. [Aug.] Furor 
idem est ex Graco, quod ira unde et hie varie di- 
citur. Nam in aliis codicibus prius invenitur furor, 
post ira. In aliis e converso, prius ira, deinde furor. 
In aliis pro. furore, indignatio ponitur sive bilis, 
alia littera. Est autem ira et furor motus animi, 
provocans ad pcenam inferendam, qui tamen motus 
in Deum non cadit. De quo scriptum est: Tu au- 
tem, Domine virtutum, cum tranquillitate judicas 
(Sap. xir). Quod autem. tranquillum est, perturba- 
tum non ect. Non ergo in Deum judicem cadit per- 
turbatio; sed furor ejus idem accipitur quod ira, 
scilicet judicium quo malis quasi iratus videbitur, et 
velut furibundus. Argui autem et corripi diversa 
sunt. Nam argui gravius est quam aceusari unde, 
damnatio timetur. Corripi vero mitius est, id est 


105 


emendari vel erudiri. Arguentur ergo in judicio, id est A 
damnabuntur qui sine fidei fundamento sunt. Emen- 
dabuntur vero, id est purgabuntur qui super fun- 
damentum illud, ligna, fenum, stipulam zdificave- 
runt. [ste ergo nolens esse inter eos qui arguentur, 
vel corripientur, sciens horrendum esse incidere in 
manus Dei viventis [Alcuin., Gl. int.] orans dicit, o 
Domine qui potens es, hie seca, hic ure me ; sed in 
furore tuo, vel indignatione tua, id est in futuro judi- 
cio, ubi malos damnabis ze arguas mo, id est quasi 
damnandum convineas, neque etiam corripias quod 
minus est, me quasi castigandum in ira £ua, id est 
in judicio, quasi dicat hic sana me, ne ibi opus sit, 
[Aug.] Ubi enim est sanitas, nec mors metuenda est 
nec urenlis aut secantis medici manus. Unde sub- 
jecit : 

VERs 2. — « Miserere mei, Domine, quoniam in- 
« firmus sum ; sana me, Domine, quoniam contur- 
« bata sunt ossa mea. » 

VEgns. 3. — « Et anima mea turbata est valde; 
« sed, tu Domine, usquequo ? » 

[Rem., Hier.] Miserere : quasi dicat : Ne arguas, sed 
potius, o Domine, miserere in hac vita mei miseri. Et 
opus est [Cassiod.] quoniam infirmus sum natura 
eL vitio, adeo quia justitiam sustinere nequeo. Et 
non parum sum infirmus, sed usque ad ossa perve- 
nit infirmitas, id est ad robur anim:e, et hoc valde. 
[Aug.] Et hoc est quod ait: vere sum infirmus 
Quoniam conturbata sunt ossa mea, id est fortitudo 
anima. Deinde sequitur expositio ossium eum 
ait : 

Et anima mea, (ecce ossa) turbata est, et hoc valde 
Et quia ita morbum detego tibi sana me, o Domine, 
|Hier.] quasi dicat cura me ut sapiens medicus, 
quia ego zegrotus sum, tu medicus ; ego habeo infir- 
mitatem, tu sanitatem ; ego sum infirmus pro pec- 
cato, tu sana per misericordiam. Oro ut sanes, et £u 
Domine, differs, sed usquequo ? | Aug.] Innuit iste se 
diu luctari cum vitiis. Non est autem crudelitas di- 
latio Dei; sed ideo differt, ut. persuadeat animz in 
qua mala se pra&cipitavit. Et ideo etiam, quia non- 
dum hic tam perfecte orat, ut dicatur ei : adhuc te 
loquente, dicam : Ecce adsum. Et etiam ideo, ut ex 
difficultate sanationis, inde magis caveat sibi. Quod 
enim facile sanatur, non multum cavetur. Ex diffi- 
cultate autem. sanationis, tit diligentior custodia re- 


B 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VI. 


106 


VEns. 4. — « Convertere, Domine, et eripe ani- 
« mam meam; salvum me fac propter misericor- 
« diam tuam. » 

[Aug.] Convertere, Domine, ad me, qui aversus 
eras, ut ego convertar ad te juxta illud : Converti- 
mini ad me, e£ ego convertar ad vos, dicit Dominus 
(Zach. 1). Sed, quia perfectze nostrze conversioni sem- 
per est paratus Deus, sieut propheta dieit : Tamquam 
diluculum paratum inveniemus illum (Ose. v1). Quae 
ut admitteremus non fecit ejus absentia, qui ubique 
est, sed nostra fecit aversio. Melius autem videtur 
dici : Convertere, Domine, id est fac me perfecte 
converti : in quo sentit laborem. Durum enim est, 
et laboriosum ad serenitatem et tranquillitatem di- 
vinz lucis a terrenarum cupiditatum caligine retor- 
queri. Unde, postquam dixit : Convertere, addit, ef 
eripe animam meam peccatis ligatam, quasi in con- 
versione, multis impeditam hostibus et oppressam, 
tanquam inhzarentem perplexitatibus hujus s:zculi, 
el spinas quasdam dilacerantium desideriorum in 
ipsa conversione patientem. Et salvum me fac, id 
est fae me incolumem proficere in bono, dando vir- 
tutes. Et hoe, propter misericordiam tuam, non me- 
ritis meis, quia justa damnatio debetur peccanti, et 
datum preceptum pretereunti. [Cassiod.| Vel ita, 
Convertere, Domine, a vindicta, et eripe animam 
meam ab imminente morte, salvum me fac propter 
misericordiam tuam ; hoc non mutatur. Sequitur. 

Vrns. 5. — « Quoniam non est in morte qui me- 
« mor sit tui :in inferno autem quis confitebitur 
« tibi? » 

[Cassiod.| Quoniam non est, quasi dicat : Ideo hic 
festino dimitti, quia post mortem vel in inferno non 
accipitur confessio. Et hoc est, quoniam non est in 
morte qui memor sit tui, ad veniam, scilicet in morte, 
id est postquam mortuus est. [Aug.] Intelligit enim 
nunc esse tempus conversionis, quia, cum hzc vita 
transierit, non restat nisi retributio. Non est qui me- 
mor sil Lui in morte : in inferno autem quis confite- 
bitur tibi ? [Cassiod.]| Nullus confitebitur ad veniam. 
scilicet, vel post judicium, Non est ergo contra hoc, 
quod in inferno confessus est dives ille evangeli- 
cus, qui Lazarum vidit in requie, etsi de profundo, 
cujus Lazari comparatione coactus est confiteri mala 
sua, usque adeo ut etiam fratres roget ab his prae- 
moneri. Sed post judicium in profundioribus tene- 


ceptze sanitatis. Et ideo, ut ostendatur quz pena sit D bris erunt impii, ubi nullam Dei lucem. videbunt, 


non conversis, si tanta difficultas est conversis. Unde 
alibi : Si justus viz salvabitur, impius ubi parebit ? 
(I Petr. 1v). Vel ita potest legi : miserere mei, Do- 
mine. Hoc non mutatur. Et necesse est, quoniam 
infirmus sum. [Aleuin.| Reatu infirmatur anima. A 
quo reatu, sana me, Domine. [Rem.]| Et debes, quo- 
niam ossa mea conturbata sunt, id est mens mea 
conturbatur ad penitentiam. Et anima mea, id est 
eliam sensualitas, turbata est valde, ad poeniten- 
liam. [Aleuin.|] Ergo, usquequo ? o Domine, tu dif- 
fers ? quasi dicat : Quid restat quin sanes ? nihil. Et 
ideo tu qui pius es, ne diíferas : sed potius, o, 
PATROL. CXCI. 


cui aliquid confiteantur. Vel mortem dicit peccatum 
quod contempta divina lege committitur, ut aculeum 
mortis mortem appellamus, eo quod mortem generet. 
Aculeus enim mortis peccatum est, in quo imme- 
mor est Dei, qui prz:cepta ejus contemnit. Infernum 
autem dicit czecitatem animi quam incurrit quis cum 
desperat. Cocitas enim desperationis, peccantem, 
id est morientem excipit et involvit, ut detur in re- 
probum sensum. Littera sic continuatur : [deo ita 
gemo pro peccato et doleo, quoniam non est qui 
memor sit tui in inferno, id est in peccato, quo lex 
divina contemnitur. In inferno autem, id est in cx- 
Á 


107 


citate desperalionis, quze. mortuum involvit, 
confitebitur tibi? nullus. 


Pans. 1l. Vens. 6. — « Laboravi in gemitu meo, 
« lavabo per singulas noctes lectum meum : laery- 
« mis meis stratum meum rigabo. » 

Laboravi. [Cassiod., Alcuin.] Secunda pars, ubi 
narrat summas, quibus poenitens atteritur, quasi 
dicat nullus est memor tui in morte, vel in inferno ; 
[Aug., Gl. int., Cassiod., Alcuin.] sed ut inde libe- 
rer, ego laboravi, satisfaciendo ; [n gemitu meo, id 
est cordis. Gemit iste, dum videt quid egit, et qua 
pena sit futura. Et quasi. parum profuerit, addit, 
[Aug., Hier., Cassiod.] Et post, lavabo per singulas 
noctes lectum meum, ad litteram, per noctes in leeto 
plorabo pro peccatis. Quod idem repetit aliis ver- 
bis lacrymis meis stratum meum rigabo. Idem acci- 
pitur hie stratus quod supra lectus, quasi dicat vestem 
superpositam lecto rigabo laerymis meis, id est multum 
lacrymabor. [Rem., Aleuin.| Vel lectum. vocat con- 
scientiam, qu» quibusdam est quies, quibusdam 
tormentum. lbi enim mundi corde quiescunt. Ibi 
male eordati erueiantur. Stratum. dieit. sensualita- 
iem. Et est sensus : Lavabo lectum meum, id est 
mundabo conscientiam meam.[Rem. | Per singulas noc- 
tes, id est per singula peccata. M z& [Rem., Alcuin.] 
Et lacrymis meis, id est amaritudine penitentia, stra- 
tum meum, id est sensualitatem, rigabo, id est fertilem 
faciam, quz prius erat arida a bonis operibus. 
[Aug., Cassiod.] Vel, lectus est voluptas corporis 
et deleetatio swculi, in qua :ger animus quiescit ; 
in qua homo resolvitur, Stratus est, cumulus pec- 
catorum, ut vestium : quo resoluto per imbrem la- 
crymarum, nova messis virtutum succressit. Et est 
sensus : Lavabo, id est lacrymis poenitentiz delebo, 
[Aug., Rem.] lectum. meum, id est voluptatem cor- 
poris et delectationem. sieculi, quam lavat ille qui 
se ab ea conatur extrahere. Et hoc. faciam, per sin- 
gulas noctes, id est per singula peccata ex ea orien- 
tia. Ideo autem ait, per singulas noctes, ut intelligi 
daret quod quasi alternatim. patitur, dies et noctes. 
Qui enim spiritu promptus, sentit aliquam lucem ve- 
ritatis, el tamen in delectatione hujus seculi per 
carnis infirmitatem aliquando requiescit, tanquam 
dies et noctes alterno affectu cogitur pali. Noctes 
patitur, cum carne servit legi peccati, et dies sentit, 
cum mente servit legi Dei. [Cassiod.| Laerymis meis 
stratum. meum rigabo, id est imbre lacrymarum 
cumulum peccatorum dissolvam, ut post messis vir- 
tutum germinet. Et nota, quod ait, rigabo, cum su- 
pradixit, lavabo. Amplius enim est rigare quam la- 
vare, qui potest aliquid in. superficie lavari, rigatio 
vero ad interiora pertinet. Per quod significat fla- 
tum usque ad cordis intima permanere. 


Vgns. 7. — « Turbatus est a furore oculus meus ; 
« inveteravi inter omnes inimicos meos. » 


[Aug.] Tui batus est a furore. Vel ab ira oculus. 
Furor sive ira accipitur hie, vel Dei, vel ipsius 
hominis. ltem ira Dei duplex est, scilicet. quz in 
judicio erit, et hie in prwesenti est, in e:ecitate men- 


PETRI LOMBARDI 


C 


108 


quis A lis, cum dantur peccatores in reprobum sensum. 


Ibi exteriores tenebrz erunt, quia tunc peccatores 
penitus erunt extra Deum, id est extra lucem, quia 
in summa czecitate erunt Quid enin est penitus esse 
extra Deum, nisi esse in summa ceecitate ? Siquidem 
Deus habitat lucem inaecessibilem : hz? autem tene- 
bra hic am ineipiunt in peecante, cum ab interiore 
Dei luce secluditur ; sed nondum penitus, dum in hac 
vita est. Et ideo dicit turbatum, non exstinctum 
oculum quasi dicat, ideo lavabo, quia oculus meus, 
id est ratio mea,turbatus est a furore Dei, et futuro, 
quem timeo, et presenti, quem sentio. Et a sua ira 
propria turbatus est oculus, qua conturbante solem 
interiorem, id est sapientiam Dei, non potest v'dere, 
et quasi occasum in se pati arbitratur mens qua 
sua perturbatione illum videre non sinitur. Unde 
Apostolus : Sol non occidat super iracundiam ve- 
stram. Et est, ideo sic gemo, quia oculus meus sci- 
licet ratio, turbatus est a furore, vel ab ira mea 
propria. Turbatus est, et merito, quia inveteravi in- 
ler omnes inimicos meos, scilicet vitia vel malos ho- 
mines qui vere sunt inimici ad Deum se converten- 
tium, a quibus separatur omnis bonus, non loco, 
sed animo. Et addit, omnes, quasi dicat : Etiam in- 
ter omnes inveteravi, a nullo fui immunis, omnibus 
consensi. Vel ita legi potest : Ideo sic laboro, quia 
inveteravi, membrum factus veteris hominis. Et 
dicit hoe a simili veteris vestis, quze nec est deco- 
ri, nec usui. Inter omnes inimicos meos visibiles et 
invisibiles, quibus consensi. Per hoc ostendit se 
omnibus vitiis subjectum. Hoc ideo dicit, quis de- 
speret de gravitate peccatorum. Sed unde hoc? quia, 
oculus meus, rationis, turbatus est a furore, primo 
parenti exerto, [Aleuin.] id est ἃ poena. primo ho- 
mini illata, per quem in universam posteritatem est 
transfusa : ipse enim origo, nos propago sumus pa- 
nz. [Aug., Aleuin.] Quia. vero non est inanis labor 
pomitentie post laborem et gemitum, et imbres 
creberrimos lacrymarum, exauditum se significans ; 
subdit : 


Vrns. 8. — « Discedite a me, omnes qui opera- 
« mini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus 
« vocem fletus mei. » 


Discedite ἃ me [Cassiod.] Tertia pars, ubi osten- 
ditur correptio hujus qui orat, ut separetur ab illis 


pmalis nune animo, in futuro, etiam loco, quorum 


collegio peceavit, et insistat mandatis Dei. Vel non 
est optatio, sed prophetia hic, quia ita in judicio fu- 
turum est, quando a justis impii separabuntur. Vel 
etiam nune fit hoc in area, ubi jam grana a paleis 
nuda sunt, et separata mente, etsi inter eas lateant, 
et eisdem conventieulis contineantur. Dicit ergo iste 
pomnitens post tantas difficultates se exauditum si- 
gnificans. Discedite,a me, nunc animo in futuro, 
eliam loco. Omnes qui operümini iniquitatem, 
quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei. 


Vrns. 9. — « Exaudivit Dominus deprecationem 
« meam : Dominus orationem meam suscepit. » 


Exaudivit Dominus remittendo deprecationem 


109 


meam qua est pro deponendis peccatis. [Rem., A in judicio hoc erit, 


Aug.| Repetitio ejusdem sententi& crebra est hic 
ex affectu nimio, quia gaudenti non sufficit semel 
dicere quod gaudeat, unde subdit : Dominus suscepit 
[Cassiod., Rem.]| quasi oblationem orationem meam, 
[Gl. int., Alcuin.] qua est pro virtitutibus adipiscen- 
dis. Deprecatio namque est, pro removendis malis : 
Oratio, pro adhibendis bonis. [Cassiod.| His verbis 
dat exemplum fideliter orantes exaudiri. Et nota 
quod ter hie ponitur Dominus, quia sanctam Trini- 
tatem precibus adfuisse ostendit. Incipit a lacrymis, 
exauditus exsultat, sicut fit et in aliis peenitentiali- 
bus psalmis. 


Vrns. 10. — « Erubescant et conturbentur vehe- 
« menter omnes inimici mei; convertantur et eru- 
« bescant valde velociter. » 


Erubescant. Quarta pars ubi jam liber a peccatis, 
in conclusione exsultans pro inimicis ut conver- 
tantur orat, ut sicut ipse, habeant veniam, quasi 
dicat et quia Dominus me pcnitentem exaudivit, 
ergo jam meo exemplo. Ümmes inimici mei conver- 
tantur et erubescant, id est de actibus suis quia mali 
sunt ; e£ conturbentur judicii timore, ad poenitentiam. 
Et hoc, vehementer, id est vehementi gemitu. [Aug.] 
Perfectus vir orat hic, ut mali de peccatis erube- 
Scant, et poeniteant, e£ convertantur [Cassiod.] ne 
eant quo tendebant, et non differatur, sed erubescant 
valde velociter. [Aug.] Hoc ad effectum optantis re- 
fertur, ve! ad potentiam Christi, qui tam celeri tem- 
pore cito gentes ad finem convertit. Vel ita, con- 
vertantur velociter a malis. Et post conversionem, 
erubescant valde, ex recordatione peccatorum, quod 
est custodia virtutum. Vel prophetia est hic non 
optatio, ubi predicit quid futurum sit inimicis qui 
hic suorum peccatorum ponitere nolunt, quasi dicat 
me exaudivit Dominus, sed omnes inimici mei, etc., 
id est erubescent et. conturbabuntur vehementer in 
futuro. Hoc utique non est hic, ubi potius iniqui ir- 
rident eos qui omnia relinquunt, et suis irrisionibus 
infirmos de Christi nomine erubescere faciunt. Sed 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VII. 


110 


erubescentes dicent de bonis 
sicut scriptum est : Hi sunt quos aliquando habuimus 
in derisum etin similitudinem improperii.Nos insen- 
sati vitam illorumastimabamus insaniam, et finem 
illorum sine honore. Ecce quomodo computati sunt 
inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est ? 
Quid nobis profuit superbia, aut quid divitiarum 
jactantia contulit nobis ? Transierunt omnia illa 
tanquam umbra (Sap.v). Et convertantur et erube- 
scant, quasi dicat, illis conversiosit ad confusionem 
qui noluerunt habere ad salutem quod justissimum 
est. Et hec omnia fiant valde velociter, quia, cum 
desperare coperint de judicio, et dixerint : Pax et 
securitas est, tunc repentinus superveniet interitus 
(I Thess. v), qui cum venerit, sentietur non esse 
longa (omnis vita; quia sicut desiderantibus 
tarde, ita desperantibus cito venire videbitur. 

Psalmus hic in exsequiis mortuorum cantatur, 
quia per hujusmodi gemitum atque pcenitentiale 
lamentum post hanc vitam a fidelibus obtinetur 
quod in hac vita diu ae vehementer desideraverunt 
et a malis sentitur, quod hic non timuerunt, sed 
contempserunt. 


COLLATIO IN PSALMUM VI : « DOMINE, » ETC. 


Vrns. 3. — In hoc psalmo recentiores ponunt 
diversa vocabula, intelligentia tamen remanet invio- 
lata, nec est nostri instituti omnia syllabatim venari. 
Sufficiet discutere quae magis et longius distra- 
hunt, levia quandoque ad alia. transeuntes adno- 
tando. Sanetes de suo addidit, conteres, Munsterus, 
affliges. Sed, tu Domine, usquequo conteresme ?In- 
terpres pro Cajetano, Iratus eris, quanquam ex- 
planatio Hieronymi et Aug. eo tendit ut subaudiatur, 
non eripis, non emendas. Si Latinus interpres hoc 
addidisset, nescio si vociferali fuissent non haberi in 
Hebraeo, quare jugulandum, convellendum, confo- 
diendum. 

Vrns. 5. — In inferno quis, etc. Quid in mentem 

venit Sancti et Munstero ut transferrent foveam et 
sepulcrum pro inferno, dum ipsi doceant, 
Schcol significare foveam, sepulcrum infernum, et 
ex locis Scripture corroborent, ac Hieronym., Pra- 
tensis, Pellicanus, Campensis, Nebiensis posuerint 
infernum. 


PSALMUS VII. 


PSALMI TITULUS : 
CANTANIT DOMINO PRO VERBIS CHUSI FILII. GEMINI, » 


Dominus Deus meus. Titulus, In finem psalmus 
David quem cantavit Domino pro verbis Chusi filii 
Gemini (hk). Historiam unde occasionem propheta 
sumpsit, in secundo libro Regum facile est cogno- 
scere, ubi legitur, quod David, fugiens Absalon 
filium suum de civitate nudis plantis exivit, cujus 
consilio Chusi amicus ejus cessit in partem Absalon, 
ad exploranda consilia et renuntianda qui adversus 
patrem ille moliebatur, auctore Achitophel, qui de- 
fecerat ab amicitia David, et filium adversus patrem 
consiliis quibus poterat instruebatur cui inter omnia 
hoc consilium dedit, ut Absalon impelum permit- 


« IN FINEM PSALMUS DAVID QUEM[) teret fieri in patrem suum, eumque occidi ; quod 


mutatum erat prudentia Chusi, qui consuluit David, 
el secreto mandavit ut de campestribus fugeret in 
solitudinem, unde Achitophel dolore commotus la- 
queo se suspendit. Huic historie alludit titulus, de 
qua tamen non agit psalmus, sed de historia pro- 
pheta velamen sumpsit mysteriorum, quie juxta no- 
minum interpretationes declarantur. Chusi enim in- 
terpretatur silentium, Gemini, dexter, Achitophel, 
fratris ruina, quo significatur Jud:e scelus, id est 
scelorosus Judas, qui Dominum tradidit Judieis, et 
ita fuit ruina fratris sui, scilicet Christi, cujus disci- 
puli non solum filii sed et fratres dicli sunt, sieut 
in Evangelio Dominus ait : Vade et dic. fratribus 


(44) Ex Aug. ; sed hanc tituli expositionem improbat Hieronym. 


111 PETRI LOMBARDI 112 


meis (Matth. χχν πὴ. Et Apostolus dieit eum pri- A cui debetur latria. Εἰ meus Dominus et Deus vo- 


mogenitum in multis fratribus (Rom. vr). Et sicut 
David dimicavit contra Achitophel et Absalon per 
consilium Chusi, ita contra omnes dolos Judi, sci- 
licet et Judzorum, Dominus dimicavit, Chusi, id est 
silentio, id est alto secreto, quo czcitas in Israel faeta 
est, ut plenitudo gentium subintraret, et sic omnis 
Israel salvus fieret (Rom. x1). De quo silentio Apo- 
stolus admirans, non exponens exclamat : 0 alti£u- 
do divitiarum sapientie et scienti Dei, etc. (Ibid.) 
Hoc silentio Dominus occultans Jud:e et Judaeis pas- 
sionis sacramentum, ruinam fratris, id est scelus 
Jude convertit in misericordiam, et quod ille ad 
pernieiem fecit unius hominis, isle ad salutem om- 
nium inflexit. Cantat ergo hune psalmum Domino 


fidelis, cui facta sunt verba Chusi, id est manifesta- B 


tio hujus silentii, id est. secreti, quod dexter Deus 
et favens operatus est. Non enim erat abscondendum 
eis, pro quibus gestum est. Mysterium ergo incar- 
nationis et passionis, silentium fuit Judmis, sed re- 
velatio fuit fidelibus, quibus Christus nota fecit om- 
nia quz a Patre audivit (Joan. xv) ; et sicut per Achi- 
tophel signilicat Judas, ita per Absalon signilicantur 
Judzi. Ut enim a filioiniquo patitur, ita Christusa po- 
pulo quem nutrierat sustinuit, sicut per Isaiam ait : 
Filios enutrivi et exaltavi, ipsiautem spreverunt me 
(Isa. 1). [Rem.| Et est sensus tituli talis : Psal- 
mus, iste diriges nos in finem, id est in Christum, 
attribuitur David, id est fideli, cui facta est myste- 
ri revelatio quem psalmum, ille fidelis canta- 
vit Domino, id est ad honorem Domini ; pro ver- 
bis Chusi, id est pro manifestatione alti silentii, quo 
Christus 48. dimicavit contra Judzos, occultans 
mysterium passionis. Chusi dieo, Filii Gemini, id 
est dextrz, quia illud silentium Deus dexter, id est 
favens et propitius, huic fideli aperuit. [Aug., Cas- 
siod.| Ad litteram Chusi filius Gemini, id est dextrae 
esse dicitur, quia consuluit saluti David necessa- 
ria proditione. Et est iste psalmus primus eorum 
inquibus per actus David futura mysteria Domini 
significantur, late scilicet et aperte. In terlio enim 
psalmo similiter per actus David significatla sunt 
Christi mysteria, sed breviter et. obscure. Intentio. 
Monet ad gratiarum actionem, pro manifestatione 
silentii. Modus. Quinque sunt partitiones. Primo, 
petit ab omnibus persecutoribus, vel persecutioni- 
bus liberari ; secundo, petit ut gloria resurrectionis 
Christi subveniat, ibi : Exsurge, Domine ; tertio, agit 
de judicio regressi, ibi, Dominüs judicat populos ; 
quarto, metu futuri judicii terret, spem reversis pro- 
mittens, ibi, Dominus judex ; quinto, lzta conclusio 
ponitur de concessione laudis, ibi, Confitebor. 
Fidelis ergo iste non de se presumens, orat a 
Domino liberari, preetendens meritam hoc modo, o. 

Vgns. 1. — « Domine Deus meus, in te speravi, 
« salvum me fac ex omnibus persequentibus me, et 
* libera me : » 

[6]. int.] Domine, omnium per potentiam, cui de- 
betur dulia, qui es omnium per reereationem Deus 


luntate, ego speravi in te non in me. [Hier., Cas- 
siod., Remig., Gl. int.] Ecce pretendit meritum, 
deinde petit liberari a vitiis et a diabolo, dicens : 
Salvum me fac ez omnibus persequentibus me, id 
est ab omnibus spiritualibus nequitiis, scilicet vi- 
tiis et peccatis. Et libera me. 

VEns. 2. — « Ne quando rapiat ut leo animam 
« meam, dum non est qui redimat, neque qui sal- 
« vum faciat. » 

|Hier., Aug.| Nequando, id estaliquando rapiat ut 
leo, scilicet diabolus, qui ut leo rugiens circuit, quze- 
rens quem devoret (I Pe£r. v), qui in illis pugnat. Vi- 
liis enim el peccatis utitur, quasi armis, ad impu- 
gnandum fideles. [6]. int.] Rapiat dico, animam 
meam. De corpore non curat isle si affligatur. [Cas- 
siod., Aleuin.|] Et nota quia propria verba ponit 
cum ait, libera et rapiat. Domini enim est liberare, 
leonis rapere. Attende etiam congruum ordinem, 
dum prius ponit persequentes, deinde leonem. [Aug., 
Alcuin.] Qui enim expiatus est ab omnibus spiritua- 
libus nequitiis, id est a sordibus delictorum, a dia- 
bolo liberatur. [Gl. int.| Vel aliter, ut persequentes 
et leo idem accipiatur, invidus, scilicet diabolus. 
Perfectus enim vir hic loquitur, qui jam victis vitiis 
non habet bellum nisi contra diabolum dicens : Sal- 
vum me fac ex omnibus pers., etc., scilicet a diabolo 
et angelis ejus. [Aug.] Quasi superato omni bello vi- 
tiorum, jam perfecto nihil restet, nisi invidus dia- 
bolus. Deinde quod per pluralem numerum dixerat 
per singularem subinfert dicens : Libera me, ne 
quando, id est aliquando, leo, id est diabolus, ra- 
piat animam meam. Rapiat dico, dum non est qui 
redimat, nisi Christus, quasi dicat : si non redimis, 
ille rapit ; neque est qui salvum faciat, id est dando 
vitam eternam, nisi qui redimit, scilicet Christus. 
Si enim Christus non redimat, neque salvum faciat, 
ille rapit. Et, ut manifestum sit perfectum virum hoc 
dicere, cui solius diaboli fraudulentissimze insidize 
sunt cavendz, subdit : 


Vgns. 3. — « Domine Deus meus, si feci istud, si 
« est iniquitas in manibus meis. » 

Domine Deus meus, etc. [6]. int.] Ubi item pra- 
tendit meritum, scilicet quia innocens, et patiens, 
quasi dicat, libera et salva, quia, o Domine Deus 
meus, elc. [Aug., Alcuin.] Ego non feci istud, sci- 


D licet universale peccatum, quiaillud sine nomine di- 


xit, quod est superbia, qua est radix omnium ma- 
orum, hoc est viüum primum  recedentibus, et 
ultimum redeuntibus. Et non. est modo iniquitas in 
manibus meis, id est in operibus. Vel ita : non feci 
istud. [Aleuin.] Deinde exponit quid dixit : Non feci 
istud, scilicet illud quod sequitur : [Aleuin.] Non 
est iniquitas in manibus meis, quod de omni peccato 
dicitur et accipitur. Deinde repele secundum ordi- 
nem singulorum verborum, etc., o Domine Deus 
meus, si feci istud. [Aug.] Vel universale peccatum, 
quia sine nomine dixit. Vel hoc quod sequitur, sci- 
licet si est iniquitas in manibus, etc. 


REEMEEERNEEEEEM EEUU LALALBL,L tL. i 


113 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VII. 


144 


VEns. 4. — « Si reddidi retribuentibus mihi ma- A incorporet, et ibisit despicabilis. Unde subdit, e£ 


«la, decidam merito ab inimicis meis inanis. » 

Si reddidi mala, scilicet retribuentibus mihi mala 
pro bonis. [Aug.] Major patientia est si non reddidit 
his qui pro bonis reddunt mala, quam si sustineret ab 
his quibus bona non fecerit: quod est dicere : Site 
non sum imitatus patientia quam pro me operatus 
es in illo silentio, ut. patientissime sustineres dolos 
proditoris tui merito decidam. Non jurejurando hoc 
imprecatur sibi, sed dicit quid contingat se vindi- 
cantibus. Prophetat ergo, non jurat per exseeratio- 
nem sicut videlur: quod est gravissimum juris- 
jurandi genus, cum homo dicit, si illud feci, illud 
patiar. Decidam dico ab inimicis meis superatus et 
inanis factus. Qui enim se vindieat occulte ἃ dia- 
bolo superatur, inanis factus vana et superba le- 
liia de hoe quod vinci non potuit qui vero non 
retribuit mala, vincit iram. Et melior est qui 
vincit iram quam qui capit civitatem, ut ait. Sa- 
lomon (Prov. xvi). Et patet hic perfectum 
rum loqui. Hoc enim non potest dieere nisi per- 
fectus vir, scilicet si reddidi retribuentibus mihi 
mala, sciens hoc Christum fecisse [Cassiod., AI- 
cuin.| Vel ad litteram de David potest accipi, qui 
contra Absalon non commisit, quare sibi mala in- 
ferret, qui ait: Domine, Deus meus, si feci, etc., id 
est, si hoc malum quod sustineo, mihi per pra- 
teriiam culpam quam commiserim contra Absalon 
contingit. Vel, si modo est iniquitas in manibus, etc., 
id est in operibus, quare hoe mihi contingat. Vel, 
si reddidi retribuentibus mihi mala: quod dieitur 
aequitas apud homines, merito decidam, et si non 
iia videatur hominibus. Decidam dico, superatus 
ab inimicis meis, Absalon scilicet et. complicibus 
ejus, et faetus inanis, a fructu mansuetudinis, quae 
in David abundavit. Deinde ex persona ipsius Da- 
vid, et viri perfecti communiter subditur. 


vi- 


Vgns. 6. — « Persequatur inimieusanimam meam, 
« et comprehendat, et conculcet in terra vitam 
« meam et gloriam meam in pulverem deducat. » 


[Aug.] Persequatur,quasi dicat: Dixi : decidam ina- 
nis, et etiam quod gravius est, inimicus scilicet dia- 
bolus, qui singulariter est inimieus, qui supra leo di- 
etus est. [Gl. int.] Persequatur animam meam cui 
homines non habent quid faciant. In carnem quidem 
Sevire possunt, sed animam in potestate habere ne- 
queunt. Quam diabolus impugnando, seilicet sugge- 
rendo persequitur, et comprehendit, eum decipit. 
Unde subdit, e£ comprehendat, id est decipiat, per 
consensum e£ conculcet in terra vitam meam, id est, 
coneuleando vitam meam terram faciat, scilicet ci- 
bum sibi, quia non tantum est leo, ut supra dietum 
est, sed et serpens appellatus est. Cui dietum est in 
maledietione ; terram manducabis (Gen. ui). Et pec- 
catori dictum est : Terra es, et in terram ibis (ibid.). 
[Aleuin.| Vita ergo peccatoris, cibus serpentis, id 
est, diaboli est, quia terra, id est terrena est. [Cas- 
Ssiod., Aug.| Ideo hic ait, conculeet im. terra vitam 
meam, id est animam meam in terram redactam sibi 


gloriam meam, id est me hominem ad imaginem Dei, 
factum, deducat in pulverem, quasi dicat : ad nihilum 
redigat. Vel ita: Et gloriam meam, qua debet esse 
in conscientia ubi Deus videt, et solida in Domino, 
ut qui gloriatur in Domino glorietur (II Cor. x). 
Deducat in pulverem, id est in superbiam et jactan- 
tiam, ut velim gloriari apud homines. Pulvis enim, 
quem projieit ventus, superborum jaetantia est. Vult 
ergo ut gloria sua sit solida intus, ubi Deus videt. 
Est enim pulvis si apud homines gloriatur. Ecce 
quam eavenda est superbia. 

Vzns. 7. — « Exsurge, Domine, in ira tua : et ex- 
« altare in finibus inimieorum meorum. » 


[Cassiod., Aleuin.] Domine exurge. Secunda pars 
D ubi petit, ut gloria resurrectionis Christi subveniat, 

[Gl. int.] quasi dieat: si hoe feci, hoc mihi contin- 

gat ; [Aug.] sed, quia nor merui, o Domine, exurge, 

id est appare per earnem. Dormit enim, dum in se- 

cretis suis latet incognitus. [Cassiod.] Appare, dico 

in ira tua, id est in vindicta contra diabolum. Per- 
feetus enim iste non precatur hic adversus homines, 

sed adversus diabolum, ut possessionem amittat, id 

est peccatores et impios, qui sunt ejus possessio. 

[Aug.] Cum enim justifieatur impius, ex possessione 

diaboli migrat in templum Dei. Et quia ablatio homi- 

nis poena est diaboli, ideo dicitur ira Dei contra 
eum. Unde subdit: Et exaltare in finibus, [Gl. int., 

Aug.]in possessione inimicorum meorum, id est dia- 

boli et angelorum ejus, ut ibi honoreris a conversis, 
(qui prius erant possessio diaboli. Et quia superbus 
diabolus per humilitatem vincitur, ostendens qua- 
lem vult apparere Christum, subdit : 

VrEns. 8. — « Et exsurge, Domine Deus meus, in 
« precepto quod mandasti; et Synagoga populo- 
« rum cireumdabit te. » 

« Et propter hane in altum regredere ; Dominus 
« judicat populos. 

Et exsurge, id est appare, Domine Deus meus, in 
precepto humilitatis, quod mandasti, |Aug.] id est, 
quia humilitatem przcipis, eam prior imple; humilis 
appare, ut ἃ te discant alii superbiam vincere, ne 
possideantur a superbo. Dieo appare humilis. [Al- 
cuin., Gl. int., Aug.] e£ ita Synagoga, id est congre- 
gatio populorum circumdabit te, quidam amando, qui- 
dam persequendo. Cireumdederunt enim Christum 
populi, vel. humilem contemnentes, ut persequen- 
tes; vel amando, ut credentes. 


D 


Et o Domine, regredere, resurgendo, ascendendo, 
in altum, id est in ccelum, propter hanc, id est pro- 
pter Synagogam eredituram, ut de alto mittas Spiri- 
tum quo fit congregatio. Vel propter hanc scilicet 
propter persequentem Synagogam regredere in al- 
tum te illi subtrahendo, [Cassiod., Aleuin,] quasi 
dieat: quia locum non habes in malis, subtrahe te 
ilis. Vel ita ab illo loco : 
precatur Christi resurrectionem, sieut in prwce- 


Exsurge in proeeepto, ubi 


denti versu, ejusdem incarnationem, quasi dicat: 
Appare per carnem, Et, o Domine Deus meus, exsurge, 


119 


PETRI LOMBARDI 


120 


licet. quod est dicere, fraudem inchoavit, [Aug.] A dicta ad infirmitatem nostram referantur, quam ipse 


consentiendo sugsestioni terrenarum cupiditatum. 
Et effodit eum, [Alcuin.] id est similis est effodienti 
parturiendo , id est instando operi fraudis. Ef inci- 
dit in foveam quam fecit, id est similis est incidenti 
in foveam, pariendo, id est. fraudem perpetrando. 
[Aug.] Prius enim fraudator leditur damno inno- 
centiz:, quam alius damno pecunie. 


Vrns. 17.—  Convertetur dolor ejus in caput 
« ejus ; et in verticem ipsius iniquitas ejus descen- 
« det. » 


Dolor ejus, quod concipitur, convertetur in caput 
ejus, id estin mentem, et iniquitas ejus quam pepe- 
rit descendet in verticem ipsius, id est rationem, 
quam dixerat eaput. [Aug., Gl., int.] Hoc ideo, quia 
noluitipse peccatum evadere, sed servus esse peccati, 
libidine dominante rationi. Et ideo ipse inferior gra- 
vatur iniquitate, quie sedet super talentum plumbi, 
in Zacharia propheta, et in illum descendet ; et one- 
rat, ut non revolet ad requiem sanetorum. Vel dis- 
tinmue inter caput et verticem, et convertetur et 
descendet. [Cassiod., Alcuin.] Caput est anima, 
verlex ratio; cui utrique dominantur peccata, et 
supersunt, et postea superdescendent, cum in pa- 
nas detrudent. Et est, dolor ejus, quem concepit. 
Et iniquitas quam peperit. Convertetur in caput 
€j'ss, id est in animam. Et in verticem ejus, id est in 
rationem cui dominantur hie [Cassiod., Gl. int.] Et 
postea dolor et iniquitas, descendet, scilicet cum 
impetu, super caput et verlicem, cum ponis eter- 
nis subjicient eum. 


Vgns. 18. — « Confitebor Domino secundum 
« justitiam ejus; et psallam nomini Domini altis- 
« simi. » 


Confitebor Domino. |Cassiod.| Quinta pars, ubi 
est psalmi conclusio, qua omnia in summam 
colligens, dicit se alaeriter confiteri, quasi dicat : Et 
quia adjutorium meum est a Domino, ideo confite- 
bor Domino, id est laudabo Dominum. [Aug.| Et 
hoc, secundum, id est propter justitiam ejus. Hac 
enim confessio non est peccatorum, sed justitiae 
Dei, qui intus justos protegit, et malos pro sua ma- 
litia punit. Contra hanc laudem nihil valent bla- 
sphemice impiorum, qui volentes su: culpz tribuere 
quod peecant, mala sua excusant per fortunam, 
vel fatum, vel diabolum, cui potest resisti, vel per 
aliam naturam, quz non sit ex Deo. Hi tales flu- 
cluant  4Ρ errantes, potius quam confiteantur Deo, 
ut eis ignoscat. Qui autem. videt merita animarum 
sic ordinari a Deo, ut, dum sua cuique tribuuntur, 
pulchritudo universitatis nulla ex parte violetur, in 
omnibus laudat Deum, distinguens aliud Deum fe- 
cisse et ordinasse, ut videlicet. universum bonum: 
aliud autem non fecisse, sed ordinasse, ut malum. E£ 
psallam opere nomini Domini altissimi. |Cassiod.] 
Psallere ad gaudium pertinet, sicut poenitentia pec- 
catorum ad tristitiam. Potest et hic psalmus in 
persona Christi intelligi, si ea qua humiliter sunt 


Christus gestavit. 


COLLATIO IN PSALMUM VII : * DOMINE DEUS MEUS, IN 
TE SPERAVI, » 


Vzns. 2. — Dum non est qui redimat, neque qui 
salvum faciat. Heb. yN yn p"B POREQ VEEN 
MATZIL, id est lacerans seu laceret, et mon sit 
qui eripiat, ut volunt Hebraizantes. Hoc tamen non 
est necessarium, quandoquidem p^E Panag signi- 
ficet liberavit, redemit, psal. cxxxv ; Et redemit 
mos ab inimicis mostris. Ubi idem verbum legitur 
quod hie. Sed LXX acceperunt negationem relatam 
ad priorem et posteriorem dietiones. 

Vzgns. 4. — δὲ reddidi retribuentibus mihi malum. 
Pratensis. Si reddidi pacem habenti mecum malum ; 
Sanetes, Si retribui puce degenti mecum malum ; 
Munsterus, Sed reddidi malum. pacifico meo ; Inter- 
pres pro Cajetano, δὲ retribui pacifico meo malum. 
In eamdem sententiam descendit Campensis in pa- 
raphrasi tantum, quze longe discrepat a Latina. Sed 


vocabulum Hebraicum est multiplex ὙΦ scHorut, 


pacifico meo, vel retribuenti mihi a radice nov 
SCHALAM, pacificus fuit vel restituit. Posteriorem si- 
gnificantiam acceperunt Hieronymus juxta Hebrzeum, 
et LXX de varietate mihi perpusillum refert. Trans- 
lator ad Campensem propemodum est nobiseum, Si 
damnum mihi dantibus reddidi, Decidam merito ab 
inimicis meis inanis. Heb. ap» *nws ΤΙΝ ΤΙΝῚ vAa- 
HALTZAH TZORERI REQUAM. Hieron. Dimisi hostes meos 
vacuos ; Pratensis, Oppressi adversantes mihi sine 
causa ; Munst., (ui etiam eripui ab afflictione adver- 
santem mihi sine causa ; Sanctes, (Qui erui hostem 
mewm gratis ; interpres pro Cajetano, Et erui angus- 
tatorem meum inaniter ; Pellicanus, Et si non eripui 
inimicos meos sine causa ; translator ad Campensem, 


Q δὲ hostem meum temere spoliavi. Ut conveniunt ? 


Hzc itaque diaphonia et verborum et sensus profeeta 
est ex a&quivocatione duarum vocularum. Siquidem 
verbum vn BALATZ polysemon est,modo signat decli- 
navit ut Oseze v, Vadent ad querendum Dominum et 
mon invenient, ablatus est ab eis. In quo Heb. ponitur 
hae particula eumdem vero sensum refert, ablatus 
est ab eis, et declinavit ab eis. Itidem declinare inanis 
ab inimicis, quid aliud est quam superari ab eis, 
Sicut acceperunt LXX ? Alias id. vocabuli significat 
eripuit, exuit, armavit. Secunda D? REQUAM, in- 
terdum notat inaniter, gratis, frustra, quandoque 
vacuum, ut Deuteron. xv : Non. patieris eum abire 
vacuum, ea ponitur in Hebreo particula ; vacuus 
autem et inanis idem sunt. 


Vgns. 6. — Exaltare in. finibus inimicorum meo- 
rum. LXX habent (nisi fallant codices) τῶν ἐχθρῶν 
co) inimicorum tuorum, ut etiam legitur in psalmo- 


D dia Rom. et apparet variasse volumina. Nam in hoc 


psalmo versu 9, Judica me secundum. justitiam 
meam, Simia et Fretella moverant questionem ipsi 
Hieronymo, curin Graco haberetur χατά τὴν διχαιο- 
σύνην σου, ld est, juxta justitiam tuam, cum tamen 
legamus justitiam meam. Si autem in precedenti 
versu exemplaria habuissent similem diversitatem, 
similem excilassent forte quiPstionem in eodem pro- 
nomine. Adde quod in codicibus nostris versus, 
de quo requirebant Simia et Fretella habet, uou, non 
σου, (uod est argumentum clarissimum varietatis. 
Sed legas inimicorum meorum, legas tuorum, non 
mutatur sensus. Nam inimici justorum sunt etiam 
inimici Dei, juxta illud Act. 1x : Saule, Saule, quid 
me persequeris ? idque propter unitatem corporis et 
capitis multo secus Hebrei videntur habere propter 
particulam BEABROTH ΠῚ 32) Hieronymus juxta 


121 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VIIT. 


122 


Hebrzum elevare indignans. Pratensis,elevareinter A ricordia. Ambrosii autem lib. mr Hexameron ait: 


iracundias tribulantium me ; Paraphrasis Campensis, 
Commoveant te furores hostium meorum ; Mun- 
sterus, Elevare propter indignationes hostium meo- 
rum ; Sanctes, Elevate, propter indignationes hos- 
tium meorum; Pellicanus, Elevare in íransgres- 
siones vel iracundias tribulatium me ; interpretes 
pro Cajetano [n indignationibus angustiatorum 
meorum ; Nebiensis, Elevare in iram molestantium 
me ; Chaldzeus, [rrue in fremitu super molestatores 
meos. &quivocatio verbi 327 AnAR fecit diversita- 
lem ; cumenim quandoque notet ultra transire (unde 
secundum quosdam, Hebrzi dicuntur quasi trans- 
fluviales) et fines sint ad quos semper transimus, 
erudite, juxta sensum verterunt LXX, im finibus, 
quos Auguslinus interpretatur possessionem Dei, 
qua per conversionem migravit de ditione diaboli 
in templum Dei. Felix est transitus iste,ulira quem 
non est alius quzrendus. Idem etiam. verbum si- 
gnificat irasci, cujus significantiam alii seculi sunt, 
ut verissimum sit quod in prologo adduximus de 
Hieronymo adversus Rufinum lib. t, quanta sylva 
apud Heb. ambiguorum nominum atque verborum, 
quie res diverse interpretation, materiam pr:buit, 
dum unusquisque inter dubia, quod sibi conse- 
quentius videtur, hoc transfert. 


Vzgns. 10.— Consumetur nequitia peccatorum. 
Nebiensis, Compleatur, obsecro, N17 Y2x3 Chal- 
deus. Destruatur nunc malitia, HGMOR NA ; Pra- 
lensis, Sanctes, interpres pro Cajetano, Campensis 
accipiunt active, Consumet malo impios; Hieron. 
juxta Heb. Pellicanus, Munsterus, vertunt passive 
Absumatur, qu&so, malum impiorum, juxta Muns- 
terum, in Greco est passivum συντελεσθήτω, ut sit 
consummetur per duplex m, juxta expositionem 
August. Qui in sordibus est sordescat adhuc (Apoc. 
xxi). Tamen id non est necessarium ex Hebraeo 23 
GAMAR, unde per futurum hic dicitur ?23* nMon. 

Scrutans corda et renes Deus. Primum vocabulum 
sequentis versus in ordine versionis Latinz,, Hebrzi 
referunt ad finem praecedentis, ut sit Scrutans corda 
etrenes Deus justus, deinde, Adjutorium meum, etc. 
In Greco quadam exemplaria habent in fine versus 
& Θεὸς δικαίως, id est Deus juste, adverbialiter ; 
alia δίκαιος, id est justus; alia nempe Aldina, in 
prihcipio sequentis versiculi, δικαία ἣ βοήθεια, id 
est justum adjutorium, ut legimus. Utrumque ac- 
cipias ; et Deus est justus, imo ipsa justilia, et ju- 
stum ejus adjutorium. 


Vrns. 12. — Deus judex justus, fortis et longani- 
mis. In Hebrao non est longanimis, LXX addiderunt 
μαχρόθυμος. Hoc autem non superflue fecerunt, 
quia nunquam justitia Dei separatur ab ejus mise- 


Multa non otiose a LXX viris Hebraice lectioni ad- 
dita et adjuncta comperimus. Hieronymus ponit 


fortis, caeteri repertunt Deus, vox autem hebrza ὮΝ 
EL utrumque dicit. Munsterus, Deus judex justus est. 
Sic Pratensis et Pellicanus. Sanetes vero, Campen- 
sis, interpretes pro Cajetano, ac Nebiensis, Deus 
judicat justum , ambiguo sensu. Qui quam recte 
iranstulerint, viderint. Siquidem potest in hunc 
utrumque sensum accipi, ut Deus judicet justum ho- 
minem aut rem justam. 


Nunquidirascitur per singulos dies ? Hebrei le- 
gunt sineinterrogatione. Hieronymus juxta Hebrzeum, 
Comminans tota die; Munsterus, Commovetur per 
singulos dies ; Sanctes addit de suo. [rascitur impio 
die omni, Reliqui in eumdem sensum. Apparet LXX 


bis legisse citra puncta ὯΝ ὮΝ ALEPII ET LAMED, ut 
prius sit EL, id est, Deus vel fortis. Secuudum 


B Nar, non accipiendo interrogalive , sicut Munste- 


rus volebat intelligi : Etiamsi me occiderit, non spe- 
rabo? (Job xur.) Ubi nostra editio caret negatione, 
et redit idem sensus, si interrogative cum 
negatione legatur. Utut fuerit, non variatur intelli- 
gentia, quod Deus per singulos dies comminetur, 
et tamen non irascitur, mox peccatores puniendo. 


VEns. 13. — Nisi conversi fueritis, Heb. 3*w^ N^ 
DN IM DO JASCUB, id est, misi conversus fuerit, in 
singulari numero. Sed ad eum modum transferendo 
redditur sententia dubia, an videlicet debeat id re- 
ferri ad Deum, an ad peccatorem, an ad gladium. 
In plurali vero, traditur, sensus rnulto clarior, ubi 
numerus singularis subaudiret impium, qui si non 
respicat, vindictam suam exercebit ad. eum Deus. 
quare LXX pluraliter more boni interpretis ambi- 
guilalem suppresserunt, ponentes secundam perso- 
nam pluralem, Unde Hieronymus vertit per partici- 
pium, Non convertenti, suum gladium acuet, quan- 
quam manifestum sit Hebrzeum esse in futuro ver- 
borum quarti ordinis, Chaldeus respondet nostre 
editioni : Sinon revertatur ad honorem ejus. Nebien- 
sis aliter, Profecto non revertetur. 


Vrns. 13. — Sagiltas ardentibus effecit. Cur de- 
buerunt Sanctes, Munsterus, Pratensis, et inter- 
pretes pro Cajetano vertere aut persecutores aut 
persequentes, pro ardentibus ? quandoquidem 


ps narAQ, nullo reclamante etiam significet arsit. 


Et Hieronymus traduxit ad. comburendum, Pelli- 
canus, ardentes, Campensis utrumque comprehen- 
dit, Qui ardentissàme persequuntur aliquem. Quo- 
modo autem debeat intelligi, sagittas effecit arden- 
tibus in ablativone, an in dativo, habes supra in 
enarratione Commentarii. 


PSALMUS VIII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID PRO TOR- [) ratione qua dicitur area. Multis enim et variis simi- 


CULARIBUS, » 

Dominus dominus noster. Titulus, in finem psal- 
mus David, pro torcularibus. | Aug., Alcuin.| Nihil de 
visibilibus torcularibus, in textu hujus psalmi dicitur, 
sed de spiritualibus, et. per visibilia toreularia si- 
gnificatis, id est de Ecclesiis ; quia de Ecclesie con- 
stitutione, et causa constitutionis, hie agitur, scilicet 
de Christi ascensione, et Spiritus saneti missione. 
Cum enim Dominus post resurrectionem ascendit, 
misit Spiritum. sanctum in apostolos et alios fide- 
les : Quo impleti praedicando. Ecclesias congregave- 
runt. |Aug.| Ecclesia autem dieitur torcular, eadem 


litudinibus eadem res in Scripturis sepe insinuatur. 
Ideo vero aer: vel torculari comparatur, quia, sicut 
in area grana a paleis, et in toreularibus vinum di- 
viditur a vinatiis, ita in Ecclesia boni a malis opere 
ministeriorum separantur, non loco, sed affectu ; 
et quasi a tegumentis purgantur, ut frumenta in area 
a paleis, et in torcularibusvina exuuntur a vinatiis. 
Qui tamen necessaria erant, ut simul nascerentur 
et crescerent, ad maturitatemque pervenirent. Ita in 
Ecclesia. admistio malorum est necessaria bonis : 
qui simul incipiunt, ereseunt, et consummantur , 
sed boni in bono, mali in malo. In futuro vero etiam 


123 


PETRI LOMBARDI 


124 


loco separabuntur, cum frumenta recondentur in A est super coelos, id est super Scripturas, quibus ad 


horreis, pale& vero comburentur igne inexstingui- 
bili. Vel Ecclesia ideo dicitur torcular, quia in ea 
intellectus verbi Dei, dum sono vocis ministratur, 
quasi vinum includitur in vinariis, et sic fertur ad 
aures, quasi ad torculor, ubi discernitur , quia 
sonus valet auribus, intellectus vero a memoria au- 
ditorum, quasi quodam lacu excipitur : inde in 
mentis habitum et morum disciplinam, tanquam de 
lacu in cellas transit, in quibus,si negligentia non 
acuerit, vetustate firmabitur. Vel torcularia sunt 
etiam martyria, ubi corpora eorum qui pro Christi 
nomine afllictione persecutionum calcantur, quasi 
acina remanent in terrà; animx vero ad requiem 
habitationis ccelestis emanant. Et quia hec fiunt in 
Ecclesiis, ideo ipse Ecclesie torcularia dicuntur. 
4" Etoest sensus tituii, Psalmusiste, David pro- 
phetze tendens in finem, id est in Christum, [Cassiod., 
Gl. int.| quia agit de exaltatione Christi, seeundum 
duas naturas, et agens pro lorcularibus, id est de 
Ecclesiis, de quarum constitutione et causa consti- 
tutionis agit. Intentio est hie Prophet:e errorem Ju- 
darum, qui dicunt in Judaea tantum notum Deum, 
el Donatistarum, qui tantum in Africa notum di- 
cunt, et similium , confutare. [Cassiod.] Modus. Bi- 
partitus est psalmus : Primo laudes Christi de- 
scribuntur , scilicet majestas ejus οἱ operatio 
excelsa ; secundo, dicit naturam hominis olim inci- 
tatam in Christo super omnia exaltatam, ibi, Quid 
est homo. A laude ergo incipiens propheta, ait : O 


Vgns. 1. — « Domine, Dominus noster, quam 
« admirabile est nomen tuum in universa terra! » 


|Rem., Gl. int.] Domine omnium, secundum po- 
tentiam. Qui es specialiter Dominus noster, secun- 
dum receplionem et cultum, nomen tuum, id est, 
gloria et fama, admirabile est, propter creaturas 
quas fecisti et regis, et quam. admirabile quasi di- 
cat, infinite. Nullus enim sufficit omnes creaturas 
cognoscere, in quibus admiramur te. Admirabile 
est dico, in universa terra, nonin Judza tantum, ut 
dicunt Judai ; nec tantum in Afriea, ut dicunt Do- 
natiste. Ne ergo Judwi vel quilibet sibi vindicent 
quasi proprium quod est commune omnium, quod 
est intentio psalmi, et dirigitur sermo ad Deum 
Trinitatem ; deinde supponit in parte per quid est 
admirabile, loquens ad Deum Patrem. 


Vrns. 2. — « Quoniam elevata est magnificentia 
« tua super colos. » 


Quoniam elevata est, quasi dicat per hoc est ad- 
mirabile, quia magnificentia tua, [|Rem., Cassiod.| 
id est Filius tuus Deus homo, elevata est de terrena 
humilitate, super celos ad litteram , homo Deus 
ad dexteram Dei Patris sedens. Vel elevata est 
magnificentia tua super calos, [Aug.]|id est super 
Scripturas, quia excedit omnium eloquia Seriptura- 
rum. Vel elevata est, in incomprehensibilitate ; su- 
per eclos, |Rem.| id est super omnes rationabiles 
creaturas. Vel, magnificentia tua, id est fama et glo- 
ria tua, idem quod ante dixerat nomen, elevatum 


plenum non explicatur. Scripture autem dicuntur 
codi, eo quod divina mysteria celant. Et, o Domine, 
tu, 


Vgns. 3. « Ex ore infantium et lactentium perfe- 
« eisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas ini- 
micum et ultorem. » 


[Cassiod.] Perfecisti laudem ex ore infantium. 
Infantes et lactentes nonpro zetate dicit, sed pro sim- 
plicitate, sicut. Petrus in Epistola canonica ait : 
Quasi modo geniti, etc. (I Petr. 11), qui scilicet non- 
dum escam, sed lac capere possunt, [Aug.] quales 
erant illi quibus Apostolus lac dabat dicens : Tan- 
quam parvulis in Christo, lac potum dedi vobis, non 
escam (I Cor.1m). Quos significabant illi, qui Domi- 


DB num venientem ad passionem laudabant, in quos 


hoc utitur Dominus testimonio, cum Judzis dicen- 
tibus ut eos corriperet, respondit : Non legistis : 
Ex ore infantium, etc. (Matth. xxt.) Bene autem, 
non ait fecisti, sed perfecisti. Ex his enim perfecit 
Deus laudem, quia, si soli perfecli essent in Eccle- 
siis, non ita consulerent humano generi, sicut nunc 
cum etiam nemini nondum capaces cognitionis re- 
rum spiritualium atque sternarum nutriuntur fide 
temporalis historie , et Deum laudant. Et est sen- 
sus : Perfecisti laudum ex ore infantium et lacten- 
tium. |Cassiod.] id est non solum a perfectis, sed ab 
insipientibus przdiearis, ethoc fecisti propter inimi- 
605 tuos, destruendos,el u£ destruas inimicum et ul- 
torem vel defensorem. Alia littera. [Aug.] Inimieci 


(1 sunt generaliter omnes, qui dispensationi per cru- 
o 3 q 


cifixum factzi? contraria dicunt. Defensores videntur 
heretici fidei, et philosophi sapienli&, cum tamen 
et illi fidem, et hi sapientiam veram impugnent. 
Vel infantes et lactentes dicit Apostolos, quia 
stullà mundi elegit Deus, ut fortia confunderet 
(I Cor. 1). [Rem.] Unde perfectior est laus, quia 
ad eam non humana sapientia, sed divina gratia 
acceditur. Et est : ex ore infantium et lactentium, 
id est. apostolorum, perfeeisti laudem, [Cassiod., 
Rem.| Vel de pueris Hebreorum potest accipi, quia 
ex verbis illorum puerorum, perfecta est laus. 
Quod videbatur pueriliter agi, sed sancti Spiritus 
instinctu fiebat. Et est sensus : ex ore infantium et 
lactentium perfecisti laudem, id est ex verbis pue- 


p rorum Hebraeorum perfecisti laudem. Et hoc totum 


propter inimicos tuos confundendos , forsan pa- 
ganos. [Cassiod.] Ideo enim a talibus laudari voluit 
ne videretur hxc sapientia humana, sed divinitus 
data. Et ideo fecisti, ut destruas inimieum id est 
Judz:um, et ultorem vel defensorem. Judaeus 
enim inimicus est Dei, dum Patrem solum defendit, 
quia qui non honorificat Filium, non honorificat 
Patrem (Joan. v). Vel, inimicus est voto, et ultor 
scilicet su: secte defensor. 


VEns. & —« Quoniam videbo ccelos tuos, opera 
« digitorum tuorum, lunam et stellas qua tu fun- 
« dasti. » 


Quoniam videbo, quasi dicat, vere perfecisti lau- 


125 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VIII. 


126 


dem, et destrues inimicum, quoniam videbo celos A Dei beneficio dignum, [Gl. int.| quasi dicat, et quia 


tuos, [Rem., Alcuin.] id est, prevideo jam per Spi- 
ritum sanctum apostolos, et videbo etiam presen- 
tialiter in posteris. Hoc dieere, bene convenit pri- 
mitivis. Ccelos dico, qui sunt. opera digitorum tuo- 
rum, [Cassiod.] quia eooperatione Trinitatis instru- 
celi sunt que Trinitas in tribus digitis significatur 
hie, ut ibi : Qui appendit tribus digitis molem terre 
(Isa. x1). [Hier., Aug., Aleuin.|] Et per eos colos, 
videbo zdificari lunam. id est universalem Eecle- 
siam, et siellas, id est Ecclesias singulatim per 
loca diversa, vel doctores alios. Qus tamen, scili- 
cet lunam et stellas, vel quas scilicet stellas u£ fun- 
dasti non illi. Apostoli enim ministri sunt zedifi- 
cationis ; tu vero auctor vel fundator. Vel aliter ab 
illoloco, Ex ore, et proceditur de illa sententia, 
in qua ecelos appellavit Scripturas. [Aug.] Quia er- 
£o dixerat Christum excedere omnium Sceriptura- 
rum eloquia, forte videretur quod per Seripturas 
ad ejus notitiam parvuli pervenire, vel ascendere 
non valerent. Hoc autem removens, dicit eum 
etiam infantibus Seripturas humiliasse, per quod 
et ipsi magnificentiam Dei caperent, et inimici de- 
struerentur. Et hoc est, super Scripturas elevatus 
est Filius. Et per illas tamen, perfecisti laudem ex 
ore infantium et lactentium, id est illas Scripturas 
inclinasti infantibus et lactentibus ad ascendendum, 
ut sic foret laus perfecta, quod est per Seripturas, 
quas infantibus inclinavit. Unde alibi : Inclinavit 
calum et descendit (Psal. xvir). Et hoc fecisti pro- 
pter inimicos tuos, scilicet inimicos crucis Chri- 
sti destruendos. Et quasi exponendo subdit, scili- 
cet ut destruas inimieum et defensorem et accipit 
eosdem per inimicum et defensorem, quos dixit ini- 
micos omnes, scilicet qui cruci Christi contradi- 
cunt, qui destruuntur cum videntur, id est intelli- 
guntur Seripture, usque ad infantium capacitatem 
ducla, et per eas usque ad robur nutriuntur, et ad 
sublimitatem intelligenti: eriguntur. De quibus 
subdit, quoniam videbo colos. Et vere destrues, 
dieit propheta, in persona Ecclesie, quoniam vide- 
bo eclos tuos, [Rem.] id est, intelligam Scriptu- 
Tas sacras, quae sunt opera digitorum tuorum, id 
est Spiritu Dei fact:e sunt, cujus septem sunt dona, 
cum sit unus spiritus, sieut plures digiti sunt in 
una manu. [Aug.] Et videbo lunam, id est univer- 
salem Ecclesiam ; et stellas, id est Ecclesias singu- 
las, vel doctores. Quae vel quas tu fundasti in ccelis 
velin eisdem Seripturis collocasti quas eclorum 
vocabulo positas credimus. 


VEns. 5. — « Quid est homo quod memor es ejus? 
« aut filius hominis quoniam visitas eum ? » 

Quid est homo. [Cassiod., Alcuin.] Secunda est 
pars, ubi dieit naturam hominis olim vitiatam in 
Christo super omnia exaltatam : prius enim osten- 
derat omnipotentiam deitatis. Ideoque congrue in 
hac parte agit de exaltatione humanitatis ; sed pra- 
mitit de humiliatione totius human:e 
ostendens nullum esse penitus homini 


natura, 
meritum 


omnia hzc per Filium sunt, ergo quid est homo, etc. 
Vel ita continua. Elevata est magnificentia tua, ef 
quid est homo quod memor es ejus ? aut filius homi- 
nis. [Aug.] Per hominem accipiuntur peccatores ; 
per filium hominis, spirituales. Disjunctio enim in- 
nuit distare inter hominem et filium hominis. Om- 
nis enim filius hominis, homo est; sed non econ- 
verso : ut Adam qui fuit homo, sed non filius homi- 
nis. Homo ergo hic accipitur ; omnis qui portat 
imaginem terreni, id est omnis peccator carnalis ; 
filius hominis accipitur omnis qui portat imaginem 
coelestis, id est Christi. Et merito novus homo fi- 
lius hominis dicitur, quia novus ex veteri quadam 
mutalione fit. Spiritualis enim regeneratio, qua 
innovatur mutatione vitm zeternz atque secularis, 
a Deo inchoatur, utrumque vero respicit miseri- 
cordia Dei ; sed illum quasi longe sejunctum a Deo ; 
istum, id est filium hominis quasi presentem. [Cas- 
siod.] Ideoque cum despectu pronuntians, ait, Ho- 
mo peccator terrenus, quid est quod tu es me- 
mor ejus, quasi longe positi? cujus Deus memor 
est, |Aug.] dando salutem temporalem, scilicet be- 
nedictionem sinistrze. Unde alibi : Homines et jumen- 
tasalvabit Dominus (Psal. xxxv). Aut filius hominis, 
id est spiritualis, qui portat imaginem ccelestis, 
qui est? Quoniam tu visitas eum, [Aug. Gl. int.] 
quasi presentem, qui prope est Deo munditia vi- 
ἰώ. Et ideo praesens visitatur, id est lumine vultus 
Dei illustratur. Unde alibi : Signatum est super nos 
lumen vultus tui, Domine (Psal. 1v), a peccatoribus 
vero longe est salus. Vel per hominem accipit ge- 
neraliter quemlibet hominem, et per filium homi- 
nis Christum hominem. Et est. Quid est homo [Cas- 
siod.| quilibet vilis et miser. Quod memor es ejus ; 
ejus memor est Deus miserendo. Aut filius homi- 
nis. Hie voce surgendum est, id est homo Christus, 
quid est? quoniam per eum visitas eum, scilicet 
hominem : quod fuit cum Verbum caro factum est 
(Joan. 1). [Aug.] In qua incarnatione medicus cco- 
lestis venit ad infirmos, et factus est Dei Filius, 
hominis filius, de quo propter carnis infirmitatem, 
subdit. 


VEns. 6. — « Minuisti eum paulo minus ab an- 
« gelis, gloria et honore coronasti eum; et consti- 
« tuisti eum super opera manuum tuarum. » 


[Aug., Cassiod.] Minuisti eum, quasi dicat, non 
modo in alis humana natura est humiliata, sed ὦ 
etiam in ipso Christo, quia minuisti eum qui est 
caput omnium fidelium ; Minus ab angelis, [Gl. 
int.| quia passibilis, et mortalis, sed paulo quia in 
aliis superat angelos quibus imperat. Dico minui- 
sti, sed postea, coronasti eum gloria, id est corpo- 
ris incorruptibili elaritate, e£ honore, ut omnibus 
sit venerabilis. [Cassiod.| Et bene ait, coronasti, 
quia circulus mundi qui est quasi similis coro- 
ng, ad fidem ejus venit. EL constituisti, id est 
stabilisti super opera manuum tuarum. |Aug.| Quia 


1277 


PETRI LOMBARDI 


128 


ergo et angeli sunt opera manuum Dei, et super A conclusio psalmi. Ecce quo totum tendat, quasi di- 


eos conslitutus est unigenitus Dei Filius. 


VEns. 7. — « Omnia subjecisti sub pedibus ejus, 
« oves et boves universas, insuper et pecora 
« campi. » 

Omnia, ete. [Gl. int.] Dieo quod constituisti. su- 
per opera omnia, quidem subjecisti sub pedibus ejus, 
id est sub dominio et potestate ejus, et enumerat 
qua, sceilieet oves, ete. [Aug.] Cur relietis altiori- 
bus, scilicet exercitibus angelorum, et ipsis homi- 
nibus, hze ima dicit? Sed mystice intelligendum 
est. Oves ergo innocentes dicit. Boyes dicit illos 
qui operantes, terrenos faciunt fructificare. Et hoc 
de angelis et hominibus dieitur, ut de omnibus pro- 
bet quod subjecti sint Christo. Et est, subjecisti ei 
Oves, id est, innocentes, tam homines quam ange- 
los ; et boves, scilicet arantes, et triturantes, qui in 
vinea Domini vomere spirituali arbusta criminis 
conseindunt. [Aug., Aleuin., Rem.] Boves dico, 
universas, fernineo genere utitur, ut. notet fructifi- 
cantes, qui semine verbi Dei hominum corda fru- 
ctificare faciunt ; et illi & $8 sunt homines, et angeli. 
Insuper, etc., quasi dieat, non tantum boves subje- 
cisti ei, sed insuper e£ pecora campi. [Aug.] Per 
hoc quod dieit, insuper, distinguit hic a preedietis 
sanctis. Hzc enim sunt acina, sicut predieti sunt 
vinum. Et malos ergo subjectos Christo esse notat, 
quod dieat minus videretur. Quod significat, cum ait, 
pecora campi, id est carnales in amplitudine volu- 
ptatum, tanquam in latitudine camporum, non in 
montibus virtutum habitantes. Pecora ergo campi 
sunt homines qui in earne vivunt, ubi nihil ar- 
duum, nihil laboriosum ascendunt; sed lata via 
est cui inherent, qua ducit ad mortem. Unde et 
Abel a fratre in campo occiditur. Et subjecisti ei : 


VEns. 8. — « Volueres coli, et pisces maris ; qui 
« perambulant semitas maris. » 

Volucres cali, id est superbos (Aug., Alcuin.) 
Bene per volueres ecli significantur superbi, de 
quibus dicitur : Posuerunt in celum os suum (Psal. 
LXXII). Quorum caput dicit : Ascendam in colum, 
et exaltabo solium meum, ete. (Isa. xiv), et pisces 
maris, id est curiosos, qui perambulant semitas ma- 
ris, id est qui in profundo swculi temporalia, quz 
quasi semitze in mari eito vanescunt, inquirunt per- 
tinaci studio. Unde recte non ait, ambulant, sed per- 
ambulant : per hoe ostendens pertinaeissimum stu- 
dium inania et preterfluentia requirentium. Hec 
autem tria genera vitiorum, id est voluptas carnis, 
superbia et curiositas includunt omnia vitia : quz, sie- 
ut Joannes ait, sunt coneupiscentia carnis, ambi- 
tio scieeuli, id est superbia, et concupiscentia oculo- 
rum (I Joan. m). Per oculos namque curiositas 
maxime praevalet. De his tribus tentstus fuit Do- 
minus et Salvator, et vicit : quibus primus homo 
victus, succubuit. 


.VERS. 9. — « Domine, Dominus noster, quam 
« admirabile est nomen tuum in universa terra! » 


Domine, Dominus noster, quam. [6]. int.] Ecce 


cat. Et quia heec omnia fecisti, ergo o Domine, domi- 
nus noster,quam admirabile est nomen tuum in uni- 
versa terra ! [Aug.] Decenter principium repetit, os- 
tendens initium et finem boni ad Deum referendum. 
COLLATIO IN PSALMUM VIII : « DOMINE, DOMINUS 
NOSTER. » 


Vrgns. 3. — Ez ore infantium et lactentium perfe- 
cisti laudem. Utinam sine temeritate Neoterici He- 
braizantes verterint, Perfecisti robur, aut fortitudi- 
nem pro perfecisti laudem. Reprehendant ergo evan- 
gelistam Matth. xxr, imo Christum ipsum, qui hunc 
locum in Judaeos calumniantes retorsit : Nunquam 
legistis, inquit : Ex ore infantium et lactentium 
perfecisti laudem. Ecce Christus dicit laudem, et tu 
sapientior Christo, aut interprete Joanne evange- 
lista, qui Matthzeum, referente Theophylacto, Grze- 
cum fecit, secundum quosdam (probabilius est enim 
Mattheum scripsisse Hebraice), vis melius transferre 
robur, fortitudinem ? Quid ergo mirum, si alia loca 
non timeas labefactare, qui vel evangelistis non 
parcis ? Quid deinceps non audebunt belli homines? 
Nonne legitur, Matth. xxr, Grace χατηρτίσω oivov 
Quid ergo in mentem venit Munstero ut verterit 
fortitudinem, et in Psalmographo et in Matthzo? 
Scimus quidem dignam esse intelligentiam, quod eo 
usque fundata sit fortitudo Christi, adeo ut sit insu- 
perabilis, et testimonio infantium confirmata. Vide 
lamen si Hieronymus juxta Hebreum vertit aliud 
quam laudem. Nebiensis est nobiscum. 


Vrns. 6. — Minuistieum paulo minus ab angelis. 
Plerique, ut Faber et οι Burgensis, contendunt 
debere constanter legi, a Deo, quia habetur Hebr. 


ΘΝ ELourw. Et in eam proruperunt insaniam, 
ut dixerint et scripserint locum beatissimi Pauli, 
Hebreorum m, ad incudem revocandum, taxantes 


(1 ejus interpretem (quem ferunt quidam fuisse Lucam) 


ut perperam legatur ab angelis; sed deinceps in ec- 
clesiis psallatur : Minuisti eum paulo minus a Deo. 
Ut presentem locum eventülemus, primo non est 
disceptandum de vocabulo, quod nemo ambigit si- 
gnificare Deum et judices, principes et viros admi- 
ratione dignos ac fortitudine, atque adeo ipsos an- 
gelos, Exod. xxr : Offerat eum Dominus diis. Et 
Exod. xxu : Diis non detrahes, ponitur elohim. Ca- 
put negotii versatur cirea intelligentiam Prophetze 
et Apostoli, quam, ut reor, nequaquam assecutus 
est faber, quin multis partibus pugnat cum sensu 
prophetico et apostolico, si oeulatius introspiciantur 
precedentia et sequentia. Priemisit enim David ad- 
mirando et suspiciendo nimis unionem illam na- 
tur? human: ad verbum. Quid est homo, natura 
humana tam fragilis, tam despecta, cujus tamen 
memor es per multam miseralionem, ut assumas ad 
dignitatem unionis hypostatiez ? Deinde ut opposita 
sese ex vicinitate mutuo collustrent, ostendit ejus 
mortalitatem, et abjectionem et passibilitatem, ut 
mox subjungat gloriosam exaltationem, juxta illud 
Philipp. i1: Semetipsum exinanivit formam servi ac- 
cipiens, factus obediens usque ad mortem. Deinde, 
subsecutus : Propter quod et Deus exaltavit illum, 
ete. Dicit itaque Propheta : Minuisti eum paulo mi- 
nus ab angelis, propter mortalitatem et passibilita - 
tem, quibus angeli non sunt obnoxii. Licet igitur 
fuerit mortalis, et hinc minor angelis, tamen postea 
triumpho inenarrabili supra naturam angelicam se- 
det ad dexteram Patris. Quare continenter sub- 
texuit: Gloria e£ honore coronasti eum et constituis- 
ti eum super opera manuum tuarum.Nec obest quin 
alia ratione, Christus sit superior angelis, gratia 
capitis et plenitudinis influentia, eliam quatenus est 
homo, juxta illud Ephes. 1 : Instaurare omnia in 
Christo, que in calis et quein terra sunt, in ipso ; 


129 


οἱ δὰ Coli. : Et per eum reconciliare omnia in 
ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive 
qua in terris, sive que in celis sunt. At diceret for- 
sitan quispiam contentiosus : Qui fit ut dicatur dun- 
taxat paulum ab angelis imminutus, cum scribatur 
psalmo xxt : Vermis e£ non homo, opprobrium ho- 
minum et abjectio plebis. Quse sententia sonare vi- 
detur plurimum esse imminutum ab angelis, non 
paululum. Hoc certe ratiocinium confutat illam opi- 
nionem que. vult dici minoratum ἃ Deo, quod non 
potest intelligi seeundum naturam divinam. Igitur 
secundum humanam, cujus nulla est proportio ad 
divinam, vel post assumptam stole immortalis glo- 
riam. Contrà vero alteram nihil obstrepit, si atten- 
tius perpendas sensum Prophetze. Recipimus enim 
Christum fuisse habitlum infra abjeetissimos homi- 
nes, juxta cstimationem impiorum Judeorum et 
infidelium, cum revera ipsa sanctimonia esset ac bo- 
nitas. Unde accommodatissime dieit Propheta, paulo- 
minus, quia licet mortalitati ultro se substraverit 
Dominus, eoque angelis inferior, verumtamen ad 
unionem illam superbene dictam, si mentis oculos 
defixeris, paulo minor fuisse videbitur illa diminu- 
tio. Nec etiam absonum est quod Cbrysostomus et 
Theophylactus interpretantur de modo temporis. 
Christus quidem mortalitatem nostram induit, sed 
ad glorificationem subsecutam, brevi tempore mise- 
riis nostris fuit attritus. Sed frustra interpretamen - 
tum hoc rejicit Faber, quia y»? MEAT apud Hebraeos 
ait, non refertur ad modum temporis, sed quantita- 


COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. IX. 


130 


A tis. Nam psalmo xxxvi: Adhuc pusillum et non erit 
peccator. Heb. legitur MEAT 2,3. Et psalmo m: 
Cum exarserit in brevi ira ejus, quai manifeste re- 
spiciunt rationem temporis. Consentt Gricus βρα- 
χύτι, ad breve tempus. Verum obstrepes et vocitera- 
beris Hieronymum vertisse, paulo minus a Deo, 
juxta Heb. Huie objectioni satisfactum est in prolo- 
£o, Hieronymum tradidisse illam versionem So- 
phronio disputanti cum Judzeo, qui pene per singulos 
sermones illudere volens Sophronium, asserebat non 
ita haberi in Hebrzo, ut ipse opponebat. « Et aliud 
est, inquit, in Ecclesiis Christo credentium Psalmos 
lezere, aliud Judzis singula verba calumniantibus 
respondere. » Cernis itaque Hieronym. ita vertisse 
propter calumniosos. Hinc in Commentario hujus 
loci ait : « In Hebrz:o pro eo quod est ab angelis, 


qui dieuntur E2N55 waracum, Deum habet, hoc est 
elohim. (45) Hunc locum Apostolus in Epistola ad 
Heb. Super Christo interpretatur. Ubi perspicis 

B Hier. sentire apostolum interpretari Heb. elohim 
pro angelis. Non enim ignorabat lectionem Grzca- 
nicam epist. ad Heb. Εἰ in ea dicit Apost. : Eum 
autem qui modico quam ab angelis minoratus est 
videmus Jesum, propter passionem mortis gloria 
et honore coronatum.Juvat quod Pellicanus, Sanc- 
tes, et Munsterus,, vertunt ab. angelis. Hie, in scho- 
liis docet pro ΤΟΝ ELoHIw accipi D'ZNO'2 MALA- 
cHIM, post Heb. interpretationem et Chaldaica para- 
phrasis manifeste habet ab angelis. 


PSALMUS IX. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PRO OCCULTIS FILII 
PSALMUS DAVID. » 


Gon/fitebor tibi. Titulus in finem pro occultis filii, 
psalmus David. Cum dicitur filius, nec additur cu- 
jus, sieut hie, per excellentiam intelligitur Christus, 
qui est unigenitus Dei filius, sicut. ipse sine addita- 
mento de se ait : Si filius vos liberaverit, veri liberi 
eritis. [Aug.] Vel filius est etiam ipsius David, quia 
de eo natus, eum dicit, pro occultis nominando oc- 
culta filii, dat intelligi, quia alia ejus sunt manifesta. 
Sciendum igilur quia duo sunt adventus Christi. 
Primus, in humilitate, qui occultus fuit Judzis, qui 
cmeatis Judwis, genlibus profuit. Unde: Cecitas 
contigit Israel, ut plenitudo gentium intraret 
(Rom. x1). Secundus in. majestate, qui. omnibus erit 
manifestus. Duo etiam sunt judicia Dei, scilicet oc- 
cullum , quod nune agitur , quod incipit ἃ domo 
Dei, id est occultum Dei judicium est poena, qua 
nunc quisque hominum vel exercetur ad purgatio- 
nem, vel monetur ad conversionem. Vel, si contem- 
nit Dei vocantis disciplinam, exececatur ad damna- 
lionem. Manifestum judicium erit in ultimo , cum 
cuique retribuel juxta merita. Hic ergo agit de oc- 
cultis, id est de humili adventu, qui excatis Judcis 
profuit gentibus, et de pcena qua judicat purgando, 
convertendo, excaz»cando. Et est sensus tituli ; Psal- 
mus iste, David prophet, qui hic loquitur in per- 
sona Ecclesi dirigens nos in finem, idest in. Chri- 
stum, est pro occultis, |Gl. int.] id est, agit de oceul- 
lis filiis, scilicet Dei. Vel filii ipsius David, de quo na- 


(tus est Christus secundum carnem. Intentio : mo- 
net ut non casu vel fato, quis credat nundum regi, 
sed justo judicio Dei. Modus. Quinque sunt parlitio- 
nes : [Cassiod.] Primo, Propheta lzetus psallit quia 
cultura diaboli adventu Christi destruitur, et Chri- 
stus regnat, judicat, adjuvat; secundo, fideles pro- 
vocat ad laudem, ibi : Psallite Domino ; tertio, fi- 
nem malorum venturum peccatoribus cum Antli- 
christo predieit, ibi : Convertantur peccatores ; 
quarto, mala temporis Antichristi pertraetat, ibi : 
Ut quid, Domine ; quinto precatur judicium maturari, 
ut sanctorum mala finiantur, ibi : Exurge, Domine. 
|Aug.| Contra illos ergo qui de flore malorum.et 
labore bonorum murmurant, putantes non divina 
dispositione, sed casu hoe contingere, loquitur hic 

D Propheta. 

VEns. 1. — « Confitebor tibi, Domine, in toto 
« corde meo : narrabo omnia mirabilia tua. » 

Confitebor tibi, quasi dicat : quidam murmurant et 
detrahunt, sed ego confitebor tibi, Domtne, id est 
laudabo te, quieunque detrahat ; [Gl. int.] et hoe in 
Lole corde meo, eLnon in parte, M €» ut faciunt illi 
qui quedam opera Domini approbant, quaedam blas 
phemant, sed ego, Confitebor in toto corde meo, 
[Aug.] quia in nullo de providentia Dei dubito ; sed 
omnia recte agi sentio, quie stulti lemere et casu agi 
putant. Et. etiam. narrabo aliis mirabilia tua, non 
nostra , et omnia , scilicet visibilia el invisibilia : om- 
nia enim narrat.qui de visibilibus transit ad invisibilia, 
αἱ qui dicit eum quod Lazarum suscitavil in corpore, 


(43) Hie adverte Erasm. ad Heb. τι, sensisse commentarios Hier. esse et probasse, quos postea insectatur, ut de- 


elaratur in prologo. 


131 PETRI LOMBARDI 132 


Paulum suscitasse in mente : quod majus est et ex- À 


cellentius. Vel : Narrabo omnia mirabilia tua, id est 
quacunque dicam de tuis, operibus, sunt mirabilia. 


Vrns. 2.— « L:zetabor et exsultabo in te : psallam 
« nomini tuo, Altissime. » 

Letabor.|3l. int.] Non solum aliis narrabo, sed 
letabor et exsultabo, quod plus est quam Letari. 
[Cassiod.] Exsultatio enim est intensissima letitia. 
Letabor dico, et exsultabo, in te, [Aug., Gl., int.] 
non in secularibus, non in jucunditate rerum 
labilium, sed in oceultis filii : alibi, non est vera 
letitia, e£ psallam opere, nomini tuo, exsultando, o 
Altissime : quod faciam ut eo exemplo psallant et 
alii. Deinde causam laudis subjicit, dicens : 

Vrns. 3. — « In convertendo inimicum meum re- 
« trorsum : infirmabuntur et peribunt a facie tua. » 


In convertendo, eic. [6]. int.|] Eece quare pre- 
dicta facit, quasi dicat, ideo lzetabor et psallam quia 
in convertendo inimicum meum, |Hier., Rem., Gl. 
int.] scilicet. diabolum retrorsum, id est quia, dum 
diabolum convertisti retro amisso jure, qui ante ad- 
ventum Christi pr:ecedebat, ut dux itineris mortis 
infirmabuntur, |Aug.] id est infirmantur impii, ut 
nihil possint vel velint contra pios. E£ peribunt quia 
non erunt impii, juxta illud : Converte impium, et 
non erit (Prov. xit, 7). Et hoc a facie tua, scilicet a 
cognitione Dei, quia iniquitatum eorum non recorda- 
bitur. Ita periit ille qui dixit : Vivo ego, jam non ego ; 
vivit vero in me Christus (Gall.1). Vel in malo po- 
test accipi, quia diabolum convertistiinfugam. Et ideo 
membra ejus, infirmabuntur, in malis, [Hier., Rem., 
Alcuin] ut nihil nocere possint bonis. Et peribunt in 
die judicii. À facie tua, id est ab impugnatione tua, 
cum dices : 16, maledicti, in ignem eternum 
(Matth. xxv). Deinde, ostendens per quid conversus 
sit diabolus retro subdit : 


Vrgns. 4 — « Quoniam fecisti judicium meum et 
« causam meam ; sedisti super thronum qui judicas 
« justitiam. » 

Quoniam fecisti, quasi dicat : Conversus est retro 
inimicus, et. perierunt impii; [6]. int.] sed quo- 
modo hoc ? et per quid ? ecce, quoniam fecisti judi- 
cium meum, hoc fuit, scilicet quando judicatus est 
Christus, et sententia in eum data, e£ causam, quam 
Christus egit contra impios accusatus. Judicium 
dico et causam meam et meum ; quia mihi servie- 
runt, et ad utilitatem meam fuerunt. [Aug.]| Qualiter 
et nautze dicunt ventum suum, quo utuntur ad bene 
navigandum , sedisti, vel sedes, quasi dicat : Fe- 
cisti causam meam per hoc, quia sedisti, vel sedes, 
o Deus Pater super £hronwm, |Rem.] id est, super 
animam Christi, quia Deus, scilicet Pater, erat in 
Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor v). Tu, 
dico, sedisti, qui judicas, o Pater, justitiam, scilicet 
ui Christus moriatur pro genere humano. Et per 
hoc. 

VrEns. 5. — « Increpasti gentes et periit impius ; 
« nomen eorum delesti in zternum, et in seculum 
« seculi. » 


Increpasti, id est terruisti, gentes de peccalis. Vel 
ad Christum dirigitur sermo. Sedisti, quasi dicat : 
fecisti judicium, [Aug.] et, o Christe, sedisti, vel 
sedes, post resurrectionem, super thronum, id est, ad 
dexteram Patris. Tu, dico, sedes, qui judicas, id est 
judicabis, in fine justitiam, quia Christus in fine juste 
judicabit, cui Pater omne judicium dedit (Joam. v). 
Dico sedes ad dexteram Patris. Unde mittens Spiritum 
sanctum in apostolos, et per apostolos, increpasti 
gentes pro peccatis. Et sie, periit impius, factus pius. 
Vel impius, id est diabolus, periit amissa potestate 
a Deo. Periit impius, quia delesti nomen eorum, im- 
piorum. Non enim dicuntur impii qui Deo credunt. 
Et hoc in eternum, vel in seculum, scilicet praesens, 
et in seculum seculi, scilicet eternum. Saeculum est 
hoc prasens, quod volvitur vicissitudine temporum 
sibi succedentium ; seculum seculi est zeternum, 
quod incommutabili zeternitate consistit, cujus istud 
seculum imago est et umbra. Vel quod dicit, in sz- 
culum saeculi, determinatio est et expositio prace- 
dentis, scilicet in aeternum, ne dicendo, in zternum, 
hoc przesens seculum acciperes. Delesti ergo nomen 
impiorum in zeternum et in seculum szeuli [6]. int. ], 
quia amodo nihil poterunt in populo Dei tranquillo. 
Et vere, quia. 

Vzns. 6. — « Inimici defecerunt framez in finem; 
» et civitates eorum destruxisti. » 

Framec inimici genitivus casusest, [Aug., Gl. int.] 
id est rebelliones diaboli, et diversi errores quibus 
animas occidit, defecerunt in finem, id est per Chri- 


C stum in primo adventu ex parte, et in secundo ple- 


narie. [Aug.] Iste finis est, ille gladius quem vibravit 
Deus aperte, judicas. Unde supra in alio psalmo 
dixit : Gladium suum vibravit, qui modo occulte ju- 
dicat usque ad quem aperte judicantem in futuro 
aliquid valent hostis frames ; sed tunc deficient pe- 
nitus, quando palam vibrabitur. Et nunc eo occulte 
judicante des£ruxisti civitates eorum, id est muni- 
tiones. [Hier., Aug.] scilicet illos in quibus diabolus 
regnat, ubi dolosa et fraudulenta concilia, quasi cu- 
ri& locum obtinent. Cui principatui, quasi satellites 
et ministri adsunt officia singulorum membrorum, 
sicut oculi ad curiositatem, aures ad lasciviam, ma- 
nus ad rapinam, et in hunc modum czatera membra 
tyrannico principatul, id est perversis consiliis mi- 
litant. Hujus civitatis, quasi plebs est, omnes deli- 
cate affectiones, et turbulenti motus animi, quoti- 
dianas seditiones in homine agitantes. Has ergo 
civitates ubi rex, ubi curia, ubi minister, ubi plebs 
invenitur, dextruxisti, ut excluso diabolo serviant 
justitiae. Et ideo. 


VEns. 7. — « Periit memoria eorum cum sonitu; 
» et Dominus in sternum permanet. » 


Memoria eorum perüt. [6]. int.] Apud Deum, ne 
puniat. Vel, memoria eorum, id est impiorum periit, 
id est ritus eorum excidet. Periit, dico, cum sonitu, 
vel strepitu, id est et strepitus et tumultus impietatis 
periit. [Aug.] Vel ideo dicit, cum strepitu, quia, cur 
impietas evertitur, strepitus fit, quia non venit ad 


133 


summam parcem, nisi qui cum magno strepitu cum 
vitiis pugnavit. Vel de futuro potest accipi totum ab 
illo loco. [Cassiod.] Inimici, id est diaboli ; frame, 
id est virtus diaboli ; defecerunt in finem, id est in 
fine seculi destruetur; et civitates eorum, id est, 
populos ejus; destruxisti, id est, destrues. Nota 
quod pluraliter dicit, eorum, cum supra dixit sin- 
gulariter, inimici, quia, cum plures sint daemones, in 
malitia similes sunt, et quasi unum. Sequitur, per- 
jit, id est peribit, in futuro, memoria eorum cum 
sonitu, id est cum magno clamore, ut fit cum res 
prospere gravi fine clauduntur. [Aug.] Sed contra 
Dominus permanet in zeternum, frustra ergo contra 
eum nisi sunt impii. 

VEns.8. — « Paravit in judicio thronum suum; 


« et ipse judicabit orbem terre in cquitate, judi- B 


« eabit populos in jusütia. » 

Paravit thronum suum. [Aug.] Dico, Permanetin 
eternum et judicabit, quia paravit thronum suum, 
id est judieiariam potestatem in judicio, id est cum 
judicatus est, [Cassiod.] quia per patientiam. ccelum 
acquisivit, et potestatem judicii. Nam, quia in humi- 
litate judicatus est, in majestate judicabit [Aug.]. 
Unde subdit, et ipse judicabit tandem aperte orbem 
lerra, id est mundum ipsum, ut habeat incorrupti- 
biles qualitates, et ut sit purgatus, [6]. int., Aug] 
Vel de toto orbe, gentes omnes, judicabit dico, n 
aequitate meritis reddens digna. Et repetit aliis ver- 
bis, judicabit populos, hoc est quod dixit orbem ; in 
justitia, hoe est quod dixit, in :quitate. 

VEns. 9.— « Et factus est Dominus refugium 
« pauperi, adjutor in opportunitatibus, in tribula- 
« tione. » 

Et factus, [Aug., Gl. int.| quasi dicat, in futuro 
judicabit, et interim ut inimicus retro conversus non 
noceat, Dominus factus est. refugium, in malis vi- 
tandis, sed hoc non nisi pauperi, id est illi qui nil 
amat in transitoriis οἱ quantum est cum qui judex 
est esse refugium pauperi, qui nihil mundi cupit ? Et 
ipse est etiam adjutor in agendis bonis. In quibus 
est adjutor et refugium ; in opportunitatibus, id est 
in his in quibus opus est. Deinde exponit opportu- 
nitates, scilicet in £ribulatione posito est adjutor et 
refugium. Dulce auxilium et refugium est, quod in 
necessitate datur. [Cassiod., Aug.| Tribulationes 
bene dicit opportunitates, quia non opportunius 
avellitur homo a szeculo, nisi his voluptatibus nuga- 
loriis et perniciosis labores et dolores misceantur. 


Vgns. 10. — « Et sperent in te qui noverunt no- 
* men tuum, quoniam non dereliquisti quzrentes 
* te, Domine. » 

Et sperent, [6]. int.] quasi dieat : Et quia refugium 
es et adjutor, ideo, o Domine, sperent in te, non in 
sieculo, qui noverunt nomen tuum |Aug..] Quod fa- 
ciunt, eum desinunt sperare in rebus swculi: tunc 
enim illos aversos seculo et querentes ubi figant 
spem, excipit cognitio nominis Dei. Nomen autem 
scitur, eum illi eujus est nomen cognoscitur. Nomen 
&ulem Dei est Dominus Unde : Qui ascendit super 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IX. 


134 


À occasum, Dominus est nomenilli (Psal. xxvi). Quod 
nomen bene novit, qui libenter ei ut Domino servit. 
Vel nomen Dei est : Quiest. Unde Dominus dicit ad 
Mosen; Ego sum qui sum. Et hcc dices filiis Israel : 
Qui est, misit me ad vos (Exod. n1). Quod nomen 
recte intelligit, qui spem non ponit in rebus his, 
quie temporis volubilitate preterfluunt, nihil ferme 
habentes, nisi erit et fuit, quoniam quod in illis fu- 
turum est, cum venerit, sit statim preteritum, et 
exspeetatur cum cupiditate, et amittitur cum dolore, 
non tenetur cum certitudine. Et ideo nemo speret 
in transitoriis, sed in eo, eujus essentia non novit 
preteritum vel futurum, quoniam non dereliquisti, 
[Aug., Gl. int. ] quasi dicat : Vere adjutor es et re- 
fugium, quoniam non dereliquisti, etsi ad horam 
videtur, querentes te, Domine, cum quo nemo potest 
quaerere transitoria: Nemo enim potest duobus do- 
minis servire (Math. v1). 


Pans ir. VEns. 2. — « Psallite Domino qui habitat 
« in Sion ; annuntiate inter gentes studia ejus. » 
Psallite Domino, [Aug.] Secunda pars, ubifideles 
provocat ad laudem Propheta, respiciens beneficia 
presentis temporis et futuri, quasi dicat, et quia 
Dominus non dereliquit quirentes se, ergo, o vos 
quos quzrentes non dereliquit, psatlite Domino, 
[Hier.] id est laudate Dominum, eum prcwdicando, 
et opere quod predicatis implendo. Domino dico. 
Qui habitatin Sion, id est in presenti Ecclesia, [Aug.] 
quie nunc per speculum contemplatur Deum. Sieut 
enim Jerusalem, quzinterpretatur visio pacis, signi- 
(1 ficat superccelestem Ecclesiam, ita Sion gestat ima- 
ginem Eeclesie, quz nunc est. Quia Sion interpre- 
tatur speculatio, quee modo agitur, ut perveniamus 
ad pacis visionem, id est de Sion in Jerusalem. 
Quzlibet autem studiosa speculatio it in errorem, 
nisi Dominus in ea habitet, annuntiate inter gentes 
studia ejus, qu;e habet erga suos. Qui sunt illa? 
Hac, scilicet : 


Vzns. 12.— «Quoniam requirens sanguinem eorum 
» recordatus est ; non est oblitus clamorem pau- 
» perum. » 


(Quoniam ipse requirens ultionem, quam exercet 
contra occisores, sanguinem eorum recordatus est, 
ipsorum occisorum consolando eos, et glorificando. 
Velita: Annuntiate inter gentes studia ejus, [Hier., 
Aug.| id est mandata ejus, in quibus studendum 
est. Sed, quasi dicant qui missi sunl evangelizare : 
Nemo credit nobis, sed occidimur, respondet : Non si- 
ne fructu 2 ternitatis occiduntur missi a Christo. 
Quoniam Dominus requirens ultionem, id est san- 
guinem eorum in judicio futuro, ubi poma occisori, 
et gloria occiso erit, recordatus est suorum, glorifi- 
cando eos et consolando, et in terrores puniendo. 
Recordatus autem dieit, non quod oblivio cadat in 
Deum, et post oblivionem memor fiat, sed quia post 
longum tempus futurum estjudieium : οἱ dieitur hoc 
secundum affectum infirmorum, qui oblitum putant, 
quia non tam cito fit ut volunt. Quibus etiam addit, 
et non est oblitus clamorem pauperum, quasi dicat, 


135 PETRI LOMBARDI 136 


dixi, Recordatus est, per quod videturífuisse oblitus, A et collocas me in portis filie Sion, id est in pro- 


imo nonest oblitus clamorem pauperum, ut putatis. 
Et si dixi, recordatus, hoc dieit contra querentes , 
qui pro dilatione putant Deum oblitum. Quis autem 
fit ille clamor pauperum, ostendit : 

Vrns. 13. — « Miserere mei, Domine, vide humi- 
» litatem meam de inimicis meis. » 

Miserere mei, etc. [6]. int.| Ecce ille clamor. 
Unus pro omnibus loquitur, ete. , in sua persona 
dicit quod unusquisque petit, sic inquam : Miserere 
mei, Domime, vide contuitu misericordie Aumili- 
tatem meam. Aspectus Dei, auxilium est, qui, cum 
sit lux, tenebras fugat serenans mentem. Et est 
sensus : Vide humilitatem, id est adjuva humilita- 
tem meam, quie, quanta sit, destimatur, de inimicis 
meis, de superbia quippe inimiei cstimatur humi- 
litas patientis, quia tantum hi humiliantur quan- 
tum illi extolluntur. Tu, dieo, vide. 


Vrns. 14. — « Qui exaltas me de porüs mortis 
» ut annuntiem omnes laudationes tuas in portis fi- 
» li: Sion. » 


[Aug., Cassiod.] Qui exaltas me, id est longe 
me facis, de portis mortis, id est ab omnibus pravis 
cupiditatibus, quibus itur ad morlem. Mors autem 
est ipsa letitia, quae jam habetur in hae vita in 
perfruendo cupitis. Unde Apostolus : Vidua, que in 
deliciis vivit, mortua est. |I Tim.,v.] Ad quas delicias 
per cupiditates tanquam per portas mortis venitur. 
A quibus ideo me elongas, u£ annuntiem omnes lau- 
dationes [6]. int., Aug.| Quia, quidquid dico, lauda- 
tio Dei est. Annuntiem dico, ego existens et exi- 
stentibus, in-portis filie Sion. Port fili: Sion sunt 
optima studia per qua venitur in sancta Ecclesia 
ad visionem pacis, ubi non erit aliquid. quasi. non- 
dum sit, nec fuit, quasi jam non sit ; sed est tantum 
id quod est, et ipsa est ctternitas. In hisergo por- 
tis bene annuntiantur omnes laudes Dei, ut petenti- 
bus detur sanctum, et non canibus (Matth. vii), qui 
malunt pertinaciter latrare quam studiose quierere. 
Et sunt hx port:e contra przedietas portas. Ille nam- 
que sunt port morlis, he porte vite. Filia vero 
Sion est Ecclesia, Sion enim omnes Ecclesias gene- 
ravit mundi, quia ibi natus est. Christus, unde fides 
incepit. Vel portz:e mortis sunt corporei sensus, à 
quibus exaltantur qui quaerunt, non quie videntur, 
sed quz non videntur. Et portze fili:e Sion sunt sa- 
cramenta, et initia fidei, qux pulsantibus aperiun- 
tur, ut perveniatur ad occulta, qui? nec oculus vidit, 
nec auris audivit (I Cor. 11). Et est sensus : Exaltas 
me de portis mortis, id est ab appetitu tempora- 
lium quinque sensibus subjacentium. Ad quid ? Ut 
annuntiem omnes laudes tuas his qui sunt in portis 
filie Sion, id estin sacramentis et initiis fidei. Aliter. 
[Hier., Gl. int.| Portz? mortis sunt hzretiei, vel 
eorum dogmata. Porte vitze sunt, prophet:e, apo- 
stoli et eorum doctrina, qui per bonam doctrinam 
ad vitam ducunt, sic hzretici per malam doctri- 
nam trahunt ad interitum. Et est : Qui exaltas me 
de portis, mortis,id est ἃ doctrina hcreticorum ; 


phetis et apostolis, id est in doctrina prophetarum 
et apostolorum , ut ibi annuntiem omnes laudes 
tuas. 


VEns. 15. — « Exsultabo in salutari tuo, infixee 
» sunt gentes in interitu quem fecerunt. » 


Exsultabo. [Aug., Alcuin.| Hucusque fuit cla- 
mor pauperum, quem non obliviscitur Deus: in- 
de dicit Ecclesia, qua aflligitur, se gaudere, et asse- 
rit se salvari, dicens : Exsultabo. (Quasi dicat : Quia 
exaltas me de portis mortis : ideo, exsultabo in salu- 
tari tuo, id est in Jesu Christo. Spe enim jam sal- 
và est Ecclesia. Ego exsultabo sed, gentes, volen- 
tes occidere corpora sanetorum ἐπα sumt im in- 
Leritu anim: quibusdam clavis peccatorum confixze, 
id est moriuntur in anima. In interitu, dico, quem 
fecerunt. [Aug., Cassiod.]. Poena enim cuique 
est sua iniquitas. Deinde, quomodo suis peccats 
quique constringantur, ostendit dicens : Et 


Vrns. 16. — « In laqueo isto quem absconderunt, 
» comprehensus est pes eorum. » 

[Aug. ]. In laqueo isto etiam , quem  absconde- 
runt, id est in fraude quam tegunt, comprehensus 
est pes eorum, id est affectus eorum. Laqueus oc- 
cultus est dolosa cogitatio ; pes animse amor est. 
Qui si pravus est, dicitur cupiditas vel libido ; si 
rectus est, dicitur charitas : amore enim mo- 
vetur anima, quasi ad locum quo tendit, id est 
ad delectationem bonam vel malam, quo se perve- 
nisse per amorem letatur. In laqueo ergo isto 
quem absconderunt, id est in fraudulento consilio, 
pes eorum, id est amor qui per fraudem venit ad 
vanam lwtitiam, comprehensus est, quia illa dele- 
ctatio alligat eos, ut inde abrumpere amorem, et ad 
utilia vertere non audeant. Si enim conentur, do- 
lor est deserere qux delectant, et ille dolor non 
sinit abscedere. Et hxc fiunt oceulto Dei, judicio 
quo nunc judicat. Unde subdit : Et 


VEns. 17. — « Cognoscetur Dominus judicia 
» faciens in operibus manuum suarum comprehen- 
» sus est peccator. » 


Cognoscetur Dominus. [Gl. int.] Hic a suis, fa- 
ciens judicia, vera, secernens, scilicet hic, merito 
non loco, malos a bonis. Deinde, quomodo erucien- 
tur mali hie et qua judicia faciat, ostendit subdens, 
in operibus manuum suarum. Quasi dicat : Hzec sunt 
judicia quae facit, scilicet, peccator comprehensus 
est in operibus, etc., quod, qui non a Deo procedit, 
quo cruciat eos, sed ab eis quia ipsa peccata sunt 
eis crucitatus et tormenta. Deinde non optando, sed 
predicendo subditur : 

Pans nr. Vrens. 18. — « Convertantur peccato- 
» res in infernum ; omnes gentes qui obliviscun- 
» tur Deum. » 

Convertantur. Tertia pars secundum  Augusti- 
num et est hic canticum diapsalmatis, id est in hac 
tertia parte est diapsalma, ubi est et canticum, 
Scilicet quasi occulta letitia separationis, id est de 
separationis quze hic fit inter bonos et malos, non 


131 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IX. 


138 


loco sed affectu. Horum ergo separationem pradi- A conspectu tuo, [^ug.] id estin oceulto, quod pauci 


cens Propheta, ait, convertantur peccatores in infer- 
num, id est illaqueentur delectatione mortifera. Et 
quos dixerit peccatores, aperit, scilicet omnes gentes 
que obliviscuntur Deum. Quasi dicat : Sicut non 
probaverunt Deum habere in notitiam sui, ita det 
illos Deus in reprobum sensum. Vel de futuro judi- 
eio potest aecipi totum ab illo loco, cognoscetur. 
[Cassiod.] Quasi dicat : Hie comprehensus est pes 
eorum in laqueo, et in futuro damnabuntur. Quia co- 
gnoscetur in futuro judieio ab omnibus Do- 
minus faciens vera judicia, quando secernet etiam 
loco malos a bonis. Inde scietur Dominus vera judi- 
cia facere quia comprehensus est peccator in ope- 
ribus manuum suarum, id est peccator suis ope- 
ribus constringetur, non eorum memoria tantum 
punietur, ut quidam falso putant, sed pro qualitate 
operum, damnatus pcenis exterioribus. 

Convertantur. Tertia pars secundum Cassiodo- 
rum, ubi peccatoribus cum Antichristo finem malo- 
rum predicit. Quasi dicat: Hoc interim est quod 
gentes infix& sunt in interitu, et pes comprehensus 
est in laqueo ; sed tandem convertantur, id est con- 
vertentur peccatores, ne in suis voluptatibus gau- 
deant. Convertentur, dico , in infernum, ne alibi 
mittendos se putent, scilicet omnes gentes quz obli- 
viscuntur Deum. 


Vgns. 19. — « Quoniam non in finem oblivio 
« erit pauperis ; patientia pauperum non peribit in 
» finem. » 


Quoniam nonin f[imem. Quasi dicat : Non est o- 
blitus Deus clamorem pauperum et vere, [Aug.] 
quoniam oblivio pauperis non est apud Deum in 
finem, vel fine,id est pauper non erit in fine in 
oblivione; et si hic videtur, cum mali florent feli- 
citate seculi, et justi laborant. In fine mundi 
non contemnentur pauperes: et hoc propter patien- 
tiam. Unde subdit ; ez patientia pauperum non per- 
ibit in finem, et propter hoc precipue memor 
erit Deus pauperis, scilicet, propler patientiam, 
qua modo opus est ad ferendos malos, qui jam se- 
parati sunt voluntatibus, donee finaliter, id est in 
ultimo judicio, separentur localiter. De quo judicio 
subdit. 


Vgns. 20. — « Exurge, Domine , non confortetur 
* homo, judicentur gentes in conspectu tuo. » 


Exurge, Domine. [Cassiod] Precatur hic futurum 
judicium Propheta. Loquens enim de fine sseculi 
prospexit cordis illuminatione adventum Anti- 
christi. [6]. int.] Unde quasi territus exclamat, 
exsurge, Domine. Quasi dicat : Dico quod non per- 
ibit patientia pauperum. Ut autem non pereat, 
exsurge, Domine, ad judicandum, e£ non conforte- 
tur, [Cassiod.| id est non prevaleat super eos, 
homo purus, non Deus sicut fingeL; sed ante, judi- 
centur gentes, id est per eum preecipitentur in pec- 
catum, Et hoc quod dicitur de Antichristo est in 


PaTRoL. CXCI. 


sancti et justi vident et intelligunt. Et o. 

Vrns 21. — « Constitue, Domine, legislatorem 
« super eos, ul sciant gentes quoniam homines sunt.» 

[Gl. int., Hier., Aug.] Domine, quia te et legem 
tuam noluerunt. Constitue Antichristum, legisla- 
lorem, pravum super eos , id est in ruinam eorum, 
[Gi. int. , Aug.| et sie gentes, id est in genti- 
liter viventes, sciant, id est cruciati experian- 
tur, quoniam homines sunt,id est quod stulti fue- 
runt. Quasi dieat : Quia nolunt esse filii hominis, 
id est novi, sint homines veteres, veteri homini, id 
est peccatori servientes. 

Pans 1v. VEns. 22. — « Ut quid, Domine, reces- 
« sisti longe ; despicis in opportunitatibus in tribu- 
« latione. » 

Ut quid, Domine. |Cassiod., Alcuin]. Quarta pars. 
Ubi mala illius temporis pertraetat, quorum nimie- 
tate permotus dieit Deo : Ut quid, Domine, etc, 
[Aug.] Quia enim illi licebit tanta facere, ut. Deus 
putetur, subdit quasi vocem gementium et queren- 
tium de dilatione judicii, dicens : Ut quid, elc., 
quasi dicat, gentes judicentur, sed a tuis, o Do- 
mine, ut quid, id est, cur recessisti longe. |Cassiod.] 
Hoc videtur, lum tardat subvenire. Hoc autem 
quaerit Propheta ut simplices sanctos doceat : et 
mox quasi subito intellexerit, vel quasi sciens ut 
doceret qui scierit, solvit subdens, despicis, etc. 
[Aug.., Cassiod,| Quasi dicat : Ecce cur recessisli 
longe, quia despicis im opportunitatibus, id est, 
opportune despicis et sinis tribulari. Despieis dicit, 
secundum hoc quod videtur gementibus ; dum differ- 
tur, vel, id est saltem modico tempore auxilium 
sed opportune id facit, ita scilicet quod. 


Vrgns. 23. — « Dum superbit impius, incenditur 
« pauper; comprehenduntur in consilis quibus 
« cogitant. » 

Dum superbit impius, incenditur pauper; [Aug., 
Alcuin., Cassiod.] quasi dicat: Hoc consilio de- 
spicis, et tribulari sinis, ut incendatur pauper, desi- 
derio tui adventus, quia dum superbit impius, pau- 
per spiritu incenditur amore Dei. Vel, incenditur, 
id est purificatur ; fornax enim tribulationis ligna 
vitiorum cinerat et. aurum virtutum purgat; vel 
malos vitiat, bonos purificat. [Aug.| Ex his liquet 
quod mire providentia Dei de mali operatur. Com- 
paratione namque peccantium boni magno studio 
bons speiaccenduntur ad recte vivendum, sicut et 
per hzreses crescit, et gralior est cognitio veritatis. 
Et ipsi impii comprehenduntur in. consiliis, id est 
in cogitationibus quibus cogitant comprehendere 
sanctos. Male» enim cogitationes sunt ejus vincula. 
Et quasi quis quzereret cur hiec. sunt. malis, respon- 
det. 

VEns. 24. — « Quoniam laudatur peccator in de- 
« sideriis anim:e suze, et iniquus benedicitur. » 

Quoniam laudatur, etc. Quasi dicat : Ideo super- 
bit impius, vel. comprehenditur, quoniam peccator 


5 


139 


PETRI LOMBARDI 


140 


qui in se peceat, laudatur ἘΦ B a suis non corrigi- A — VERs. 28, — « Dixit enim in corde suo : Non 


tur, in desideriis anime suc id est impletione desi- 
deriorum  sensualitatis suc. [Cassiod,, Alcuin.] 
Hae est magna ira Dei, ut desit correctio, et adsit 
adulatio. [6]. int.; Aug., Alcuin.] Adulantium lin- 
gue alligant animas in peccatis. [Cassiod. Gl. int.] 
Deleetat enim hominem ea facere in quibus non 
solum non metuitur reprehensor, sed etiam auditur 
laudator. Unde subdit, e? iniquus, quod est nocendo 
aliis, benedicitur, quasi Deus. Et per hoc peccator, 
scilicet Antichristus. 

VrEns. 25.— « Exacerbavit Dominum peccator, 
« secundum multitudinem ire sus non qugret.» 


Exacerbavit Dominum, |Hier.] id est verum Deum 
in iram provocavit, ut ab eo puniatur. Vel ita dixi 
quod peccator laudatur in desideriis, et hoc utique 
meruit, quia peccator, scilicet Antichristus, exacer- 
bavit, vel irritavit Dominum, ut hzc patiatur, [Aug.] 
d est correctionis flagella, ab eo suspendantur. 
iAdeo exacerbavit, quod Antiehristus mon quaret 
Deum secundum multitudinem ire sue Antichristi, 
[Cassiod.] qui omnia turbulente, et crudeliter faciet. 
Vel Deus qui solet alios. querere, et a malis revo- 
care. Non quaret eum, [Aug.]id est non attendet 
peccata ejus, ut hic uleiscatur , in futuro gravius 
puniturus, Et hoc secundum multitudinem ire suc, 
id estDei. Et hoc ideo, quia Deus est multum ei 
iratus dum per íraudes et scelera ad divitias et 
honores pervenire sinit. Magna enim ira Dei est, 
quando peccantem non corripit, sed vagam licentiam 
in peccatum ruendi permittit. Unde ad peccantem 
Synagogam dicit : Recessit a te zelus meus. Non vi- 
sitabo super filias tuas et. uxores cum fornicata 
fuerint (056 1v.) Et tanta. est ira Dei, vel nequitia 
ipsius Antichristi, quia 

Vrns. 96 — « Non est Deus in conspectu ejus, 
« inquinatze sunt vle illius in omni tempore. » 

Non est Deusin conspectu ejus.[Aug.] Magnum est 
malum luce veritatis deseri, cum magnum malum 
putent homines esse oculorum corporalium cacita- 
tem, qua lux istaretrahitur. [Aug., Alcuin.] Ne- 
quitie autem su: est causa, quod Deum non habet 
ante oculos suos. Et ideo vic illius, id est cogita- 
tiones, et consilia, et opera, inquinate sunt, id 
est sordent im omni suo fempore,id est omni 


B 


G 


tempore vite suz. Vel, in omni tempore, id est ad ἢ 


comparationem omnium, qui fuerunt in aliquo tem- 
pore. Quod inde procedit, quia, o Deus, 


Vrns. 271. — « Auferentur judicia tua a facie ejus, 
« omnium inimicorum suorum dominabitur. » 

Auferentur judicia tua a facie ejus, id est, putat 
quod Deus non judicet, quia enim differtur judicium 
non putat se puniendum. Et ideo etiam inquinate 
sunt quia omnium inimicorum suorum dominabi- 
tur. Dicitur enim omnes reges superaturus, ut solus 
regnet et sedeat in templo Dei, extollens se supra 
omne quod colitur, et dicitur Deus (II Thess. 1). 
Et quia per nefarias et malas artes ad illud inane 
culmen dominationemque veniet, addit: 


« movebor a generatione in generationem sine 
« malo. » 


Dirit enim in corde suo, [6]. int.] quasi dicat : 
Vere dominabitur, quia per malas artes. Dixit enim 
in corde suo, id est apud se, extra, alia dicit, ut 
bonus videatur. Quid dixit ? Non movebor a genera- 
tione in generationem sine malo, |Aug.] idest fama 
mea non transibit de hac praesenti generatione ad 
posteros, nisi malis artibus tale culmen et tam ex- 
celsum principatum consequatur, de quo posteri 
tacere non possint. Animus enim perditus et ex- 
pers bonarum artium, atque a justitie lumine alie- 
nus; malis artibus sibi aditum molitur ad famam 
tam diuturnam, ut apud posteros etiam celebretur. 
Et qui non possunt beneinnotescere, cupiunt vel male 
dese homines loqui, dummodo nomen eorum latis- 
sime pervagetur. Velita, dixit, ego movebor a gene- 
ratione mortali, in generationem immortalem; sed 
non sine malo, id est non sine malis artibus. Puta- 
bit enim Antichristus se malis artibus, et non aliter 
venturum cum corpore de mortali generatione, in 
zlernam ; de terra in colum : quod et Simon Ma- 
gus putavit, cum sceleratis artibus colum se ar- 
bitratus est adepturum, et de humana genera- 
tione in divinam artibus magicis transiturum. 
Velita, movebitur a generatione in generationem, 
id est omnes gentes occupabo, sed non sine malo, 
id est sine peccato, quod ei proprium est. [Cassiod., 
Alcuin.] Vel ita, Ego non. movebor, hic distingue, 
id est non inquietabor, sed potius, a generatione 
presenli tendens, in generationem futuram semper 
ero sine malo, [Rem. et Alcuin.|id est sine in- 
quietatione. Deinde exsequitur ejus malitiam, di- 
cens : 


Vzns. 29, — « Cujus maledictione os plenum est et 
« amaritudine et dolo: sub lingua ejus labor et do- 
« lor. » 


Cujus maledictione, ete.[Gl. int.] Quasi dicat : 
Hoc sibi permittit ille cujus maledictione os plenum 
est, id est blasphemiis et contumeliis. [Aug.] Bene 
intra os ejus dicitur esse maledictio, non. extra, 
quia effectu caret. Valebit enim tantummodo ad 
eum perdendum, et non nocebit electis. Et os ejus 
plenum est amaritudine, id est amaris verbis, et 
minis e£ dolo, [Aug. et Cassiod.] id est blanditiis, 
quia amaritudine et dolo, id est ira et insidiis 
alios convertet. Et labor, id est iniquitas e£ dolor, 
idest pernicies , quem inde sequetur , est sub lin- 
gua ejus, non in lingua, quia tacite apud se ista 
cogitabit. Aliter extra loquetur hominibus, ut jus- 
tus videatur. [Cassiod.] Vel sub lingua ejus labor 
et dolor, id est cogitationes ejus sunt de labore 
sanctorum, et dolore corporeo, quia cogitabit quali- 
ter sanctos affligat, et occidat : quod in martyribus 
ab eo et a suis occisis patet. Vel, labor sanctorum, 
et dolor, qui est extra in poenis corporis, est sub 
lingua ejus, id est seculorum est lingua ejus que 
intus in anima nocet illa extra, [Alcuin.| quia verba 


14 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. V. 113 


ejus plus timebuntur et nocebunt, quibus prz:ecipi- À et. pro nihilo habebuntur ; sed inclinabitur et cadet 


tabitur anima, quam verbera. [Cassiod.| Deindecom- 
parat eum latroni, qui occultas insidet vias, ut in- 
terficiat innocentes, dicens : 

Vrns. 30. — « Sedet in insidiis cum divitibus in 
« occultis : ut interficiat innocentem. » 

Sedet. [Rem. Aug.| Quasi dicat : Cum morain in- 
sidiis cum divitibus hujus s:eculi, quos ditabit, et 
muneribus cumulabit, quorum falsam felieitatem, 
ad alios decipiendos, ostentabit. Insidiis dico posi- 
lis in. occultis, id est, in ambiguis, ubi non facile 
intelligitur quid appetendum sit, quidve non. Ad 
quid ibi sedet ? ut in terficiat innocentem ex inno- 
centi, faciendo nocentem. Deinde exponit insidias 
ejus, dicens : 


cum 58 ΠΟ 18. supplicia intulerit : Unde subdit : E£ 
inclinabit se et. cadet. [Cassiod.] Cum enim nimia 
felicitate in otium remiserit animum, cadet repen- 
tino interitu. Cadet dico, Cum dominatus fuerit pau- 
perum. Ecce vis. [Aug.| Ut enim museipula bene 
signat insidias, ita dominatio terrorem apertissime 
insinuat. Et merito cadet. 


Vzns. 34. — « Dixit enim in corde suo : Oblitus est 
« Deus ; avertit faciem suam, ne videat in finem. » 

Dixit enim, etc. Vel ita continua, vere inclinabi- 
tur et cadet. [Gl. int.] Quia hoc modo, dixit enim in 
corde suo. Oblitus est Deus pauperum, ut eos sal- 
vet. Vel, oblitus est Deus mei ad puniendum. 
[Aug.|] Hoc autem putare, scilicet se impunitum, 


VEns. 31. — « Oculi ejus in pauperem respiciunt ; B inelinatio est et casus. Item dixit, avertit faciem 


« insidiatur in abscondito quasi leo iu spelunca 
« Sua. » 

Oculi ejus respiciunt. [Aleuin. Cassiod.] Quasi 
dicat, misericordia et affectu im pauperem. Velalios 
sic decipit, quia oculi ejus respiciunt crudeliter in 
pauperem spiritu. [Aug.| Quia justos et pauperes 
spiritu, quorum est regnum eclorum, maxime per- 
sequetur. Et ipse insidiatur in abscondito quia ille 
nescit qui decipitur. Ipse dico, existens quasi leo 
propter vim 2m spelunca sua, scilicet propter do- 
lum [6]. int. Aug.] Recte comparatur leoni exi- 
stenti in spelunca, quia in eo vis et dolus operabi- 
tur, vis, jn imperio; dolus, in miraculis. Hxc est 
tertia persecutio, composita ex vi et fraude. Duze 


enim sunt ante persecutionem Antichristi. Prior (] 


fuit violenta, cum martiyres proscriptionibus et tor- 
mentis et c:edibus agebantur, ut sacrificarent. ido- 
lis. Altera est fraudulenta, qu: nunc fit per hzre- 
ticos et falsos fratres ; illa vero erit violenta et frau- 
dulenta. Vis per leonem ; dolus per speluncam intel- 
ligitur. Que duo in Antichristo erunt. Deinde ejus 
intentionem exponens de utroque scilicet dolo et 
vi, repetit : 

Vrns. 32. — « Insidiatur ut rapiat pauperem : 
« rapere pauperem, dum attrahit eum. » 

Insidiatur.Quasi dicat : Ad quid insidiatur? Aug.] 
Eece insidiatur ut rapiat dolo pauperem. Ecce dolus 
[Gl. int.] Item insidiatur rapere violentia pauperem, 
dum attrahit eum ad se cruciatibus. Vel econverso 
potest dici, ut prius de vi, postea de dolo agat, 
hoc modo : Insidiatur ut rapiat pauperem vi. Item, 
Insidiatur ut rapiat pauperem dolo, dum blanditiis 
attrahit eum ad se, quod tamen non minus est ra- 
pere. Deinde apertius de illis duobus subdit, et prius 
de dolo, dicens : 

Vrns. 33. — « In laqueo suo humiliabit eum ; in- 
« clinabit se, et cadet cum dominatus fuerit paupe- 
« rum. » 

In laqueo. |Aug., Gl. int.| Ecce dolus. Suo, scilicet 
qui sibisit. Vel in museipula sua. Non quidem in- 
lereipiet, ut eadat in anima, sed humiliabil eum 
pauperem. [Aug.| Quia quanta mirabiliora signa 
faciet, tanto ei saneti contrarii magis contemnentur, 


suam Deus ne videat me vel illos. Usque in finem, id 
est in die judicii. [Gl. int:]| Vel avertet faciem suam 
ne videat in finem, id est ne videat ea que in 
lerra et in mundo aguntur. [Aug.] In finem ne- 
gant Deum videre, qui dicunt eum non curare hu- 
manas res, quia terra finis est rerum, et ulti- 
mum elementum, in quo nihil agitur sine ordine ; 
sed homines eum non vident, quoniam pertinet ad 
occulta filii. Laborans ergo Ecclesia illo tempore, 
quasi navis in magnis [fluctibus et procellis velut 
dormientem excitat Dominum, ut imperet ventis et 
tranquillitas veniat, dicens : 


Pans v. Vrns. 35. — « Exsurge, Domine Deus, et 
« exaltetur manus tua, ne obliviscaris pauperum. » 

Exsurge, Domine. |Cassiod. Alcuin.] Quinta pars 
in quà precatur judicium, ut hae cito finiantur 
qua tan'a sunt, ut nemo velit tempus quo hzc fiunt 
dilatari. [Cassiod., Aug.] Quasi dicat : Talia dicet 
Antichristus et faciet. sed o Domine Deus, jam 
2xsurge, id est, cito veni, et manifesta tuam poten- 
tiam. Jam de vindieta agitur contra Antichristum. 
Et exaltetur manus tua, id est potentia et judicium. 
[Hier.| Et ne obliviscaris pauperum, ut putat Anti- 
christus et complices sui, dicentes : Avertit faciem 
suam, etc. [Aug.] Jam itaque de judicio illo Eccle- 
sia intelligens et exsultans, dicit : 

VEns. 36. — « Propter quid irritavit impius 
« Deum : dixit enim in corde suo : Non requiret. » 

Propter quid irritavit impius Antichristus Deum, 


Did est quid profuit ei tanta mala facere ? Dico irri- 


lavit, et vere dicit enim. in corde suo: Non est 
Deus, [Rem., Cassiod.| non credens Deum puni- 
torem. Non requiret Deus qua facio. Ita dicit An- 
lichristus, sed, o tu Deus : 

Vrss. 37. — « Vides quoniam tu laborem et do- 
« lorem consideras ; ut tradas eos in manus tuas. » 

Vides, id est, nosti uf, id est qualiter, £radas 
605, Scilicet. Antichristum et complices suos in 
manus tuas, id estin vindietas tuas. [Hier.] Qua- 
re? Quoniam tu laborem et dolorem consideras, 
quem infert sanctis. De quo supra dictum . est, 
sub lingua ejus labor et dolor, quod putant $$ s» 
Deum nescire, sed vere scit. Vel ita ; Dixit in corde 


143 


PETRI LOMBARDI 144 


L 


suo, non requiret. Et vides quoniam tu laborem et A ibitis, sed pauperes habebunt, quia Dominus exau- 


dolorem, vel iram consideras, ut tradas eos in ma- 
nus tuas. [Aug.| Solent enim homines interdum 
non sumere vindictam de universis sibi illatis, quia 
timent laborare, vel irasci : sic et iste impius de Deo 
putat quod non valeat Deus tot mala punire sine la- 
bore et ira. Sensus autem iste pronuntiationem quze- 
rit, in qua, si erratum fuerit obscuratur. Sic enim 
dixit impius : Non requiret Deus, quasi Deus labo- 
rem et iram consideret,ut tradat eos in manus suas, 
id est quasi laborare et irasei timeat. Etideo parcat 
eis, ne puniendo eos laboret, et turbetur ira sicut 
aliquando faciunt homines, dissimulata vindicta ne 
laborent vel iraseantur. Et est sensus. Dixit Anti- 
christus : Non requiret Deus mala qui facio. Et 


dixit quod tu, o Deus, vides, id est, sustines mala, B 


et impunita dimittis. Ideo quoniam tu laborem et 
dolorem, vel iram consideras, ut tradas eos in 
manus tuas, id est, quia times laborare et irasci, 
si eos punias. Sed nunquid times hoc? absit! 


Vens. 38. — « Tibi derelietus est pauper ; orphano 
« lit eris adjutor. » 

Tibi derelictus. Quasi dicat : Ne obliviscaris pau- 
perum, nec debes, quia, tibi derelietus est pauper. 
[Aug.| Ideo enim pauper est, omnibus hujus mundi, 
temporalibus relietis, ut tu tantum sis spes ejus. Et 
£u, non alius, eris adjutor orphano, cui moritur pater 
mundus, per quem carnaliter est genitus, ut dicat : 
Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Gal. v1). 
[Aleuin.|] Et nota quia pcenis terret, bonis demul- 
cet. Et quia tibi derelictus est pauper, ergo. 

VEns. 39. — « Contere brachium peccatoris et 
« maligni : quzeretur peecatum illius, et non inve- 
« nietur. » 

Contere brachium peccatoris et maligni, |Aug., Gl. 
int.] id est potentiam illius pessimi, qui peccator 
est in se, et malignus in alios, vel peccator in vi, et 
malignus in fraude. Deinde quod oravit, affirmat 
Queretur peccatum illius, id est judicabitur de 
peccato suo, e£ non. invenietur, [Rem., Aleuin.] id 
estet ipse peribit,propter peccatum suum. Vel, |Aug.] 
Quzeretur peccatum illius, an sit adhue necessarium 
ad purgandos bonos, sieut ante. Unde supra dum 
superbit impius, incenditur pauper. Et non invenie- 
tur, tunc esse necessarium, quia jam non est in 


quo sit locus peccato illius, omnibus justis tune D 


purgatis, sicut plano ferro non est opus lima. 

Vgns. 40. — « Dominus regnabit in ternum et 
«in seculum scculi : peribitis gentes de terra il- 
« lius. » 

VEns. 41. — « Desiderium pauperum exaudivit 
« Dominus; praeparationem cordis eorum audivit 
« auris tua. » 

Dominus, autem,regnabit in eternum etin secu- 
lum seculi. |Cassiod., Aug.] Hoc regnum gratius 
erit pro. pracurrentibus malis, quod veniet destru- 
cto Antichristo. Sed, vos gentes, id est peccatores 
omnes, qui sine lege Dei estis peribitis de terra illius, 
scilicet de terra viventium, id est ab hoc regno per- 


divit pauperum desiderium, quo zstuabant in malis 
seculi hujus, cupientes diem Domini. Deinde con- 
vertens sermonem ad Deum, ait : Et auris, £ua, id 
est potentia qua audis, vel misericordia. [Aug.] 
Non enim corporeum membrum fas estin deitate ac- 
cipere, sed nominatis membris qu in nobis visi- 
bilia et corporea sunt, potentias operationum opor- 
tet intelligi. [Cassiod., Alcuin.] Auris, inquam, tua 
[audivit praeparationem cordis eorum, |id est cor pa- 
ratum servire, per palientiam exspectans. Vel secun- 
dum aliam litteram, audivit auris, inquam, tua prz- 
parationem, vel concupiscentiam cordis eorum, id 
est ardorem desiderii eorum, : quod est ubi omni- 
bus viribus animae aliquid ardentius petitur. Vel, 
audivit praeparationem cordis eorum, id est hoc 
quod in cordibus eorum ipse Deus praeparavit. Vel, 
praeparationem cordis eorum audivit auris tua, id 
est quam statim volunt petere, Deus audit. 

VrEns. 42. — « Judicare pupillo et humili, ut non 
« apponat ultra magnificare se homo super ter- 
« ràm. » 


Judicare pupillo. |Aug.] Ecce desiderium paupe- 
rum. Eorum enim desiderium est te judicare, id est 
ut judices, Pupillo, non conformi seculo, e£ humili, 
non superbo. Aliud est enim judicare pupillum, 
aliud judicare pupillo. Judicat enim pupillum, etiam 
qui condemnat. Judicat vero pupillo, qui pro illo 
profert sententiam. Et notandum quod hie memo- 
ratur secundus adventus ad judieium, qui manife- 


(stus erit, eum iste psalmus de occultis filii agat, 


sicut titulus insinuat. Sed et ille adventus nunc 
inter occulta filii recte ponitur, quia de eo nemo 
seit, neque angeli, neque virtutes, neque Filius ho- 
minis. Non utique ad cognoscendum, sed ad pro- 
dendum nobis u£ non apponat, [Gl. int., Cassiod.] 
Quasi dicat : Ideo desiderant ut judices, ut homo, 
scilicet, ille superbus Antichristus, qui est homo 
purus, non Deus, non apponat ultra, ut fecit in 
terra magnificare se, idest se magnum facere super 
terra. Tunc enim omnia mala finientur, cum homo, 
id est auctor malorum, eum sua plebe damnabitur. 


COLLATIO IN PSALMUM IX, « CONFITEBOR. » 


Quantum ad titulum, quem LXX verterunt, pro 
occultis filii, Rabini et versiones nova pepererunt 
monstruosas et confusaneas interpretationes. Unus 
dicit, super morte cujusdam inimici David, qui nun- 
cupabatur Labem : hic asserit metathesin, Laben, 
pro Nabal. Alius scribit nomen esse cantoris, Pra- 
tensis transfert pro morte insipientis ; Pellicanus ad 
victoriam juventutis filio. Interpretes pro Cajetano, 
super morte, filio ; Hieronymus autem, super morte 
fili. Sanetes et Munsterus reliquerunt Hebreum 
935 nv25varwuTH. Labben.Si legatur unico voca- 
bulo almuth potest signifieare occultum, ut acce- 


perunt LXX a themate z^y Αμαν, id est abscondit; 
51 dividatur in duas particulas, super morte, ut ver- 
lit Hieronymus. 

VEns. 4. — (Quoniam, fecisti judicium meum et 
causam meam. Nescio quo motu verterit Pratensis 
rigorem meum, pro causam meam, cum omnes He- 
brai, Greci et Latini, quos licuit videre, transfe- 


145 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IX. 


146 


rant causam meam. In Hebreo est'*zv; DINI. In A sis, 2n insidiis pagorum ; Sanctes οἵ interpres pro 


Graeco τὴν δίχην μού. 

ΨΈΚΒ. 6. — Inimici defecerunt framec in finem. 
Pratensis, Munsterus, Nebiensis, Sanctes, Cam- 
pensis verterunt, o inimice, vocandi casu. Tamen 
Hieronymus et Pellicanus cum LXX ponunt geniti- 
vum. Deinde pro frameis Hieronymus dicit solitu- 
dines, reliqui pene desolationes, seu populationes, 
eodem sensu. Vocabula Hebraica ΤΣ ΠῚ nonanmorH 
est anceps ad gladios et desolationes. Unde Pellica- 
nus et Pratensis traduxerunt frames. 

VrEns. 7. — Periit memoria eorum cum sonitu. 
Heb. cum ipsis. Unde ergo aeceperunt LXX. cum 
sonitu? Sed adverte LXX accepisse ry'2ri uEMAH, non 
ut est pronomen, sed ut est nomen detlexum a ra- 
dice ΠΣ nawan, quod signifieat sonare, fremere, 
tumultum facere, quod liquet ex psalmo xrv : So- 
nuerunt et turbatee sunt aque eorum. Pro sonue- 
runt, Hebr. legitur illud vocabulum. Ad quod videtur 
alludere Campensis paraphrasis, cum, inquit, ad- 
miratione transeuntium. 

Vzgns. 17. — In operibus manuum suarum com- 
prehensus est peccator.Hebr. addunt. yw2ry ΠΙΌΔΙΟΝ, 


quod significat meditatione : Septuaginta autem 
omiserunt, sieut et vocabulum sELAH, quod non 
est de contextu psalmorum n52 seran. Sed, ut seri- 
bit Hieronymus ad Marcellam, est diapsalma, quo 
animadvertimus superiora pariter inferioraque con- 
necli,aut certe doceri sempiterna esse quz dicta sunt. 

Vers. 21. — Constitue, Domine, legislatorem 
super cos. Hieron. Sanetes, Munsterus, Campensis, 
terrorem, Pratensis, jugum ; interpretes pro Cajetano 
dominium. Hoc provenit ideo quod vocabulum ΝΞ 
MonaH potest deflecti a radice ΝΣ IARE cum — aleph 
in fine, significabitque ferrorem : Vel a themate rw 
IARAH per ht in fine, id est docuit, ut morah seu 
moreh sit doctor, seu legislator. Aleph autem et ht, 
apud Hebraeos, sunt litteree passim commutabiles. 


Casetano, villarum; Munsterus, vicorum ; Pellica- 
nus, af£riorum ; Hieronymus, vestibulorum axn 
HATZERIM LXX legerunt per aleph ΞΡ ΣΝ HATZERIM 
ἃ radice *xN ATZAR thesaurizavit. Vox est eadem 
preter aspirationem. Et certe facilis est. transitus 
mutuus inter gutturales, quas vocant. De discrepan- 
tia antem exemplarium szepe jam inculeatum est non 
oliose et amplius diluscescet. 

Vrns. 31. — Oculi ejus in pauperem respiciunt. 
Solus Hieronymus juxta Hebrzos, quantum licuit 
videre, vertit, im robustos tuos xz9n9 LEHELECACH. 
Unde liquet luce clarius Hieronymum per duas di- 
cüones legisse, aut unam ex duabus conflatam, et 
priorem duxisse ab 5r namnr, id est robur, alte- 
ram vero sumpsisse per capu servile non essentiale, 
sieut et idem faeit versu 38, fibi derelictus est pau- 
per, ubi transtulit, Tibi derelinquuntur fortes tui. 

B Habemus in nostris Bibliis Hebraicis nz5m nELEcA. 

Vgns. 33. — Cum. dominatus fuerit pauperum. 
Heb. z*Nz5n SUB"SED BAATZUMAU HELCAIM. Hierony- 
mus, in viribus suis valenter. Ubi Pratensis, cadet 
in fortitudine ejus exercitus contritorum; Sanctes, 
cadet cum. fortibus ejus congregatio pauperum ; 
Munsterus, u£ cadat in manu fortium. ejus cotus 
pauperum ; Pellieanus, dejiciet per fortitudinem 
suam, depauperatos. Alludit et Campensis. Hz 
versiones referunt cadet, ad pauperum congrega- 
tionem. Sepluaginta ad personam Anlichrisü, quia 
interpretati sunt beth litteram servilem pro quando, 
veluü 2225 haud infrequenter accipiunt Hebrci et 
verbum substantivum suppleverunt, videlicet dum 
est exercitus pauperum seu insontium, in fortitudi- 
nibus nempe Antehristi. Quia vero id fuisset paulo 
subobsceurius, extulerunt per verbum et partieipium, 
cum dominatus fuerit pauperum. Nec debet verbum 
verbo reddere fidus interpres. Hieronymus habuit 


Vrns. 24. — Quoniam laudatur peccator in desi- C oculum. ad vocabulum, quasi compositum ex 5*n 


deriis anima suc, et iniquus benedicit, Deinde sub- 
sequitur principium alterius versus apud nos et 
LXX : exacerbavit Dominum peccator. Hebrzi co- 
dices, alia sectione revocant duo vocabula sequentis 
vC»sus ; videlicet exacerbavit Dominum, ad priorem 
versum, et varie transferunt ; Hieronymus, avarus 
applaudens sibi blasphemavit Dominum ; Pratensis, 
iniquus benedicit blasphemanti Dominum; Mun- 
sterus benedixitque avarum,quem exsecratur Deus ; 
Sanetes, e£ avaro benedixit, irasci fecit Dominum ; 
interpres pro Cajetano, avarus benedicit, sprevit 
Dominum; Pellicanus, avarus benedicit, blasphe- 
mat Dominum ; paraphrasis Campensis, Nec desunt 
qui adulenter ob spem. prede illi videlicet impio 
tam manifeste blasphemo in Dominum ; Nebiensis, 
raptorem benedicens  blasphemavit | Dominum ; 
Chald:zus, Qui benedicit hominem raptorem, rejicit 
Deum. Sed quo tandem divertemus ? Septuaginta 
legerunt ΓΞ manvcn, id est benedicitur seu bene- 
dictus, et non "T2 sEnECH, benedirit, cum alia 
distinetione, ut fit propter rationem metrici carmi- 
nis, quo Psalterium est numeratum, ut supra docui- 
mus. 

Vgns. 26. — Inquinate sunt vie illius in omni 
tempore. Ob ambiguitatem vocabuli Hebraiei ^" 
nor, vel 55m narar, oritur magna. diversitas tran- 
sferentium. Cum enim ill: radices significent pollu- 
ere, dolere, parere, prosperari, Hieronymus et 
Nebiensis vertunt parturient vic ejus ; Pratensis et 
Sanetes,  prosperabuntur, sequentes Chalda:um 
interpretem. Munsterus, molestie sunt via ejus, cui 
alludit Campensis. Editio tamen adhue modum 
habet, profane vie ejus, more nostro ; Pellicanus, 
dolebunt vie ejus *zYs "n sAniLe DERACAU. 


Vzns. 30.—Sedet in insidiis cum divitibus. Praten- 


HAHL, ut in superiori mox versu angebatur et ΠΝ 
cAAH, id est doluit seu oppressus est, quia vertit 
valenter, In. eodem versu Faber dieit in ista clau- 
sula, [nclinabit se, quod se debeat expungi, ex 
Greco et Hebreo, quod quam falsum sit manifestat 
radix mw scuoa4n, id est. inclinavit se, et profes- 
sores Hebraismi haud dissentiunt. Sed et Graecum 
χύπτω significat seipsum inclinare. 

Vrns. 36. — In corde suo non requiret. Hebraei 


nunc legunt non requires in secunda persona N? 
wn Lo riDROS, cum tamen Hieronymus juxta He- 
braeum, vertat cum LXX in tertia persona, et licet 
eodem recidat intelligentia, tamen argumento est 
preter alia, quod. Hebraica leetio respondens ver- 
sioni Hieronymiane non omnino sit germana etsi 
Germanica. 

VEns. 39. — (Contere brachium peccatoris et 
maligni, queretur peccatum illius et non invenie- 
tur. Mieronymus, contere brachium impii et 
maligni, queres impietatem ejus et non. invenies. 
Idem sensus quem sequitur Munsterus, Nebiensis et 
Chaldzus interpres. Aliam distinetionem et intelli- 
gentiam faciunt Pratensis, Pellicanus et. Interpres 
pro Cajetano. Primus sie, contere brachium impii, 
et malum requires, impietatem ejus non invenies ; 
secundus, contere brachium impii, et malignum 
insequaris; tertius, frange brachium. impii, et 
malum queres. Sanctes addidit aliquid de suo, 
queres impietatem. ejus, quam dixit, quod non 
invenies. Perpendis quid et quatenus sibi permit- 
tant neoleriei professores, nempe quidquid som- 
niant. 

Vgns. 42. — Ut non apponat. ultra magnificare 
se homo super terram. Nebiensis salis accedit, ne 
apponat ultra superbire homo de terra ; Pratensis, 
Ut non pergat ultra conterere hominem ex terra. 


D 


141 


PETRI LOMBARDI 


148 


Accedit Sanetes, 2e addat impius, ut conterat homi- A innuat paraphrasis Campensis, ne tentet amplius vi- 


nem de terra; seu ut interpres pro Cajetano, non 
adjiciet ultra ad frangendum | hominem a terra. 
Hae diversum faciunt sensum a nostro, licet eodem 
tendant. Hebrei autem non habent inflexionem ca- 
suum more Latinorum, ob id homo potest accipi, casu 
nominandi aut accusandi. Hinc Hieronymus vertit, γι6- 
quaquam ultra superbiat homo de terra, quod non 
distat ab intelligentia nostre editionis, ut id etiam 


ribus suis fidere miserabilis homuncio prognatus 
e terra. Munsterus secus, ef nón. adjiciat amplius 
grassari contra eos homo de terra. Pellicanus, ne 
addatur ultra consternari animo homo ex terra. 
Ubi Munsterus refert hominem ad Antichristum aut 
tyrannum, Pellicanus ad pauperem. Et. vocabulum. 
ARATZ, anceps est. 


PSALMUS X. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


In Domino confido. Titulus, In. finem, psalmus 
David. Agit hic Propheta de hereticis, qui in Eccle- 
sia putrida membra mentiuntur se Christum habere, 
atque ab unius Ecclesie vere matris uberibus alios 
avertere atque abripere moliuntur, et ad se trahere 
volunt, affirmantes quod apud se sit Christus, et 
quasi pie studioseque admonentes, ut ad eos trans- 
eundo transmigremus in Christum. Quibus hic re- 
spondet Propheta, in persona alieujus fidelis, redar- 
guendo eos et docendo, eis esse resistendum. Et est 
sensus tituli : Psalmus iste, dirigens nos, in finem, 
id est in Christum,. est. David propheta. [Cassiod.] 
Docentis resistere h:reticis. Quee est intentio psalmi. 
Modus bipartitus est psalmus : Primo, de hereticis 
agit, qui Catholicos in suam pravitatem volunt con- 
vertere; secundo dicit : Quid utrisque det Deus, 
scilicet bonis et malis. Ibi, justus autem. Heereticis 
ergo respondens, cum inerepatione, ait : 

Vrns. 1. — « In Domino confido : quomodo dicitis 


« runt arcum, paraverunt sagittas suas in pharetra, 
« ut sagittent in obscuro rectos corde. » 

Quoniam ecce. Quasi dicat : Aliquis diceret, qui- 
bus hoc dicis : et quare ? Respondet : [6]. int.] Ecce 
peccatoribus hoc dico ideo, quomiam ecce peccatores 
intenderunt arcum, etc. Vel ita continua, ideo in 
Domino confido. Quoniam ecce quasi dicat, in evi- 
denti est quod peccatores, [Hier., Rem.| id est here- 
liei intenderunt arcum, id est versus se, scilicet 
juxta voluntatem suam detorserunt Scripturam sa- 
cram ad vulnerandas animas simplicium. [Cassiod., 
Gl. int.] Vel, intenderunt arcum, id est in Scriptu- 
ris sanctis subtilem, ut sibi videtur intellectum ha- 
buerunt, et alios remissum habere :stimant, e£ pa- 
raverunt sagittas suas in pharetra [Aug.]id est 
parata habent in corde suo verba venenosa. Ad 
quid ? u£ sagittent rectos corde in obscuro, [Hier.] id 
est, in simplici sensu degentes. Vel, sagittent re- 
clos corde in obscuro, id estin suis ambiguis et 
obscuris sententiis. Per areum hoc faciunt, non 


« animse mez : Transmigra in montem sicut pas- (1 quod Seriptura ad hoc valeat, id est. non ex vitio 


« Ser. » 
In Domino confido. [Aug.] Quasi dicat : Unus mons 


est, scilicet. Christus, in quo confido, quem teneo, 
qui est mons in verlice montium. Quomodo ergo di- 
citis. Ecce increpatio ; anime mec,quid ? Transmi- 
gra in monte, id est in Christum qui apud. nos est, 
id est quomodo monelis, me transire ad vos, tan- 
quam multi sint Christi ? Quasi dieat : Mirum est. 
Vos ita monetis, sed si hac fecero, ero sicut passer, 
id est sicut. avis, id est instabilis et levis sum, si 
transeo. [Cassiod., Rem.| Ponitur enim species pro 
genere. Vel ita : Dieitis animcv mes : Transmigra in 
montes, alia littera, [Aug.] id est in nos, qui sumus 
montes. Montes vere sunt, per superbiam, non per 
humilitatem, ut justi. Et debes ad nos transire, quia 
tu es sieut passer, id est pennatus virtutibus, et 
preceptis. Sed hee qua obtenditis ut transeam ad 
vos, non sinunt me transire, quia si passer sum, ha- 
beo domum ubi requieseam, secundum illud : Ef- 
enim passer invenit sibi domum (Psal. vxxxiui). Sed 
quam domum ? Dominum, qui est refugium pauperi. 
Quomodo ergo dicitis, ut ad vos transeam ? Vel ita : 
Dicitis animz:: mec : Transmigra, a tuo imo, in mon- 
tem, id est in eminentiam intellectus, quam nos ha- 
bemus. Et ita eris sieut passer, qui in aliis nidificat. 
Et quomodo hoe dicitis ? Quasi dieat : Hoc. mirum 
est. Deinde fidelis, in eujus persona loquitur Pro- 
pheta, convertens se ad alios, ait : 

VEns. 2. — « Quoniam ecce peccatores intende- 


Scripture, sed. 

VEgns. 3. — « Quoniam que perfecisti destruxe- 
« runt ; justus autem quid fecit ? » 

Quoniam. destruxerunt. [Cassiod., Rem.| Mile 
exponendo, id est perverterunt ea, quc perfecisti, 
id est Scripturas quas perfecte edidisti. Vel perfe- 
cisti, implendo in te, praedicta in Scripturis. Vel 
secundum aliam litteram : Ut sagittent in obscura 
luna reetos corde. Luna congrue significat Eccle- 
siam. Dus enim sunt opiniones de luna, quarum 
qui vera sit, quz? non omnino vel difficile seiri 
potest. Aii dieunt eam suum lumen habere, sed 
globum ejus dimidium lucere, dimidium obscurum 
esse. Dum autem partem illam qu: lucet paulatim 
ad terram converlit, ut videri possit, corniculata 
apparet; et sie erescil donec tota illa pars videatur 
et dum iterum convertitur, obseura pars incipit ap- 
parere, donec nobis tota iterum auferatur. Hzc est 
Ecclesia, quie ex spiritualium parte lucet, et ex car- 
nalium parte obscura est, et spiritualis quidem pars, 
modo apparet hominibus per bona opera, modo latet 
in conscientia soli Deo nota, et solo corpore vide- 
tur. Sieut contingit. cum oramus in corde, et quasi 
nihil agere videmur, cum tamen non terram, sed 
sursum corda dirigamus ad Dominum. Alii autem 
dicunt quod luna non habet lumen nisi a sole, sed 
quando est eum illo habet partem illam ad nos 
quae non videtur ab eo, et ideo non lucet nobis ; sed 
cum recedit ab eo illustratur ab ea:parte quam habet 


119 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. X. 


150 


ad nos, donec, sole occidente, plena surgat ab A erant lacte nutriendi fidei, vanis et scrupulosis quz- 


oriente. Cum autem ex alias parte soli cceperit ap- 
propinquare, superior pars illuminatur, inferior ob- 
scuratur. Hoc idem bene convenit Ecclesie, quz lu- 
men non habet, nisi a sole justiti:te, id est Christo, 
qui in multis locis Scripture allegorice sol appella- 
tus est. Qualibet ergo istarum duarum opinionum 
yera sit. Congruenter luna, allegorice Eeclesia ac- 
cipitur. Si quis autem hzc obscuravit, et cum in his 
obscuritatibus magis negotiosis quam fructuosis 
animum exercere aut non libet, aut non vacat, aut 
animus ipse non valet, satis habet, omissis obseu- 
ris causis, altendere popularibus oculis incrementa 
et detrimenta lunz, quz si deficit ut renovetur, no- 
tat Ecclesiam, ubi creditur resurrectio mortuorum 
futura. Ecce qualiter luna significat Ecclesiam. 


Nune videndum est quomodo obscuritas lunc 
obscuritatem Ecclesi& significat. Obscura autem 
est, vel fit luna tribus modis vel cum menstruis 
cursibus finitur, vel cum ejus fulgor nubilo interpo- 
latur, vel in eclipsi, ubi cruenta videtur. [Aug.] Si- 
militer et Ecclesia fuit obscura, cum in initio fidei 
adhuc nova nondum terris major effulsit, vel cum 
nubibus blasphemorum tecta vituperatur, vel cum 
ezxdibus martyrum est cruenta. In his terroribus et 
obscuritatibus Ecclesie, iniqui dolosa verba jacu- 
lantur, ut rectos pervertant, quia sciunt hec tem- 
pora decipiendis infirmis accommoda. Dicit ergo: 
Ut sagittent rectos corde in obscura luna, id est in 
obscuritate Ecclesie, quz tribus modis obscuratur, 
ut supra dictum est. Vel obscura dicitur Ecclesia, 
dum filii ejus peccant, et imperiti et carnales multi 
in ea abundant, et tunc occasione obscure lune 
opprobria ingerunt iniqui hzretici Catholicis, eo 
quod talibus cohabitent, et a talibus sacramenta ac- 
Cipiant. Sed nihil timendum est confidenti in Do- 
mino. Timeat ille qui confidit in homine, qui tunc 
dieit sancta esse sacramenta, cum per sanetos den- 
tur. Et est sensus : Ut sagittent rectos corde in ob- 
scura luna, id est cum senserint se non posse con- 
vinci, lumine Ecclesie obscurato, propter multos 
carnales et imperitos. Quoniam quz perfecisti de- 
struxerunt : hoc non mutatur. Vel ita ab illo loco : 
Quoniam ecce : et sunt hi terrores et verba h:reti- 
€orum comminantium nobis de peccatoribus, nisi 
ad se quasi ad justos transeamus. Dicunt enim : De- 
betis ad nos transire, quoniam ecce peccatores in 
tenderunt arcum, id est Scripturas carnaliter inter- 
pretantur. Et paraverunt sagittas suas in pharetra, 
id est venenata verba in corde. Ad quid ? Ut sagit- 
lent in obscuro rectos eorde : hoc non. mutatur a 
sententia primze lectionis. Quamque perfecisti. Con- 
vertit fidelis sermonem ab istis hereticis, quibus 
ante:loquebatur, ad Deum. Quasi aliquis dieat : Cur 
dicunt tibi, transmigra ? cur de peccatoribus te ter- 
rent, cum tendunt sagittare rectos ? Respondet : 
Quoniam ea quz perfecisti, id est laudem quam ex 
ore infantium perfecit Deus. Destruxerunt quantum 
in ipsis est, in suis conventibus ubi parvulos qui 


stionibus sagittant, vel exagitant, et venenis pravo- 
rum dogmatum necant, quibus quasi nituntur effi- 
cere ne laudetis. [Cassiod.] justus autem. Secunda 
pars ubi dicit qui utrisque det, scilicet. bonis et 
malis, et minatur judicium, cujus timore saltem de- 
serant falsitates, quasi dicat, ita heretici nos offen- 
dunt et turbant. Justus autem, id est Christus quid 
fecit ? secundum utramque partem, scilicet bonorum 
et malorum, [Aug.] quasi dicat : Si heretici offen- 
dunt, nonne Christus pacem dat vobis? Qui dicit : 
Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. 
xiv). Dat utique pacem, quam h:zretiei nefanda 
dissensione violant. Christus vero tantam pacem 
exhibuit, quod etiam traditorem suum Judam mira 


p Patientia toleravit, et ad praedicandum regnum ece- 


lorum eum aliis apostolis misit. Et ei sicut in ceete- 
ris eucharistiam dedit, quam ante traditorem suum 
22A et diabolum nominavit. Cui predicta ideo con- 
tulit, ut ostendere dona Dei ad eos pervenire qui 
fidem accipiunt, etiam si talis sit per quem acci- 
piunt, qualis Judas fuit. [Aleuin.] Et nota quod 
hae interrogatione invitat utrosque ad solutionem, 
quz est ibi. 

VERs. &. — « Dominus in templo sancto suo, 
« Dominus in ccelo sedes ejus. » 

Dominus in templo sancto, ubi ostendit quid fa- 
ciat bonis ; etibi pluet super peccatores, ubi dicit 
quid faciat malis. Prius ergo ostendit quid bonis 
faciat, premisse  interrogationi respondens sic, 
Dominus est i2 templo sancío suo. [Aleuin., Aug.] Id 
est in suis, ut faciat eos sibi templum. Quod tem- 
plum est etiam ccelum, unde subdit. Dominus etiam 
hoc facit, quasi dicat : Iz celo est sedes ejus, id 
est eos quos facit templum, facit et ccelum, id est 
arcana secreta. [Aug., Gl. int.] Vel ita potest di- 
stingui, Dominus communiter omnium per poten- 
tiam est Dominus, specialiter, in templo sancto suo, 
id est in fidelibus. Unde dieitur Templum Dei, san- 
ctum est, quod estis vos (I Cor. πιι,} ubicunque non 
sic est ipse Deus utin suo templo. Deinde repetit 
in ccelo, id est in sanctis est sedes ejus. 

Vgns. 5. — « Oculi ejus in pauperem respiciunt ; 
x palpebre ejus interrogant filios hominum. » 

Oculi ejus, [Rem., Gl. int.|] quasi dieat, ita de 
majoribus facit, scilicet quod sint templum et cc- 
lum, in pauperem vero, id est in minores. [Hier., 
Aug.] Oculi ejus id est misericordia ejus respiciunt, 
quod est ei pauperi lux. Namque respectus Dei, et 
auxilium, et lux suis est. Et ideo non sunt timendi 
tumultus tribulationum qui in retibus fiunt, ante- 
quam ad littus zeternitatis veniatur. Vel per paupe- 
rem eosdem signifieat quos per ecelum et templum 
significavit. Quasi dieat : Quidam sunt templum et 
coelum. Et hoe etiam, non modo alia, a Domino est 
quia oculi ejus, id est misericordia, respiciunt in 
pauperem, per quod fit ecelum ; e£ palpebre ejus, 
id est crebra pertio Scripturarum per loca, et aper- 
tio per alia loca, qui Seripturz: quasi oculi Dei 


151 
sunt, interrogant, id est probant, filios hominum, 
scilicet de veteribus innovatus per fidem, id est 
probant bonos, quia boni de obscuris non fatigan- 
tur, sed exercentur ; de cognitione non inflantur, 
sed confirmantur, Et etiam : 


VEns. 6. — « Dominus interrogat justum et 
« impium ; qui autem diligit iniquitatem, odit ani- 
« mam suam. » 

Dominus interrogat, [Hier., Gl. int.] id est per tri- 
bulationes et haereses probat justum et impium. 
[Aug.] Quid ergo times, tu juste, ne obsit tibi im- 
pius, sacramentis non sincere communicans, cum 
Dominus interroget te et illum. [Cassiod.| Vel 
Dominus interrogat justum et impium, quia Domi- 
nus solus de conseienliis utriusque judicat, Domi- 
nus interrogat utrumque interrogando autem hoc 
invenit quod ille qui diligit iniquitatem, odit ani- 
mam suam, [Aug., Aleuin.] id est anime suce nocet 
dilector iniquitatis, non justo qui credit Deo. 
Cur ergo times si corporaliter tecum . est injustus ? 
Nota quod ait, qui diligit iniquitatem, non qui facit. 
[6]. in.] Iniquitas idem est quod peccatum, unde 
Joannes : Omnis qui facit peccatum, et iniquitatem 
facit (Joan. vu.) Nemo vero sine peceato vivit. Ille 
vero diligit iniquitatem, qui ex desiderio et affectu 
peccat qui et si semper viveret, semper peccare vellet. 


VERs. 7. — « Pluet super peccatores laqueos 
«ignis, et sulphur; et spiritus procellarum pars 
« calicis eorum. » 

Pluet super peccatores. Hucusque dixit quid. jus- 
tus faciat bonis. [Alcuin.] Hic dicit quid malis red- 
dat. Quasi dicat : Dominus est in templo, et in ec- 
lo. Dominus, etiam pluet super peccatores laqueos. 
Vel ita junge : Dico qui diligitiniquitatem, odit ani- 
mam suam, et hoc effectus indicat, quia Dominus 
pluet laqueos, id est doetrinam illaqueantem super 
peccatores. [Aug., Gl. int.] Hos laqueos pluit Domi- 
nus de nubibus, scilicet de pseudo prophetis, qui 
veris falsa admiscent ; vel etiam de bonis prophetis, 
de quibus laquei manant, cum male intelliguntur 
eorum doctrina ; sed hoslaqueos non pluit Dominus 
nisi his qui peecatores sunt. Unde aliis sumus odor 
vitze in vitam, aliis odor mortis in mortem (1I Cor. 
1). Omnes ergo sive boni sive mali, qui verbo Dei 
animas irrigant, nubes dicit possunt, de quibus 
pluit Dominus super peccatores, ul inde sint inexcu- 
sabiles. Quz pluvia est illis laqueus, quia vel non 
sane inteligunt, vel opere non complent. Deinde 
pena blasphemorum  deseribitur, eum subditur, 
ignis, [|Aug., Hier.,] scilicet cupiditatis, e£ sulphur, id 
est fetor malorum operum, e£ spiritus procellarum, 
qui erit in futuro, id est ultima illa separatio a jus- 
tis, sunt pars calicis, id est paene eorum. [Aug.] Ideo 
pcenas eorum calicem dieit, quia et piene eorum 
sunt, seeundum modum et mensuram meritorum. 
Et notatur hic ordo poenarum quas patiuntur iniqui. 
Primo enim igne cupiditatis vastantur : inde malo- 
rum operum fetore abjiciuntur a sanctis, inde mer- 
guntur :zlernis poenis [Cassiod.| Vel aliis non. mu- 


PETRI LOMBARDI 


152 


A tatis, illud de presenti potest accipi, spiritus pro- 
cellarum, id est tumultuosa mens. 
VEns. 8. — « Quoniam justus Dominus, et 
« justitias dilexit : eequitatem vidit vultus ejus. » 
Quoniam justus Dominus. [Aug.] Quasi dicat : Hzec 
predieta reddet Dominus bonis et malis, et. quare 
hoc faciet? Quoniam Dominus est justus et justitias, 
id est justos dilecit pluraliter, dixit justitias, ut jus- 
tos accipias, in quibus multe sunt justitie, cum 
una sit Dei, qua omnes parlicipant. Et cquitatem 
vidit vultus ejus. Vel, facies ejus, id est zquitas 
visa est in facie, id est in notitia ejus. Facies enim 
ejus est notitia ejus, id est potentia, qua dignis 
innotescit. Vel vultus ejus vidit zquitatem, se- 
cundum utramque partem , scilicet bonorum et 
p malorum, quia non se dat noscendum malis, sed 
bonis ; quod est aequitas. 


Potest iste psalmus et aliter legi, ut de passione 
Christi aecipiatur, et dieit Christus secundum ho- 
minem, ut solet, contra errores Juds&orum : 1n Do- 
mino confido : quomodo ergo dicitis anime mee : 
Transmigra in montem sicut passer, id est consenti 
nobis, in legalibus observantiis, et in caeteris. Ideo, 
in Domino confido, quoniam ecce peccatores, Scribe 
et Pharisi, intenderunt arcum,paraverunt sagittas 
suas in pharetra, ut sagittent in obscure rectos cor- 
de, id est voluntsagittare fideles, in obscura luna, id 
est repleta peccatoribus Synagoga. [Hier., Aug.] 
Alialittera ; Quoniam quc perfecisti, id est me quem 
perfectum fecisti, destruczerunt Judi, id est de- 
strueturem legis arbitrati sunt. Justus autem quem 
tanquam destructorem legis contemnebant, quid 
fecit ? Ecce. Dominus in templo sancto suo est, id 
est Verbum Patris, in homine vel Filius hominis n 
celo est ad dexteram Patris. Et repetit, im calo 
est sedes ejus. Et oculi ejus respiciunt in pauperem, 
quem suscepit secundum Deum. Vel propter quem 
passus est, secundum hominem. Ef palpebre ejus 
interrogant filios hominum. Palpebre Christi sunt 
apertio et opertio oculorum, id est mors et resur- 
rectio, ubi probavit filios hominum, id est discipu- 
los. Et Dominus, jam de cclo regens Ecclesiam, 
interrogat justum et impium, interrogando autem 
hoc invenit, quod qui diligit iniquitatem, odit ani- 
mam suam. Et cur ita sit, docet. Pluet enim super 
peccatores. Hoc et ceetera usque in finem, a priore ex- 
positione, non mutantur. 


COLLATIO IN PSALMUM X : * IN DOMINO CONFIDO. » 


Vrns.1. — Quomodo dicitis anime mec : Trans- 
migra in montem, sicut passer. Pratensis, trans- 
migra ex monte vestro, velu£ passer ; Consentit 
Sanetes, a quibus non longe est Munsterus, avola 
de monte vestro sicut passer ; Interpres pro Cajetano, 
vagare montem vestrum avis. Statim ipse refert lit- 
teram seu lectionem Hebraicam, quz non habet ex- 
presse prepositionem, nec similitudinis notam. 
Pellieanus vertit, ad montem eorum passer, cum 
tamen in Hebrzeo nune legatur ΞΖ ΠῚ HARCHEM, 707- 
tem vestrum. Sed Hieronymus juxta Heb. sine pro- 
nomine, Transvola in montem velut avis. Ubi cernis 
quod Rabini, et eorum asseclie, volunt intelligi pre- 
posiionem a vel ab. Septuaginta, Hieronymus 


153 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XI. 


154 


Pellicanus, przepositionem iz vel ad, nec pronomen A peccatores, quam posuit Hieronymus et reliqui. 


vestrum legit Hieronymus, sicut nec LXX. Transla- 
tor ad Campensem, abi hinc protinus in montes tuos 
volucre citius ; Et Paraphrasis, fuge de monte in 
montem. sicut soles cum tuis, et absconde te usquam 
in antro, sicut consuevit passer. Si autem unus- 
quisque suum cerebrum pergat edere ; tota plaustra 
diversitatum sacris infuleientur, usque adeo ut lec- 
tores tandem nihil reportent nisi confusionem, et avis 
ultro eitroque devolantis instabilitatem. 

Vzns. 2. — Paraverunt sagittas suas in. pharetra. 
Hie poterat conniveri quod Hebraismi jurati pro 
pharetra ponunt nervum aut chordam, nisi quod 
presentius videtur periculum sagitta adaptata su- 
per nervum, quam recondita pharetre, licet eo- 
dem tendat ratio sensus. Tamen cum interpretetur 
Augustinus de insidiis herelicorum, ut accipiatur 
pharetra pro corde eorum, in quo machinantur con- 
ira simplices pravas cogitationes, quibus postea le- 
taliter vulnerent incautos, accommodatior est phare- 
tra huic intelligenti:e, quam sagitta jam posita su- 
per nervum. Et particula Heb. *r"* rETER, facile 
potest accommodari ad violentiam malignorum, et 
occultas fraudes eorum. Hujusmodi certe particulam 
interpretatus est Hieronymus, Job xxx, pharetra. 
Pharetram (inquit) suam aperuit. 

Vgns. 3 — Quoniam que perfecisti destruxerunt. 
Hieronymus, leges dissipatee sunt. Non variatur 
sensus, quia leges Dei sunt ea quae perficit, et. {ας 
nos perficiunt. Ad idem redueuntur qua vertunt 
Pratensis, Augustinus, Nebiensis, Munsterus et in- 
terpres pro Casetano, videlicet fundamenta ; vel ut 
Pellieanus vult quem posita sunt. Solus Sanctes 
verlit re£ia, imitatus quosdam  Rabinos. Translator 
ad Campensem et paraphrasis neseio quomodo sen- 
sus lacerant et discindunt. Ille vertit, u£ funditus 
perdant ; heec, in ipso conatu irrita facta sunt con- 
silia. 

VEns. 5 — Oculi ejus in. pauperem respiciunt. 
Septuaginta declarationis — gratia addiderunt τόν 
πέντουτα, id est pauperem, cujusmodi frequentis- 
sime facere solent juniores interpretes. 

Vrns. 6. — Qui autem diligit iniquitatem, odit 
animam suam. Quia Hebraei destituuntur variatione 
casuum. idcirco potest reddi sensus conyersus, ad 
hunc modum : Diligentem. iniquitatem odit anima 
ejus. Casus commutatio faeit ut versio nostra refe- 
ratur ad peccantem, qui salutem suam peccando 
oderit. Altera vero ad Deum, qui odio prosequatur 


Utraque dignitatem su: intelligenti& obtinet. Tan- 
tum obstrepit, quod nNz2w  sawEAH, id odivif, 
est feminini generis, ut sic non possit respi- 
cere nisi animam, quis esse Dei dicitur. Verum 
facile fieret, ubi non sunt puncta adscripta, ut lit- 
tera he pertineret ad parüiculam sequentem "zz 
NaAPHssO dicendo "wZzn nawAPHsso, ac remaneret 
superior dictio ΝΣ legenda SANA NZV.Mirum quam 
tragice Faber, et Czecus Burgensis insectentur Lati- 
nam lectionem, quasi contradicat ex diametro 
Evangelio, quando admonet ut qui oderit animam 
suam, in vitam aeternam custodiat eam (Joam. xir), 
ceu anima semper debeat accipi pro vita. carnali. 
Quid est ergo illud Proverbiorum xxix ; Qui cum 
fure participat, odit animam suam ? Et : Sitivitani- 
ma mea ad te, Deus? (Psal. rxu.) Cumque toties 
anima in Scripturis in bonam parlem dieitur, debuis- 
sent advertere, quod Evangelium seipsum exponat, 


B quando additum est : Qui odit animam suam in hoc 


mundo. Deinde nituntur belli homines excusare 
septuaginta, qui reformidarunt animam tribuere 
Deo, nihilominus eam exeusalionem statim. suppri- 
mentes, quod prophete nihil veriti fuerint tribuere 
Deo animam, dum sane intelligatur, quando dixit 
Isaias: Solemnitates vestras odivit anima mea, quasi 
2227» non scripserint LXX, τὰς ἕορτὰς ὑμῶν μισεῖ ἣ 
Ψυχή μου, lsa. primo. Propter hujusmodi casuum 
indistantiam. effectum est, ut in sequenti versu, 
pluet super peccatores lequeos, ignis, sulphur, 
spiritus procellarum pars calicis eorum, quidam 
verterint ignem et sulphur, in accusativo ; et mox 
spiritus procellarum, in nominativo ; alii, omnia in 
accusativo. Quos tandem sequemur ? Ne vacillemus, 
habemus ritum Ecelesiarum nulla sui parte vacillan- 
tem. 


Vrns. 8. — JEquitatem. vidit vultus ejus. Hie- 
ronymus juxta Hebrwos, et Pellicanus traducunt 
facies seuvultus eorum. Hebr. legunt v2*zz PANEMO. 
Solent autem Hebraei accipere modo, ut valeat eis 
eos eorum juxta rationem regiminis, et ita intelli- 
genlia referretur ad justos, quorum faeies viderunt 
quid rectum sit, Tamen LXX acceperunt v2: 
PANEMO, loco. *22 PANEAU, id est vultus ejus. Quod 
ne videatur commentum meum, Munsterus in sclos 
liis haud. diffitetur. Consimiliter transtulerunt. Sans 
cles, Pratensis, et interpretes pro Cajetano. Sensus 
tamen uterque quadrat. 


PSALMUS XI. 


IN FINEM PSALMUS DAVID, 
OCTAVA. » 


PSALMI TITULUS 5 « PRO 


falsitatibus sceeuli, et ad eloquia Dei, ubi salus est 
[Cassiod.] Modus, bipartitus est. Primo, a perver- 


Salvum me fac, Deus. Titulus, in finem. Psalmus ]) Sitate seculi petit salvari, secundo, ostenditur con- 


David pro octava. [Aug.] Octava sieut in sexto 
psalmo dietum est, accipitur dies judicii, quia post 
hoe tempus quod septem diebus agitur, venturus 
est Dominus ad judieium. Supra peccator eulpxe 
conscius limebat octavam ne ibi puniretur. Hic 
Propheta in persona viri perfecti pro ea orat, ut 
veniat. [Cossiod.] Quia hie petit Propheta iniqui- 
latem mundi destrui, ut ad veritatem futur: pro- 
missionis perveniat. Et est sensus : Psalmus iste 
dirigens nos, in finem, est David prophet», qui hic 
loquitur in persona alieujus justi, habitus. Pro 
octava, id est die judicii, quem desiderat, ut szeculi 
iniquitas destruatur, et veritas promissa veniat 
[Cassiod., Aleuin.| Intentio. Revocat homines a 


tra mala sceculi Christus a patre missus, cujus elo- 
quia sunt vera, ibi, propter miseriam, ete. Videns 
ergo sanctus vir multiplicatam vanitatem seculi, 
quasi timens, subito exclamat, pro magnitudine 
periculi, et ait : 

VEns. 1. — « Salvum me fae, Domine, quoniam 
« defeeit sanetus : quoniam diminul& sunt veri- 
« tates a filiis hominum. » 

Salvum me fac, Domine. [Cassiod.| Deinde ex- 
ponit qua timuit, multa congregans in unum, ut 
major vis perieuli appareat, dicens : Quoniam de- 
[fecit sanctus, quasi dicat :Ideo clamo, quoniam 
defeeil sanetus, id est non invenitur sanctus in hoc 
mundo, ubi tot. mala sunt, Hee opinio fuit et in 


1925 


PETRI LOMBARDI. 


156 


Elia, quando dixit : Domine, relictus sum solus À « magnifieabimus ; labia nostra a nobis sunt. Quis 


(UI Reg. xix). Vel, sanctus, id est Deus, qui ubi- 
que est presens; [Alecuin.] quantum ad homines, 
defecit, quia vix ab homine agnoscitur. Defecit 
ergo, quantum ad eos, qui in eum non credunt. 
[Aug.] et vere defecit sanctus, quia defecit veritas. 
Et hoc est, quoniam diminute sunt veritates a 
filiis hominum. Pluraliter dicit veritates, quia agit de 
veritatibus hominum. Veritas enim Dei una est, 
qua illustrantur anime sancte; sed in homini- 
bus mult: sunt veritates. Sieut ab una facie multe 
in speculis imagines apparent. [Cassiod.| Et nota 
quod non ait in filiis, sed, a filis hominum, quia 
dona Dei culpa eorum depravantur, et diminuuntur. 
Sequitur : 


VEns. 2 — « Vana locuti sunt unusquisque ad B 
« proximum suum ; labia dolosa in corde et corde 
« locuti sunt. » 

Vana locuti sunt, ete. [Cassiod.] Quasi dieat : 
Vere diminuta est veritas, quia erevit falsitas. Et 
hoc est, vana locuti sunt. Vel ita junge, diminute 
sunt veritates ; et insuper, vana locuti sunt, wnus- 
quisque ad decipiendum proczimum suum, quem- 
ibet hominem. [Aug.] Proximus enim est omnis 
homo conditione prim: nativitatis. Cum nullo ergo 
male agendum est. Vel proximum accipit aliqua 
opportunitate conjunetum, ad quem etiam deci- 
piendum utuntur; quod deterius est. [Alcuin] Et 
sciendum quia proximus dicitur tribus modis, sci- 
licet conditione primae nativitatis, secundum quem 
modum omnis homo potest dici proximus, cognatione 
carnis, secundum illud : Diliges promimum tuum, 
et odio habebis inimicum tuum (Luc. X). Impensa 
beneficii, et eompassione misericordie. Unde in 
Evangelio dicitur, in parabola de vulnerato : Quis 
δὶ videtur proximus fuisse illi ? Qui fecit miseri- 
eordiam super illum (ibid.). Dico, locuti sunt. vana 
ipsi dico existentes labia dolosa, [Gl. int.] id est 
garruli, ad oblatrandum, et dolosi ad decipien- 
dum. [Aug.] Et vere dolosi sunt, quia im corde et 
corde locuti sunt, id est in mulüipliei corde. Gemi- 
natio enim duplex cor significat. Sequitur : 


G 


Vgns. 3. — « Disperdat Dominus universa labia 
« dolosa, et linguam magniloquam. » 


Disperdat. Quasi dicat : Garruli sunt. et. dolosi, 
sed disperdat Dominus labia dolosa. Non ipsos ho- 
mines, sed dolos et garrulitates eorum. [Cassiod.] 
Et addit, universa ne quis dolosus se excipiat, id 
est se exceptum putet, quasi passim. pereant qui in 
una pravitate conveniunt. Et disperdat linguam 
magniloguam, id est superbam. [Rem.] Hi sunt 
hypoerit,, habentes speciem in sermone, ad deci- 
piendos homines, et Deo non sunt subditi. Vel phi- 
losophi per linguam  magniloquam significantur, 
propter eloquentiam. Deinde qualiter linguam ma- 
gniloquam habeant hypocrite, vel philosophi, sub- 
dit : 


D 


Vrns. ἡ. — « Qui dixerunt : Linguam nostram 


« noster dominus est ? » 

Qui dixerunt, hoe, scilicet linguam nostram ma- 
gnificabimus. [Cassiod., Rem.] Et ita faciunt, quia 
loquacitate se extollunt, et ponunt in sua potestate, 
quod se a Deo non putant aecepisse. Dixerunt enim 
hoc et aliud : Labia nostra a nobis sunt, id est fa- 
cundia nostra a nobis est, non a Deo [Cassiod.] 
Jactant enim se de potestate labiorum, quasi a Deo 
non sit. [Gl. int.] Unde aiunt, quis noster dominus 
est, id est quis est eujus regule nos subjieimur ? 
quasi dicat : Nullus. 

Pans mr. VEns. 5 — « Propter miseriam inopum, 
« et gemitum pauperum nune exsurgam, dicit Do- 
« minus. » 

Propter miseriam. Secunda pars, ubi contra mala 
seculi, Christus a Patre missus dicitur, cujus elo- 
quia sunt vera, sieut impiorum sunt falsa: quasi 
dieat. [Hier., Cassiod.| ita haec predicta dicunt, et 
faciunt mali, sed contra hec Dominus Pater dicit 
hoe : exsurgam, id est, apparebo in Filio. Nunc in 
hoc tempore gratie, quod non in priore populo fe- 
cit. Et hoe propter miseriam tollendam et gemitum 
inopum, id est gentium e£ pauperum, id est Judaeo- 
rum, [Rem.] Inopes recte dicuntur gentiles, qui 
nec legem, nec prophetas habuerunt ; pauperes, 
Judei, qui spiritualiter legem non intellexerunt. 
Et est sensus [Aug.] Pro inopia et paupertate, spi- 
ritualium bonorum quam patiuntur Judei, et gen- 
liles, mittam Filium, vel per inopes et pauperes 
eosdem significat. Et est sensus : Mittam Filium 
propler miseriam inopum tollendam, [Gl. int.] id 
est mortalitatem et passibilitatem. Et hoc faciam 
propter gemitum pauperum, qui de malis gemunt, 
et pro peccalis conteruntur. Nam aliter non essent 
digni auxilio. Quid autem faciet exsurgens suppo- 
nit, dicens : 


Vgns. 6. —« Ponam in salutari ; fiducialiter agam 
in eo. » 

Ponam in salutari, [Aug. Cassiod.] id est in Jesu 
non in servis. Non dieit quid ponat, sed sciendum 
est quia ad pauperes-consolandos pertinet. Aesi di- 
ceret : Ponam in Jesu consolationem pauperum. 
[Aug., Gl. int.] Et fiducialiter, id est potenter agam 
im eco, quia nihil ei resistet. Quin etiam docebit, 
non quam si Seribz et Pharisei, sed tanquam po- 
testatem habens (Matth. vi), addens legi, et mu- 
tans quedam pro voluntate sua, ut auctor legis. 
ideo ait: Fiducialiter agam in eo, quod non in 
servis. 

Vrns. 7. « Eloquia Domini, eloquia casta : ar- 

« gentum igne examinatum, probatum terre, pur- 

« gatum septuplum. » 

Eloquia Domini. |Aug., Cassiod.] Hucusque fue- 
runt verba Patris de Filio. Haec autem dicit Pro- 
pheta in sua persona, verba predicationis Christi 
commendans, quorum sinceritatem et utilitatem 
ostendit, quasi dicat : Pater mittet Filium. |Aug.]| Et 
eloquia Domini, scilicet Filii, sunt eloquia caste, id 


157 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XI. 


158 


est sine corruptione simulationis. Multi enim pre- A « cundum altitudinem tuam multiplicasti filios ho- 


dicant veritatem, sed non caste, quia vendunt illam 
pretio cupiditatum hujus: sseculi. [Cassiod.] Hoc 
dicit contra hoe quod supra de malis dietum est : 
Vana locuti sunt e£ argentum. Dominici eloquii est 
examinatum igne,[Cassiod.| quia Domini eloquia per 
tribulationum ignem probata sunt contra illud quod 
supradietum est : Labia dolosa in corde, et corde lo- 
culi sunt. Argento autem comparatur divinum elo- 
quium , quia sicut inter omnia metalla nihil est 
quod duleius tinniat argento, ita inter omnia elo- 
quia sermo divinus duleius insonat menti. [Gl. int.] 
Et illud argentum est probatum terre, id est a terra 
scilicet nihil terrenitatis habens, et ponitur geniti- 
vus hic pro ablativo, more Greco. Et est purgatum 
septuplum, id est perfecte. [Alcuin.] Septenarius 
namque numerus perfectionem, et universitatem si- 
gnifieat. [Aug.] Vel est purgatum septuplum, id est 
per septiformem Spiritum verbum nitet, et rutilat, 
scilicet per timorem Dei, per pietatem, et per cc- 
tera dona Spiritus saneti, que sunt septem, per 
quz divinum eloquium splendet, dum verbi Dei prz- 
dieatores his charismatibus refulgent. [Aug.] Unde 
ostenditur sanetum esse quod pradicant. Vel ita, ut 
specialiter de sermone Domini in monte habito ad 
discipulos aceipiatur. Quasi dieat : Et illud argen- 
tum divini eloquii est Septuplum, quia septem. sunt 
gradus beatitudinis, de quibus totus sermo in monte 
produetus est, scilicet. paupertas spiritus, mansue- 
tudo, miserieordia, etc. Et illud argentum- est. pur- 
gatum septuplum, id est septempliciter, id est per 
singula septem est purgatum igne, persecutionis, 
de quo agitur in octava beatitudine, cum dicitur : 
Beati qui persecutionem patiuntur propter justi- 
tiam. (Matth. v), etc. Octava ergo beatitudo est, pa- 
tientia persecutionis, qua velut igne purgatur argen- 
tum septemplieiter, id est seeundum illa septem quae 
premittuntur in sermone. Hoc enim igne purgantur 
et pauperes, et mites, et misericordes, et alii, 
ideo in sermone septem  przemittuntur virtutes, 
qu et beatitudines dieuntur, quz: consummant, et 
beatos faciunt. Octava autem. quie. redit ad. caput, 
examinat, et clarificat, et quidquid perfeetum est 
demonstrat. 


Vrns. 8. — « Tu Domine, servabis nos, et custo- . 


« dies nos a generatione hac in :eternum.. » 


Tu, Domine. [Cassiod.] Hie ostendit utilitatem di- 
vinorum eloquiorum, convertens se ad Dominum, 
quasi dieat : Talia sunt eloquia Domini. Et, O Do- 
mine, cujus eloquia sunt casta, tu, non nos ipsi, 
Servabis nos per illa eloquia hie et in futuro. Supra 
dixit de malis, Disperdat. Dominus universa labia 
dolosa ; hie dieit quod servet, agens de bonis. Se- 
quitur : Ef custodies nos. [Aug.] Hic tanquam inopes 
et pauperes, in futuro tanquam opulentos et divites. 
Custodies dico, ducendo a generatione hac, scilicet 
hujus sceeuli in eternum, id est ad zeternam | beati- 
ludinem. [Cassiod., Rem.] 


VEgns. 9. — « In cireuitu. impii ambulant ; se- 


« minum. » 

In circuitu, quasi dieat, nos servabis ; impii autem 
ambulant in circuitu, [(Aug.] id est iu cupiditate re- 
rum temporalium, qua septem dierum repetitione 
volvuntur. Et ideo non perveniunt in octavum, id 
est in aeternum, quod dabitur in octava ; unde psal- 
mus iste intitulatur. De hoc circuitu dicit Salomon in 
Proverbiis : Ventilator est impiorum rex sapiens, et 
immittit ilis rotam malorum (Prov. xx), [Aug.] id 
est ambitum 22€ volubilium,que tanquam rota vol- 
vuntur, Sequitur : Secundum altitudinem impii sunt 
in circuitu, sed filios hominum moultiplicasti, non 
quidem in temporalibus, sed secundum altitudinem 
tuam, id est virtutibus, per quas facis eos ascendere 
ad te altum contemplandum. Hoc ideo adjunxit, quia 
est et multiplicatio in temporalibus, qua averlit ab 
unitate Dei. Sed justi multiplicantur secundum alti- 
tudinem Dei, quando eunt de virtute in virtutem. 
Vel ita : [Cassiod.] Multiplicasti filios hominum, 
sieut stellas eceli, seeundum promissionem faetam 
Abrahse,et hoe, non secundum merita eorum, sed 
secundam altitudinem tuam, id est sicut te altum 
decet. 


COLLATIO IN PSALMUM XI : «* SALVUM ME FAC. » 


Vrns. 6. — Fiducialiter agam in eo. Hebr. habet 


S5 mzs apmnw Lo. Pratensis, Loquetur pro eo. 
Munsterus aliquid addidit, vel subanudiri voluit de 
suo, et sic reddidit, ab eo qui sufflatin eum, vel qui 
ponit ei laqueum ; Interpres pro Cajetano simplicius 
vertit, sufflabit ipsi; Sanetes plus audet, ab co qui 
deridendo sufllat in eum ; Pellicanus aliter, flatus 
erunt. Quid hie faciemus, inter iot dubios viarum 
anfraetus ? Teneamus certum et relinquamus incer- 
tum. Certum est quidem m*E Pomnacu significare 
sufllare aut loqui, LXX autem per metaphoram haud 
incongruam cceperunt sufllare aut spirare alicui 
vel in aliquo quod est in illo : ponere hoc est sug- 
gerere et dicere velut in aurem quid agendum sit. 
Id quod satis indieat versio Hieronymi, videlicet 
auxilium eorum, ut legerit in Hebr:o *Y2 wo, pro 
v». Et. LXX. *5 rezN ἈΡΗΙΆΘΗ Lo, id est spirabo 
el, si verbum verbo reddas. Et similia haud infre- 
quenter contingere argumentis non futilibus causati 
sumus, si equum leetorem nanciscentur. 

Vrns. 7.— Argentumigne examinatum, probatum 
terre. Grecanicam  loeutionem sequitur interpres, 
quod est jam de multis receptum in usu ecclesia- 
stico, ut illud ; In convertendo Dominus captivitatem 
Sion (Psal. cxxv)5 In convertendo inimicum meum 
retrorsum (Psal. 1X); Vado piscari. (Joan. XN) : et 
id genus non pauca. Et tamen hanc lectionem nimis 
contemnunt Faber et suus cccus. Consuetudo la- 
tine loeutionis magis recipit quod vertit Hiero- 
nymus, separatum α terra. Mirum quam inter se 
varient neoteriei Hebraizantes. Munsterus dicit, in 
exquisito loco terre; Sanctes, a Domino terra. lti- 
dem Pratensis, interpretes pro Cajetano, 4e fecto 
Lerre ; Pellicanus, alchimico terreo ; Paraphrasis 
Campensis, arte et instrumentis ad cam rem aptis, 
ablatum est quidquid inerat terre impurioris. Alii, 
in furnulo aurifabri de exquisita formato terra, 
Chaldzeus et Nebiensis, argentum repurgatum in [u- 
sorio a terra. In Hebraeo tantum sunt duo vocabula 
VN δ BAELIL — LAARETZ, quie parient lot 
somnia quoL volent homines, si ad ecclesiasticam 
lectionem dormiamus. 


G 


159 


Vrns. 9. — Secundumaltitudinem tuam multipli- 


casti: filios hominum. Hebr. ἘΠῚ 335 ms 32, 
CERUM ZULLOTH LIBNE ADAM. Hieronymus juxta Heb. 
ad eum modum reddidit, cum exaltati fuerint vilis- 
simi filiorum hominum ; Pratensis, cum exaltabun- 
tur opprobria filiis Adam ; Munsterus, cum exaltan- 
tur in ignominia, sunt filii hominum; Interpretes pro 
Cajetano , velut elevando vilitates filiis Ade ; Sanctes, 
cum ezaltati fuerint, vilitas est filiis hominum ; Pel- 
lican., cum cxaltati fuerint, comessationes [iliis ho- 
minum ; paraphrasis Campensis, cum principatum 
nacti fuerint, qui inter homiues sunt perdilissimi ; 
editio ad eamdem, cum vanitas exaltatur inter filios 
hominum ; Nebiensis, cum exaltati fuerint, vilifica- 
buntur filii hominum ; Chaldzus paraphrastes, £an- 
quam sanguisuga, que sugit sanguinem filiorum ho- 
minum. Sed expendamus eeclesiasticam. lectionem. 
Imprimis quatenus pertinet ad exaltationem, seu 
verias per verbum, participium, aut nomen, adhuc 


PETRI LOMBARDI 


160 


A tenes eumdem sensum. Sed de vocabulo sequente 
videlicet n*5y zutLoTH, manet scrupus. Quod si 


deflectas a radice 55; zarar, significat comessatio- 
nes, aut vilitates, et punctum quod vocant dages in 
ventre littere amed denotat more suo, alterum 
lamed deficere. Si vero deduxeris zurLoTH, a radice 


"52 NAZAL, id est defluxit, tunc zuloth significat 
fluenta seu defluriones. Igitur fluvii filiorum homi- 
num quadranter intelliguntur generationes hominum, 
quie multiplieantur ut stelle cceli, et fluunt. more 
aquarum : juxta illud Eeclesiast. primo : Generatio 
praeterit, generatio advenit. Etillud H Reg. xiv ; Om- 
nes morimur, et quasi aqua dilabimur in terram que 
non revertuntur. Porro si ad verbum verteres, pos- 
ses ita reddere, secundum altitudinem fluenta flio- 
rum hominum. Et LXX quo dulcidior esset sensus, 
extulerunt per verbum clarius, Multiplicasti [ilios 
hominum. Et non inconcinne. 


PSALMUS XII. 


PSALMUS XII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


Usquequo, Domine. Titulus, In finem Psalmus 
David. Titulus iste patet. [Cassiod.| Psalmus iste 
agit de charitate Christi, in qua totius legis perfe- 
clio est, quam qui habet, mundum non amat. 
[Aleuin.] Hic enim Propheta plenus charitate, qua 
avide Christi Incarnationem exspectat, per quam 
futuram redemptionem intelligit, in persona anti- 
quorum Patrum, quasi de dilatione eonqueritur. In 
quo eliam dilectio proximi ostenditur, cujus saluti 
hoc optatur, ut, superstitione abjecta, unius Dei 
cultura suscipiatur. Vel in persona sanclorum 
modernorum loquitur, secundum Christi adventum 
desiderantium, ubi certi sunt de salute. Quanto 
enim desiderio antiqui primum desideraverunt ad- 
ventum, tanto moderni seeundum cupiunt, juxta 
illud : Cupio dissolvi et esse cum Christo (Philipp. 1). 
Intentio. Ad idem desiderium invitat. Modus. Bi- 
partitus est psalmus. Prima pars est conqueslio de 
dilatione adventus primi, seeundum antiquos; se- 
cundi, juxta modernos. [Cassiod.|] Secundo, orat 
illuminari ne cedat. fraudibus inimici, ibi, respice, 
ele. Prius ergo Propheta in persona antiquorum de 
Incarnationis dilatione conquerentium ait : o 

Vrns. 1. — « Usquequo, Domine, oblivisceris me 
« in finem? usquequo avertis faciem tuam a me? » 

Vgns. 2. — « Quandiu ponam consilia in anima 
« mea, dolorem in corde meo per diem ? » 

Domine, oblivisceris me, id est praesentiam incar- 
nationis mihi subtrahis, usque im finem, [Cassiod.] 
id est usque ad tempus plenitudinis. Unde Aposto- 
lus: Cum venit plenitudo temporis misit Deus Filium 
suum, ete. (Gal. Iv), usquequo exspectabitur hoc ? 
deinde repetit aliis verbis avertis faciem tuama me, 
[Cassiod., Gl. int.] scilicet, praesentiam Filii tui, qui 
est facies tua, quie hominibus est videnda. Et usque- 
quo erit hoe ? Et. 

Quandiu ponam consilia, [6]. int., Cassiod.] 
scilicet de diversis, ut qui anxius est in anima mea. 


B Magnus ardor sustinentis hie ostenditur, qui dicit 
sibi deesse consilium ut, id est qualiter, videndi 
mitigit affectum. Quando autem magna anxietas 
est, concupiscere bonum, et diutius sustinere, cre- 
scit desiderium in dolorem, quia spes protrahitur. 
Unde subditur : Et quandiu ponam dolorem in corde 
meo. [Aug., Cassiod.] Et hoe per diem absolute, id 
est per singulos dies. Et, 


Vrns. 3. — « Usquequo exaltabitur inimieus meus 
« super me ? respiee, et exaudi me, Domine Deus 
« meus. » 

Usquequo exaltabitur inimicus meus, [Cassiod.] 
id est diabolus super me. Hoc ideo dicit, quia ante 
adventum Christi diabolus captivos tenebat homi- 
nes. Vel, super me, id est super meam credulitatem, 

C quia ille toto orbe colitur, mea fides est in paucis. 
Et quia sic orbis interit, plorat hic sanctus. ltespice 
et exaudi. Secunda pars. Post conquestionem orat, 
ut illuminetur, ne cedat fraudibus inimici iste qui 
in misericordia confidit. Quasi dicat : Modo dolor 
est, cum facies tua est aversa, et cum exaltabatur 
inimicus, sed o Domine, cujus ego sum servus, 
qui es Deus incus, cujus sum creatura, respice, id 
esi mitte quem missurus es, δέ eraudi me. Pro 


omnibus loquitur iste pro quibus generaliter 
petit. 
VrEns. 4. — [llumina oculos meos ne unquam 


« obdormiam in morte, nequando dicat inimicus 
« meus : Prevalui adversus eum. » 


Illumina oculos meos. [Hier., Aug.] Interiores, 
ut si non corpore videmus, vel, id est saltem mente 
videamus. Aliter totum legitur ex persona moderno- 
rum sanctorum, el secundum Christi adventum 
optantium, ut cum eo beate vivant, et pro dilatione 
conquerentium, sic ut, o Domine, usquequo oblivi- 
sceris me in finem capiendum sit, quousque differs 
me ad intelligendum Christum spiritualiter, qui est 
Patris sapientia, et finis rectus intentionis omnis. 
[Aug.] Et repetit : Usquequo avertis faciem tuam a 
me? id est usquequo non das anim: mez notitiam 


D 


161 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XIII. 162 


tui? More nostro loquitur Seriptura, eum dieit, A « motus fuero ; ego autem in misericordia tua spe- 


Deum oblivisei et avertere faciem. Hie enim non 
juxta rerum proprietatem, sed per creaturarum 
similitudinem dicitur : in Deum quippe oblivio non 
cadit, nec aliqua permutatio. Et quandiu ponam 
consilia in anima mea? consilio non est opus, nisi 
in adversis. Et est sensus : Quandiu ponam, ete., 
id est quandiu ero in adversis: quod exponit sub- 
dens, scilicet quandiu ponam dolorem in corde meo 
per diem? Diem ponit pro tempore isto, quo vult 
exui dolens, precansque ceterna. Vel, per diem, id 
est continue. Vel non sub interrogatione dicitur 
istud, quandiu ponam, sed est responsio precedenti 
interrogationi, quasi dicat : Tandiu oblivisceris, et 
faciem averlis, quandiu ponam consilia, id est 
quandiu necesse erit ut ponam consilium in anima 
mea, ut nisi ponat quisque consilium in anima sua 
tale seilicet. ut. operetur misericordiam, non eum 
dirigat Deus in finem, neque det ei plenam notitiam 
sui, ut eum facie ad faciem videat. Deinde sequitur : 
Quandiu ponam dolorem in corde, ete., hoc. non 
mutatur. Sequitur : Et usquequo exaltabitur inimi- 
cus meus super me, scilicet diabolus, vel carnalis 
consuetudo. Ut autem hoc tollatur , respice et exaudi 
me, Domine Deus meus, ete. Respice dicit, contra 
hoc quod supradietum est, avertis faciem tuam ἃ 
me ; exaudi, contra oblivisceris me. Illumina oculos 
«meos cordis ne unquam obdormiam. Per concupi- 
scentiam quae ex me sit in morte, id est ne peccati 
delectatione claudantur ipsi oculi. [Cassiod.] Oculi 
enim obdormiunt in morte, quando fidei lumine 
sepulto carnali delectatione clauduntur. Vel, ne 
unquam obdormiam in morte, id est ne obvolvar 
quolibet criminali peccato. [Rem., Gl. int.] Vel, in 
morte,id est in peccato quod fit in Spiritum san- 
ctum, de quo dicit Joannes : Es? peccatum ad mor- 
tem non pro eo dico ut quis oret. (Joan. I v.) Dico 
non obdormiam per me, nec etiam per alium. Et 
hoc est ne quando dicat inimicus meus, [Cassiod.] 
id est diabolus, qui insultat dum eapit. Quid dicat : 
Pravalui adversus eum ? [Aug.] Ecce insultatio dia- 
boli, quae. vehementer timenda est. Ideo dico, ne 
dicat inimicus, quia, 

VrEns. 5. — « Qui tribulant me, exsultabunt si 


« ravi. » 

Qui tribulant me, [Aug.] scilicet diabolus et an- 
geli ejus ezxsultabunt si motus fuero de stabilitate 
fidei. Aesi diceret : [Aleuin]. Non solum propter 
me debes illuminare, sed et propter hoc ne inimicus 
gaudeat. Sequitur : Ego autem, quasi dicat, illi tri- 
bulant, ego autem in misericordia tua speravi, [Aug.| 
non de me presumpsi, qui etiam id ipsum, quod 
non commovetur, non sibi dat, sed Deo. Vel in mi- 
sericordia tua, seilicet de adventu Filii, quia etsi 
festinal isle vir sanctus, tamen est patiens, [Cas- 
siod.] qui etsi differtur quod desiderat, firmus. est 
in spe ; et interius jam videns illum quem in carne 
videre desiderat, exsultat. Unde subdit : 


B “5 “ VEns. 6. — « Exsultabit cor meum in salu- 


« tari tuo : cantabo Domino qui bona tribuit mihi, 
« et psallam nomini Domini altissimi. » 

Exsultabit, velexsultavit cor meum. [Aug., Gl. 
int.] Quasi dieat : Speravi in misericordia : unde 
ecsultabit cor meum in salutari tuo, id estin Jesu 
quem mente venturum conspieio. [Aleuin.] Unde 
et sibi bona data dieit iste qui prius conquerebatur 
subdens : Dominus tribuit mihi bona spiritualia, 
non ad humanum diem pertinentia. Et ei Domino 
qui tribuit bona cantabo corde, [Aug., Cassiod.]| 
scilicet cordis Letitia, quod ad contemplativam vi- 
tam perlinet. Et nota quod ait, tribuit, non tribuet, 
in quo notatur magna virtus fidei. Jam enim ha- 
bet quod futurum est. Sequitur : e£ psallam opere, 

C [Aug., Cassiod.] quod ad activam vitam pertinet. 
Psallam dieo, nomini Domini altissimi. Et est sen- 
sus : Cantabo et Psallam nomini Domini altissimi, 
id est cum gaudio gratias agam corde et opere. Si 
ergo iste fidelis tantum desiderat, si sic famulatur 
Christo, adhue venturo, quid faciendum est jam su- 
scepto ? [Cassiod.] utique ; omni modo ei est famu- 
landum. 


COLLATIO IN PSALMUM XII : « USQUEQUO. » 


Psallam nomini Domini altissimi. Hoc non legi- 
mus in Hebraeo. Quod si in Greco sit. additum ex 
contlextione quorundam aliorum psalmorum nihil 
affert incommodi. 


PSALMUS XIII. 


PSALMI TITULUS : «ΙΝ FINEM PSALMUS DAVID. » 


Dixit insipiens Titulus. In. finem psalmus David. 
[Cassiod.] Facies quam in prwicedenti psalmo desi- 
derabat Propheta venire, hic ostenditur venisse, et 
ἃ Judeis contemptam fore. Ideoque Propheta in 
suam vel Christi persona loquens, increpat hic in- 
sipientiam et duritiam Judzorum, qui Christo prae- 
senti quem optaverunt, non eredunt. Et est iste pri- 
mus psalmus de inerepatione Judcorum, et con- 
versione. Et est sensus tituli : Psalmus iste dirigens 
nos in finem est David, id est Christi, vel Prophet. 


D Intentio. Prophete est confutare Judaos, Christi 


contemptores. Modus.  Tripartitus est psalmus. 
Prima pars est increpatio Judoorum, descripta eo- 
rum malitia. Secundo minatur judicium ibi. Nonne 
cognoscent omnes. Tertio, predicitur eorum con- 
versio, ibi, Quis dabit ex Sion, imprecans ergo du- 
ritiam Judzorum ait : 

Vgns. 1. — « Dicit insipiens in corde suo : Non 
«est Deus. » 

Dixit insipiens. [Cassiod.] Quasi dieat : Priores 
Patres exspectaverunt Christum venturum ; sed cum 


163 


PETRI LOMBARDI. 


164 


appareret, insipiens, id est Judzus dixit im corde A quis est intelligens aut requirens : [Aug.] et hoc 


suo, non tantum ore, hie homo non est Deus. Hoc 
ideo dixerunt, quia, 


Vrns. 2. — « Corrupti sunt et abominabiles faeti 
« sunt in studiis suis; non est qui faciat bonum, 
« non est usque ad unum. » 

Corrupti sunt. [Cassiod., Gl. int.] Omni vi ratio- 
nis privati, ezabominabiles,id est reprobi, facti sunt, 
[Aug., Gl. int.] Et hoc. in studiis suis, id est, quia 
siculum amant, non Deum, et quia a Christo rece- 
dunt, 20n est de illis qui faciant bonum. Vel de gen- 
tilibus potest accipi, Deum non esse putantibus. 
[Aug.] Insipiens, id est gentilis, dixit: Non est Deus. 
Et hoc dixit, in corde suo, non in ore, quia nemo 
audet dicere, etsi cogitare : Deus non est. Hoc ideo 
dieunt, quia corrupli sunt, id est ceci sunt, ut B 
dicant : Non est Deus. Et abominati faeti sunt, id 
est reprobi. Sicut enim. probaverunt Deum non ha- 
bere in notitiam, ita tradidit illos Deus in reprobum 
sensum. Et hoc, in studiis suis, vel affectionibus, 
id est quia szeulum amant, et non Deum. Et ideo 
non est, sive de Judzis, sive de gentibus, non cre- 
dentibus, qui faciat bonum. Non est dico usque ad 
anum, id est nec etiam unus. Vel, usque ad unum, 
id est praeter unum, id est preter Christum, sine 
quo nemo facit bonum, quia non potest quisquam 
facere bonum, nisi ipse monstraverit. 


VEns. 3. — « Dominus de colo prospexit super 
» filios hominum, ut videat si est intelligens aut re- 
» quirens Deum. » : 

Dominus de colo. [Aug., Alcuin.] Ab hoc loco 
specialiter agit de Judaeis. Quasi dicat : Nullus de 
eis facit bonum, sed hoc est, unde inexcusabiles 
sunt, quia Dominus, scilicet Christus de celo pro- 
spexit, [Rem., Aleuin.| id est de humana natura, 
quam assumpsit, eminuit virtute deitatis divina ope- 
rans. Ipse dico intendens super filios hominum. 
[Aug., Alcuin.] Vel, de ecelo, id est per sanctas ani- 
mas, prospexit. Nam per se eum nihil latet. Coelum 
sedes Dei dicitur; sedes autem Dei anima justi. Ideo 
per ecelum, hie animas sanetas significat, per quas 
prospexit super filios hominum. Non dicit super ho- 
mines, sed fihos hominum, [Aug.]| id est Judzos, 
quos honoratüius nominat propter unius Dei cultam. 
[Cassiod.] Vel, Dominus, Pater, de cclo mittendo 
Filium, prospexit super filios hominum, id est mi- 
sertus est Judzorum, ad quos misit corporaliter 
Filium. [Rem., Cassiod.|] Ad hoc, inquam, pro- 
spexit, u£ videat, id est ut videri faciat δὲ quis est 
intelligens corde Deum esse in homine aut requi- 
rens Deum, [Hier.] sequendo mandata ejus. Sed in- 
venit hoc quod. 


C 


D 


Vgns. 4. — « Omnes declinaverunt, simul inuti- 
» les faeti sunt, non est qui faciat bonum, non est 
» usque ad unum. » 

Vrns. 5. — « Sepulerum patens est guttur eorum ; 
» linguis suis dolose agebant; venenum aspidum 
» sub labiis eorum. » 

Omnes declinaverunt. Vel ita junge : Vidit si ali- 


innuit, quod aliquis non intelligit, quia non requi- 
rit, sed declinat. Et vere. Nam omnes declinaverunt. 
[Gl. int. Hier.| Judzi tales facti suut, quales et 
gentes, de quibus superius dixit ibi, dixit insipiens : 
Non est Deus, etc. [Hier., Ang.] Et, simul cum ipsa 
declinalione Znjusti facti sunt, id est perniciosi sibi 
et aliis, a Deo declinaverunt, quod non est qui fa- 
ciat bonum, non est usque ad unum, |Cassiod., 
Aleuin.] id est preeter unum, quia nullus facit bo- 
num, sine uno, scilicet Christo. 

Sepulcrum palems, etc. Dicuntur hi tres versus 
qui sunt usque ad divisionem secundam, non esse 
de Hebraeo, quos tamen Apostolus in Epistola ad 
Romanos contra Judsos adducit, sed dicuntur ab 
Apostolo propter Judaeorum vituperationem. De 
multis psalmis compaeti dicuntur, etiam ἃ septua- 
ginta interpretibus additi, unde in sequenti iste 
psalmus repetitus, eos non habet, in quibus osten- 
ditur qualiter illi qui declinaverunt, inutiles sunt aliis 
eL sibi, et prius quomodo aliis. [Cassiod., Rem.] 
Quasi dicat : Ita aliis inutiles faeti sunt, quia gu£tur 
eorum est sepulcrum patens, id est similes sunt se- 
pulero patenti. [Aug.] Quibus verbis, vel voracita- 
lem hiantis gule significat, vel quia alios occidunt, 
in fetidis que promunt, et quasi devorant eos, qui- 
bus morum suorum perversitatem persuadent. [Cas- 
siod.] Nam sieut sepulerum cum patet fetidos odo- 
res exhalat, ita et istorum guttur, sermones pesti- 
feros. Et linguis suis dolose agebant, adulantes aliis. 
[Aug.] Comes enim est voracibus adulatio, et omni- 
bus malis. [Gl. int.] Vel, dolose agebant, mala sua- 
dentes sub specie boni. Et venenum aspidum, id est 
dolus aspidum est sub labiis eorum, id est in corde, 
quod pejus est quam in ore. [Rem.] Aspis aures 
obturat, ne vocem incantantis audiat. [Aug., Hier., 
Gl. int.] Recte ergo aspidi comparantur, quia no- 
lunt audire przceptum legis, sed mala reddunt pre- 
dicantibus ea. Unde subditur : 


Vgns. 6. — « Quorum os maledictione et amari- 
» tudine plenum est; veloces pedes eorum ad effun- 
» dendum sanguinem. » 


Quorum os maledictione plenum est, [Cassiod., 
Aug.|id est opprobriis, blasphemiis, hoc est vene- 
num aspidum, et amaritudine, id est minis. Et pedes 
eorum, id est voluntas et affectiones eorum sunt, ve- 
loces quia omnia inconsulte faciunt, [Aug., Cassiod., 
Gl. int.] Vel, veloces, id est expediti, pro consuetu- 
dine male faciendi, ad effundendum sanguinem 
Christi et suorum. 

VERs. 7. — « Contritio et infelicitas in viis eo- 
» rum ; et viam pacis non cognoverunt ; non est ti- 
» mor Dei ante oculos eorum. » 


Contritio, etc. [Hier.] Hie ostendit qualiter inuli- 
les sibi fuerunt, quasi dicat, et quia tales sunt, 
ideo. 

Contritio et infelicitas est in viis, id est operibus 
ejus. [Aug., Cassiod., Aleuin.] Omnes enim vie 
malorum plenae sunt doloribus et miseria. Et recta 


165 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XIII. 


166 


via impiorum contritio dicitur, et infelix contritio, A gente et loco, timore Dei abjecto, ut fecerant Judaei. 


quia et terit et teritur, dum alii nocet et sibi. Vel 
quia et hie poeua est, etin futuro punietur. Infeli- 
citas, quia ad infernum ducit ἃ quibus viis non re- 
vertuntur mali. Ideo et , id est quia mon cognove- 
runt viam pacis, |Aug.] id est Christum. Vel viam 
pacis, id est Evangelium, de qua via Dominus ait : 
Jugum meum suave, etc. (Matth., xx.) Vel speciali- 
ter de Judiis potest diei, quasi dicat:Ita inutiles 
sibi fuerunt, quia contritio et infelicitas estin viis 
eorum, [Alcuin.] quia pro suis operibus contriti 
sunt, per Titum et Vespasianum ; ubi et infelices 
sunt, quia ubique dispersi sunt. Vel, contritio est 
modo in viis eorum, et infelicitas, in futuro. [Rem.] 
Nunc enim lapis angularis, id est Christus super 
eos cadens, conteret eos per excacationem. In- 
felicitas vero erit in inferno, cum anima et corpore 
damnabuntur. Et hzec ideo quia viam pacis non cogno- 
verunt : Hoc non mutatur. Et haec omnia ideo, quo- 
niam Deum non timent. Et hoc est, nom est timor 
Deiante oculos eorum. |Aug.| Isti non dicunt : Non 
est Deus, sicut supra gentiles, sed tamen non ti- 
ment. 


Pans. ir. VERS. 8. — « Nonne cognoscent omnes 
« qui operantur iniquitatem, qui devorant plebem 
« meam sicut escam panis ? » 

Nonne cognoscent, etc. [Aug.] Secunda pars. Mi- 
natur judicium, impiis, quasi dicat : Praedieta mala 
faciunt, et nec de his timent in futuro puniri. [Cas- 
siod.] Sed, nonne cognoscent qui operantur iniqui- 


tatem, quoniam Dominus est in generatione justa, (i 


quasi dicat, hoc cognoscent tunc quod modo scire 
nolunt, scilicet quod Dominus est in generatione 
justa, non in ea qui? seculum diligit, quae me oc- 
cidit, dicit Christus. Et quam iniquitatem operen- 
tur, interponit dicens : [Gl. int., Cassiod.] Qui devo- 
rant plebem meam , seducendo, vel occidendo 
sicut escam panis, id est ut sit eis satietas, de dece- 
ptione Christianorum. [Aug.] Vel, devorant plebem 
ut faciunt illi qui in ministerio suo utuntur ad ca- 
pienda commoda ab hominibus, non ad salutem 
hominum, vel ad gloriam Dei. Et hoc sicut escam 
panis, id est quotidie sicut panis est quotidianus 
cibus, ita et illi quotidiana rapina simplices Christia- 
nos absorbent. Cur hoc faciunt ? 


VEns. 9. — « Dominum non invocaverunt ; illic 
1trepidaverunt timore ubi non erat timor. » 


Dominum noninvocaverunt. | Aug. | Non enim vere 
Deum invocant, qui Deo displicentia amant. Inde 
ergo augetur interitus eorum, [Cassiod.] quia Domi- 
num non invocant, quia necesse est mala agere, cum 
superbi Deum noluntinvocare. Et quia Deum non 
invocaverunt, ideo £repidaverunt timore illic ubi non 
fuit timor, [Aug.]id est in damno rerum tempo- 
ralium trepidaverunt. Timuerunt enim Judaei per- 
dere regnum terrenum, ubi non erat timendum ; et 
non timuerunt perdere ccelum , ubi esset timendum. 
[Cassiod.] Εἰ ποία quia sieut cautela est opportune 
timere, ita ignavia est inepte trepidare, ut pro 


Dixerunt enim : Si relinquimus eum sic, omnes cre- 
dent in eum, et venient Romani et tollent nostrum 
locum et gentem (Joan. 1). Sequitur. 

Vgns. 10.— « Quoniam Dominus in generatione 
« justa est, consilium inopis confudistis, quoniam 
« Dominus spes ejus est. » 
AE$9 Consilium inopis. |Cassiod.| Ostensa senten- 
tia damnationis communis adversus Judaeos, spe- 
cialiter invehitur, dicens: Consilium inopis con- 
fudistis, quasi dieat : Dominus est in justa genera- 
tione, sed, vos miseri Judzi, confudistis consilium 
inopis, [Aug.] id est humilem adventum Christi 
contempsistis, factum ideo, quia ut quos vocabat, 
in Deo solo spem ponerent non in szoculo transeunti. 


B Et ideo ipse adventus dieitur consilium. ([Cassiod.] 


Eece inveclio in Judaeos, quibus obscure dicitur 
consilium inopis, id est Christi, confudistis, id est 
recipere noluistis, qui ad vos liberandos venerat : et 
est admirative lezendum . Vel consilium inopis cu- 
juslibet, qui est membrum Christi. Et hoc ideo fe- 
cistis, quoniam Dominus est spes ejus. [Cassiod., Gl. 
int.] Unde ergo magis reverendus esset, inde ma- 
gis contemnitur. 

Pans nr. VERs. 11.— « Quis dabit ex Sion salu- 
« tare Israel ? cum averterit Dominus captivitatem 
« plebis suz, exsultabit Jacob et letabitur Israel. » 

Quis dabit. |Cassiod.| Tertia pars. Postremo con- 
versio Jud:orum predicitur, que fiet, cum plenitu- 
do gentium intraverit. [Rem., Aug.] Quasi dicat: 
Vos consilium Christi confudistis, sed quis alius 
ex Sion, id est, de Judais procedens, dabit salutare 
Israel, id est salvabit fideles, nisi, subaudi, ille 
quem humilem sprevistis ? Ipse enim in claritate ven- 
turus est ad judicium. Quasi dicat : Nullus alius sal- 
vabit; sed iste in futuro salvabit, quia cum Do- 
minus Christus averterit captivitatem plebis suc, 
[Cassiod.|] id est cum damnaverit diabolum, qui po- 
pulum Dei captivavit, exsul£abit Jacob et laetabitur 
Israel. |Aug.| Repetitio est, sicut frequenter solet 
fieri. Nam idem puto esse, exsultabit Jacob, quod 
est, lzetabitur Israel. Et nola quod pro Judaeis etiam 
hoc testimonium ponit Isaie Apostolus, scilicet, 
veniet ex Sion, qui avertet captivitatem vel im- 
pietatem a Jacob (Rom. x1), sicut hic. positum est 
pro Judzis. 

COLLATIO IN PSALMUM XIII : « DIXIT INSIPIENS IN 

CORDE SUO. » 


Versus 5, 6, 7, quorum initia sunt, Sepulcrum, 
etc. ; Contritio, etc. Quorum os, etc., non habentur 
in Heb. nec in Greco in hoc loco, sed desumpti 
sunt ex aliis locis Scriptura. Id palam indicat Hie- 
ronymus przfatus in commentarium ΧΥῚ [sai pro- 
phet:e, respondens Eustochio virgini, que illi obje- 
cerat Apostolum ad Rom. ir qui hos versiculos 
aperte recenset. Hieron. verba non pigebit audire. 
Itaque omnem Scritpuram mente perlustrans, ani- 
madverti sicut omnis pene ad Romanos Epistola 
de Veteri structa est Instrumento, sic et hoc testi- 
monium de Psalmis, et in Isa. esse contextum. 
Nam primi duo versus, Sepulcrum patens est gultur 
eorum, linguis suis dolose agebant, quinti psalmi 


167 


PETRI LOMBARDI 


168 


sunt. Illud autem quod sequitur. Venenum aspidum A quido confitentes in Hebraico non haberi, nec esse 


sub labiis eorum, centesimi tricesimi noni psalmi 
est. Rursumque quod dicitur, Quorum 0s maledic- 
tione et amaritudine plenum est, de nono psalmo 
sumptum est. Tres autem versieuli, qui sequuntur, 
Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem, 
Contritio et infelicitas in. viis eorum, et viam pacis 
non cognoverunt,in Isaia propheta reperi. Ultimus 
autem versus, nom est timor Dei anteoculos eorum, 
in xxxv psalmi principio est arbitror solutam quis- 
tionem tuam, et nostram regulam super translatione 
Vet. Test. concussam magisesse quam motam, et non 
lam Apostolum de psalmo xri sumpsisse, quod in Heb. 
non habetur, quam eos qui arlem contexendarum in- 
lerse Scripturarum apostoli nesciebant, quzsisse 
aptum locum, ubi assumptum ab eo ponerent testi- 
monium, quod absque auctoritatein Seriptura positum 
non putabant. Denique omnes tractatores, qui nobis 
eruditionis su: in psalmos commentarios reliquerunt, 
hos versiculos verum adnotant atque preetereunt, li- 


in LXX Inuterpretibus, sed in editione Vulgata, qua 
Grece χοινὴ dicitur, οἱ in toto orbe diversa est. Hxc 
Hierony. qui eamdem habet sententiam in Isa. cap. 
LIX. At vero nihil periculi est, si hos versus decan- 
temus in hoe loco, quamvis non sint de hoc loco, 
quos nec gravatim in commentario hujus psalmi 
Hieron. exposuit, vel indicans ex aliis locis assump- 
tos. 

Vrns. 9. — Illic trepidaverunt timore ubi non 
erat timor. 1n Hebrzo tantum legitur, illic trepida- 
verunt timore, et altera pars videtur desumpta ex 
psalmo ru. Et quid, sisubaudiatur in Hebrzo, quod 
interpretes expresserunt? Nam Chaldzeus habet, 
quemmnon decebat timere. Ceterum quod est alia 
distinctio, hoc jam semel et iterum adnotatum est. 
Et si quandoque varium pariat sensum, dum sit 
sanus, juvat; absit tamen propter vitas. Spiritus 
enim sapientie est multiplex, unicus sanctus, subti- 
lis et mobilis (Sap. vir.) 


PSALMUS XIV. 


B eminentia charitatis, ubi nullus in agone contendet, 


PSALMI TITULUS : «& PSALMUS DAVID. » 


Domine quis habitabit. Titulus, psalmus | David. 
Pater titulus. [Cassiod., Aleuin.| Psalmus iste pro- 
prie est instructorius morum, et prissumptionis re- 
pressio, ubi agitur de unitate Ecclesi: pr:wesentis, et 
de futura quiete. In presenti namque Ecclesia, quia 
propter corporalem cohabitationem malorum cum 
bonis, non permittimur scire qui vere sint de uni- 
late Ecclesi:, ideo quidam, licet indigni, jaetant 
se esse de Ecclesia, cun tamen vere non sint. Illo- 
rum ergo praesumptionem retundens Propheta, quasi 
sacerdos ante propitiatiorum astans, quzarit qui et 
in przesenti Ecclesia, digni Deo militent, et in futura 
beatitudine sint quieturi. Cui datur a Deo responsum 
plene definitionis, quos clare ostenditur qui vere sint 
de presenti Ecclesia, et in futura beatificandi. Et 
est intentio Prophet? comprimere eos qui se jaetant 
esse de Ecelesia, cum non sint. Modus: Bipartitus 
est. Primo, interrogat Propheta, [Cassiod.| quasi di- 
cat, sacerdos ante faciem Dominus stans, et petit 
responsa, volens scire quos Deus judicet sua Eccle- 
sia dignos. Secundo, subditur Domini respon- 
sio, ibi Qui ingreditur sine macula. Pro- 
pheta ergo, velut sacerdos, petens responsum, 
ait. 

Vrns. 1 — « Domine, quis habitabit in taber- 
« naeulo tuo, aut quis requiescet in monte sancto 
« tuo? » 

[Cassiod., Aug.] Domine, quis habitabit digne, sci- 
licet, in tabernaculo tuo, id est in presenti Ecclesia, 


α 


ubi contra diabolum dimicamus, quia etsi taberna- D 


culum aliquando ponatur pro habitatione sempiter- 
na, tamen proprium est belli, atque militantium. 
Unde conturbernales milites dicuntur, tanquam si- 
mul habentes tabernacula. Hic autem sensus adju- 
vatur ex eo quod continet alia translatio, scilicet 
quis peregrinabitur in tabernaculo tuo, aut quis 
requiescet in monte sancto tuo ? |Aug., Cassiod.] id 
est in :eterna beatitudine? ubi est visio pacis et super- 


sed in cterna pace quiscet. 

Pans 11 VEns. 2. — « Quiingreditur sine macula, 
« et operatur justitiam. » 

Quà ingreditur. |Cassiod., Alcuin.] Secunda pars, 
ubi subditur responsio Domini, qui dicit in exem- 
plum Decalogi, decem virtutibus ad atria sua perve- 
niri. Et nota quod decem virtutes hic appellat decem 
effectus virlutum, qui omnes ad quatuor principa- 
les virtutes referuntur, scilicet justitiam, temperan- 
tiam, prudentiam, fortitudinem. Et quaedam utique 
dehis decem ad aliquam harum quatuor virtutum 
specialiter referuntur ; quedam vero communiter 
ad plures. Et item, quiedam perfectis tantum, quz- 
dam imperfeclüis conveniunt, ut in psalmi lectione 
ostendetur, [Cassiod.| Ex adytisergo atrii Dominus 
respondens, ait : Qui ingreditur sine macula. Quasi 
dicat : ille habitabit et requiescet qui ingreditur in 
tabernaculum sine macula, id est innocens. [Rem., 
Gl. int.] Ecce prima virlus, id est primus effectus 
virtutis, in quo notatur temperantia. (Hier., Rem.] 
Sequitur secunda virtus, e£ operatur justitiam, 
quia non est satis abstinere a malo : et refertur hoc 
ad justitiam. Deinde exsequitur hzc plenius, id 
est has duas virtutes, subijciens alios earum effec- 
tue. 

VERS. 3. — « Qui loquitur veritatem in corde 
« Suo ; qui non egit dolum in lingua sua. » 

Qui loquitur veritatem. [6]. int.| Ecce tertius 
virtutis effectus. Veritatem dico in corde suo con- 
ceptam, [Aug.] id est qui scit veritatem et dicit, in 
quo notatur prudentia, etiam et justitia. Congrue 
addit, in corde suo, quia aliquis putat fallere quan- 
doque, et verum dicit. Et habet ille veritatem in la- 
biis, sed non in corde, [Gl. int.] ut si quis alicui dolo- 
se ostendat viam, putans in ea esse latrones, et dicat: 
Si hanc teris, a latronibus tutus eris; et contingat ut 
vere ibilatrones non inveniantur ; vereille locutus est, 
sed non in corde. Sequitur quarla virtus, qui nom 
egit dolum in lingua sua. [Aug.] Hzec est pars inno- 


169 


aliud dicitur, aliud est in pectore. Sequitur quin- 
ta virtus. 

/ERS. 4. — « Nec fecit proximo suo malum, 
« et opprobrium non accepit adversus proximos 

« Suos. » 

Nec fecit proximo suo malum. [Gl. int.] Item 
pars innocenti? est hic. [Aug.] Proximum accipit 
pro omni homine. Sequitur sexta; ef opprobrium 
non accepit adversus proximos suos, id est temere 
vellibenter non credit criminatori. Sequitur sep- 
tima. ; 

Vrns. 5. « Ad nihilum deductus est in con- 
« spectu ejus malignus : timentes autem Dominum 
« glorifieat. » 

Ad nihilum deductus est. |Gl.int.] Ecce fortitudo. 
Quasi dicat: Non accepit opprobrium ; sed ma- 
lignus, id est diabolus, vel homo male suggerens, 
deductus est ad nihilum, id est non potuit cogi 
nocere alieui. Et hoc est in conspectu ejus, scilicet 
quare sit malignus. [Aug.] Hzc est magna perfectio, 
ut nihil in homine valeat malignus, et ut hoe sit in 
conspectu ejus, id est certe sciat malignum non esse, 
[Gl. int.] nisi qui a Creatore ad creaturam conver- 
titur. Timentes autem Dominum glorificat. [Aug.] 
Septem virtutes supra posuit, quie perfectorum sunt : 
nunc tria alia ponit, quz incipientibus conveniunt, 
quasi dicat, non solum perfectos qui  pradicta 
habent glorificabit, sed etiam glorificat Deus ; ti- 
mentes Dominum, id est incipientes, quia timor est 
initium sapientiz (Eccli. 1). Sicut ergo superiora ad 
perfeetos, ita hzc quz dicturus est ad incipientes 
pertinent. Sequitur octava. 

VERs. 6. — « Qui jurat proximo suo, et non 
« decipit ; qui pecuniam suam non dedit ad usuram, 
« et munera super innocentem non accepit. » 

Qui jurat proximo suo et non. decipit. [Gl. int.] 
Ile qui jurat non nocet proximo, sed subvenit. 
Jurat proximo firmiter, id est promittit, et non 
decipit, quia promissum reddit. Sequitur nona, qui 
pecuniam suam non dedit ad usuram. [Rem., Gl. 
int.]id est non temporalem expetit mercimoniam. 
Sequitur decima ; e£ munera super innocentem non 
accepit, [Aug.] id est, causam innocentis non de- 
primit pro munere alicujus. Hzc tria non sunt 
magna, sed qui nec ista potest, multo minus potest 
loqui veritatemin corde, et non agere dolum in lin- 
gua,et non facere malum proximo. Hoc tamen 
parva ita concludit. 

VEns. 7. — « Qui facit hec, non movebitur 

« in zeternum. » 

Qui facit luec non movebitur in eternum. [Aug.] 
id est, perveniet ad illa majora, in quibus est in- 
Concussa stabilitas. Unde et per futurum tem- 
pus dicit, non movebitur cum in superiori con- 
clusione preteritum posuerit, ubi ait, ad nihilum 
deductus est in conspectu ejus malignus. 

Aliter : Qui ingreditur, etc., et legitur speciali- 
ter de Christo, qui hxc omnia plenissime serva- 

PATROL. CXCI. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XIV. 


centiz, id est temperantie. Dolus est lingua, cum A vit. Quasi dieis : Qui habitabit, quis re 


110 
quiescet ? ile 
utique Qui ingreditur sine macula, id $29 est 
Christus, [Cassiod.] qui proprie seeundum legem ut 
agnus sine fractura membrorum templum ingressus 
est, non utexpiaretur, sicut ceteri, sed sine macula, 
id est a peccatis liber; ef operatur justitiam, ut 
cum vendentes et ementes ejecit de templo (Matth. 
XXI); qui loquitur veritatem. Veritas est cum res 
ita esL ut dicitur. Hoc proprie Christus fecit. Addit, 
in corde suo, quia aliquando Christus tacuit, ut in- 
dignis fraudulenter qu:rentibus. Ef »on egit dolum 
in lingua sua, quia omnia qu: audivit a Patre sine 
aliqua adjectione vel repressione nota fecit discipulis 
quie eis notificanda erant (Joan. Xv). Nec fecit pro- 
cimo suo malum, id est Judzis secundum carnem 


B sibi proximis non fecit malum, sed pro eis oravit. 


G 


Et non accepit, id est, non acceptum habuit, oppro- 
brium. adversus prozimos-suos. Sicut est patens per 
hoc quod Judam non mordaci inerepatione laceravit ; 
et : ad nihilum deductus est in conspectu ejus mali 
gnus (Psal. Lxx), id est diabolus despicitur ab eo, 
ut cum dixit : Vade retro, Satana (Matth. IV), econ- 
tra autem : Timentes Dominum glorificat Christus. 
Qui jurat proximo suo et non decipit. Furavit Chri- 
stus, quando apostolis certissima veritate promisit : 
Jam non dicam vos servos, sed amicos (Joan. Xv). 
Sequitur : Qui non dedit pecuniam suam ad usuram, 
terrenam. Pecunia enim duplex est: vel terrena 
qui penitus ad usuram dari prohibetur, quoniam 
Dominus Juda tradidit ad. erogandum pauperibus, 
non ad usuram, sed ad instruendos homines ; vel 
spiritualis est, que ad usuram dari jubetur, id est 
predicatio verbi Dei, quce lucrum salutis animarum 
refert. Et munera super innocentes non accepit. 
Accepit Christus munera quidem, ut a magis, et quo- 
tidie pias oblationes a fidelibus in Ecclesia, sed non 
contra innocentes, imo animam pro eis dedit. Sequi- 
tur :Qui facit lec. Eece absoluta responsio fit in- 
terroganti. Et est hic coneulusio psalmi. Quasi dicat : 
Sicut de Christo dixi, similiter quicunque proximo 
suo facit heec, non movebitur in cternum, id estab 
ipso Deo non dividetur, sed requiescet in monte 
eternz beatitudinis. Et nota quod dicit, facit hxc, 
ut ad aetum nos invitet, non solum ad cantandum 
hiec. 


COLLATIO IN PSALMUM XIV : « DOMINE, 
HABITABIT. » 

Vrns. ὃ. — Ad nihilum deductus est in cons- 
pectu ejus malignus. |Hieron.] despicitur in oculis 
ejus improbus ; Sanetes, qui despicit se in. oculis 
suis, abjicit se , Pratensis, neglectus in. oculis suis 
abominabilis ; Munsterus, qui despectus est im 
oculis propriis et contemptus. Sic et cxeteri ferme in 
eumdem modum, preter hoc quod aliqui eorum 
faciunt distinctionem in ea parte, ip conspectu velin 
oculis ejus sive suis. Alii jungunt simul particulam, 
malignus aut improbus, abominabilis aut contem- 
ptus, adeo ut Munsterus, quo tolleret ambiguitatem, 
voluerit addere conjunetionem copulativam ad. deno- 
Landam distinetioneni, quee tamen. non habetur in 
Hebr. sicut. nec relativum qui, nisi quod possit 
subaudiriex superioribus ex cujus accessione tur- 

6 


QUIS 


114 


PETRI LOMBARDI 


112 


batur ordo sensus. Quantum vero ad primam par- A Qui seipsum juravit affligere, et non mutavit ; Ne- 


liculam, quam vertunt despici aut negligi, et nos 
dicimus, ad nihilum deductus est, id ortum habuit 
ex vocabuli Hebraici :zquivocatione 5323 NIBZEH. 
Quod si descendat a radice 532 BAzaH, est neglectus 
seu despectus. Si vero a themate 3723 BaAZAZ, recte 
vertitur ad nihilum deductus est, cujus radix signi- 
ficat depopulari atque depredari; etiam si non pos- 
set esse participum cum tali forma; dicendum 
enim foret »22 NABAz. Vel etiam a priori radice, 
perinde quasi diceres nullius momenti est in con- 
spectu ejus malignus. 


Vgns. 6. — Qui jurat proximo suo et non decipit, 
Heb. z^ N5* z755 93V NISEBA LEHARA. VELO IAMIR, 
Hieron. Qui jurat, ut affligat, et non mutabit ; 
Munsterus jurat malum inferre, et non mutat ; Pra- 
tensis, juravit affligere e£ non mutabit ; Sanctes, 


biensis, jurat u£ se affligat et non variat ; interpres 
pro Cajetano, juravit ad malefaciendum sibi. Ulti- 
mam parlüiculan ponit tanquam glossulam. Varie- 
tatem fecit anceps lectio, videlicet 7^5 HARa, vel 
—ransposita littera hy"? RAAH, vel si vis ny? REEH, 
potest etiam sie legi 7255 pro prorimo vel socio 
LEHAREA. Secunda autem manifeste proximum re- 
presentat, ut acceperunt LXX, quibus accedunt 
Pellicanus et paraphrasis Campensis. Hic enim sic 
explieat : Firmissime statuit in amicia semel cum 
aliquo inita persistere, nec. propositum mutabit . 
Alter autem (Qui jurat prorimo suo, et non mu- 
tabit, sed et hoc non mutabit, eamdem intelligen- 
tiam pr:etendit quam et illud non decipit. Qui enim 
violat juramentum, mulat : ob idque decipit cui 
Jursvit: Unde Chaldzus interpres dicit : e£ non peje- 
rabit. 


PSALMUS XV. 


PSALMI TITULUS : « TITULI INSCRIPTIO IPSI DAVID. » B zum, etc. Christus ergo secundum hominem ad 


Conserva me, Domine, [Titulus : tituli, inscriptio 
ipsi David]. Hic titulus de Evangelio non de Veteri 
Testamento sumitur. [Hier., Cassiod.] In. Evangalio 
enim legitur quod crucifixo Domino Pilatus talem 
titulum superposuit: JEsus NAZAREMUS REX JUD.Eo- 
RUM. Quem cum multi Judaeorum delere vellent, 
dicentes : Noliscribere Jesus Nazarenus rex Judao- 
rum, sed quia dixit: Ego sum vex  Judmorum. 
Respondit Pilatus : Quod scripsi, scripsi. [Cassiod]. 
Ibi quamvis per nescientem Deo significante hoc 
quod regnum Christi per passionis humilitatem non 


infirmaretur, sed confirmaretur : De quo regno hic V 


agitur, cujus confirmationem titulus immutatus 
notavit. Ideoque Esdras de illius tituli inscriptione, 


Patrem orans, ait : O 

VEns. 1. — « Conserva me, Domine, quoniam 
« speravi in te. Dixi Domino : Deus meus es tu, 
« quoniam bonorum meorum non eges. « 


[Cassiod., Gl. int.] Domine Pater, conserva me 
inter pericula, et debes, quoniam in ἐδ, non in me 
speravi. Eece meritum quo servari debet. Dico 
speravi et merito, quia tu es Deus meus, [Cassiod.] 
id est mei hominis, et hoc dixi non labiis, sed 
cordis affectu, tibi Domino. Vel ita, speravi in te, 
et dixi tibi Domino, Deus meus es £u [Aug.] in eo 
quod homo sum, et vere Deus, quoniam bonorum 
meorum non eges, id est meis bonis non exspectas 
fieri beatus. [Cassiod.] Si autem bonis Christi non 


quam per Spiritum sanctum futurum prewidebat, (Yecet Deus, sed ab ipso habet omnia, destruitur ar- 


hune psalmum preetitulavit, [Aleuin.] ostendens hic 
agi de regno Christi, illa inscriptione significato. Et 
est sensus : Inscriptio tituli, id est, victoria et re- 
gnum quod tituli inscriptio notavit, attribuitur 
vel convenit David. [Cassiod.| Non illa actuali filio 
Isai, sed ipsi vero David, id est Christo qui secun- 
dum hominem hie loquitur, [Aug.] de quo titulus 
regalis in passione eminuit, scriptus Hebraice, 
Grace et Latine, ut ostenderetur rex esse omnium 
vere Judzorum, id est confitentium. [Cassiod., Gl. 
int.] Sicut ergo in arcu triumphali scribebatur 
Rome titulus quo triumphi regum monstrantur, 
ita et Christo titulus fuit inscriptus, qui erat suse 
victorie nota, [Hier.] Tres enim sunt tituli qui 
scribuntur : Unus super tumulos mortuorum ; alius 
in liminibus civitatis vel domorum ; tertius, in vi- 
ctoriam regis. Hie ergo de titulo regis nostri dicit. 
[Cassiod.| Et est iste psalmus secundus eorum 
qui breviter de Christi passione et resurrectione 
agunt. Intentio. Monet omnes ne regno Christi 
aut titulo contradicant. Modus. Bipartitus est : pri- 
mo, veram hominis naturam Christus ostendens, 
petit se inter pericula servari, dicens omuia quae 
pertulit ad gloriam suc h:ereditatis perducta. Se- 
cundo: agit gratias Patri de intellectu sibi dato et 
passione et resurrectione, ibi : Benedicam Domi- 


rogantia hominum, et haeresis Pelagianorum, qui 
putant aliquod bonum suis viribus fieri, cum etiam 
Christus a se homine nihil boni habeat. Sequitur : 


Vzgns. 2. — « Sanctis qui sunt in terra ejus, mi- 
« rificavit omnes voluntates meas in eis. » 


Sanctis qui sunt. Exposuit Christus qualiter oravit, 
Nune incipit narrare que bona sibi fecit Dominus. 
Quasi dieat : Hzec dixi Domino, Deus autem 'miri- 
ficavit, [Aleuin.] id est miras fecit omnes volun- 
fates neas : haec sunt bona mea, Omnes voluntates 
suas dicit Christus, voluntatem moriendi et resur- 
gendi. [Cassiod.] Hx autem sunt mire, dum eis 
obedientes fiunt de terrenis coelestes, de filiis dia- 
boli, filii Dei. Has, inquam, voluntates mirificavit ; 
sanctis, qui sant in terra ejus, scilicet in terra cui 
benedicitur, non in terra maledictionis, non quidem 
de s:eculi ambitu jactantibus, sed qai sunt in terra 
ejus, [Aug.] id est qui in terra viventium spem suam 
fixerunt, qui est eis anchora in fluetibus hujus sz- 
culi. Miras fecit omnes voluntates meas, id est vo- 
Iuntatem moriendi et resurgendi. [Gl. int., Aug.] Vo- 
luntates dico plantatas et completas im eis, id est in 
profectu eorum in quo senserunt, et incipientes et 
perfecti, quid eis profuit et humilitas, ut more- 
rer; et potentia, ut resurgerem. Vel mirificavit 


113 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XV. 


τὰ 


omnes voluntates meas in eis, id est inter eos qui ἃ dicat, tu Domine, es hwreditas, tu. etiam es resti- 


hic viderunt et intellexerunt. Sequitur : 


VEens. 3. — « Multüiplicate sunt infirmitates 
« eorum : postea acceleraverunt. » 

Multiplicate. Quasi dieat : Mirifieavit voluntates 
meas sanctis, quibus ante per severitatem legis infir- 
mitas carnalis multiplicata est, ut sratiam Novi 
Testamenti desiderarent. Et hoc est : Mirificavit 
sancüis, sed prius multiplieate sunt infirmitates 
eorum, [Aug.| quia data lege infirmitas eorum 
aucta est, non utique ad perniciem, sed ut ad 
medicum aecelerarent. Unde subdit: Postea accele- 
raverunt, [Cassiod., Aleuin.] currentes ad medicum. 
Vel de exteriori afflietione agit, qua smpe flagel- 
lati sunt, ut sanarentur. Et est : Infirmitates eorum 


exteriores multiplicat: sunt salubri afflictione, Deo B 


providente. [Rem.] Et flagzellati postea accelerave- 
runt, sed non priore more, quia, 


Vzns. 4. — « Non congregabo conventicula eorum 
« de sanguinibus ; nec memor ero nominum eorum 
« per labia mea. » 

[Gl. int.] Non. congregabo conventicula eorum, 
instituta de sanguinibus, id est non erunt conven- 
tus eorum carnales, nec de sanguinibus pecorum 
propitiatus. Congregabo eos, quasi dicat, non se- 
cundum legalem ritum faciam eis; nec memor ero 
nominum eorum, sed spirituali mutatione oblivi- 
scentur quid fuerint, quia jam non dicentur pecca- 
lores, vel inimici, vel homines, sed vocabuntur 
justi et. fratres et filii Dei. Vel, non ero memor no- 
minum eorum, sicut prius in Veteri. Testamento, 
[Aleuin.] quando specialiter designabat, vel popu- 
lum, ut : Hoc dices filiis Israel. Vel personam, ut, 
Moysi. Vel tribum, ut : Dic domui Jude, domui 
Benjamin. Nunc autem non est acceptio persona- 
rum, sed in omni gente qui timet Dominum, hic 
acceptus est illi. Non ero memor nominum eorum 
per labia mea, propria, quibus dicam in futuro 
malis; ife, maledicti in ignem «ternum (Matth. 
XXv), quod non illis. Vel, per labia mea, id est per 
apostolos, per quos loquitur Deus. [Cassiod. | Vel, la- 
bia dicit duo Testamenta, qux in uno sonat, quibus 
voluntates ejus ostenduntur. [Cassiod.] Sed nec 
apostoli, nec Testamenta talibus minantur judi- 
cium. Sequitur : 


Vrns. 5. — « Dominus pars hereditatis mec et D 


« calicis mei; tu es qui restitues  hireditatem 


« meam mihi. » 


Dominus pars, quasi dieat : Non ero memor no- 
minum eorum, sed potius mecum habebunt hzre- 
ditatem, ipsum Deum. [Aug.] Et hoc est, Dominus 
Pater est, pars lwredilatis mec, intransitive le- 
gitur, id est est pars hwreditaria mei et meorum. 
[Gl. int., Aug.] Eligant sibi alii alia, quibus fruan- 
tur : Pars autem mei et sanctorum Deus est. Et 
Dominus 25 4Ρ est pars calicis mei, id est calix meus 
est. [Aug.] Bibant ergo alii venena, et mortiferas 
voluptates : ego autem οἱ mei bibemus Deum. Deinde 
convertens sermonem ad Deum ait: Tu es, quasi 


tutor ejus. Et hoc est: Tu es, o Pater, qui resti- 
tues hereditatem meam, id est notitiam haereditatis, 
id est claritatis meze, mihi. Non mihi in meipso 
aliquid restitues quod amiserim, quia nihil amisi, 
sed meis in quibus eo sum, et cum quibus unum 
sum, restitues notitiam claritatis mes, quam per 
peccatum amiserunt: que claris erat apud te 
antequam mundus fieret (Joan. xvi). Unde ipse 
ait in Evangelio : Clarifica, Pater, Filium tuum 
ea claritate quam habuit apud te antequam mundus 
fieret. [Hier.] Vel h:reditatem dicit lamen clari- 
latis, id est, gloriam. immortalitatis, quam in Adam 
perdidimus, qua Christo in sua resurrectione 
restituta est, et nobis in nostra restituetur. Unde 
ipse alibi ait : E£ refloruit caro mea (Psal. xxvi). 
Sequitur : 

Vrns. 6 — « Funes ceciderunt mihi in przeclaris : 
« etenim hireditas mea preclara est mihi. » 

Funes. [Aug.] Quasi dicas : Restitues h:reditatem, 
quie est praclara. Nam funes ceciderunt mihi in 
praoclaris,id est limites possessionis mez in tuam 
claritatem quasi sorte ceciderunt, sieut possessio 
sacerdotum et levitarum Deus est. Bene dixi in 
preclaris, etenim hereditas mea preclara est mihi, 
non utique omnibus, sed videntibus, in quibus ego 
sum. Et ideo dico mihi : 

VEns, 7. — « Benedicam Dominum qui tribuit 
« mihi intellectum : insuper et usque ad noctem 
« increpuerunt me renes mei. » 


Benedicam Dominum. [Aug.] Quasi dieat : Viden- 
tibus est preclara ; ego autem benedicam Dominum 
qui tribuit mihi intellectum, quo hwc hereditas 
videri et possideri potest. Unde : Hec est autem 
vita tlerna, ut cognoscant ie, elc. (Joan. xvm.) 
Insuper et usque, quasi dicat : tribuit mihi intellec 
tum insuper autem, id est super intellectum, et usqut 
ad. noctem, id est usque ad mortem increpueruni | 
vel erudiverunt, vel emendaverunt me renes mei, 
[Aug., Alcuin.] id est usque ad mortem erudivit me 
inferior pars mea, scilicet, carnis assumptio, ut 
experirer tenebras mortalitatis, quas tenebras ille 
intellectus non habet, quia pro eis nec turbari, nec 
deficere potuit. 

Vel ita, ab illo loco, Dominus pars, et accepit per 
h:reditatem gentes conversas, id est omnes fideles, 
qui sunt hereditas Christi, [Aleuin.] quasi diceret : 
Non congregabo fundentes sanguinem, sed eos qui 
Deum eligunt partem. Et hoe est : Dominus est pars, 
id est portio et premium, Iicereditatis mec [Cassiod.] 
id est sanctorum, qui sunt hireditas mea. Ef est 
pars calicis mei, id est merces passionis me: : How- 
reditas enim ad gentes, calix ad passionem pertinet, 
qui bibitus dat resurrectionem. Et, o Domine Pater, 
Lu es qui restitues hereditatem mihi, Christo; vel 
hiereditatem meam, id est genus humanum, quod de- 
disti mihi hiereditatem et regnum, ut excolam, et in 
eo regnem, quod diabolo faciente perierat. [Hieron.] 
Sed nemo putet se hereditatem, nisi proeelarus sit, 
quia funes ceciderunt mihi in preclaris,id est in san- 


118 


PETRI LOMBARDI 


116 


ctis. [Cassiod.] Ideo dicit funes, quia sancti fiunt A ferno, possidenda dabitur, nec corpus sanctum, per 


haereditas Christi, quasi dicat, sorte, in quo intelli- 
gitur divina electio, qua in partem Christi cesse- 
runt, sicut sors cecidit super Matthiam, qui ab zeter- 
no electus erat, [Hier.] et quisque capit ad mensu- 
ram suam, id est, prout gratia Dei mensurat cuique, 
Sequitur : Etenim, quasi dieat : Bene dixi, in pr:e- 
claris, [Rem.] etenim Aereditas mea preclara est 
mihi. Quamvis enim saneti sint ia mundo quibus- 
dam abjecti, mihi tamen preclari sunt. Benedicam 
Dominum. [Aleuin., Cassiod.] Secunda pars, ubi 
Christus gratias agit Patri de intellectu et passione, 
in qua eo favente vicit, et de resurrectione et con- 
fessione et : hee sunt per quz hereditas restituitur, 
ut sit rex Judaorum, ut titulus dicit. Quasi dicat : 
Mihi restituta est hzereditas, Ego autem benedicam 
Dominum qui tribuit mihi intellectum, [Cassiod.] 
quo omnia vera et sancta vidit Christus. Insuper de 
hoc benedicam, quod renes mei, id est Judzi qui de 
Juda sunt, unde ego sum, ex quibus seeundum car- 
nem exivi, scilicet parentela mea, increpuerunt me 
injuriis, et per tentationes et passiones. Et hoc est, 
usque ad noctem, id est usque ad mortem. Sed in 
his semper. 


VERs. 8. — « Providebam Dominum in conspectu 
« meo semper, quoniam a dextris est mihi ne com- 
« movear. » 

Providebam in conspectu meo Dominum, qui sem- 
per est, [Aug.] id est et veniens in ea que transeunt, 
non abstuli oculum ab eo qui semper est providens 


quod in eum post temporalia peracta recurrerem.(1 


Attende quod ait, providebam semper Dominum. 
[Cassiod.] Hine trahe exemplum quo peccata viten- 
tur. Qui enim semper acie mentis Deum intuetur, 
non peccatis inquinatur. Ideo Deum attendo, quo- 
niam a dextris est mihi, ne commovear, [Aug., Cas- 
siod.] id est favet mihi ut in eo stabilis permaneam, 
et ideo nil sinistri mihi praevalet. Et quia est a dex- 
tris. 

VEns. 9. — « Propter hoc letatum est cor meum, 
« et exsultavit lingua mea, insuper et caro mea re- 
« quiescet in spe. » 

Propter hoc latatum est cor meum et exsultavit 
lingua mea, [Aug., Cassiod.]id est, ideo etiam in 
cogitationibus et in verbis est exultatio. Hzec est plena 


letitia, qua» et corde hilari percipitur, et alacri ser- D 


mone profertur. [super et caro mea non deficiet in 
interitu, sed requiescet, [Aug.] id est dormiet n spe 
resurrectionis. [Cassiod.| Nota quod ita dicit hic, 
insuper, agens de gaudio et quiete, sicut et supra 
agens de passionibus dixerat : Insuper usque ad no- 
ctem increpuerunt me renes mei ut pro modo mo- 
lestiarum gaudia sint humanitatis coelestia. Sequi- 
tur: 

Vrns. 10. — « Quoniam non derelinques animam 
« meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre 
« corruptionem. » 


Quoniam non derelinques. [Aug.] Quasi dicat : In 
qua spe requiescet ? in hae, quia nec anima in in- 


quod et alii sanetificandi sunt, patieris corrumpi. 
Et hoc est, quoniam non dereliquisti, communi more 
aliorum, animam meam, [Cassiod.| quam habeo, ut 
verus homo, in inferno ; nec dabis sanctum tuum, 
scilicet corpus meum a te sanctificatum, videre cor- 
ruptionem, id est, putrefactionem. Alibi dicit se pati 
corruptionem, id est vulnerationem. Ibi : Quz uti- 
litas in sanguine meo, dum descendero in corrup- 
tionem (Psal. xxix). Dico non dabis, imo. 
Vrns. 11. — « Notas mihi fecisti vias vitz : adim- 
« plebis me letitia cum vulto tuo, delectationes in 
« dextera tua usque in finem. » 
[Aug.] Notas fecisti per me, mihi, id est meis in 
quibus et ego sum. Dico mihi fecisti, et notas fe- 
p eisti dico vias vite, id est, vias humilitatis, ut ad 
vitam redeant homines. Unde per superbiam ceci- 
derunt. Et adimplebis me, id est, meos in futuro, 
letitia cum vulto tuo, id est ut nihil ultra deside- 
rent cum facie ad faciem te viderint, in quibus quia 
ego sum, dico, adimplebis me, et interim sunt eis 
delectationes [Gl. int.] in itinere hujus vitz. [Aug.] 
Et hoc in dextera tua. id est in favore et propitia- 
tione tua. Delectationes dico, perducentes eos usque 
in finem, id est usque ad consummationem beatitu- 
dinis sterne, et est sensus : [Cassiod.]| Delectatio 
est eis in favore tuo, in itinere hujus vitze, perducens 
eos ad finem glorie conspectus tui. Vel de seipso 
Christus dicit, adimplebis me laetitia cum vultu tuo, 
delectationes erunt mihi in dextera tua, id est lzetitia 
et delectatio erit mihi in consessu tuo, humanis 
obtutibus subtracto. Et hoc usque in finem, id est 
perfecte et zeternaliter. 


COLLATIO IN PSALMUM XV : « CONSERVA ME, DOMINE. » 


Titulus secundum Hieronymum, humilis et sim- 
plieis David, qui duas dictiones vel unam ex duabus 
coactam legit. Nempe 422 Macac, et m TAM. Prior 


I-- 
significat humiliavit, posterior simplicem et purum, 
utsit Dn22 MicHTAM. Alii vero ceperunt dictio- 
nem simplicem, derivatam tamen, et verterunt in- 
signia, vel ornatum auro optimo. Hinc LXX dixe- 
runt, στηλογραφία, id est tituli inscriptio, a quibus 
non longe est Chaldzus, sculptura recta. 

Vrns. 1. — Dixi Domino Deus meus es tu. Sic 
Hieron. Sed Pratensis, Sanctes, Pellicanus, Muns- 
terus, interpretes pro Cajetano et Campensis, vertunt 
in secunda persona, dirisii,id referentes ad animam 
quasi seipsam alloquentem, ut habet etiam inter- 
pres Chaldzus : Locuta es, tu anima mea. Punctu- 
lum in Heb. minimum variat personam et genus, id 
est qui ponunt primam personam legunt ΩΝ AMAR- 
TI, et accessione punctuli unius, rejecto iod, fit 
ΓΝ secunde persone feminini generis, cum apud 
Heb. verba habeant genus sicut nomina, sensus ta- 
men omnino conspirat. 

Bonorum meorum non eges. Hier. Bene mihi non 
est sine te. Propter quod Faber, et cecus Burgensis 
redarguunt LXX, quasi qui converterint intelligen- 
tiam Prophetze. Sed ignari potius litteraturze Hebrai- 
cz, hoe potuerunt temerario ausu dicere. Heb. autem 


habent toy 53 ^naz"c ΤΟΒΑΤΙῚ BAL ALECA, quod sonat 
si ad verbum reddideris, bonum meum, vel bonitas 
mea non super le. Quse certe sententia, quod alteru- 
tram includat intelligentiam, nihil officit. Unde Mun- 
sterus sie. transfert, bomum meum mihil tibi addit ; 


171 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVI. 


178 


Pratensis, bonitas mea non confert tibi. Eodem ten- A Hebrzus habet ΠῚ ΠΝ Dn*23y "27! HIRBBU ATZE- 


dunt Pellicanus et Campensis. Sanctus cum Hier. alte- 
rum sequitur sensum, Bonum mewm non est nisi a te. 

Vzns. 2. — Mirificavit omnes voluntates meas. 
LXX acceperunt 1'7N7 HEEDIR, in verbo quod dieunt 
HIPHIL. Ali in nomine **'5N ADDIRE, id est magnifi- 
ci, admirabiles, fortes, ete. Vel probabilius, copu- 
larunt LXX nomen illud ad voluntates ceu mirabiles 
voluntates mec in eis. Quem loquendi modum ex- 
tulerunt per verbum, non variato sensu. Ccteri au- 
tem retrahunt **N ADDIRE, ad id quod praecessit, 
ut dieas im sanctis magnificis omnis voluntas mea 
est. 

γΕΒ5. 8. — Multiplicate sunt infirmitates eorum. 
Hieron. et interpretes pro Cajetano, idola eorum. 
Ceteri transferunt, amaietates, dolores, molestias, 
quia 2Xy ΑΥ̓ΖΑΒ signat afflimit, vel sculpsit. Unde 
napy amzasanm afflictio vel idolum,quod se colenti- 
bus sit in magnam afllietionem, ut vul Munsterus 
in lexico. Ob idque Hieronymus in commentario 
hujus loci, ait LXX interpretatos fuisse idola, infir- 
mitates. Sed et Chaldzus interpretatur idola. 

Postea acceleraverunt. Hier., post tergum sequen- 
fium. Sequi autem post tergum est celeriter reverti, 
ut idem subindicat in commentariis. « Gentiles, in- 
quit, relinquentes idola, ad me celerrime sunt re- 
versi. » Quod non dissidet ab eo quod est, pos£ea ac- 
celeraverunt. Munsterus et Sanctes de suo addentes, 
alio detorserunt sensum : Hie, multiplicentur dolo- 
res eorum, quialteri deo donaverunt ; ilemultiplica- 
buntur anxietates eorum,quà festinant ad deum alie- 
num. Satis aecedit Pratensis, post alterum accelera- 
verunt ; οἱ Nebiensis, post alienum properant. Nobis- 
cum sunt Pellicanus, et interpretes pro Cajetano, 
postea ac celeraverunt, videlicet ad cultum unius Dei. 


BOTAM AHER MAHARU. Chaldzus interpres, postmo- 
dum festinant, ut sacrificent sacrificia. 


VEns. &. — Non congregabo conventicula eorum 
de sanguinibus. Heb. rv2wz ΤΌΝ 52 naLAssIC NIs- 


SCEHEM. Et vertunt, 20n libabo libamina eorum ; aut 
ut vult Nebiensis, non miscebo mistiones eorum de 
sanguine, ut significetur deinceps carnales observan- 
tias non fore Deo acceptas.Quia vero lectio eeclesias- 
lica eodem conspirat, B B. non est opus inquisitione 
anxia, quamvis etiam ad litteram posset fieri con- 
ciliatio, discutiendo radices "pi Nasac, que notat 


libare et miscere, ac 722 sAcac, quie potest signare 
aggregavit. Ut ut fuerit, sensus est ill:esus : 


VEns. 9. — Ecsullavit lingua mea. Hebr. "22 
QUEBODI,id est gloria mea.Sed quia verbum 522 QurB- 
BED, signat glorificat, et nos quempiam glorificamus 

Blingua, idcirco maluerunt interpretes transferre, 
per linguam : quod aptissime quadrat sensui verbo- 
rum precedentium et sequentium. Nam primo po- 
suerunt cordis letitiam, propter hoe letatum est 
cor meum. Et cum ex abundantia cordis os loqua- 
lur, congruentissime subjectum est, exsultavit lin- 
gua mea, juxta illud psal. rxi : Sicut adipe et pin- 
guedine repleatur anima mea, et labiis exsultationis 
laudabit os meum. Tum demum sequitur, et caro 
mea requiescet in spe, ut eonsummatam laudem ab- 
solverent, in corde, in lingua, in omni opere. Quid 
eliam si interpretes legissent sive nESCHONI pro 
QUEBODI, vocandine forent in jus? Sensus denique 
non alto portendit. 


PSALMUS XVI. 


«* ORATIO IPSI DAVID. » 


Exaudi Domine. Titulus : Oratio David. [Cas- 
siod.| Psalmus iste primus est eorum qui nomine 
orationis intitulantur, et sequuntur alii quatuor, qui 
bene ab oratione prztitulantur, quia cum in aliis 
interseratur oratio, in istis pene continuatur. 
[Hier.| In hoc autem psalmo Christus seeundum ho- 
minem orat, adjuncta sibi voce sui corporis, quod est 
Ecclesia ; et facit iste psalmus veram humanitatis na- 
turam in Christo attendere, qui in eadem voce cum 
membris suis hic orat, non pro sua utilitate, sed pro 
nostra necessitate. [Aleuin.| Christi enim oratio, est 
fidelium institutio. Sieut enim flendo Lazarum, cha- 
ritatem proximi nos habere docuit, et sicut perse- 
cutores fugit, ut inconsulte terminatis nobis aufer- 
ret audaciam : Ita oravit, ut formam orandi nobis 
proponeret. [Aug.| Et est sensus tituli : Oratio hujus 
psalmi, convenit David, id est personc:: Domini ad- 
juneta sibi Ecclesia, quie corpus ejus est. [Cassiod.] 
Intentio : monet ad orationem. Modus : Tripartitus 
est psalmus. Primo petit secundum justitiam retri- 
bui sibi. Secundo petit a Judi;eorum insidiis liberari. 
ibi, ego clamavi. Tertio orat sibi et adversariis re- 
tribui, ibi : exsurge, Domine. Christus ergo secundum 
hominem ad Patrem orans, adjuncta sibi voce cor- 
poris, ait ;: O 

Vrns. 1. — « Exaudi, Domine, justitiam meam : 
* intende deprecationem meam. » 


PSALMI TITULUS : 


Domine, exaudi justitiam meam. [Cassiod., Gl. 


C int. ] quia justitia habet vocem apud Deum, qua pe- 
netrat ccelum. Et pro justitia intende deprecationem 
meam, quie est de cavendis malis. Et non'modo in- 
tendas, sed. 

VEns. 2: — « Auribus percipe orationem meam 
« non in labiis dolosis. » 

Auribus percipe, [Cassiod.] quasi dieat, non trans- 
itorie, ut cito transeat orationem meam qua est de 
bonis suis, et sibi adhibendis. [Gl. int.] Orationem 
dico, prolatam son in. labiis dolosis sicut oratio eo- 
rum qui inique me damnant, et meos. [Cassiod., 
Rem.] Vel sicut est illorum oratio, qui dieunt : Do- 
mine, Domine, et faciunt voluntatem — Patris 
(Matth. vit). Sequitur : 


Vrns. 3. — « De vultu tuo judicium meum pro- 
D « deat ; oculi tui videant zequitatem. » 

De vultu tuo. [Gl. int.] Ecce quid petit in oratione, 
quasi dicat : Exaudi orationem meam, qua hoc peto ju- 
dicium meum, quo fuijudicatusa Pilato et Judcis, pro- 
deat, o Domine, [Rem.] id est videatur prodiisse. De 
vultu tuo, id est de aspectu tuo qui omnia vides, nec 
eges testimonio alterius, [Cassiod., Rem.]| id est se- 
cundum ea qu:e agnoscis in me, qui nullum habeo 
peccatum, videatur provenisse, non de dispositione, 
id est secundum dispositionem et voluntatem Judzo- 
rum : quod patet faetum esse in resurrectione, quando 
preter eorum opinionem ἃ mortuis resurrexit. Et oculi 
(ui, o Domine. videant equitatem, ut mihi remedium, 
Judaeis poenam des, sicut meruerunt. [Gl. int., Al- 


119 PETRI 


cuin.]V el ita, judicium meum, dicit Christus ho- 
mo, quo discerno omnia. De vultu tuo prodeat, id 
est de illuminatione notiti:e tuze, ut veritatem judi- 
cem. Et oculi mei. Alia littera, [Aug., Gl. int. ] scilicet 
oculi cordis, viderunt :quitatem. [Aug.| Vel eodem 
sensu manente, ita distingue litteram, percipe ora- 
tionem meam, hic distingue. Deinde sequitur : Non 
in labiis dolosis, de vultu tuo judicium meum pro- 
deat, videlicet judicans non proferam labiis aliud 
quam ex te inteliigo. Oculi mei videant squitatem, 
hoe non mutatur. 


VrEns. 4. — « Probasti cor meum, et visitasti no- 
« cte : igne me examinasti, et non est inventa in 
« me iniquitas. » 


Probasti, ideo fac quod peto, quia probasti cor 
meum, e£ visitasti nocte, [Aug.|] id est ipsum cor 
meum visitatione tribulationis probatum est : quae 
tribulatio, non solum nox dieitur, sed etiam ignis. 
Nox, quia pertubat, ignis, quia exurit. Unde sub- 
dit, igne tribulationis me ezaminasti, [Cassiod.] hoc 
dicit ad similitudinem fornacis, quee metallum. pur- 
gat, e£ non est inventa in me, quasi dicat tribula- 
lione me probasti, sed in ea inventus sum justus. 
Et, id est quia non est inventa in me iniquitas quam 
ustio coqueret. Adeo sum justus, et sine iniquitate, 


VEns. 5. — « Ut non loquatur os meum opera 
« hominum : propter verba labiorum tuorum ego 
« custodivi vias duras. » 

Et non loquatur os meum opera hominum. [Aug.] 
id est ut aliud non procedat de ore meo,quam quod 
ad gloriam et laudem tuam pertinet non ad opera 
hominum, qu: faeiunt preter voluntatem tuam, id 
est nihil nisi bonum locutus sum. Alibi autem seri- 
ptum esl : Ex ore Altissimi (Thren. n), id est hu- 
manat Filii Dei non egredientur nec bona nec mala : 
qui cum staret ante Herodem, scilicet quando inqui- 
situs ab eo multis quaestionibus et sermonibus, nihil 
respondit (Luc. ΧΧΠΙ), sed tanquam ovis coram ton- 
dente obmutuit (Isa. Lu). Vel ex ore Altissimi, id 
est Christi, ascendentis in celum, non egredientur 
nec bona nec mala, quia in ascensu nihil legitur 
fuisse locutus, qui ante multa dixerat. Vel ex ore 
Alüssimi, id est Christi, in majestate judicaturi, 
non egredientur in judicio nec bona, nec mala, id 
est egredientur bona et mala. Dux enim negationes 
complent sensum unius affirmationis. Dicet autem 
bona bonis : Venite, benedicti (Matth. xxv); et mala 
malis : Jte, maledicti (ibid.). Vel ex ore Altissimi, id 
est Dei Patris, non egredientur in judicio nec bona 
nec mala, quia Pater non judica quemquam, sed 
omne judicium dedit Filio (Joan. v); propter verba, 
quasi dicat; [Gl. int.] et ego si ita innocens sum, 
dicit Christus, tamen ego custodivi. Vel junge, 
non loquatur os meum opera hominum, sed po- 
lius ego cum pondere eustodivi vias duras, vel la- 
boriosas, [Aug.] scilicet. mortalitatis, et passionis. 
Vel, seeundum aliam litteram, [Rem.] eustodivi vias 
latronis, id est quod latro merito, ego immerito su- 
stinui, et hoe non pro mea culpa, sed propter verba 


LOMBARDI 180 


A labiorum tuorum, complenda, [Aug., Rem.] id est ut 
compleantur verba pacis tue, quce significatur per 
labia, quam verbis suis promisit: qui? promissio 
dicitur verba pacis. Vel propter verba labiorum tuo- 
rum complenda, id est prophetarum. Sequitur : 


VEns. 6. — « Perfice gressus meos in semitis 
« tuis, ut non moveantur vestigia mea. » 


Perfice, vel ad perficiendos gressus meos, etc., 
quasi dieat : Custodivi vias duras, utique ad perfi- 
ciendos gressus meos in semitis tuis, [Aug.] id est 
ut perficeretur charitas Ecclesie mes, qua venitur 
ad requiem tuam in angustis viis, id est in arctiori- 
bus preceptis. Per hoc enim docui quod non potest 
ad te pervenire Ecclesia, nisi per angustam viam, 
et ut non moveantur vestigia mea, id est signa itine- 

B ris mei, quae saeramentis et Seripturis apostolicis 
impressa sunt, ut illa intueantur et observent, qui 
me sequi volunt. Vel ideo custodivi vias duras, et 
perfici gressus ut jam non moveantur vestigia mea, 
id est ut stabiliter maueam, in :eternitate, postquam 
peregi vias duras, et gressus perfeci. 


Aliter ab illo loco, u£ non loquatur, quasi dicat : 
[Cassiod.| Non est inventa in me iniquitas, quod tu 
scis, et si ego laceam. Et hoc est quod ait, hoc quod 
dico nosti, u£, id est, quamvis, Non loquatur os 
mewm, id est, et si ego taceam. Et lioc est quod 
ait, tu scis me esse purum. Et distinguitur ibi litte- 
ra, os meum. Deinde sequitur, opera, ete., quasi di- 
cat : Et licet tam purus sim, tamen propter verba 
labiorum tuorum hoe non mutatur. Ego custodivi 
vias duras, scilicet opera hominum, id est quas me- 
rentur opera hominum, scilicet passionem et mor- 
tem, et reliquas passiones et miserias. [Hier.] Vel 
vias duras dicit virtutes, quz» hominibus sunt diffi 
ciles, non Christo. Et est sensus : Ego custodivi 
vias virlutum, duras hominibus, scilicet opera ho- 
minum, id est quas debent imitari homines : quibus 
iter vitiorum leve est, et virtutum difficile. Vel ita : 
dico, non est inventa in me iniquitas, |Alcuin.] ita 
tamen hoc dieo, ut non loquatur os meum, ut non 
jactanter hoe dicam, quod est opera, id est opus 
hominum, scilicet jactanter loqui. Vel ita : [Rem.] 
Adeo sum justus, ut non loquatur os meum aliquid 
indebitum, id est ut non. peccem in lingua : quod 
est opera, id est opus hominum, scilicet peccare in 
Dlingua. Sequentia non mutantur a sensu prim: ex- 

positionis usque perfice, quasi dicat : Et quia custo- 

divi vias duras, ideo perfice gressus meos, [Cassiod.] 

id est humanas meas actiones usque in finem, id 

est usque ad passionem et mortem. Ante enim non 

est nisi inchoatio. Perfice dico in semitis tuis, id 

est in arelioribus preceptis tuis. Ad hoc perfice, u£ 

vestigia mea mon moveantur, id est ut illi qui volunt 
me imitari, non moveantur a te. [Rem., Gl. int.] 

Vel vestigia dicit opera bona qua fecit, et doctri- 

nam quam tradidit. Et est sensus : Ideo perfice, ut 

vestigia mea, quibus est impressa forma justitiz, 
non moveantur a bonis, qui volunt me imitari. 


Pans im. VERs. 7. — « Ego clamavi, quoniam 


181 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVI. 


182 


« exaudisti me, Deus : inelina aurem tuam mihi, et À quam cupiditas eórum de scelere satiata est. Capto 


« exaudi verba mea. » 

Ego clamavi, ete. [Cassiod.] Secunda pars, ubi 
Christus petit ut a Judzeorum insidiis ejus puritas 
liberetur, quasidieat, custodivi vias duras, et perfeci 
gressusmeos. Ego etiam, dicit totus Christus, clamavi, 
id est libera et valida intentione preces ad te direxi, 
ideo quoniam exaudisti me, o Deus, id est quia cer- 
lissime scio me exaudiendum esse. [Cassiod.] Hoc 
dicere non convenit nisi justo, qui confidenter orat, 
quia se scit exaudiri, qui converso verborum or- 
dine potest dicere [Aug.] quoniam exaudisti me cla- 
mavi, alioquin potius dicendum videretur quoniam 
clamavi exaudisti me. Vel ita clamavi, hoc non mu- 
tatur : ideo utique, quoniam, uthoc possem, o Deus, 
exaudisti me, olim infirmius orantem. [Aug.] Hoc 
proprie Christus in membris dicit. Et quia clamavi, 
ideo inclita aurem tuam, [Gl. int.] scilicetaurem cle- 
menti: et misericordie tu: mihi, |Cassiod.] scilicet 
humili, e£ exaudi verba mea, non deserat exauditio 
tua me humilem. Quz verba ? hiec: 

Vgns. 8. — « Mirifica misericordias tuas qui sal- 
« vos facis sperantes in te. » 

Mirifica misericordias tuas. [Aug.] Mira sunt quie 
nova sunt. Hzc sunt que in carne Christus gessit 
mirantibus Judais. Et est, mirifica misericordias, 
id est fac nova qu: et mali mirentur, ne vilescant 
misericordie, et ne minus amentur. Tu dico qui sal- 
vos facis sperantes in te. 


VEns. 9. — « A resistentibus dextere tue custodi 
« me, ut pupillam oculi. » 

$2 22. A resistentibus dextere tue, [Aug.] id est 
abillis qui resistunt dexter:e tuz, id est favori quo 
mihi faves. [Cassiod.] Vel, dextera tuc, id est mihi 
Filio tuo. Et custodi me u£ pupillam oculi, id est 
custodi me secundum humanitatem. [Aug.] Pupilla 
enim perexigua est, et tamen per eam acies lumi- 
nis dirigitur, quo lux et tenebrze dijudicantur. Sic 
per humanitatem Christi deitas discernens est in- 
ler homines bonos et malos, quia eos qui fidem 
humanitatis habent, in sorte bonorum, alios vero 
in consortio malorum adnumerat. [Cassiod.| Hanc 
autem petit custodiri hoc modo. 


Vrns. 10. — « Sub umbra alarum tuarum protege 
» me, a facie impiorum qui me afllixerunt. » 


enim Christo letiliam pinguedine intus conceptam 
extra ostentarunt. [Aleuin., Cassiod.] Vela simili 
animalium, que ex adipe inflantur et sunt lasciva, 
dicit, adipem suum concluserunt, id est super- 
biam retinuerunt, non macri, id est non humiles, 
sed inflati superbia. Vel adipem suum concluse- 
runt, id est pinguem et carnalem sensum retinue- 
runt. Vel adipem suum concluserunt, sceleribus 
saginati, veram intelligentiam amiserunt. [Cassiod. 
Aug.] Unde restat superbia loqui. Et ideo os eorum 
locutum est superbiam dicendo : Ave, rex Judeorum 
(Matth. xxvm), et hujusmodi. [Cassiod.] Os dicit 
non cor, quia scpe iniqui quod ore defendunt, corde 
damnant. Sequitur: Et 

B  Vzns. 12. — « Projieientes me nune circumde- 
« derunt me: oculos suos statuerunt declinare in 
« terram. » - 

Projicientes me [Aug., Gl. int.] extra civitatem, 
quasi locus de me macularetur. Pravi coloni quia 
prius servos in vinea missos occiderunt) Matth. 
xxr), 2unc me Filium et heredem (ibid.) circumde- 
derunt in cruce, non obsequio, sed furore, quasi 
ad spectaeulum convenientes, et hoc ideo, quia 
statuerunt oculos suos , scilicet cordis in terram, 
scilicet ne perderent locum et gentem. Dixerunt 
enim : Si dimittimus eum sic, totus mundus abit 
posteum, et venient homani, et tollent locum et gen- 
iem (Joan. X1). Vel, statuerunt oculos suos decli- 
nare in terram, [Aug.]id est intentionem cordis 

(sui, in terrena declinaverunt, putantes eum pati 
malum qui ocecidebatur, et se nullum qui occide- 
bant. Et quasi quis diceret : Unde eis hic opportu- 
nitas? Respondet: 


Vrns. 15. — « Susceperunt me sicut leo paratus 
« ad predam, et sicut catulus leonis habitans in 
« abditis. » 

Susceperunt me, [Alcuin.] id est avide acceperunt 
me a Deo, cujus dispositio erat ut moreretur ; 
[Rem., Cassiod.| vel a Juda traditore, vel a judice 
Pilato. Qui? principes qui erant sicu£ leo, id est 
diabolus paratus ad praedam , qui circuit. quzerens 
quem devoret (1 Petr. v), [Cassiod.] id est compa- 
randi erant leoni diabolo, quo auctore faciunt. Et 
non tantum principes, [Aug.| sed e£ populus qui 


[Aug.] Protege me, ut gallina pullos suos sub ἢ erant sicu£ catulus leonis, id est filius diaboli, cui 


umbra alarum tuarum, |Cassiod.| id est in muni- 
mento charitatis et misericordie tux. Misericordia 
enim et charitas sunt ala Patris, quibus nos pro- 
tegit. Protege dico, a facie, id est ab instantia m- 
piorum, id est demonum et Judceorum qui me af]li- 
cerunt, sic. 

VrEns. 14. — « Inimiei mei animam meam cir- 
» cumdederunt, adipem suum concluserunt; 0s 
» eorum locutum est superbiam. » 

Inimici mei, [Cassiod.] scilicet Judei, circumde- 
derunt consiliis animam meam, id. est vitam, vo- 
lentes eam tollere, et adipem suum concluserunt , 
[Aug.] id est letitia sua pingui cooperli sunt, post- 


dictum est : Vos ex patre diabolo estis (Joan. vim) 
habitans in abditis, 1d est permanens et cogitans in 
insidiis, [Cassiod.] quia mos est malis vota tegere, 
ut latenter possint perficere. [Aug.|] Cogitabant 
ergo insidias quibus cireumvenirent et perderent 
justum. 

Pans mr. VEns. 14. — « Exsurge, Domine, pra- 
« veni eum et supplanta eum, eripe animam meam 
« ab impio, frameam tuam ab inimicis manus tug, » 

Exsurge, Domine. [Cassiod.| Pars tertia, ubi de 
retributionibus suis, et adversariorum est oratio, 
quasi dieat : [Aug.] Illi ita, sed tu, o. Domine, qui 
videris dormire, et iniquitates hominum non curare 


183 PETRI LOMBARDI 184 


exssurge ad vindictam contra Jud&os, e£ prevenieum A ditis tuis , id est de immunditiis , quas utique Deus 


populum, vel eos, scilicet Judzos; a simili cur- 
rentis dicit. [Alcuin.] Currit enim populus, ut cru- 
cifisat; currit Deus Pater ut vindicet; sed Deus 
pravenit exceeando. Nemo enim non prius in se 
quam in alium peccat, id est quisque peccando 
prius se ledit quam alium. Et est preveni eum, 
[Aug.]id est faetum eorum vindicta exczcationis 
preveniat, et ita subverte eos. Vel supplanía eum, 
a simili.luctantis, id est ineflicaces fac, et dejice 
eos, ut locum et gentem perdant, pro quibus reti- 
nendis Christum occiderunt. Unde subdit: 


VrEns. 45. —« Domine, a paucis de terra divide 
« eos in vita eorum : de absconditis tuis adimple- 
« tus est venter eorum. » 

Domine, a paucis de terra, sed de se interponit 
eripe animam meam, quasi dicat : [Aug.] Illos sup- 
planta, sed eripe animam meam ab inimicis, dia- 
bolo, resuscitando me a morte illata ab impiis. 
Deinde exponit quod dixerat, eripe frameam tuam 
ab inimicis manus tuc, anima mea et framea tua, 
quam manus, id est cterna virtus tua assumpsit, 
ut per eam regna iniquitatis debellet, et justos di- 
vidat ab impiis hie affectu, in futuro etiam loco. 
Hanc ergo eripe animam meam ab inimicis manus 
tue, id est virtutis tuz, id est ab inimicis meis, 
qui sum manus tua. Domine, a paucis, postquam 
oravit pro sua, subdit de adversariorum retribu- 
tione, et exsequitur quod dixerat, supplanta, quasi 
dicat, supplanta eos, hoc modo : O Domine, perdes 
eos de terra, vel dispartire eos in vita eorum, alia 
littera quasi dicat: Domine, perdes eos de terra, 
quam inhabitant, et dispartire eos per totum orbem 
in ista vita, quam solam suam putant qui de zeterna 
desperant. Non solum autem erit eis haee poena vi- 
sibilis, sed de absconditis tuis adimpletus est venter 
eorum, id est de peccatis quie tanquam tenebre a 
lumine veritatis tu& absconduntur, plena est me- 
moria eorum, ut obliviscantur Deum. 


VEns. 16. — « Saturati sunt filiis : et dimiserunt 
« reliquias suas parvulis suis. » 


[Aug.] Sa£urati sunt filiis operibus malis. Filios 
enim operaintelligimus : et sieut bona opera bonos 
filios, ita malos mala. [Hier.| Vel saturati sunt por- 
cina, id est immunditia, concultantes margaritas 
sermonum Dei. 


Aliter ab illo loco, Domine, a paucis, et legitur 
littera nostra, o Domine, divide eos, id est Judzos, 
α paucis, id est ab electis, secundum mores qui- 
bus sordescunt. [Aleuin.] Vel, a paucis fidelibus, 
qui monitu angeli, imminente Judzorum extermi- 
nio, in regnum Agrippe secesserant, ubi tuti man- 
serunt. (4) Judzos dico, sublatos de terra, pro qua 
me occiderunt. Illos, inquam, divide per orbem. Et 
hoc in vita eorum praesenti. Quid ergo post hanc 
vitam erit eis? omnimoda miseria. De absconditis 
luis, quasi dicat merito hec eis, quia de abscon- 


non novit, id est prohibet. Adimpletus est venter eo- 
rum, id est, satiata est carnalitas eorum. [Cassiod., 
Aleuin.| Vel in bono potest accipi, de absconditis 
tuis, id est de preceptis legis, et miraculis Chri- 
sti. [Cassiod.] Venter, id est carnalis sensus, eo- 
rum adimpletus est, quibus bonis etsi pasti fue- 
rint, tamen saturati sunt porcina, id est immun- 
ditia, e£ reliquias suas, scilicet reliquias peccatorum 
dimiserunt parvulis suis, [Aug., Hier.] id est , po- 
steris, clamantes : Sanguis ejus super nos, et su- 
per filios nostros. [Alcuin.] Vel, saturati sunt fi- 
lis, id est ad opus filiorum. Et est similitudo a re, 
qui non est. Nullius enim dape filii saturantur, et 
ita saturati sunt, quod dimiserunt reliquias suas, 
scilicet reliquias maledictionis parvulis suis, id est 
posteris suis. [Rem.] Vel, saturati sunt de abscon- 
ditis, id est de peccatis. Et hoc filiis, id est ad 
utilitatem filiorum, qui sunt reliquie salvande, de 
quibus dixit Isaias : Religuie Israel salve fient 
(Isa. x). Unde et hic subdit, et dimiserunt reli- 
quias suas parvulis suis, id est posteris suis, de 
quibus erunt ille reliqui:. Sequitur : 


Vrns. 417. — « Egoautem in justitia apparebo con- 
« speetui tuo : satiabor cum apparuerit gloria tua. » 
Ego autem, quasi dicat : [Aug.] lllis ita contin- 
get; ego autem, qui non apparui eis, qui corde 
sordido et tenebroso, lucem veritatis et sapientie 
non vident, in justitia tua, id est secundum justi- 
tiam tuam, apparebo conspectui tuo, vel in conspe- 
(; ctu tuo; et cum illi saturati sint immunditia, ut me 
non cognoscerent, ego saliabor, munditia, id est, 
in his qui me intelligunt, id est in sanetis, cum ap- 
paruerit, vel dum manifestabitur sanctis in judicio 
gloria tua terna. 


COLLATIO IN PSALMUM XVI : « EXAUDI, DOMINE , 
JUSTITIAM MEAM, INTENDE. » 


Vzns 3. — Oculitui viderunt equitates. Psalmo- 
dia Romana habet, oculi mei; sed Hier. emendat 
ad Simiam et Eretellam. 

VERs. &. — Versus ἃ et 5, propterea quod pos- 
sunt aliter et aliter distingui , diversum identidem 
parient sensum. Primo 510 : Igne me examinasti, et 
non invenies, cogitavi, velut vult Hier., cogitationes, 
nonpertransibit os meum, vel noníransire os meum, 
hic finiendo versiculum quartum : mox ut inchoe- 

Dur quintus versus, in opera hominum, juxta Heb. 
interpretes nostri etiam fecerunt sectionem, igne 
me exanimasti, et non. invenies iniquitatem. Vel 
(quod eodem recidit) non est inventa in me iniqui- 
tas, quia Z'25 ZAMAM, licet notet, cogitavit, id ta- 
men non absolute semper, sed cogitavit ποίας aut 
scelus. Dehinc incipiatur caput quinti vers : Ut non 
pertranseat os meum opera hominum. Et ita transire 
concinne intelligitur iz ore versare : igitur mom lo- 
quatur os meum opera hominum. Hxc et illa intelli- 
genlia, non dissidet a veritatis spiritu, qui multi- 
plex est et unicus (Sap. vii). 

Vzrns. 5. — Ego custodivi vias duras. Hieron., vias 
latronis, seu ut alii volunt, vias dissipatoris. At 
ΝῪΞ PARITZ vel y?2 PERETZ ab eodem verbo ΧῚΞ 
PARATZ, interdum significat viam interruptam et 
confractam, qua solet esse dura. Et Nebiensis vertit 


(4) Ex Eusebio Hist. Eccl., πὶ, cap. ὃ ; et Pet. Com, ex Hist. Actuum apost., cap. 69. 


185 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVII. 186 


vias dirutas. Alioqui et viz latronis sunt laborios:e, A manus tuc. Hier., a viris manus tuc, quomodo et 


ut explanatur in interpretatione de Christo, qui tan- 
quam princeps latronum ignominiose passus est. 

Vzns. 11. — Adipem suum concluserunt. Faber et 
Cwceus contendunt debere in ecclesiis occini, adipe 
suo concluserunt, auferendi casu, ut subaudiatur 
&ccusativus animam meam. Hoc volunt pro suo ce- 
rebro; sed potest intelligi quod adipe concluserunt 
corpus suum , ut vertit. Sanctes ἃ quo non dissidet 
Munsterus interpretatus passive, adipe suo claudun- 
tur, quo itidem tendit paraphrasi Campensis , qui 
sunt bene pasti et obesi. Et hoc est adipem suum 
concludere. Pratensis quidem vertit , adipe eorum 
concluserunt, sed ut id verbi transeat ad particulam 
sequentem videlicet os suum, contra tamen ratio- 
nem pause Hebraice, licet. Chald:eus ad eum. mo- 
dum distinguat, adeps eorum operit os eorum. 

Vgns. 12. — Projicientes me, nunc circumdede- 
runt me. Si legamus *z* UN AssunENI per iod fine, 
id est gressus contra me, utlezerunt LXX, et. Hier. 
dilucidius vertentes, projicientes me, vel incedentes 
adversum me.Sic et Nebiensis. Alii 2E £& Hebraizan- 
tes legunt *3 Nu in fine per vau, ut sit gressus nostri. 
Similiter in sequenti vocabulo distinguendum venit 
337232 sEBABUNI, quomodo legerunt LXX, Hieron. 
Nebiensis,Sanctes et Pellicanus,vel *35*232 SEBABUNU, 
quomodo Munsterus, Campensis, et interpretes pro 
Cajetano . Cernis quam facile variant exemplaria. 

Vzgns 13. — Susciperunt me sicut leo paratus ad 
predam.|Heb. *:3*5501u0No, idest similitudo ejus 
sicut leonis, etc. Interpretes legerunt per iod in fine, 
nonper yau, quod passimfit apud Hebr.Et quia fuis- 
se! subobscurius dicere, similitudo mea seu simili- 
tudo mei , sicut leo paratus ad predam, intellectum 
clarum reddiderunt, susceperunt me sicut leo. Quasi 
diceres : Hzc similitudo leonis parati ad praedam 
mihi aptata est, dum instar leonis swvientis, inimici 
in me debaccehati sunt. 

Vrns 44. — Eripe animam meam ab impio, fra- 
meam tuam ab inimicis manus tuc. Difficultas in 
hoc versu, et proprie sequentis est in varia distinc- 
lione et aliorum verborum redditione. Nam Hebrai- 
cam litteram persequentes, faciunt finem versieuli in 
framea tua. Et Hier. ita vertit, eripe animam meam 
ab impio, qui est gladius tuus, quem versiones alio- 
rum imitantur. LXX intellexerunt in accusativo casu, 
frameam tuam, referentes ad animam, ut exponit 
August. Ob id aliter secuerunt contextionem versi- 
culorum, quod et non rariter faciunt, ob causas su- 
pra dictas. 

Eodem versu, cujus principium seeundum Hebr- 
set finis versiculi 14, secundum Latinos, ab inimicis 


Nebiensis. Vel, ut alii reddunt, a viris qui sunt ma- 
nus tua, vel flagellum, erue, ut vertit Sanctes. Cze- 
terum eum vocula Hebraica ΤΣ MATHIM secundum 
rabbi David, sint viri addicti desideriis hujus szeuli, 
certe erunt inimici manus Domini, quse largitur 
precipue dona spiritualia amicis suis. Unde exponit 
Pellicanus, de quibus, inquit, vindictam sumis. 
Vrns 15 — Domine, a paucis de terra divide eos in 
vita eorum ; Sanctes, a viris de mundo , quorum 
pars in vita ; Pratensis,a viris ex tempore, quorum 
pars in vita ; interpres pro Cajetano,a viris de mun- 
do, quorum pars in vitis ; Pellicanus, a. viris subsi- 
stentic modice, portio eorum in vitis ; Munsterus, 
a viris inquam et a seculo nequam,quorum pars est 
in vita ; Nebiensis, a viris de seculo, pars quorum in 
vita eorum. Longe secus Hieron., qui mortui sunt 
in profundo, quorum pars in vita. Singulas particu- 
las sigillatim expendamus in eo quod habemus. ἡ 


B paucis, in Hebrzo eadem repetitur dictio, quam in- 


terpretabantur LXX in priori versu inimicos, sicut 
declaratum est. Sed cum significet etiam viros sub- 
sistentie modice, ut vertebat Pellicanus,nostra lec- 
tio non violat veritatem Hebraicam. Dehine sequens 


particula, videlicet. de ferra ΠΣ HELED, Hebraice 
innuit durationem vitee hujus s:eculi. Quare nihil est 
discrepantig?, si sensus concilietur. Et Munsterus in 
priori suo lexico, scribit significare profundum orbis, 
quomodo accepit Hieronymus, qui etiam ut manifes- 


tum est, legit Br? ΜΈΤΗΙΝ per e longum, quod di- 
cunt modo tzere, et significat mortuos, ut transtulit 
Hieron. C:eteri vero per a breve, quod vocitant ha- 
teph pathah, denique divide cos in vita eorum ; He- 
braieantes, quorum pars in vita. Sed nihil a fonte 
Hebrzo recedit. Nam pn mara, significat divisit, 


et pn HELEQ, partem. Ob idque ΘΠ HELQUAM, 


pars eorum, vel ΠΟΙ, QUAM npn divide eos. 

Vzns. 17. — Satiabor cum apparuerit gloria tua. 
Hieronymus, cum evigilavero similitudine tua. Vel, 
ut alii habent, cum evigilavero ad similitudinen seu 
imaginem tuam. Sensus est prorsus idem. Nam glo- 
ria quam vobis promisit omnipotens Deus, est ut 
transferatur ad imaginem Filii sui, juxta illud Rom. vii: 
Quos prescivit et predestinavit conformes fieri ima- 
ginis Filii sui. Et rursus I Joan. 11, cum apparuerit, 
similes ei erimus. Scio tamen. quosdam interpretari 
imaginem. tuam, hoc est animam. Sed ad hoc non 
astringimur. Caeterum quod LXX dixerunt in tertia 
persona, alii in prima, procedit ex vocabulo He- 
braieo infinitivi modi, qui aecommodatur cuilibet 
personz, y*Cn2 BEHAQUITZ. 


PSALMUS XVII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PUERO DOMINI DAVID, QUE 1) canticum vero et exsultatio de cternis. Melius ergo 


LOCUTUS EST DOMINO : VERBA CANTICI HUJUS. IN DIE 
QUA ERIPUIT EUM DE MANU INIMICORUM EJUS ET DE 
MANU SAUL, ET DIXIT : » 


Diligam te, Domine, fortitudo mea. Titulus, |in 
finem puero Domini David, quc locutus est Domino ; 
verba cantici hujus, 1n die qua eripuit eum Dominus 
de manu inimicorum ejus, et de manu Saul, et dixit.] 
Legitur inlibro Regum quod rex iniquus Saul per- 
secutus est David mitem et mansuetum. Quo mortuo 
David liberatus est, et in pace regnavit. |Hier. et 
Rem.| Pro hac liberatione videtur David hunc 
psalmum cantasse Domino : Sed quia titulus habet 
[in finem. et cantici| removemur ab historia. [6]. 
int., Cassiod., Alcuin.| Finis namque Christus est, 


accipitur de toto Christo, scilicet de capite et 
membris, quem totum Dominus eripuit in die resur- 
rectionis Christi de manu inimicorum, id est Ju- 
dieorum et daemonum, et [de manu Saul] id est mor- 
tis. [Hier., Alcuin.] Per Saul enim intelligitur mors. 
[Aug.] Saul namque interpretatur petitio, quia po- 
pulus extorsit hunc regem a Deo, qui non est 
electus ad permanendum, [Aleuin.] sed permissus 
ad tempus regnare, sicut dicitur in Job : Facit Deus 
regnare hypocritam propter perversitatem populi. 
(Job xxiv). David autem elegit. Deus ad permanen- 
dum, de quo Christus natus est rex in zlernum. 
Sed non ante David tenet. regnum, quam liberatur 


181 


a persequentibus. Et sieut David prius sustinuit 
Saulem quam in pace regnaret, [Aleuin.] sic Chri- 
stus ante sustinuit mortem, quam regnaret quietus, 
sic et corpus ejus quod est Ecclesia. Et bene Saul 
persecutor David mors dieitur, quz& sola non perse- 
quitur. Nisi enim mortales essemus, nihil nobis 
faceret inimicus. EL sicut Deus illum regem non 
elegit, itahanc non fecit Deus (Sap. 1), sed impii ma- 
nibus et verbis accersierunt. [Hier., Aug., Rem., 
Cassiod.] Et est sensus tituli : Verba cantici hujus, 
quod dicitur canticum , quia agit de letitia resur- 
rectionis Christi, et constitutionis Ecclesiz. [Hier.] 
Hoc posuit ne de historia David accipiatur. Cantiei 
dico, tendentis in finem, id est in Christum, conve- 
niunt David, id est Christo, secundum caput, et 
secundum corpus ejus, id est Ecclesiam. David 
dico, puero Domini Dei Patris, de quo Isaias ait : 
Puer natus est nobis, et filius datus est nobis (Isa. 1x). 
Qu: verba locutus est, totus est. Christus, Domino, 
[6]. int, Aug.| id est ad honorem Domini. Hoc 
enim dieit Christus et Ecclesia, id. est totus Chri- 
stus. Cantici dico, habiti i» die, id est pro diere- 
surrectionis Christi, qua die Dominus Pater eripuit 
eum, id est. Christum , secundum caput et corpus, 
de manu inimicorum ejus, id est de potestate 
Judzorum, seeundum caput; et de potestate dz- 
monum, secundum caput et membra. [ Aug., et Cas- 
siod.,| In die namque resurrectionis a diabolo Chri- 
stus ereptus est, et membra absoluta sunt. Et de 
manu Saul, id est de potestate mortis Christum in re, 
et membra in spe, et tandem in re eripiet. [Rem.] 
Et bene prius ait de inimicis, postea de morle, quia 
novissima inimica destruetur mors. Et pro hac 
spirituali liberatione totus Christus agens gratias. 
Deo dixit : Diligam te, Domine. Intentio [Cassiod.] 
Monet ad gratiarum actiones pro liberatione spiri- 
tuali. 

Modus. Quatuor sunt partitiones : primo Propheta 
de liberatione gratias agit, summam beneficiorum 
Dei colligens. Secundo agit de cladibus humani 
generis ante adventum Christi, et qualiter Dominus 
sit. misertus ibi, circumdederunt. Tertio, Christus 
agit de virtute ac potentia suaibi, Deus qui precin- 
zit. Quarto, Ecclesia leta munera Dei laudat ibi, 
vivit Dominus. De spirituali ergo liberatione Chri- 
stus integer gratias agens, ait : O 


Vgns. 1 — « Diligam te, Domine, fortitudo mea : 
« Dominus firmamentum meum, et refugium meum, 
« et liberator meus. » 


Domine, diligam te : [ Rem.] quod tantum restat 
de omnibus erepto. Et causam subdit, qui es virlus 
vel fortitudo mea, |Aug.| per quam scilicet fortis 
sum super inimicos. Dominus firmamentum meum, 
vel Domine, alia littera, quasi dicat, et, o Domine, 
tu es firmamentum meum, id est firmasti me. Εἰ 
hoc ideo; quia es refugium meum, quia ad te refugi; 
refugi autem, et, id est. quia liberator meus es de 
inimicis, id est quia liberasti me. Deinde mutans 
personam, ait, et 


PETRI LOMBARDI 


188 
Α 


Vrns.2. « Deus meus, adjutor meus : et sperabo 
« jin eum. » 


Deus meus, [Hier., Cassiod.] id est Creator est, 
adjutor meus, quasi dicat, qui me ereat, me adju- 
vat : et eo adjuvante, ego sperabo in cum ac si in 
secunda persona diceret : [Aug.]| Tu qui creas es 
adjutor, qui prius adjutorium vocationis mihi gratis 
prestitisti, ut per hoc possem sperare in te. Et 
tu es. 


VEns.3. — « Protector meus, et cornu salutis 
« mes, el susceptor meus. » 


Protector meus contra. insidias , [Cassiod., Aug.] 
quia non de me presumpsi, quasi cornu superbic 
contra te erigens, sed te celsitudinem salutis inveni. 
Unde subdit, e£ tu es cornu, id est firma celsitudo 
salutis mec ad dissipandos inimicos ; et ut hoc in- 
venirem, tu es susceptor meus, [Cassiod., Aug., 
Gl. int.] id est tu suscepisti me per gratiam. Et 
ideo. 


Vgns. 4. — « Laudans invocabo Dominum, et ab 
« inimicis meis salvus ero.» 


Laudans, [Aug., Gl. int.] non meam gloriam, sed 
Domini quzrens invocabo Dominum ad perseveran- 
dum, e£ sic ab inimicis meis salvus ero, id est non 
nocebit mihi impietatis error. [Aug.] 


Vel in persona ipsius David, totum legi potest. 
Quiait : Diligam te, Domine, quies virtus mea, vel 
fortitudo mea, id est ex quo fortis sum. Deinde mu- 
tans personam de eo loquitur hominibus dicens : 

Ci Dominus est firmamentum, quo firmus stetit in acie. 
Et refugium meum, [Cassiod.] quia quando opus 
erat consilio ad eum refugit, et invenit ; e£ liberator 
meus, ut si potens captum ab hostibus liberet, et 
Deus meus est, adjutor meus, et speraboin eum, et 
protector meus, contra insidias, e£ cormu salutis 
mec, ad dissipandos inimicos, e£ susceptor meus, 
sieut medicus cgri. [Rem., Cassiod.| Laudans, post 
omnia beneficia non elatus se jactat, sed omnia Deo 
tribuit dicens : Laudans invocabo Dominum. Et 
ideo ab inimicis meis salvus ero. Nam qui aliter 
agit, sibi derelictus perit, οἱ si vieisse videbatur: 
Sequitur. 


Pans 1. VEns. 5. — « Cireumdederunt me dolores 
« mortis, et torrentes iniquitatis conturbaverunt me.» 


D  Qircumdederunt me. | Cassiod. |Secunda pars, ubi 
in persona justorum qui fuerunt ante adventum 
Christi, agit Propheta de cladibus humani generis, 
et quomodo Deus mysterio incarnationis misertus 
sit, et in baptismo de toto orbe Christianos colle- 
git. [Aleuin.] Et attende regulam unitatis capitis et 
corporis, id est Christi et. Ecclesie ; quasi enim una 
persona est caput et. corpus, ideoque una voce uti- 
tur caput. cum membris, licet ea que dicuntur 
ad diversos referantur. (juz&edam enim soli capiti 
conveniunt, quzdam solis membris, quidam capiti 
et membris. Item quie membris conveniunt, quzedam 
preteritis, quzdam presentibus, quidam futuris, 
et quaedam perfectis, et quzedam imperfeclis conve- 


189 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVII. 


190 


niunt, et tamen in tanta diversitate una vox est, et À scilicet per incarnationem, quam perea quz tunc 


quasi una persona videtur loqui, ut sicut duo sunt 
in carne una, scilicet sponsus et sponsa, ita sint et 
in voce una. Vide enim hic quia cum ex persona 
antiquorum loqui incipiat, et post de mysterio in- 
carnationis agat, eo usque narrationem ducit, ut 
utatur verbis presentis Ecclesie de toto orbe in 
baptismo collecte, ibi, Misi! de summo, etc. [Cas- 
siod. | Siccontinuam 25 A litteram.Dixerat,invocabo, 
et ab inimicis salvus ero, modo quasi quis diceret : 
Mirum est quare hoc dicis. Quid enim tibi est? 
Resp. Eece quid : Circumdederunt me dolores mor- 
tis, non de rebus mundi, sed mortis, id est diaboli, 
per quem mors, id est diabolus, ut ait Apostolus, 
ante Christi adventum ubique et in omnibus pene 
regnabat (Rom. v), inter quos rari erant justi, qui 
rapidis iniquitatibus conturbati sunt. Unde subdit, 
et torrentes iniquitatis conturbaverunt me, id est 
iniquitates abundantes, et rapida ut torrentes, con- 
turbaverunt me. 


VERs. 6. — « Dolores inferni circumdederunt 
« me ; praoccupaverunt me laquei mortis. » 

Dolores inferni, [Cassiod.| id est gentiles in in- 
ferno debito dolore torquendi, circumdederunt me. 
Et preter hoc preoccupaverunt me laquei mortis, id 
est originale peccatum, unde et mors quae ante 
ligavit me, quam ex propria viriute peccarem. 
Sed 

Vgns. 7. — « In iribulatione mea invocavi Do- 
« minum, et ad Deum meum clamavi. » 


In hac tanta £ribulatione mea, id est in hac tanta 
necessitate, ubi totis viribus petitur, invocavi Do- 
minum, [Cassiod.| quod est unicum inter mala re- 
medium. Dominum dico, non utique alienum, sed 
meum Deum. Et hoc est quod subdit, e£ ad Do- 

"minum meum clamavi; quod plus est quam invo- 
care. 

Vrgns. 8. — « Et exaudivit detemplo sancto suo 
« vocem meam : et clamor meus in conspectu ejus 
« introivit in aures ejus. » 

Et ipse Deus exaudivit vocem meam de templo 
sancto suo, |Cassiod.| id est de coelo, vel de venturo 
Christi corpore, in cujus incarnatione effectum 
exauditionis consecuti sunt ; e£ clamor meus, id est 
causa justitie mes, quie bene ad Deum intrat, quia 
pro mundi clade supplicat, qui clamor est iz con- 
spectu ejus, |Aug.] id est quem intus habeo in con- 
scientia, non coram hominibus in£roivit, a simili fi- 
delis nuntii, im aures potenti: et clementim ejus. 
Sequitur : 

VrRs. 9. — Commota est et contremuit terra ; 
« et fundamenta montium conturbata sunt, et com- 
« mota sunt, quoniam iratus est eis. » 

Commota. est. [Cassiod.] Decursa tristitia, quam 
ante Christi adventum Dei populus sustinebat, ad 
incarnationis secreta pervenit, quie proprie notatur 
cum ait, inclinavit colos; sed prwmittit ea. quie 
aeta sunt tempore incarnationis, dicens : Commota 
est. Ecce quomodo audivit de promissa tristitia, 


facta sunt, sic describit ; commota est, quasi dicat, 
hoc modo audivit, quia tempore incarnationis ferra, 
id est peccatores, [Aug., Cassiod.|] commota est in- 
terius ad peenitentiam. Et post,e£ contremuit exterius 
pro peccatis. [Cassiod.| Necesse est enim ut pre- 
sentiam judicis tremant peccatores ; e£ fundamenta 
montium, [Aug.] id est spes superborum in szculo, 
conturbata sunt. Fundamenta montium sunt prz- 
sumptiones superborum, et hujusmodi, quibus in- 
nitebantur. Sed hec conturbata sunt, et commota 
sunt, ut jam spes mundi non habeat firmamentum 
in cordibus hominum. [Cassiod.] Spes enim mundi 
abiit, quam Deus odit. Et quare hoc ? Quoniam iratus 
est eis, id est quia innotuit eis ira Dei. Et ita : 

B VEns. 10. — « Ascendit fumusin ira ejus, et ignis 
« ἃ facie ejus exarsit : carbones succensi sunt ab 
« eo. » 


Ascendit fumus, [Aug.] id est lacrymosa depreca- 
tio peenitentium, in ira ejus, scilicet in pcena judicii 
preévisa, id est cum novissent quid minetur Deus. 
Et post ignis a facie ejus exarsit, id est flograns 
charitas, post penitentiam de notitia ejus exarsit, 
Et ita carbones succensi sunt, id est illi, qui jam 
mortui erant exstincti ab igne Dei, et a luce justitiz, 
et frigidi tenebrosique remanserant. Rursus ac- 
censi, et illuminati revixerunt. [Cassiod.| Et hoc 
ab 60, id est veniente Domino. Sed nunquid venit? 
utique venit, quia 

Vrns. 11. — « Inclinavit celos, et descendit : et 

C «caligo sub pedibus ejus. » 

Inclinavit caelos, vel ccelum, [Cassiod.] id est hu- 
miliavit se Verbum Dei, ut carnem sumeret, e£ 
descendit, id est ad nos venit, carne indutus. Vel 
ita: Carbones succensi sunt, [Hier.] id est illi qui 
prius erant exstinceti, succensi sunt ab eo igne cha- 
ritatis. Sed quomodo sunt hwec omnia facta ? ecce, 
inclinavit Deus Pater ccelos, [Gl. int.] id est humi- 
liavit ecelestia misso Filio, de quo subdit, e£ descen- 
dit ad nos. Humiliavit autem tunc coelestia, quia 
angelos humans nature subjecit, et caligo, [Cassiod.] 
id est, diabolus, qui mentes obnubilat, est sub pedi- 
bus ejus, quia Domini potestate calcatur. 


Vrns. 12. — « Et ascendit super cherubim, et 
« volavit : volavit super pennas ventorum. » 

[Cassiod.| Ef ipse qui descendit ascendit super 
colos, quando videntibus apostolis conscendit : 
quod tale est super cherubim quod interpretatur 
plenitudo scientie, id est omnem modum scientie 
excedit. [Aug., Cassiod.] Quis enim attingit hoc ar- 
canum quod caro mortalis, et passibilis sic est exal- 
lata ? et volavit fama ejus. Volavit item itemque ge- 
minatum. Namque verbum nimiam celeritatem 
significat, qua per totum mundum fama ejus cu- 
currit, Unde et subdit, super pennas, id est veloci- 
tatem, ventorum. Ventos enim, quibus nihil est ve- 
locius, superat fama ejus, ut. dum mox natus, Ma- 
gis per stellam est nuntiatus. 

VEns. 13. — « Et posuit tenebras latibulum 


191 


PETRI LOMBARDI 


192 


« suum, in circuiti ejus in tabernaculum ejus : tene- A pedibus ejus, id est impii qui terrena sapiunt, cali- 


« brosa aqua in nubibus aeris. » 


Et tenebras, id est incarnationis mysterium, quod 
nobis est profundum et obscurum, posuit latibulum 
suum, [Cassiod.] id est secretum majestatis suce, 
que nube carnis tegebatur : quod tunc aperiet, 
quando videbimus eum facie ad faciem. Tabernacu- 
lum ejus, id est Ecclesia quz ei militat, est in cir- 
cuitu ejus, id est ei proxima. Et ideo, etsi nondum 
per speciem videt, tamen per fidem. 


Vel ita ab illo loco, circumdederunt me, et legitur 
ex persona Christi non mutata voce, qui referens 
passionem suam, ait : Circumdederunt me dolores 
mortis, [Aug.] id est carnis, qui sunt gravissimi. Et 
torrentes iniquitatis, id est turbze Judeorum inique 
ad tempus motz, sed cito desiturz, sicut pluvialia 
flumina. Conturbaverunt me, id est egerunt ut me 
conturbarent;et dolores inferni circumdederunt me, 
id est in circeumdantibus me ut perderent, erant 
dolores invidie, qui mortem operantur, ducuntque 
ad infernum ; e£ laquei mortis, scilicet Judei, qui 
jactatione justitia mala suadent, unde est mors, 
preoccupaverunt me, ut priores mihi nocere vellent, 
quod eis postea reddetur. Vel ita : Dolores mortis 
circumdederunt me, et dolores inferni circumdede- 
runt me, id est. dolentes de me Judzi, qua est eis 
causa mortis interioris, et inferni circumdederunt 
me. Vel ita, circumdederunt me dolores mortis, id 
est dolores morientium, scilicet quos solent pati mo- 
rientes. Et hi dolores, qui cireumdederunt me, sunt 
infixi, alia littera, [Alcuin.] id est pro inferiori parte 
mea, scilicet humanitatis infirmitate. E£ torrentes 
iniquitatis, [6]. int.] id est transitorii impetus 
iniquorum, conturbaverunt me, secundum illud : 
Cepit Jesus pavere, et tedere (Marc. xiv). Et haec 
omnia ideo,quia preoccupaverunt me laquei mortis, 
id est quia praeccupaverat me mortalitas et passibi- 
litas; sed ἐπ tribulatione mea invocavi Dominum, 
hoc non mutatur. Et ad Dominum meum clamavi, et 
hocnon mutatur. Et Dominus exaudivit vocem meam 
de templo sancto suo, [Aug.] id est de corde meo, 
in quo habitat ; e£ clamor meus, qui est, in conspe- 
ctu ejus, id est quem intus habeo in conscientia, 
non coram hominibus, iniroivit in aures ejus, hoc 
non mutatur, nisi quia hic clamor est pro resurre- 


gine su: malitide czeci, non eum cognoverunt. Terra 
enim est scabellum pedum ejus, quia terreni ad ejus 
contemplationem non eriguntur. E£ ascendit super 
cherubim, id est exaltatus super plenitudinem 
scientie, quz est charitas ; ut ad Deum nemo per- 
veniret, nisi per charitatem ; e£ volavit, quia dile- 
ctoribus suis se incomprehensibilem ostendit, ne 
corporeis imaginibus quiranteum comprehendere : 
volavit dico super pennas ventorum, quia incompre- 
hensibilitas ejus, superat virtutes animarum, qui- 
bus se velut pennis, a terrenis timoribus in auras 
libertatis attollunt. E£ posuit tenebras latibulum 
suum, id est occultam spem in corde credentium, 
ubi latet, non deserens eos. Et posuit tenebras lati- 
bulum suum, id est obscuritatem sacramentorum, 
in quibus latet. Latuit enim divinitas in carne, re- 
missio peccatorum in baptismo, Christus in altari 
sub sacramento panis. Vel, posuit tenebras latibu- 
lum suum, id est in his tenebris vitze mortalis latet, 
ubi per fidem ambulamus, et non per speciem, et 
quod non videmus speramus, et per patientiam 
exspectamus. Et quamvis lateat, tamen, £abernacu- 
lum ejus est in circuitu ejus, id est conversi, in qui- 
bus hoc tempore habitat et militat, ambiunt eum 
quasi medium, quia omnibus aequaliter favet, nec 
tamen vident eum nunc per speciem, etiam per 
Scripturas, quia, femebrosa aqua, id est obscura 
doctrina est, in nubibusaeris,id estin prophetis, et 
in omnibus przedicatoribus, qui a terrenis elevati, 
inferioribus compluunt verbum Dei. Obscura est, 
dico : 


VEns. 14, — « Pra fulgore in conspectu ejus nu- 
« bes transierunt, grando, et carbones ignis. » 

Pre fulgore qui erit in conspectu ejus, |Aug.] id 
est in comparatione fulgoris, qui erit in manifesta- 
tione ejus. Nunc enim per speculum videmus, tunc 
facie ad faciem (I Cor. xum). [Aug.] Ne quis ergo 
putet se esse in futura luce, ideo quia Scripturas 
recte intelligit, sequitur, nubes íransierunt, quasi 
dicat obscura aqua est in nubibus, quz nubes, id 
est divini verbi praedicatores, transierunt, ad gen- 
tes, non jam in judsea tantum sunt. [Hier.] Aliter 
ab illo loco inclinavit calos, id est praedicatores 
humiliavit a contemplativa vita ad ministerium 


ctione. Introivit dico, unde clarificatus sum. Vel [) active, ut Rachel virum suum Lis concedat. Ef 


ita : Commota est et contremuit terra. Nam clari- 
ficato Christo, commoti sunt et contremuerunt pec- 
catores ad penitentiam ; et fundamenta montium 
conturbata sunt, et commota sunt, auoniam iratus 
est eis, Deus, et hoc non mutatur . Et, ascendit fumus 
in ira ejus, carbones succensi sunt ab eo, hoc sicut 
ante intellige. Inclinavit caelos, vel ccelum, qualiter 
ira Dei innotuit eis, et przedieta faeta sunt, ostendit, 
quia, inclinavit ccelum, e£ descendit ccelum, id est 
humiliavit justum, ut ipse descenderet ad hominum 
infirmitatem, docendo simplicia. Et caligo est sub 


(45) Ex historia passionis Petri Apostoli. 


descendit ipse per eorum doctrinam in quorumdam 
simplicium notitiam, qui majora capere non valent, 
Et ideo ait, descendit, vel, inclinavit celos, [Alcuin.] 
id est humiliavit przedicatores ab ferendas molestias. 
Et descendit, ipse passus in eis, cum quibus est 
unum. Et ideo in eis dicitur pati, sicut ipse ait : 
Ecce venio Romam iterum crucifigi (5) Sequitur : Ef 
caligo ejus, id est tenebrosi qui etiam persequuntur, 
sunt, sub pedibus ejus, [Alcuin.] id est sub ejus po- 
testate. Vel, caligo, id est qui simpliciter credunt, 
sunt sub pedibus ejus, id est ei subjecti sunt. Sequi- 


193 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVII. 


194 


tur: E£ascendit,[Hier.] quasi in quibusdam per- A  Vrns. 16. — « Et misit sagitlas suas, et dissi- 


colos, id est per przedieatores ; descendit scilicet in 
infirmis. Alii autem sunt in quibus per eosdem 
ascendit. Et hoc est: Εὲ ascendit super cherubim, 
[Aleuin.] id est facit quosdam plenos scientia, in 
quibus supereminet, sed nec illi penitus eum. com- 
prehendunt, quia volavit super pennas ventorum, 
[Aug.] id est celeritatem intellectus eorum transcen- 
dit. Et posuit tenebras latibulum suum, |Alcuin.] id 
est tenebrosis latenter utitur, sicut ipse ait per pro- 
phetam : Virga furoris mei est Assur ; ipse vero non 
cognovib(Isa.X), quia per Assyrium, id est per 
Sennacherib, vel Nabuchodonosor, afllixit Deus pec- 
cantes in se Judzos, et alios rnultos, nec intellexit 
Assyrius quare vel cujus virtute hoc fieret, sed ἐα- 
bernaculum £5 Ἐν ejus est in circuitu ejus, |Alcuin.] 
id est milites sui cognoscunt, quod per malos agitur. 
Sequitur : Tenebrosa aqua in nubibus ctheris. Alia 
littera, secundum quod in Hebreo habetur, pre 
fulgore in conspectu ejus nubes. Hic distingue, quasi 
dicat per e«elos, id est doctores Novi Testamenti 
descendit in notitiam minorum, sed ascendit in no- 
titiam majorum. Sed per nubes stheris, id est per 
prophetas, in quibus nubibus est tenebrosa aqua, 
[Cassiod.] id est obscura doctrina, non sie ascen- 
dit, et descendit : quia umbra figurarum tecti, luce 
doctrine aliis non irradiabant; sed nubes, qux non 
sunt cetheris, id est apostoli, sunt pre fulgore, una 
dictio, id est praefulgidae. Im conspectuejus, id est 
vieinius contemplantes eum. Et hx: nubes franmsie- 
runt, quia przedicatores de Jud:ea ad gentes transie- 
runt. Hic in unum redigitur lectio. Et ex illis trans- 
euntibus processerunt grando et carbones ignis, 
[Aug.] id est objurgationes, qu:& velut grando dura 
corda feriunt; sed si ignis charitatis duritiam re- 
solvit, in miti animo fit aqua satians. Et carbones, 
quia illo igne accensa corda reviviscunt. 


« VrEns. 15. — Et intonuit de elo Dorninus, et 
« Altissimus dedit vocem suam: grando et carbo- 
« nes ignis. » 


Et intonuit, quasi dicat, nubes transierunt, et per 
transeuntes Dominus qui est de calo. [6]. int.] id est 
excelsus, intonuit minis, qux sunt de pcenis aeternis; 
et Altissimus, hoc est quod dixerat, de ccelo dedit 
vocem suam suavem, qui est de prwmiis :eternis. 


« pavit eos: fulgura multiplicavit, et conturbavit 
« eos. » 

Et misit. Quasi dicat : Dominus intonuit e£ Do- 
minus misit, [Aleuin.] Quasi dicat, non temere 
transibunt, sed missi; non enim transitus apostolo- 
rum ad gentes semper erat certus, neque rationa- 
bilis habitus; ideoque ait, e£ misit sagittas suas, 
[Aug.] id est evangelistas, cum pennis virtutum recte 
volantes e£ dissipavit, vel dispersit, os ad quos misit 
utaliis eorum essent. odor vite in vitam, alis odor 
mortis in mortem (II Cor. 11) ; fulgura etiam multipli- 
cavit,id est miracula, quie stupidos reddunt. Unde 
subdit : et conturbavit eos. 


Vrgns. 17. — « Et apparuerunt fontes aquarum, 


B « et revelata sunt fundamenta orbis terrarum. » 


Et apparuerunt fontes aquarum, |Cassiod.] id est 
veritas predicatorum, qui aquis comparantur, 
quia doetrina alios rigant. [Aug.] Vel apparuerunt 
fontes aquarum, salientium in vitam :ernam, qui 
facli sunt in przdicantibus ; e£ revelata sunt funda- 
menta orbis terrarum, [Aug., Gl. int.] id est revelati 
sunt prophetze, id est qui ante non intelligebantur : 
super quos credens orbis :dificatur, id est Ecclesia, 
qua dicitur orbis, quia de toto orbe colligitur. Et 
bene ait revelata : [Cassiod.|Christo enim veniente 
patuit quod divinun tegebat eloquium. Inde est quod 
in die passionis illa sacramenta deteguntur in Eecle- 
sia, qui? in precedenti tempore xr tecta fuerunt. 

VEns. 18. — « Ab increpatione tua, Domine, 


GC « ab inspiratione spiritus ira tuz. » 


Ab increpatione. |Alcuin.] Hie fit conversio ad 
ipsum Deum. Cui quasi cum gratiarum actione lo- 
quitur. Quasi dicat : Et omnia faeta sunt, o Domine 
ab inerepatione tua, [Aug.]id est tui clamantis ; ap- 
propinquabit regnum. calorum (Matth. 1v). Et ab 
inspiratione spiritus ire tuc, id esttui dicentis : Nisi 
panitentiam egeritis, morte moriemini (Luc. xim), 
[Cassiod.] inerepationem vero et inspirationem | ac- 
cepit Christus przdicationem, quia per pradicatio- 
nem increpabat peccantes, et inspirabat ut. timerent 
iram futuram. Sequitur: 

VEns. 19.— « Misit de summo et accepit me ; et 
« assumpsit me de aquis multis. » 

Misit de summo, [Cassiod.] Hucusque egit de ad- 


Velita : Intonuitde celo Dominus, [Aug., Gl. int.]id D ventu Domini. Hinc agit de temporibus Christianis, 


est, de corde justi sonuit Dominus, quando ingen- 
lia mysteria loquitur, qua est fiducia Evangelii 
Per hoc enim et ipsi praedicatores fiducialius praedi- 
cant, et auditores pr:dieantibus fidentius credunt, 
Et Altiss. dedit vocem suam, [Aug.| ut in profundo 
scieculi audiremus coelestia. Vel ad litteram, Dominus 
intonuit de calo, [Cassiod.] ut quando visum est to- 
nitruum, sieut legitur in Evangelio, Deo patre di- 
ceule : Clarificavi, et iterum clarificabo eum. 
(Joan. xu). Et Altissimus dedit vocem. suam cum 
dixit: Hie est Filius meus dilectus, in quo mihi bene 
complacui (Mat£h. mr.) Et inde processit, Grando 
et carbones ignis, sicut supradictum est. Sequitur ; 


ex persona presentis Ecclesie, non mutata voce. 
Quasi dicat, hoc totum factum est, quia misit Deus 
Pater Christum, de summo, id est de colo; et ac- 
cepit me Ecclesiam sponsam, et assumpsit me de 
aquis multis, id est de aquis baptismi [Aug.]. Vel, 
accepit me, gloriosam Ecclesiam sicut prius vocando 
ex genlibus in hzreditatem suam. Unde subdit; et 
assumpsit me de aquis multis, id est multitudine 
populorum [Aleuin.]. Vel ita »nisi£ Spiritum sanctum, 
qui est donum, de summo, id est de alto, quia s&equa- 
lis Patri est et Filio. Spiritus sanctus namque unus 
est Deus cum Patre et Filio, et donum, quia donari 
potest, et donatur, cum incipit in aliquo esse se- 


195 


PETRI LOMBARDI 


196 


cundum charismata gratie, qua cum a Patre et Fi- A meam, |Aug.] id est secundum justitiam bone vo- 


lio pariter tribuantur, saepius tamen Spiritus sancti 
esse dieuntur, quia ex dilectione nobis prastantur ; 
et Spiritns sanetus dilectio est utriusque, scilicet 
Patris in Filium, et Filii in Patrem, amborumque 
connexio. Sequitur : e£ accepit me, quasi dicat, fu- 
gitivam ; et assumpsit me in altitudinem virtutis, et 
boni operis. Et hoc, de aquis multis, hoc non muta- 
tur. Et 

VEns. 20. — « Eripuit me de inimieis meis for- 
« tissimis, et ab his qui oderunt me : quoniam con- 
« fortati sunt super me. » 

Eripuit me de inimicis meis fortissimis, id est de 
vitiis quz super inimicos omnes nocent ; e£ ab his qui 
oderunt iniquitatem, [Alcuin.] id est ab exterioribus 
inimicis hominibus, scilicet et daemonibus quod ne- 
cesse est; quoniam confortati sunt olim super me, 
[Aug.] quandiu sub ipsis eram, ignorabam Deum. 
Et agit de se secundum statum anle conversionem. 
Secundum quid sunt confortati ? Ecce 


Vrns. 21.— « Prevenerunt me in die afllictionis 
« mes, et factus est Dominus protector meus. » 

Praevenerunt me, id est prevaluerunt mihi, n die 
afflictionis mec, |Gl. int.] in tempore mez carnali- 
tatis. Vel inimieos, et odientes dicit persecutores, et 
agit Ecclesia de se, secundum statum post conversio- 
nem, dicens : [Aug.] eripuit me de inimicis meis, qui 
mihi invidebant, jam volenti eum ; fortissimis, quia 
prevaluerunt temporaliter ad afflizgendam et perver- 
tendam hanc temporalem vitam meam; et ab 


B 


luntatis, qui dedit per miserieordiam ut vellem bo- 
num, e£ retribuet mihi hic secundum puritatem ma- 
nuum mearum, |Cassiod.] id est factorum meorum, 
qui dedit ut facerem, educendo in latitudinem, id est 
retribuit mihi secundum justitiam bone voluntatis, 
el secundum opera qui opera sunt post prima be- 
nefieia Dei, seilicet fidem et charitatem, qui gra- 
tuito sine precedenti merito Deus prestat. [Alcuin.] 
Deinde pro illis, scilicet fide et charitate, et ope- 
ribus ex illis provenientibus, quasi pro meritis bona 
spiritualia retribuit. Hicin praesenti, scilicet per- 
severantia, et alia. Unde subdit: 

Vzgns. 94.— « Quia custodivi 
« impie gessi a Deo meo. » 

Quia custodivi, [Aug.| quasi dicat : hoc retribuet; 
quia custodivi vias Domini, ut latitudinem operum 
longanimitas consequatur perseverandi, nec impie 
gessi, recedendo a Deo meo. Vel ita, et retribuet 
Dominus secundum justitiam meam, et secundum 
puritatem manuum mearum, [Alcuin.] id est retri- 
buet mihi secundum quod sum justus, et purus, 
id est innocens. Justus sum, quia enstodivi vias Do, 
mini. Purus sum, quia non impie gessi, recedendo 
ἃ Deo meo. Et hoc utrumque ideo, quia consideravi 
judicia Dei, tam presentia quam futura, et vidi 
justa et inventa justa non repuli, id est placuerunt 
mihi, et sie custodivi ; et hoc est quod ait : 


vias Domini, nec 


VEns. 25.— « Quoniam omnia judicia ejus in 
« conspectu meo : et justitias ejus non repuli a me. » 


his qui oderunt me, quia. volo eum. Dico, eripuit C Quoniam omniajudicia ejus sunt in conspectu 


per hoe, quoniam confortati sunt super me. Per hoc 
enim magis eripuit, quod illi sunt. confortati. [Cas- 
siod.| Cum enim aflligitur Ecclesia, magis crescit. 
Et praevenerunt me, [Gl.int .] id est priores mihi no- 
cuerunt, a simili currentium, et hoc non in tempore 
gaudii, sed in die afflictionis mec, id est in tempore 
carnis quo, [Aug.] scilicet mortale et laboriosum 
corpus gero, e£ factus est protector meus Dominus 
contra miserias et voluptates. Sequitur : 

Vrns. 22. — « Et eduxit me in latitudinem, 
« salvum me fecit, quoniam voluit me. » 

Et eduxit. Quasi dicat : Cum carnales patiebar an- 
gustias, eduvit me Deus latitudinem spiritualem 
contra angustias carnis, ut me dilataret, merito et 
numero. [Cassiod.] Per mala enim dilatat Deus cha- 
ritatem ; per sevitiam quippe malorum merito cres- 
cit Ecclesia. Et merito salvum me fecit quod fuit, 
[Cassiod.|] quando ad fidem venit. Ut enim infidelitas 
mors anime est, ita et vita ejusdem fides est. Unde : 
Justus meus ez fide vivit (Hebr. x). Et hoec totum 
fecit quoniam voluit me, antequam ego eum vellem, 
id est gratis elegit me. 

Vzns. 23.— « Et retribuet mihi Dominus seeun- 
« dum justitiam meam, et secundum puritatem 
« manuum mearum retribuet mihi. » 

Et retribuet. [6]. int.] Quasi dicat: [Hac omnia 
gratis dedit, scilicet fidem οἱ charitatem. Sed post, 
retribuet mihi hic in presenti secundum justitiam 


D 


meo, |Aug.]id est premia justorum, penas impio- 
rum, flagella corrigendorum, tentationes probando- 
rum semper attendo et perseveranti contemplatione 
considero ; e£ justitias ejus, [Cassiod.] id est illa judi- 
cia inventa justa, 20n repuli a me, ut facit ille qui sub 
sarcina eorum deficit, revertens ad vomitum. Vel 
qui fragilitate carnis superatus, dimittit quod ccepe- 
rat. Sequitur : 

VEgRs. 26.— « Et ero. immaculatus cum eo; et 
« observabo me ab iniquitate mea. » 

Et ero. [Cassiod., Gl. int.|] Quasi dicat: Ita olim 
vixi, et sicut ecepi, ita eL postmodum ero cumeo, id 
est ei adhzerens immaculatus, |Alcuin.] non ita quod 
prorsus sine macula sim, |Cassiod.| sed quia observabo 
me ab iniquitate mea, ne iterum cadam per pecca- 
tum mortale, quod est mors beati. Sequitur : 


Vzgns. 27. — « Et retribue mihi Dominus secun- 
« dum justitiam meam, et secundum puritatem ma- 
« nuum mearum in conspectu oculorum ejus. » 


Et retribuet mihi. [Cassiod.] Supra dixit sibi 
retribuendum in presenti pro fide, et charitate et 
operibus; hie, in futuro; et addit pro eisdem 
sibi retribui, ubi etiam pro perseverantie longa- 
nimitate premium reddetur, qua sicut supradi- 
ctum est, profide et operibus in presenti reddi- 
tur. Et hoc est, et retribuit mihi, in futuro Dominus 
secundum justitiam meam, et secundum puritatem 
manwuwm meorum, |Aug.]jam itaque non solum 


197 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVII. 


198 


propter latitudinem fidei, quee per dilectionem ope- Aintelligitur quod eum saneto sanctus eris, scilicet 


ratur (Gal. v), sed etiam propter longanimitatem, 
retribuet mihi, qui sum in conspectu oculorum ejus, 
[Cassiod.| hoc dicere solis justis convenit, ut sicut 
ilii semper Dominum contuentur, ita Dominus jugi- 
ter eos respiciat. Vel determinat quid Deus sibi re- 
tribuet, illud scilicet quod est in conspeetu oculo- 
rum ejus, [Aug.] non quod homines vident, sed 
quod Deus solus, quia quee videntur ab hominibus 
temporalia sunt, qui non videntur :eterna sunt 
(II. Cor. xiv), quo pertinet altitudo spei. 


VEns. 28. — « Cum sancto sanctus eris, et cum 
« $$ € viro innocente innocens eris. » 

Cum sancto sanctus. [Aleuin.] Dixerat sibi retri- 
bui secundum justitiam suam, nune ul videatur 
gratia cum libero arbitrio, ostendit quomodo ha- 
beatur justitia, et fit conversio ad Dominum, quasi 
cum gratiarum aclione. Quasi dieat : Etsi dixi : 
Retribuet mihi secundum justitiam meam, tamen, 
o Domine, tu eris sanctus cum sancto, id est adju- 
vas sanctum in sanctitate, [Hier.] quia sanctus es 
natura, et alios sanctificans gratia, e£ cum viro in- 
nocenie innocens eris, id est innocentem adjuvas in 
innocentia, quia innocens es. 


VEns. 29. — « Et cum electo electus eris, et cum 
« perverso perverleris. » 

Et cum electo electus eris, |Aug.]id estab eo quem 
eligis eligeris δέ cum perverso perverteris, [Alcuin.] 
id est perversum pervertis, id est perverli sinis. 
Nota quod secundum duo judicia, oecultum, seilicet 
quod nunc agitur, et manifestum quod erit in futuro, 
dupliciter Deus retribuit bonis εἰ malis. Hic enim 
retribuit ut justus justificetur, et qui in sordibus est, 
sordescat adhue (Apoc. xxm). Unde hic dicit : Cum 
sanclo sanctus eris, et cum perverso perverteris. 
Et in futuro retribuet prz:mium bonis, et poenam 
malis. Unde ibi ait : 


Vzns. 30. — « Quoniam tu populum humilem sal- 
» vum facies; et oculos superborum humiliabis. » 


Quoniam tu populum humilem, |Cassiod.] Quasi 
dieat : Hic ita facies bonis et malis, et hoc ideo 
quoniam in futuro £u populum humilem salvum fa- 
cies, et oculos superborum, [Aug.] qui ignorantes 
justitiam Dei, suam volunt constituere (Rom. x), 
humiliabis, [Cassiod.] quanto plus alti sunt. Vel 


ita; cum sancto, et loquitur hominibus. Quasi di- D 


cat : Sicut ego ero immaculatus cum eo, similiter 
tu, quicunque es, cum sancto, scilicet cum Chri- 
Sto, qui est Sanctus sanctorum, id est ipso donante 
eris sanctus, et cum viro innocente, seilicet Chri- 
Sto, eris innocens, et cum electo, scilicet Christo, 
eris electus, et cum perverso, diabolo, perverteris, 
id est perversus eris. Et est argumentum ἃ con- 
vietu, quia ex convietu mores formantur : et qui 
langit picem, inquinatur ab ea (Eccli. xu). Et hoc 
lotum ideo, quoniam tu, Domine, populum humi- 
lem salvum facies. Vel ita : Cum sancto sanctus eris. 
Quasi dicat : Occultum est quod sanctis in futuro 
retribues, [Aug.] Est etiam occulta profunditas qua 


sanctificans eum, quia intelligeris; cum sancto 
Sanctus, quia lu sanctificas, et qua intelligitur, 
quod cum viro innocente innocens eris, quia nulli 
noces, sed funieulis peccatorum suorum quisque 
constringitur; et eum electo electus eris, id est ab 
eo quem eligis eligeris; et cum perverso perverte- 
ris, id est perverso perversus videris, quia dicunt 
mali : Non est. recta via. Domini (Exech. xvn). Et 
hoc ideo, quoniam populum humilem salvum facies. 
[Aug.|] Hie perversum eis videtur quod confitentes 
peccata salvas, quod oculos superborum humiliabis. 
Hoe non mutatur. 


Vrens. 31. — « Quoniam tu illuminas lucernam 

« meam, Domine Deus meus, illumina tenebras 
B* meas. » 

Quoniam tu illum. [Alcuin.] Quod supra enuntia. 
vit de quibusdam membris electis et sanctificatis, 
hie orat de aliis, [Cassiod.] et ita progreditur Ec- 
clesia. Affirmavit enim supra quod sanctificat san- 
ctos ; hie precatur ut illuminet alios qui sunt tene- 
brc, loquens ad Patrem sic : O Domine, Pater, qui 
es Deus meus, tu illuminas lucernam meam, id est 
apostolos, et alios primitivos. [Cassiod.| Lucerna 
enim fuerunt predicatores, in quibus fuit lux, id 
est cognitio veritatis, qua  illuminarunt alios, 
sicut lucerna lumen habet in testa. Unde Apostolus : 
Habens thesaurum istum in vasis fictilibus (HI Cor. 
IV). Et quoniam illuminas lucernam meam, id est 
predieatores. [Aleuin.] Per eos illumina tenebras 
meas, id est. eos qui adhue sunt in tenebris. Tene- 
bras dico meas, quia licet sint in tenebris mei, ta- 
men sunt przdestinatione. Vel ita, ut non fiat dis- 
tinetio inter lucernam et tenebras, [Aug.] sed idem 
per utrumque significetur, ex alio quidem et ex 
alio. Lucerna enim dicimur, quia non habemus a 
nobis lucem, sicut lucerna a se non lucet; tenebrze 
vero dicimur, quia vitiis nostris tenebrosi sumus. 
Et est, quoniam tu illuminas lucernam meam, 
Domine, id est quia nostrum lumen non est ex 
nobis, sed a te, o tu qui es, Deus meus, illumina 
tenebras meas, id est nos qui peccatis nostris lene- 
bro: sumus. 


Vzns. 32. — « Quoniam in te eripiar a tentatione, 
» et in Deo meo transgrediar murum. » 

Quoniam in te. [Aug., Gl. int.] Quasi dicat : Te 
rogo, et merito, quoniam in te, id est per te eri- 
piar a tentatione diaboli. [Cassiod.] Deinde mutat 
personam ex gaudio dicens, e£ in Deo meo, non in 
me, éransgrediar murum, [Aug.] quem inter homi- 
nes et ccelum peccata exstruxerunt. Et nota quod 
non ait diruam, sed transgrediar. |Cassiod.] Diruere 
enim penitus non potest homo, sed ope Dei transit 
murum, id est obstaculum peccatorum. 

Vrns. 33. — « Deus meus, impolluta via ejus; 
» eloquia Domini igne examinata; prolteetor est 
» omnium sperantium in se. » 

Deus meus, quasi dicat : Vere in te, o Deus, eri- 
piar, quia tu Deus meus eripies me de contradictio- 


199 


PETRI LOMBARDI 


200 


nibus populi. [Cassiod,, Aleuin.] Usque hunc ordo A opera bona. [Aug.] Precinxit dieo virtute, ut fortis 


littere extenditur : ezetera interponit ad commen- 
dationem ejus, mutata persona, de eo loquens aliis 
sic; Deus meus eripiet. Et via ejus est impolluta, 
id est non incedit nisi per mundam viam, [Aug.] 
quia non venit in homines, nisi mundent viam fidei, 
qua veniat, quia impolluta est via ejus. Unde : Pa- 
rate viam Domini, rectas facite semitas Dei nostri 
(Isa. xr). Et alibi elamat propheta : Eligite lapides 
de plateis (Isa."rixm). Inde et quod in pr:weipuis 
solemnitatibus templa manufaeta mundantur et or- 
nantur, ut magnus sacerdos cum processione in- 
tret, ita et tu adorna thalamum mentis, ut zeternus 
sacerdos cum plenitudine gratiarum ad te introeat, 
teque paulatim procedere de virtute in virtutem 
faciat. Sequitur, et eloguia Domini sunt examinata 
igne, [Aug.] id est igne tribulationis probantur. Et 
Dominus protector est omnium sperantium in se, id 
est eos qui sperant, non in seipsis, sed in illo, non 
consumet tribulatio. Et bene prius de fide, post de 
spe agit, quia spes sequitur fidem. [Cassiod.] Ad- 
dit, omnium : nullus enim excipitur, nisi qui spe- 
rare non vult. Vel ita : Deus meus. Quasi dicat : 
In Deo meo transgrediar. Deus enim meus hoc ha- 
bet, quod via ejus est impolluta, [Aleuin.] id est 
quod ipse est via, qua itur ad colum, impolluta. 
[Hier.] Vel hoc habet quod via ejus, qua venit in 
mundum est impolluta, id est sancta et immaculata 
virgo Maria : et seeundum hoc ordo litter: non re- 
spieit ad inferiora. Sequitur : Et eloquia Domini, 
id est Christi, sunt igne, Spiritus saneti, 'exami- 
nata. [Cassiod., Aleuin.] id est quidquid dixit 
Spiritu saneto examinatum est, id est utile et ho- 
nestum, ut sapiens quidquid dicit, prius apud se di- 
judicat. 


Vrns. 34. — « Quoniam quis Deus preter Domi- 
» num? aut quis Deus preter Deum nostrum? » 


Quoniam quis, quasi dicat, Deus meus, et bene. 
Quoniam quis alius Deus est preter Dominum, id 
est nisi ille qui est in rebus mundi Dominus? au£ 
quis Deus est preter Deum nostrum ? (Cassiod.] id 
est qui in Jud:a natus est? non dii gentium. Hoc 
dicit contra paganos, qui multos sibi fingunt deos. 
Velita, quoniam non mutatur junctura, quasi di- 
cat [Aug.] dico, Deus, quoniam quis, alius est, Deus 


sim, et loquitur hie Ecclesia. Sequitur : E£ posuit 
immaculatam viam meam, scilicet charitatem qua 
ad illum ascendam. Sicut enim immaculata est fides, 
qua ad me venit, sic charitas qua ad illum vadam. 
Sequitur : ipse est 

VEns. 36. — « Qui perfecit pedes meos tanquam 
» cervorum, et super excelsa statuens me. » 

Qui perfecit pedes meos, [Aug.] id est amorem 
meum, quo vado ad eum fanquam cervorum, id est 
ad transcendenda spinosa, et umbrosa implica- 
menta seculi. Et ipse est síatuens me super excelsa, 
id est in ccelo figit cordis mei intentionem. Et ipse 
est 

Vzgns. 37. — « Qui docet manus meas ad prelium ; 


B,et posuit ut arcum zreum brachia mea » 


[Aug.] Qui docet manus meas ad prelium con- 
tra vitia et dzemones, id est docet operari nos,ad 
superandos hostes, qui iter coli claudere nitun- 
tur. Deinde mutans personam, subdit, ef posuisti 
ut arcum creum brachia mea, id est dedisti mihi in- 
fatigabilem intentionem bonorum operum et morum. 

Vrns. 38. — « Et dedisti mihi protectionem sa- 
» lutis tuze : et dextera tua suscepit me. » 

Et dedisti mihi protectionem salutis tue, [Aug.] 
id est protexisti me ad salutem, quia non sufficiunt 
predieta nisi adsit protectio Dei; e£ dextera tua, 
id est favor gratie tuz, suscepit me. 

Vrns. 39. — « Et disciplina tua correxit me in 
» finem, et disciplina tua ipsa me docebit. » 


C Εἰ disciplina tua, [Alcuin.] quasi dicat, proteges, 


non utique ut nihil patiar, quod tamen est ad pro- 
fectum. Et, id est quia, disciplina tua correxit, vel 
direxit, vel erexit me in finem, id est correctio tua 
non sinit deviare, [Aug.] ut quidquid ago, in eum 
finem reseram, quo tibi cohzretur; e£ disciplina 
tua. ipsa me docebit melioribus insistere, [6]. int., 
Aug.] id est eadem disciplina docebit me perve- 
nire quo direxit, nec impediunt carnales angusliz. 
Quia 

Vrns. 40. — « Dilatasti gressus meos subtus me, 
» et non sunt infirmata vestigia mea. » 

Dilatasti gressus meos subtus me, [Aug.] id est 
quia latam fecisti charitatem hilariter operantem, 
etiam de his quie sub me sunt, scilicet de mortali- 


preter Dominum nostrum, eui ex debito servimus. D yu, rebus et membris, Ef mon sunt infirmata per 


Aut quis est Deus propter Deum nostrum, quem post 
bonam servitutem, tanquam haereditatem separatam 
filii possidemus. 


Pans m. VEns. 35. — « Deus qui precinxit me 
» virtute, et posuit immaculatam viam meam. » 

Deus qui pr&cinzit. [Alcuin.] Pars tertia. Adhuc 
preter communia commendat eum per specialia. 
Dixerat enim quod protector est, et adjutor, nune 
specialiter docet qualiter etin quibus sit adjutor 
et protector. [Hier.] Quasi dicat : Bene dixi, Deus 
meus. Deus enim est gui precinzit me, id est prze- 
armavit. Vel, precinxit, a simili currentis, ne 
fluentes sinus cupiditatis, impediant gressus, id est 


mala mundi vestigia mea, id est itinera, vel si- 
gna, qui imitaturis reliqui. [Aleuin.] Ex his ver- 
bis patet quod tribulatio est correctio, et doctrina, 
et dilatio, et confirmatio. Non sunt infirmata, dico, 
sed 

VERs. 41. — « Persequar inimicos meos, et com- 
» prehendam illos : et non convertar donec defi- 
» ciant. » 

Persequar inimicos meos, [Aug.] id est. carnales 
affectus meos, e£ comprehendam illos, ut absuman- 
tur, non illi comprehendant me; ef nom convertar 
ab hae intentione donec deficiant a rebellione, qui 
modo obstrepunt. 


201 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVII. 


202 


VEns. 42. — « Confringam illos, nec poterunt A — VEns. 44. — « Et inimicos meos dedisti mihi dor- 


« stare : cadent subtus pedes meos. » 

Confringam illos, nec poterunt stare, id est non 
durabunt adversum me ; cadent subtus pedes meos, 
id est preeponam illis amores quibus itur in ceter- 
nitatem. Et hoc totum est ex eo quia. 

VzEns. 43. — « Et precinxisti me virtute ad bel- 
« lum : supplantasü insurgentes in me subtus 
« me. » 

Precincvisti me virtute ad bellum, [Aug.] id est 
fluentia desideria carnis virtute strinxisti, ne in 
pugna prepedirer. Supplantasti insurgentes subtus 
mé. Hac verba capiti Christo conveniunt, 2&7 in 
cujus eliam persona potest totum intelligi ab illo 
loco, Deus qui pr&cinzit me virtute. 


Pans. rr, — [Cassiod.| Tertia pars ubi Christus de 
virtute ac potentia sua agit, dicens : Deus Pater 
est, qui precinxit me virtute, per hoc notat di- 
gnitatem et fortitudinem, quod ei convenit qui po- 
testate sua judicabit mundum ; e£ posuit, id est fir- 
mavit viam meam immaculatam, id est sine pec- 
cato, qui perfecit pedes meos tanquam cervorum. 
Sieut enim cervus spinas et humana loca transilit, 
sic et Christus vitavit spinas et foveas peccatorum. 
Et super excelsa eststatuens me. Quasi dicat : Sicut 
cervus petit alta, ita Christus super omnes creatu- 
ras conscendit. Et ipse est qui docet, ab imminen- 
tibus insidiis me cautum faciendo, manus meas, id 
est opera vel voluntates, ad prelium contra diabo- 
lum, e£ posuit ut arcum &reum brachia mea, id est 
dedisti mihi irremissibilem fortitudinem. [Alcuin.] 
Et hwc est similitudo rei, qu: non est. [Cassiod.] 
Vel brachia Christi sunt propheta» et apostoli, per 
quos operatur, qui sunt arcus sreus, quia prewdi- 
cando non mollescunt, sed semper fortes, verba 
salutis jaculantur. E£ dedisti mihi protectionem sa- 
lutis tuc, id est gloriam resurrectionis, e£ dextera sci- 
licet ua suscepit me, id est potentia deitatis quae 
me hominem in altum constituit; e£ disciplina tua 
correcit, vel, direxit me in finem et dis. etc., hoc 
quantum ad effectum, quia effectus correcti et docti 
fuit in Christo, qui tamen nec a malo correctus, 
nec quod ignoraret doctus fuit. Dilatasti gressus 
meos subtus me, id est opera etiam inferioris na- 
ture, scilicet humanitatis notificasti per mundum, 
et non sunt infirmata vestigia mea, id est signa quae 
reliquit imitaturis. Et quia ita me virtute firmasli, 
persequar inimicos meos, |Hier., Alcuin.] id est Ju- 
dcos, arguendo eos, et diversis afllietionibus fati- 
gando, et comprehendam illos, id est veris rationibus 
cireumveniam. Ef nom comvertar- ab isto opere, 
donec deficiant, a rebellione; confringam illos, |Cas- 
siod.] id est diversis miseriis aflligam ; nec poterunt 
stare, adversum me, et cadent subtus pedes meos, id 
est subjieiam illos mihi. Et hoe ex eo quia precin- 
visti me virtute ad bellum, contra diemones οἱ Ju- 
dios. Et supplantasti insurgentes in me, ut sint sub- 
tus me, |Aug.]id est decipi fecisti insequentes me, ut 
mihi subessent, qui superesse volebant. 

ParnoL. CXCI, 


« sum, et odientes me disperdidisti. » 

Et inimicos meos dedisti mihi dorsum, id est fecisti 
ut me sequerentur, e£ odientes me, |Aug., Gl. int.] 
id est perdurantes in odio disperdidisti per univer- 
sum orbem. Ubi, id est in qua dispersione. 

Vrns. 45. — « Clamaverunt, nec erat qui salvos 
« faceret ad Dominum ; nec exaudivit eos. » 

[Aug.] Clamaverunt ad alios deos, nec erat quisal- 
vos faceret eos. Alius enim non poterat; quis enim 
salvos faceret, quos tu non faceres? Postea, clama- 
verunt ad Dominum, nec exaudivit eos, id est non 
indicavit eos dignos exauditione. Ac si diceret : 
Alius enim non potest, tu non vis salvare, quia non 
recedunt a malitia sua. 

VEns. 46. — « Et comminuam eos ut pulverem 
« ante faeiem venti, ut lutum platearum delebo 
« eos. » x 

Et comminuam. [Gl. int., Alcuin.] Quasi dicat : 
Disperdidisti eos et praeter dispersionern comminuam 
€0s ut pulverem ante faciem venti, id est auferam vir- 
tutes ut cedant omni vento doctrine et sugeestionis, 
et ita faetum est, [Aug.] quia aridi sunt, sine imbre 
misericordie Dei, ut elati et inflati superbia, a spe- 
firma, quasi a soliditate terrze rapiantur. Ecce eadem 
operatio Patris et Filii. [Alcuin.] Supra enim dixe- 
rat Patri, disperdidisti. Hic ait, comminuam. Et uf 
lutum platearum delebo eos, [Aug.] id est delebo eos 
ut luxuriantes et lubricos, perlatas vias, qux du- 
cunt ad mortem. 

Vrns. 47. — « Eripies me de contradictionibus 


C, populi, constitues me in caput gentium. » 


Eripies me. |Alcuin.] Hic item ex persona capitis 
Christi accipitur, quasi dicat, de illis ita, [Aug.] 
sed eripies me de contradictionibus populi, Judwo- 
rum, qui dixerunt : Si dimittimus eum sic, totus 
mundus post eum ibit (Joan. x1); et constitues me 
in caput gentium, id est ut sim caput gentium. Et 
vere, quia 

Vgns. 48. — « Populus quem non cognovi servivit 
« mihi : in auditu auris obedivit mihi, » 

[Aug.] Populus gentium quem non cognovi, id est 
non visitavi corporali presentia, velin lege et pro- 
phetis, servivit mihi, in auditu auris obedivit mihi. 
|Hier., Aug.] Oculis quidem non vidit, sed per prz- 
dicatores obedivit. [Aleuin.] Notat quod in hac serie 


D continetur exaltatio gentium, et depressio Jud»o- 


rum, de quibus subdit : 

Vrns. 49. — « Filii alieni mentiti sunt mihi : filii 
« alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis 
« Suls. » 

Filii alieni. Quasi dicat : Populus gentium obedivit, 
[Aleuin.] sed filii, id est Judei, quos enutrivi et 
exaltavi, faeti alieni, menliti sunt niihi, id est ad 
meum honorem. Unde alibi: Im multitudine virtulis 
twee mentientur tibi inimici tui. (Psal. ,xv.) Vel ita 
Filii non mei dicendi, [Aug.] sed alieni, id est Ju- 
dai, quibus dieitur : Vos ex patre diabolo estis. 
(Joan. viu.) Mentüiti sunt mihi. De quibus Isaias, 


"i 


203 


PETRI LOMBARDI 


204 


Va genti peccatrici,filiis alienis populo pleno pecca- A Christi, [Aug.]id est admirabiles facit salutes, quas 


tis! (Isa. 1) |Hier.] Priusenim Judzi filii dicebantur pro 
praerogativa patris, sieut per Moysen dieit ad Pha- 
raonem : Dimitte primogenitum meum  lsrael. 
[Exod. 1v.] Sed per peccatum facti sunt alieni. Et 
repetit ut exprobret, filii alieni inveterati sunt, [Aug.] 
id est in veteri homine remanserunt, quos innovare 
veni, e£ claudicaverunt. Quasi dicat : Uno pede de- 
biles, quia Vetus Testamentum tenentes, et Novum 
respuentes, claudi effecti sunt, unum pedem haben- 
tes, altero carentes. Et in illo etiam quam habent 
claudi sunt, quia claudificaverunt, eliam a semitis 
suis, id est etiam in veteri lege sunt claudi, sequen- 
tes polius suas traditiones, quam Dei. 

Vrns. 50. — « Vivit Dominus et benedictus Deus 
« meus, et exaltetur Deus salutis mes. » 

Vivit Dominus. [Cassiod.] Quarta pars, ubi exsul- 
tans Ecclesia, summatim munera Dei laudat, quasi 
dicat, et quia przdicta Deus facit, patet quod Domi- 
nus vivit, quia vivificat omnia e£ benedictus est Deus 
meus quia omnia benedicit. Et ideo ezaltetur Deus 
salutis mec, id est toto orbe credatur. Vel ita : 
Vivit Dominus, quia prassens est in corde meo firma 
fide mihi visus. Et benedietus sit Deus meus, id est 
laudatus sit. Et exaltetur Deus salutis meg, [Aug.] 
id est det mihi salutem in excesso, non in imo, id, 
est eclestem, et non temporalem. Non enim terreno 
more de Deo salutis me: sentiam, nee ipsam salu- 
tem terrena, sed in excelso de illo sperabo. Deinde 
converso sermone ad Deum, ait : 

Vrns. 51. — « Deus, qui das vindietas mihi, et (C 
« subdis populos sub me, liberator meus de inimi- 
« eis meis iracundis. » 

Deus qui das, quasi dicat : Benedicere Deum hor- 
tor et merito, quia tu Deus es qui das, dieit Eccle- 
sia, mihi vindictas, [Aug.] subdendo mihi populos. 
Unde quasi exponendo subjicit e£ subdis populos sub 
me. [Cassiod.] Pia vindicta est, dum rebellis subdi- 
tur. Tu, dico, existens liberator meus de inimicis 
meis, non qualibeteunque, sed iracundis. Major 
gloria est a ferventibus malis liberari. 

Vzns. 52. — « Et ab insurgentibus in me exaltabis 
« me, a viro iniquo eripies me. » 

Et ab insurgentibus in me exaltabis me. [Cassiod.] 
Quia quanto altius insurgit in iram, tanto amplius 


exaltatur ille qui pertulit. Et a viro iniquo, [Rem.] yy 


id est a quolibet schismalico eripies me. 

VEns. 53. — « Propterea confitebor tibi in natio- 
« nibus, Domine, et nomini tuo psalmum dicam. » 

Propterea, |Rem.] id est propter ea quze dieta sunt 
superius, confitebor tibiin nationibus, Domine, et lau- 
des et peccata, e£ nomini tuo psalmum dicam, [Aug.] 
id est latius innotesces bonis operibus meis. 

Vrns. 54. — « Magnificans salutes regis ejus, et 
« faciens misericordiam christo suo David, et se- 
« mini ejus usque in szculum. » 

Magnificans salutes. Ordo litterze respicit ad illud 
prazdictum, exaltetur Deus salutis mex. Deus dico, 
magnificans, id est qui magnificans salutes regis ejus, 


salutes ejus Filius dat credentibus. Et Deus, dico 
faciens, id est qui facit. misericordiam christo suo 
David, id est ipsi liberatori manu forti, qui vicit 
mundum hune ; ei semini ejus, id est eis quos 
credentes in Evangelio genuit. Et hoc, usque in sc- 
culum, id est sine fine. [Hier.] Vel ex persona Christi 
capitis loquentis ad Patrem accipi potest ab illo loco, 
o Deus Pater, fu es qui das mihi vindictas de Ju- 
dais, e£ subdis populos, id est gentes, sub me. Tu 
dico, liberator meus de inimicis meis, [Aug.] Judzis, 
iracundis, in passione clamantibus : Crucifige, cru- 
cifige (Joan. x1x). Et ab insurgentibus in me, patien- 
tem, exaltabis me, resurgentem, vel ascendentem, e£ 
a viro iniquo, id est a regno eorum iniquo, eripies 
me. Propterea confitebor tibiin nationibus, Domine, 
id est gentes per me confitebuntur tibi; e£ nomini 
tuo psalmum dicam, id est latius innotesces bonis 
operibus meis ; magnificans, interpositis verbis ca- 
pitis redit Eeclesia ad id quod coperat, quasi dicat : 
Exaltetur Deus. Deus dico, magnificans salutes re- 
gis ejus ; et faciens misericordiam christo suo David, 
et semini ejus usque in seculum. Hzec non mutantur. 


COLLATIO IN PSALMUM XVII : ἃ DILIGAM TE. » 


VEns. &. — Laudans invocabo Dominum, Hiero- 
nymus, Sanetes, Munsterus, interpres pro Caje- 
tano, Campensis dicunt, laudatum, seu laude dignum 
invocabo Dominum ; textus tamen in Campensi habet, 
laudibus cum cano Dominum ; Pratensis, laudatus 
invocabo, ete. Septuaginta et Pellicanus, laudans. 
In Hebr. sunt penitus ezdem littere, quando signi- 
ficatur laudans aut laudatus. Apices faciunt distin- 
clionem, nam 55m potestlegi bomo  wEnULLAL, 
id est laudatus, vel 55a wEHaLLEL, id est lau- 
dans. Cumque Hebr&i casuum deflexione careant, 
effectum est ut quidam verterint, laudatus invocabo, 
quod minus congruit : alii, laudatum invocabo. Pro- 
pter punetorum quoque aliam prolationem, potuit 
reddi laudans, quomodo legimus. Sed et Chaldzus 
PIDE inter laudandum ego orabo coram 

60. 

Vrns. 9. — Iratus est eis. Faber censet prono- 
men eis redundare. Heb. legitur *5 5*5 HanaH Lo, 
quod signifieat ira£us est ipsi, si ad verbum reddas, 
ut respiciat terram de qua pauloante, ac ita Nebiensis 
Chaldzusque interpres. Videtur tamen reclamare 
quod terra in Hebrzo feminini generis sit, quanquam 
Sanctes,  Pratensis et Munsterus accipiant, ut 
Deus ipse sit iratus. Hieronymus tamen juxta Hebr. 
habet nobiscum, iratus est eis, si modo codices 
nostri veri sunt.(uo eognoseas legisse 25 rawo, id 
est eis. Volebam hoc ipsum ceu perpusillum przter- 
ire, eo quod nihil turbat sensum, nisi invenirem 
qui vellent transfigere veru. 

Vzns. 15. — Altissimus deditvocem suam, grando 
et carbones ignis. Hie Faber et Czecus reprehendunt 
tanquam incongruam locutionem, cum secundum 
morem Latinitatis debeat recte dici, dedit vocem 
suam grandinem et carbones ignis, appositive per 
quartum casum. Quasi vero non possit subaudiri 
verbum descenderunt, ut indicat Munsterus, et in- 
telligunt Pratensis et Sanctes. Et licet Hieronymus 
vertat per accusandi casum, tamen alteram versio- 
nem minus rejiciebat : quod liquet ex tractatu ad 
Suniam et Fretellam, ubi respondet eur istum ver- 
siculum grando et carbones ignis, secundo non ha- 
beant Grewci interpositis duobus versibus. Sed scien- 
dum, inquit 2$ δῷ quia de Hebraico, et de Theodotionis 


205 


editione, in LXX interpretatione sub asterisco ad- 
ditum sit. 

VEns. 32.— Quoniam in te eripiar a. tentatione. 
Hieronymus juxta Hebrzeos in fe curram accinctus, 
quem sequitur Pellieanus. Alii transferunt, conte- 
ram turmam,seu exercitum, seu militum cuneum ; 
Septuaginta, aperueruntillius metaphor intellec- 
tum. Sed et cum 333 GApAD,signet accinctus est ad 
prelium, Hieronymus accepit participium 7374 
non ut est nomen, quando legitur 732, id est 
accinctio ad prelium, qua aptissime respondet ten- 
talioni, qu» probat hominem et ad prelium ciet. 
Siquidem Job. vr: Militia est vita hominis super 
terram. Proinde non erat quod hoc in loco taxaret 
editionem Faber, qui vult solum illud referri ad Chri- 
stum, qui expeditus ad Deum Patrem ascendit. Sed 
debuit adverteret unitatem corporis et capitis, ob 
quam transitus identidem ad alterutrum, pro more 
Seripturze sacre fit: quem morem crebrius docet 
Augustinus, qui etiam in presentia interpretatur de 
membris. 

Vzns. 31.— Posuisti ut arcum. &reum brachia 
mea. Nec dissidet Hieronymus juxta Hebreos. C:- 
teri convertunt intelligentiam traducentes, contritus 
est arcus cereus brachiis meis. Voculam, qu: ponun- 
tur in Hebr. nni wmarH, sumunt deflexam ἃ ra- 
dice nnn HararH. Interpretes LXX cum  Hiero- 
nymo, deduxerunt ἃ themate nn NaHaH, id est 
ducit, ut littera nun, sit radicalis, et legatur rrr 
NAHITA, significetque duzisti, sive ut vertit Pellica- 
nus, £etendisti arcum a&reum brachia mea ; Chal- 
deus, corrobora veluti arcum. chalibeum brachium 
meum. 


Vzns. 39. — Εἰ disciplinatua correxit me in. [i- 
nem. Istud non habetur in exemplaribus Hebraicis. 
Falsumestautem quod addit Faber,quod nec habeatur 
in Grzco. Quandoquidem legimus, και 5, παιδεία σου 
ἀνώρτωσε με εἰς τέλος, fortassis Faber alio ute- 
batur codice. Cxeterum apparet LXX. voluisse expo- 
nere id quod continuo subnectebatur, disciplina tua 
ipsa me docebit. Vel.ut vertunt propinquius sequentes 
litteram, multiplicabit me. Quomodo autem creverit 
Ecclesia tyrannorum persecutionibus, hereticorum in- 
sultationibus et malorum tentationibus, demonstrat 
profectus sanctorum ab initio mundi, qui disciplina 
Domini eruditi multiplieati sunt ut stelle eceli. Nec 
obest quod tradit Hieronymus juxta Hebr. cum reli- 
quis, mansuetudo tua multiplicabit me, quia ver- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVIII. 


206 


Abum Heb. niv iNAcH, vel ΠΣ AwacH, interdum 
notat afflixit, unde descendit partieula hie posita 
D ANAVAH, eoque non oflicit ut itidem significet 
atilictionem qua alioqui a Deo probamur cum man- 
suetudine. Quos enim diligit arguit, et omnem filium 
flagellat quem recipit. (Hebr. xm). 


Vzns. 49.— Claudicaverunta semitis suis. Pri- 
mam partieulam ferme ponit eamdem Hier. nempe 
contrahentur. Pellicanus quantum ad utrumque om- 
nino est nobiscum. Ceteri -dieunt, £fimebunt, vel 
expavescent ; Nebiensis, cingentur ; Chaldazeus para - 
phrastes, migrabunt de praetoriis suis. Nee tamen 
diffitentur presertim Munsterus quin verbum He- 
braieum 3^ HaRAG possit accipi per metachesin, 
loco *3n HacaR, quod significat claudicare aut con- 
trahi, eodem teste in suo lexico. Postea illud quod 
sequitur, a semitis suis, transferunt a clausuris, pe- 
neiralibus, carceribus, vel latibulis; Hierony- 
mus, inangustiis suis. Cum autem hic locus inter-- 

B prete Augustino et. Hieronymo, significet. Judzos, 
sensum spiritualem relinquentes, etlegis litterze ac 
observantiis earnalibus totos adhaerentes, ne carce- 
res et clausurz intelligerentur, ut ad verbum sonant, 
semitas maluerunt dicere interpretes, quibus intelli- 
gerentur perfidi Judei, uno pede contracti, defi- 
cientes ἃ vero Scripture spiritu, ut jam non 
ambulent, nisi in superficie lubrica litterze, qua oc- 
cidit (II Cor. 11) : quod propemodum innuebat Hie- 
ronymus dicens, in angustiis suis. Quid enim an- 
guslius quam Seripture intelligentiam vinculis illis 
mortifere litterze tam arctim constringere. 


Vzns. 51. — Liberator meus de inimicis meisira- 
cundis.Novissimam particulam que est. iracundis, 
addiderunt LXX, ut testatur Hieronymus ad Suniam 
et Fretellam,5 δυστὴς μον ἐξ ἐχθρῶν μον δυνάτων, li- 
berator meus de inimicis meis potentibus. Nostri co- 
dices pro δυνάτων habent, ὀργιλῶν, id est iracundis. 
Ae secutus Hieronymus ostendit quzedam exemplaria 
legisse gentes pro inimicis, idque adhuc visitur in 
psalmodia Romana. 


G 


Vzns.54. — Magnificans salutes regis ejus. Codex 
Fabri erat mendosus, qui legit in. Hieron. Magnifi- 
canti,etin eo quod sequitur, faciens misericor- 
diam, etc., legit ez facienti, cum libri correcti ha- 
beant nominandi casum utrobique, simul et alii ad 
eumdem vertant modum propter Nebiensem et 
Chaldaieam editionem. Sensus non mutatur. 


PSALMUS XVIII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


Cali enarrant. Titulus : In finem psalmus David. 
[Cassiod.] Psalmus iste agit de primo adventu 
Christi, per quem tyrannus diabolus cadit, et homo 
ἃ peccato et ἃ morte absolvitur. Per finem vero ac- 
cipitur Christus, vel plenitudinis tempus. De quo : 
Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salu- 
tis (II Cor. v1). [Aleuin.] Et est sensus tituli : Psal- 
mus iste attribuitur David respicienli ?n finem, id est 
in Christum, qui est finis omnis consummationis, vel 
in tempus plenitudinis. Hic enim Propheta respicit 
in finem, id est in Christum, vel in ultima tempora, 
quibus aeta sunt quz hic tractantur. Intentio. Mo- 
net ut relicta vetustate ad novum hominem, vel ad 
novam legem accedamus. Modus. Tripartilus est 
psalmus, Primo Propheta loquens de Christi incar- 
natione commendat praedicationem novzlegis. [Cas- 
Siod.] Secundo laudat precepta et Novi οἱ Veteris 
Testamenti, ibi, lez Domini. Tertio petit purgari a 


vitiis, ut sit dignus tanta sacramenta referre, ibi, 
delicta quis. Commendans ergo pradicationem πον 
legis, qui pr:edicent, et quid et qui discrete, et quam 
mirifice, et quam late, in prima parte ostendit, ita 
D dicens : 

Vgns. 1. — « Coeli enarrant. gloriam Dei, et opera 
« manuum ejus annuntiat firmamentum. » 

Celi enarrant, (Aug.] id est apostoli, in. quibus 
lanquam in coli Deus habitat, enarrant gloriam 
Dei, id est exponunt gloriam Christi, in qua est 
equalis Patri, et quod Deus est, et quod peccata 
gratis dimittit. Vel, gloriam Dei, id est gloriam qua 
ipse Filius Patrem glorificavit super terram ; et. fir- 
mamentum, id est ipsi iidem apostoli firmati Spiritu 
sancto, et ccelum facti, qui prius οἱ terra fuerant 
per timorem, annuntiat opera manuum ejus, [6]. 
int.] id est facta virtutum Domini, qui? seeundum 
hominem egit, scilicet nativitatem, passionem, mor- 
temet hujusmodi. [Aleuin., Aug.]Bene ergo in primo 


207 PETRI LOMBARDI 208 


dieuntur coli, id est alti, quia. altum. nuntiant. In A cyathis, minima et tenuis signatur quiain doctrina 


isto sunt firmamentum, id est. firmati, etquia pro 
eo opus est pati. Non enim ideo passi sunt, quia 
pradieaverunt Verbum in principio apud Patrem, 
sed quia annuntiaverint eumdem Dei Filium  homi- 
nem faetum, passum, mortuum. Unde Apostolus: 
Non enim erubesco Evangelium (I Cor. v». Et alibi: 
Prodicamus Jesum. Christum. crucifixum, Judcis 
quidem scandalum, gentibus vero stultitiam (1 Cor- 
1). Ecce qui et quid priedicant. Vel ad litteram, coeli 
enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus an- 
nuntiat firmamentum, [Aug.] quia cceli stellam. mi- 
serunt novam, ortum summi Regis nuntianlem, qua 
Magos ad presepe duxit. 

VEns. 2— « Dies diei eruetat verbum, et nox 
« nocti indicat scientiam. » 

Dies diei. [Aleuin., Aug.] Ecce quam discrete 
predicant. Non enim omnia omnibus dicunt. Sed, 
dies diei, id est clari claris, scilicet. sancti sanclis, 
eructat, quasi dicat, de pleno proferunt, verbum, id 
est sapientiam Dei,ex Patre genitam, quasi dicat: 
Spiritus,id est spiritualis ex spiritualibus profert ple- 
nitudinem sapientie, quod est Verbum in principio 
apud Patrem Deum ; e£ nox, scilicet mortalitas car- 
nis, in est ipsi eidem mortalitati eL. infirmitati ear- 
nis condescendentes, et quasi nox, id est quasi car- 
nales faeti nocti, [Rem., Aug.]id est tenebrosis et 
carnalibus, quasi longe positis, indicat, ut simpli- 
cibus,non Verbum Patris, sed scientiam quc estde 
humanis, id est de humanitate Christi. Vel, indicat 
scientiam, id est fidem humanitatisinsinuando, an- 
nuntiat futuram scientiam, scilicet quod perilla mi- 
nora perveniet ad majora. [Rem.] Hanc discretio- 
nem se habuisse in predicatione. docet Apostolus, 
cum ait : Nihil me judicavi scire inter vos, misi Je- 
sum Ghristum, et hunc crucifixum Sapientiam au- 
tem loquimur inter perfectos (1 Cor. 1). Et alibi : Sive 
excedimus Deo, sivesobrii sumus vobis (Il. Cor. v) 
Excedunt, dum mente ascendunt, usque ad. Verbum 
Patris, quod semel loeutus est Deus ; sobrii sunt, dum 
se parvulis contemperant. Unde Dominus ait: Quis 
putas est fidelis servus et prudens,quem. cum, etc. 
(Matth.xiv). [Aug.| Pauci enim sunt fideles, et 
pauciores prudentes in dispensatione verbi Dei. 
Rarus enim doetor est, qui eloquiis divinis aliquod 
adulterina opinione non admisceat ; rarior quod sin- 
gulis congrua dijudicet. Illi ergo non sunt dispen- 
salores, sed prodigi exstirpatores, quia celanda ir- 
reverenter, quibus non oportet detegunt, et studiose 
quarenda sine mensura perfundunt incauti, vinoque 
debriant quos opus estali lacte, plus curantes in- 
genium ostentare quam proximis prodesse. (48) 
Unde in tabernaculo Domni in mensa erant aceta- 
bula ae phialz, ae cyathi, quibus offerebantur liba- 
mina. In acetabulis mordax et aspera prwedieatio, 
in comminationibus ; in phialis larga przedicatio ; in 


(48) Ex Greg. libro xx Mor. in illis Job xxix : Ef su- 
per illud stillabat eloquium meum. 1d. lib. xxxix Mor., 
c. 6. 


sacri eloquii non solum sunt exhibenda magna et 
arcana qu: debriant, sed etiam parva et tenuia, 
qui quasi per gustum notitiam przestent. Aliter 
enim instruendi sunt sapientes, aliter insipientes, 
aliter senes, aliter juvenes, aliter cclibes, aliter 
conjugati. Etita, dies diei eructat ver. etc. Vel, 
dies diei eruetat, etc. ad litteram. [Aleuin.] quia 
hxc doctrina diebus ac noctibus continuatur usque 
ad posteros . Et hoc tam mirifice, quod omnibus lin- 
guis locuti sunt. Et hoc est quod subdit : 


VEns.3 — « Non sunt loquelze neque sermones, 
« quorum non audiantur voces eorum. » 

Non sunt loquele. [Alcuiu.] quasi dicat: Enar- 
rant, et hoc tam mirifice quod non sunt loquelze, 


D id est linguz, quarum, id est per quas non audian- 


tur, etc., neque sermones, [Gl. int.]id est genera 
dicendi, seilicet humile, mediocre, altum. quorum 
sermonum, id est per quos sermones, »on audiantur 
voces eorum cclorum, [Aug.]| id est per quos non 
sunt audite voces apostolorum. Omnibus enim lin- 
guis primos doctores loqui fecit Spiritus sanctus, 
qui omnes gentes in unum erat congregaturus. (49) 
Et sicut unus homo, tunc omnibuslinguis loqueba- 
tur, sic et modo et unus homo, scilicet totus 
Christus caput et corpus, omnibus loquitur, quia ex 
omnibus gentibus, una et sancta constat Ecclesia. 
[Cassiod.] Vel, loquel:e accipiuntur publie persua- 
siones, quz fiunt ad multitudinem ; sermones, com- 
munes narrationes, qu: quotidie et cuique fiunt. 


(Qj  VEns. 4.— « In omnem terram exivit sonus eo- 


« rum et in fines orbis terre verba eorum. » 

In omnem terram. [Aleuin.] Hie ostendit quam 
late predicaverunt. Quasi dicat : Tam mirifice prze- 
dicaverunt, et etiam tam late, quod in omnem ter- 
ram, id est in omni parte ambitus terre ezivit s0- 
nus eorum, [Gl. int.| id est fama apostolorum, etsi 
non presentia, ef etiam im fines orbis terra,id est 
etiam in angulis terra exierunt verba eorum, eadem 
qua dixerunt. 

Vrns. 5— « In sole posuit tabernaculum suum ; 
« et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo 
« Suo. » 

In sole posuit. [Cassiod.] Quod alios fecisse lau- 
dat Propheta, ipse facit. Preedicat enim Incarnatio- 
nem. Et quasi quis quzrat a Propheta, quomodo hzc 
facta sunt. Respondet, in sole. [6]. int.] Vel possunt 
hac esse verba ipsorum apostolorum, quibus aperi- 
tur quid praedicent. Quasi dieat: Exieruntin fines 
terre verba eorum, ita dicentium : [Aug.] Dominus 
belligerare volens adversus regna temporalium er- 
rorum posuit tabernaculum, quasi dicat, militare ha- 
bitaculum, id est dispensationem incarnationis 5118, 
in qua venit expugnare errores mundi. [Aleuin.] in 
sole ; sol tria facit, lucet, urit, et varietatem tempo- 
rum facit. Posuit ergo tabernaculum in sole, [Aug.] 


(49) Ex Aus. tract. 52 in Joannem et in hoc psal. infra, 
vers. 10. 


209 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVIII. 


210 


in tempore, quia carnem assumpsit temporalibus À versus in ccelum post ascensionem apostolis misit, 


vicissitudinibus subjectam. Vel, in sole, id est in 
manifestatione, ἘΞ $9 scilicet in manifesto mundi. 
Unde ait : Non venit lucerna ut ponatur sub modio, 
sed super candelabrum. Vel, in sole, [Alcuin.] id 
est in labore, quia :stum laborum gratis sustinuit. 
Et tabernaculum suum, [Aug.] id est Ecclesiam, po- 
suit in sole, id est in manifesto, non in occulto ut 
lateat, secundum illud : Non potest civitas abscondi 
supra montem posita (Matth. v). [Cassiod., Aug.] Et 
ipse tanquam sponsus,quia a prophetis toties promis- 
sus processit de thalamo, id est de virginali utero,ubi 
Deus humans naturz, ut sponsus sponsa copulatus 
est. [Cassiod.] Et est hic magna et conveniens simi- 
litudo sacramenti, id est signi et signati. [Aug.] Ideo 
enim de Virgine natus est, ut significaretur quod 
Ecclesiam sibi virginem copularet. Ecce humilis 
erat Christi misericordia, sed fortis majestate. Unde 
subdit : 


Vrns. 6. — « Exsultavit ut gigas ad currendam 
* viam ; a summo ccelo egressio ejus. » 

Exsultavit, ete. [6]. int. | quasi dicat : Processitde 
thalamo; et procedens, exsultavit, quia non invitus sus- 
cepit laborem, ad currendam viam non habitandam, 
quia non stetit in via mundi. [Aug.] Exsultavit dico 
ut gigas, id est sicut fortissimus, et omnes homines, 
incomparabili virtute przecedens. [Cassiod., Alcuin.] 
Bene ergo giganti comparatur, quia imperturbabilis, 
irrevocabilis humanam naturam potentia superans, 
α summo calo, quasi dicat : Quam viam cucurrit? 
[Aug.] ecce ipse qui sternaliter ἃ Patre exivit, 
venit in mundum, factus homo ; et iterum relinquens 
mundum, ascendit ad Patrem. Et hoc est. quod ait, 
a summo colo, id est a Patre, scilicet ab aequalitate 
Patris est ; egressio ejus, non temporalis, sed zterna, 
qua de Patre natus est, qui, subaudi, in tempore, 
factus est homo. 


Vrns. "7. — « Et occursus ejus usque ad summum 
4 ejus ; nec est qui se abscondat a calore ejus. » 


Et occursus ejus, facti hominis, occursus est usque 
ad summum, ejus, Patris, [Aug., Cassiod.] id est oc- 
currit ipse homo, plenitudine divinitatis, usque ad 
equalitatem Patris. Oceursus ergo competit Christo 
secundum hominem,dum ascendens ad sedem Patris, 
occurrit. Ascendit autem secundum humanitatem. 
Per hoc autem quod dicit, usque ad summum, [Cas- 
siod., Gl. int.] notat quia secundum quod Deus est 
Patri qualis est. Hoc idem quod dicit hic Propheta, 
Christus de se in Evangelio ait sic: Exivit a Patre, et 
veni in mundum; iterum relinquo mundum, et vado 
ad Patrem (Joan. xut). Nec est qui se abscondat, 
post Verbi incarnationem, a calore ejus. [Aug.] Ver- 
bum enim caro factum mortalitatem nostram susci- 
piens, non permisit ullum mortalium se excusare 
de umbra mortis, id est de peccatis, quia et ipsam 
umbram penetravit, et dissolvit calor Verbi, id est 
amor, vel gratia Christi, quando sedentibus in re- 
gione umbrze mortis lux oria est eis (Luc. 1), 
[Cassiod.] Vel calor est Spiritus sanctus, quem re- 


a quo nemo absconditur, quia ut Deus omnium corda 
novit ut valeat arguere mundum de peccato, et jus- 
titia, et de judicio (Joan. xvi). In his verbis osten- 
ditur Trinitas et unitas et utraque Christi natura. 
Ubi enim dieit, a summo coelo, Pater intelligitur ; ubi 
vero ait, egressio, intelligitur :eterna generatio Filii ; 
cum ait, occursus, idem Filius secundum hominem, 
intellisitur, cum ait, usque ad summum ejus, ipse 
idem secundum quod Deus Patri :qualis ; cum ait, 
a calore ejus, intelligitur Spiritus sanctus. Dicendo 
vero, ejus, notat unitatem Trinitatis. 


Pans. ir. VEns. 8. — « Lex Domini immaculata, 
« convertens animas; testimonium Domini fidele, 
« sapientiam prestans parvulis. » 

B^ Lez Domini immaculata. [Alcuin.] Secunda pars, 
ubi laudantur proecepta Novi et Veteris Testamenti. 
Quasi dicat : Non est qui se abscondat a calore, id 
est a Spiritu sancto. [Aug.] Qui spiritus est lex Do- 
mini, et testimonium, et justiti:e, et precepta, et 
timor, et judicium. Hac autem dieitur esse spiritus, 
quia hac agit, qu: singula commendat, et primo 
legem. Quasi dieat : Processit sponsus de thalamo, 
et sponse dedit per Spiritum sanctum dona. Quz ? 
legem et alia quinque. Et, lex Domini, per Moysen 
data est, immaculata, [Cassiod.] vel irreprehensi- 
bilis, id est peromnia est vera, et convertens animas , 
id est sua distrietione corrigens, et ad Chrisli gra- 
tiam mittens,et testimonium Domini est fidele et sa- 
pientiam de divinis praestans parvulis,non superbis. 

C Quaecunque enim testimonia dedit Israel, plena veri- 
tate sunt, et humilibus sapientiam dedit non super- 
bis. [Gl. int.] Ideo et testimonium Domini fidele 
dicitur, quia quod omnibus observantibus promittit, 
complebitur. Et 


VEns. 9. — « Justitie Domini recte, letificantes 
« corda ; preceptum Domini lucidum, illuminans 
« oculos. » 

Justitie Domini sunt. recte, [Alcuin.] id est lex 
quae justificat quidquid precipit justum est. [Cassiod.] 
Justiti:e dieo letificantes corda spe preemii, precep- 
tum. Domini. Hucusque commendavit Vetus Testa- 
mentum. Hine commendat novum. 

Vel aliter, ab. illo loco, lex Domini, quasi dicat : 
Dico quod Christi calor umbram mortis penetravit, 
et vere, quia ipse Christus est, lez, non humana, 
sed Domini, |Aug.]| qui venit non legem solvere, sed 
adimplere (Matth. v), immaculata, quia ipse pecea- 
tum non feeit (I Petr. 1), et alios immaeulatos facit, 
quod non prior lex fecit. Ipse, dico, convertens 
animas, libertate ad se imitandum, non premens 
jugo servitutis. [Aug.] Et nota quod ait, animas, id 
est voluntates, non solummodo manus, ut vetus lex 
manum maxime, non animum cohibebat. Et ipse est 
testimonium Domini fidele, [Gl. int.] quia nemo 
novit Patrem nisi Filius, et cui voluit Filius revelare 
(Matth. x). Ipse dico, praestans sapientiam, de di- 
vinis, parvulis, quia ea que sapientibus abscondita 
sunt, per eum revelata sunt parvulis (ibid.), id est 


211 


PETRI LOMBARDI 


213 


humilibus non superbis. Et, justitie Domini, (omnes A sunt multum desiderabilia super aurum ct lapidem 


in illo sunt) rec£e, quia non docuit quod non fecit, 
ut qui imitarentur eum, corde gauderent in eis qux 
vel qui libere cum charitate facerent, non serviliter 
cum timore. Justitie, dico, lc£ificantes corda, spe 
pramii zeterni, non terrentes timore poenae, ut velus 
lex faciebat. Et, preceptum Domini, [Aug., Gl. int] 
idest Christi, est lucidum, id est sine velo carnalium 
observationum : preceptum dico, illuminans oculos, 
id est interioris hominis aspectum non obtundens, 
sicut Moyses in cujus facie non poterant intendere 
filii, Israel, et ideo ponebat velamen super faciem 
suam (II Cor. nu). 


VEns. 10. — « Timor Dominisanctus permanet in 
« seculum seculi; judicia Domini vera, justificata 
« in semelipsa. » 

Timor Domini est sanctus, [Aug.] Gratis scilicet 
amans non puniri, sed separari timens, id est non 
timore punitionis, sed amissionis summi boni ser- 
viens. Hic est timor castus et filialis. (50) Quatuor 
enim sunt timores, preter naturalem, scilicet mun- 
danus, quo timemus perdere bona mundi ; servilis, 
quo timore pcenz a malo opere cohibemur ; initialis, 
quo partim ex timore poene, partim ex amore jus- 
titie servitur; filialis, sive castus, quo sponsum 
offendere timemus et separari. Et de hoc timore hic 
agitur. [Aug.] Non enim ille peenalis, pro terrenis, 
quorum amore fornicatur anima, sanctus est, sed 
castus ; quo quanto diligit Ecclesia, tanto diligentius 
cavet offendere sponsum. Et ideo non foras mittitur 
hic timor a charitate perfecta (I Joan. 1v), sed per- 
manet : qua: foras mittit initialem, qui in charitate 
quidem est, sed non perfecta; servilem autem et 
mundanum, charitas etiam imperfecta evacuat. [Cas- 
siod.] Timor ergo seculi non est sanctus, quia non 
est proficuus, sed cum temporalibus mutatur, id est 
mutari facit homines de temporaliter habitis, vel 
amissis. Timor autem Domini sine omni perturba- 
lione est, quia est mista cum pavore dilectio, quia 
si timet judicem, scit misericordem. Ergo timor 
permanet seculumseculi quia fructus ejus perma- 
net in zternum. Vel ipse timor permanet secundum 
aliquem usum sine fine, vel usque ad finem. Et 
judicia Domini, (Aug.] id est Patris, qui non judicat 
quemquam. sed omne judicium dedit Filio, [Aug.] 
suntin Christo vera, quia sive minatur, sive polli- 
cetur, neminem fallit, et sunt, justificata in semet- 
ipsa ; vel, in idipsum, alia littera, id est incommu- 
tabiliter, quia non eripit quis praemia quz dat, vel 
poenas. [Hier., Rem.] Vel, justificata in semetipsa, 
quia non egent alterius auctoritate, ut firma ha- 
beantur, quam ipsius Domini. 

Vrns. 11. — « Desiderabilia super aurum et lapi- 
« dem pretiosum multum ; et duleciora super mel et 
« favum. » 

Desiderabilia. Adhuc commendat judicia Dei. 
Quasi dicat : Et quia talia sunt judicia Dei, ideo 


pretiosum, vel, superaurum, et lapidem multum pre- 
tiosum. Quocunque autem modo littera ordinetur, 
hic est sensus : [Aug.] Sunt desiderabilia super au- 
rum et lapidem pretiosum multum, id est super 
omnes pompas hujus seculi, pro quibus aliquando 
judicia Domini non desiderantur, sed timentur, vel 
contemnuntur, velnon creduntur. Quz pompa per 
hac duo, id est per aurum et lapidem signantur. Et 
est sensus : [Hier.] Judicia Domini sunt desidera- 
bilia supra omne id quod appetitur pro divitiis, que 
notanturin auro ; vel pro potentia, qu: notatur in 
lapide pretioso; vel pro voluptate, quz notatur in 
melle et favo. Unde subdit, e£ sunt dulciora super 
mel et favum, [Alcuin.] id est, super omnem dulce- 
dinem temporalis voluptatis. [Cassiod.] Melli vero 
prefert judicia, secundum Novum Testamentum, in 
quo quasi mel eliquatum, manifesta sunt judicia Dei 
sine figuris. Favo vero praefert, secundum Vetus 
Testamentum, id est secundum hoc quod in Veteri 
Testamento continentur, ubi quasi in cellulis figu- 
rarum clauduntur. Comparatio tamen ad mel vel 
favum fit, quia in Novo judicia aperta et operta 
in Veteri Testamento, quis dulcius sapiunt palato 
fidei, quam faucibus carnis mel vel avus. [Aug.] 
Vel ita, per aurum et lapidem, et mel et favum 
intelliguntur sancti. Et est desiderabilia, sunt super 
aurum et lapidem pretiosum multum et dulciora 
super mel et favum, id est si quis est aurum, vel 
lapis, vel mel, vel favus, plus desiderat quam se, 
judicia Dei, cujus voluntatem σὰς praponit, et dul- 
ciora sunt quam ipse sibi. Aurum autem et lapis 
pretiosus est lapis ille qui non est igne consumendus, 
sed purus in thesaurum Dei assumendus. Cibus au- 
tem Dei est ille qui est mel, id est solutus jam a sz- 
culi hujus vinculis, exspectans diem quo veniat in 
epulas Dei; et ille qui favus est, id est qui adhuc 
circuruplicatur hac vita, quasi mel in cera, non huic 
vitze concretus, nec ἃ carnalitate omnino liber, cui 
opus est pressura, non deprimentis, sed exprimentis 
manus Dei, ut de temporali vita dirigatur ad vitam 
elernam. 


VEns. 12. — « Etenim servus tuus custodit ea in 
« custodiendis illis retributio multa. » 


Etenim. Vere sunt dulcia. Etenim, id est quia 


D servus tuus non tantum dicit, [Aug.]sed etiam opere 


custodit ea modo duleia, post salubria. Et ita non 
loquendo, sed custodieudo probat ea dulcia. Custodit 
ea dico, et refribulio multa qux quanta sit nequit 
dici. [Cassiod.] Est, im custodiendis illis id est in 
eo ipso quod custodiuntur, non modo in extra posita 
re, [Aug., Gl. int.] sed in ipsis dum custodiuntur 
in hac vita, quia in eis gaudetur, per se ipsa pla- 
cent. Et ideo non ait, pro custodiendis, sed in custo- 
diendis illis, [Rem.] quia non tantum pro eis in fu- 
turo reddetur praemium, sed et hic meorum custodia 
magnum est gaudium. Servire enim Deo regnare est. 


(950) HII Sentent. partim ex Aug. et partim ex Cassiodoro in psal. cxxvit. 


213 


Pans. nr. VERS. 13. — « Delicta quis intelligit? ab 
« occultis meis munda me ; et ab alienis parce servo 
« tuo. » 

Delicta. (Cassiod.] Tertia pars, ubi Propheta petit 
se a vitiis purgari, ut sit dignus Psalmista qui hzc 
referat sacramenta. [Aug.] Quasi dicat : Menti vi- 
denti suavis est veritas, dulcia sunt judicia ; sed non 
videnti quz erit suavitas? nulla. Sed quare non 
videt? Propter delicta. Nec mirum. Delicta enim 
quis intelligit ? Vel ita continua, quasi dieat : Servus 
tuus custodit judicia, sed timeo ne quibusdam prze- 
occuper, quo minus ea custodiam. Quis enim intel- 
ligit delicta, scilicet omnia? quasi dieat : Nullus, 
omnia. [Cassiod.] Quzdam enim nota sunt, ideo 
delicta omnia nullus intelligit. [Aug.] Quia sicut 
tenebre oculos involvunt, ita delicta mentem non 
sinunt videre, vel lucem, vel se, ideoque orat pro 
delietis subdens, A& € αὐ occultis, quasi dicat : Ut pos- 
sim intelligere et te laudare, o Domine, munda me 
ab occultis, et parce ab alienis. [Cassiod.] Omnia 
peccata in duobus includit, occultis scilicet et 
alienis. Occulta sunt originalia, et etiam qua se- 
creta voluntate oriuntur, multis, ante effectum rei 
celantur qu:e si forte noscuntur, ut dicit Salomon, 
non. eas post concupiscientias (Eccli. Xvur, 1). Iilud 
tamen debemus advertere, quoniam multa peccata 
sunt quz omnimode ignoramus, quorum nec ori- 
gines possumus nec subreptiones agnoscere. Aliena 
sunt, quz? suadentibus malis hominibus, vel diabolo 
fiunt. [Aug.] Pro utrisque ergo precans ait : Ab occul- 
lis, id esta cupiditatibus in me latentibus, meis 
scilicet que ex me proveniunt, munda me. Mea 
enim me inquinant. ἃ meis dico, munda, ut non 
seducar ab alienis, quia non capitur ab alienis qui 
est mundus ἃ suis. Unde congrue subdit, et ab 
alienis, scilicet a peccatis, quz aliunde sunt, parce. 
Aliena enim aflligunt me. Et ideo dico, parce mihi, 
servo tuo, non superbo meo, et in potestate mea 
esse cupienti. Ab illis ergo, munda, tollendo mihi 
malam cogitationem ex corde. Ab istis parce, repel- 
lendo suasorem, quia servus tuus sum jam, non 
liber meus. Quz si non dominatur, tunc. sum mun- 
dus. Unde subdit : 


YgRs. 1&. — « Si mei non fuerint dominati, tunc 
« immaculatus ero ; et emundabor a dilecto maximo. » 


Si Dei. [Gl. int.] quasi dicat : Parce ab alienis, 
non ita quod omnino tollantur, quod impossibile est, 
sed ne dominentur, quia si mei non fuerint domi- 
nati, alieni, tunc immaculatus eroa eriminali. [Aug.] 
Vel ita, munda ab occultis, parce ab alienis, ita, sci- 
licet ne dominentur, quia si mei non fuerint domi- 
nali. Alia littera, occulta, scilicet et aliena, tunc 
immaculatus, ero a criminali macula, quia non est 
certior origo peccati preter occullum quo cecidit 
diabolus, et alienum quo homo seductus est, et con- 
sentiendo fecit suum ; et emundabor quasi dicat : Et 


si mei non fuerint dominati, emundabor a delicto 


mazimo,id esta delicto superbie, quod est ulti- 
mum redeuntibus ad Deum, et primum recedenti- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XVIII. 


A bus. Hoc vere et maximum. Non est enim majus 


214 


delictum quam apostatare a Deo, quod est initium 
superbie angeli et hominis. Superbia vero est ini- 
tium et causa omnis peccati; qua qui caret, ille 
vere est immaculatus. 

Vzns. 45. — « Et erunt ut complaceant eloquia 
« oris mei; et meditatio cordis mei in conspectu 
« tuo semper. » 

Et erunt quasi dicat : Immaculatus ero et emun- 
dabor et ita eloquia oris mei erunt talia, [Aug.] ut 
complaceant in conspectu tuo, non hominum. Si au- 
tem non mundus a superbia fuero, eloquia mea pla- 
cebunt in conspectu hominum, non Dei. Si vero 
mundus fuero, non solum eloquia, sed e£ meditatio 
cordis mei erit talis, non ut placeat hominibus, quia 

B jam nulla est superbia ; sed in conspectu £uo semper 
qui intus vides et conscientiam inspieis. In conspe- 
ctu tuo dico, o 

VEns. 16. — « Domine adjutor meus et redem- 
« ptor meus. » 

Domine, qui es adjutor in bonis agendis, meus, 
[Aug.] id est mei tendentis ad te ; e£ hoc inde, quia 
es redemptor meus a malis, ut tenderem ad te. Ca- 
veat ergo quisque ne sibi converti ad te vel perve- 
nire tribuens, repellatur ut superbus. 


COLLATIO IN PSALMUM XVIII : € COELI ENARRANT 
GLORIAM. » 


VEns. 3. — Non sunt loquele neque sermones quo- 
rum non audiantur voces eorum. Hic versus atroci- 
ter est impetitus ἃ Fabro et suo Cco. « Est in- 
quiunt, ineptus sermo, nullusque omnino sensus, 

Cnec cunctandum timendumque est in nostris co- 
dicibus hunc emendare errorem, ut divina psalmo- 
.dia recte etintellisibiliter, ad ejus quiillam inspirat, a- 
modo concinatur honorem. » Bona verba, queso, o 
egregii viri, prescribite nobis regulam loquendi. 
Dicendum est, ait is, quibus vel accommodatius a 
quibus non audiantur voces eorum, quia Hierony- 
mus juxta Hebreos sic reddidit, quibus non audia- 
tur vox eorum. Et quia Grece habelur ὧμ. οὐχὶ 
ἁχούοντα: oi φωναὶ αυτῶς. Vis bone Faber intelligen- 
dum ἀφ᾽ ὧν, ut. tuo stomacho respondeat a quibus. 
Ergo est ineptus August. Ergo nullius judicii per 
vos loquatur recte tantus doctor, et quas dicitis 
ineptias ejus audiamus, in enarratione ejus loci. 
« Quorum, nisi celorum qui enarrant gloriam Dei? 
Non sunt loquelee neque sermones, quorum non au- 
diantur voces eorum. Legite Actus apostolorum, quo- 
modo veniente super eos Spiritu sanclo, omnes 1m- 
pleti sunt illo et loquebantur linguis omnium gen- 
tium, sicut Spiritus sanctus dabat eis pronuntiare. 
Ecce nonsunt loquele neque sermones, quorum non 
audiantur voces eorum. Sed non ibi tantum ubi im- 
pleti sunt, sonuerunt. » H:ee divus August., magnum 
Ecclesie jubar. Quid plura ? In Hebr. nullum rela- 
tivum expresse ponitur, adeo ut nonnulli simplici- 
ter verterunt, non auditur vox eorum ; alii, uf non 
audiatur vox eorum, Q?Y» Y'a ᾿Ξ BELI NISCHMA 
QUOLAM. Solent tamen Heb. passim subaudire relati- 
vum, qui, quie. quod, juxta quod expostulat ratio 
sententi:. Ob idque potest subintelligi, quorum, 
aut quibus, ut. genitivus vel ablativus referat ser- 
mones omnium gentium, per quos vox apostolorum, 
ubique terrarum audita est. In explanatione ma- 
gistri, accipitur genitivus loco ablativi, more Greco, 
ὧν quorum, id est per quos, interprete Augustino. 

VEnRs. ἡ. — In omnem terram ezivit sonus eorum. 


215 


Munsterus, directio eorum ; interpretes pro Caje- 
tano, filium eorum ; Sanctes, linea eorum; Praten- 
sis, cursus eorum ; Pellicanus, regula eorum. Heb. 
Dp QuaAvaM. Isti non debuissent reprehendere Apo- 


stolum ad Rom. x : Nam quomodo credent, ait, nisi 
mittantur ? Et quidem inomnem terram exivit sonus 
eorum, φθόγγος αὔτων. Profecto nimis suis versioni- 
bus recens natis, derogant prxedicationi apostoli- 
ca, qui toti mundo quodam tonitru statim insonuit. 
Quod et significatum est die sancto Pentecostes, in 
sono illo Spiritus sancti adventum clarissime te- 
stante (4c£. 1). Vide si Hieronymus aliud verterit 
qui sonum, vel juxta Hebr. Facis ut nihil tibi creda- 
tur in vertendis Hebraeis, qui maluisti recedere ab 
Apostolo quam a tuis rabbinis qui sine regula fidei 
interpretantur regulam, lineam sphararum, quce 
sunt extense super litteram : hoc est enim judai- 
zare. Verius dixit Campensis, universam terram per- 
vagata est dcctrina eorum : et alter, oratio eorum. 
Hie recte monuit EuguP nus, non esse alienum sen- 
tire LXX, addita una litterula, nempe lamed, legisse 


pro ΘῚ QUAYA Bp QUOLAM. Vel si superposueris 


ad vau verticem, apicis tractum, habebis pop QUO- 
LAM. 


Vzns. 5. — [n sole posuit tabernaculum. suum. 
Hebr. mna bnwN Bv vov rassEMESCH SAM OHEL 
BAHEM. Prima particula indiscriminatim potest accipi, 
in dativo aut ablativo et. ultima reciproce et rela- 
tive simpliciter. Inde potest reddi ad hunc modum, 
soliposuit tabernaculum in eis, vel in sole posuit ta- 
bernaculum suum; quomodo variant translatores. 
Prior tamen modus difficilioris est intelligentize, et 
si sanae, qui eo tendit, ut Christus sol ille habitet in 
apostolis. Nostra autem clara est ex mente Augu- 
stini, ut habes in explanatione. Porro minus arridet 
Augustinus Eugubinus, et placet sanctus Aurelius 
August. Ille enim spernit nostram lectionem, seu 
male assutam, ut quie non superioribus respondeat. 
« Quis enim, ait, est is quiin sole tabernaculum 
posuerit, cum neminem ante nisi coelos commemo- 
ravit ?» Et miratur, quzenam res possit esse, ut ponat 


PETRI LOMBARDT 


α 


216 


Atabernaculum in sole. Sed nunquid paulo ante di- 
ctum est : Dies dici eructat verbum ? Et illud verbum 
posuit in sole tabernaculum, ut copiosissime juxta 
ac sapientissime disserit divus Augustinus. 

Vzns. 11. — Super aurum et lapidem pretiosum 
multum. In secunda particula quidam vertunt, au- 
rum purum, videlicet obrizon. Hebr. PAz YE quod an- 
ceps est ad aurum defzecatum, et lapidem pretiosum. 
Unde in nostro codice, Hieron. juxta Heb. habet /a- 
pidem pretiosum ; in exemplari Fabri obrizom: ta- 
men omni ex parte idem est sensus. 

Vzns. 19. — Etenim servus tuus custodit ea. Hier., 
docebit ea ; Pratensis, cautus fuit in ipsis ; Pellica- 
nus, cautus erit in eis ; Munsterus, admonetur per 
€a ; Sanctes, illustratur in eis ; Interpres pro Caje- 
tano, sollicitatus est in. eis ; Gampensis, pro ea do- 
cetur. Hebr. legetur, 2323 ^3 NIZEHAR BAHEM., Ra- 
dix ἼΠῚ autem significat observare vel docere. Hinc 
Ezech. xxxur, ubi legimus ; e£. non se observave- 
rit, habetur in Hebr. eadem parlicula, que in 
presentiloco. Tantum monet quod interpretes et 
Hier. vertunt active, alii passive juxta conjugatio- 
nem Hebraicam, quam dicunt niphal. Apparet in- 
terpretes et Hieroymum legisse ?'25* nzEHAR in. fu- 
turo quod non frequenter apud Hebr. loco presentis 
sumitur, quanquam idem sit intellectus, custoditus 
est in. eis, sive cavit sibi in eis, e£ custodivit ea. 

Vrns. 13. — Ab alienis servo tuo. Hier. a super- 
bis. Consentiunt Hebraizantes. Vel ex hoc loco pa- 
lam fit interpretes legisse 2*5 per res litteram, zE- 
RIM, et non per daleth 275 zEDIM. Et fluxa est hu- 
jusmodi commutatio, ob maximam affinitatem dua- 
rum litterularum, quz parvo apice distinguuntur , 
ut noverunt etiam abecedarii. Si autem legas per 
res, litteram, manifeste significat aliemos; si per 
daleth, superbos aut insolentias. Quatenus vero spe- 
ctat ad sensum, nulla est discrepantia, cum per alie- 
nos intelligantur dzemones superbi, a quibus preca- 
mur nobis parci, quoniam virtute Dei a nobis repel- 
]untur. Ac si dicas ; Abalienis parce servo tuo, cum 
aliis translatoribus prohibe velcontine servum tuum. 


Vel eum Hieronymo, libera servum tuum. 


PSALMUS XIX. 


PSALMI TITULUS : «ΙΝ FINEM PSALMUS DAVID » 


Ezaudiat te. Titulus : In finem psalmus David, 
patet. Hie agit Propheta de Christo, quasi de sacer- 
dote immolaturoet rege pugnaturo, [Aug.] ubi figura 
optandi canit Propheta quie ventura sunt Christo, 
tempore afflictionis ejus quod fuit usque ad pas- 
sionem ; et tempore gaudii, quod fuit post resurre- 
ctionem. Intentio. Monet fideles ad idem deside- 
rium. Modus. Bipartitus est psal. Primo, dicit ea 
qui tempore tribulationis vult Christo fieri. Se- 
cundo, optat et affirmat, quie tempore glorie fient, 
ibi, fribuat tibi, |Hier.] Optans ergo Christi vocem 
lanquam sacerdotis exaudiri, ait, o Christe. 


Vzns. 1. — « Exaudiat te Dominus in die tribu- 
« lationis ; protegat te nomen Dei Jacob. » 


[Aug.] Dominus Pater exaudiat te in die tribula- 
Lionis, qua dixisti : Pater, clarifica Filium. tuum. 
(Joan. xvir) Exaudiat dico, ita protegat te nomen Dei 
cui studes, Dei dico, Jacob, id est junioris populi. 
Ideoque te protegat, quia ad te pertinet populus 
Christianus. Et 


Vrns. 2. — « Mittat tibi auxilium de saneto et de 
« Sion tueatur te. » 


Mittat tibi auxilium de sancto, [Aug.] id est au- 
xilietur tibi, faciens tibi sanctifieatum corpus. Cor- 
pus, id est Ecclesiam, e£ de Sion tueatur, te. Sionin 
terpretatur specula, vel speculatio. Quasi dicat : De 
Sion ergo tuetur Deus Christum, cum Eeclesiam, quae 

D est corpus ejus, de alta speculatione tutam facit. Et 

ZA .M Vrns.3. — « Memor sit omnis sacrificii tui ; 
« et holocaustum tuum pingue fiat. » 

Memor sit, Dominus omnis sacrificii tui [Aug.] id 
est memores nos faciat injuriarum omnium et con- 
tumeliarum, quas pro nobis tulisti, e£ holocaustum 
tuum pingue fiat, id est jucundum fiat Deo, id est 
crucem qua totus oblatus es convertat in letitiam 
resurrectionis. 


Aliter totum Exaudiat. Potest enim etiam Eecle- 
5188. convenire quod hic optatur. [Cassiod.] Propheta 
enim ex nimia charitate optat prospere evenire Ec- 
clesie ea scilicet qu: per Christum videbat ventura, 
sic dicens : O Ecclesia, Dominus exaudiat te in die 
tribulationis, quo majori desiderio Deum precamur. 


217 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XIX. 


218 


Ita, protegat te nomen Dei Jacob, ita protegat, ita A solum de terra, ubi petit clarificari, sed etiam in 


tibi faciat quod Jacob fecit, ut sicut illi, ut tibi gra- 
tiam benedictionis det et preponat te Judzis, 
sicut illum praeposuit majori fratri Esau, quem ele- 
cto Jacob reprobavit (Gen. xxvi), ita reprobatis Ju- 
deis, Ecclesiam gentium elegit, secundum illud : 
Erunt novissimiprimi et primi novissimi(Matth.xx). 
Et, o Ecclesia, mittat tibi Pater auxilium de 
sancto, id est de misso Filio ; e£ de Sion tueatur te, 
idest de speculatione te mittat, et faciat tutam ; et 
memor sit omnis sacrificii tui, ad remunerandum te. 
Sacrificium Ecclesie previdebat Propheta per Spi- 
ritum sanctum quz offert, non sacrificium pecudum, 
sed corporis et sanguinis Christi. E£ holocaustum 
tuum , ubi intentio amore Dei tota incenditur, pin- 
gue fiat, id est jucundum Deo. 


Pans.m. Διὰ popa. VERS. k. — « Tribuat tibi 
secundum cor tuum et omne consilium tuum confir- 
met. » 


Tribuat tibi [Alcuin.] Secunda pars, ubi optat et 
affirmat quie tempore glorie vult fieri Christo. 
Quasi dicat : Exaudiat te et tribuat tibi secundum 
cor tuum, id est secundum intentionem tuam, qui 
scisti quid valeret passio, [Aug.] non secundum cor 
eorum quitedelere voluerunt; e£ consilium tuum 
confirmet, id est compleat, quia omnia alto consilio 
facit Christus. Et addit omne scilicet non solum quo 
animam posuisti pro vita plurimorum, ut mortifica- 
tum granum copiosius surgeret; sed etiam quo ca&- 
Citas ex parte contigit in Israel, ut plenitudo gen- 
tium intraret, et sic omnis [srael salvus fieret 
(Rom. 1.) 


VERs. 5. — « Letabimur in salutari tuo, et in 
« nomine Dei nostri magnificabimur. » 


Latabimur. [Aug.] Quasi dicat : Ideo hae oro, o 
Christe, quia letabimur, im salutari tuo , id est, in 
eo quod tibi mors non nocebit, in quo nobis eam 
nocere non posse facis, etin nomine Dei nostri, [Cas- 
siod., Rem.| scilicet Christi, magnificabimur ejus 
nomine dicti Christiani. [Aug., Cassiod.] Vel, in 
nomine Dei nostri magnificabimur, id est confessio 
iuinominis non perdet, sed magnificabit nos. Dum 
ait, Ietabimur et magnificabimur, ostendit Propheta 
se unum de Ecclesia tanto tempore ante Christum. 


Vrns. 6. — « Impleat Dominus omnes petitiones 
* tuas; nunc cognovi quoniam salvum fecit Domi- 
« nus Christum suum.» 

Impleat. Quasi dicat : Quid per singula? Impleat 
Dominus omnes petitiones tuas. [6]. int. Aug.|Non 
solum quas in terra fecisti, sed eas etiam quas in 
coelo facis, interpellans pro nobis. Nec inde dubito 
quia jam unc cognovi tanto ante per prophetiam 
mihi ostensum est. quoniam salvum fecit, id est fa- 
ciet, Dominus Pater Christum suum, id est quod 
resuscitabit Dominus Christum. Et 


VEns. 7. — « Exaudiet illum de eclo sancto 
Suo; in potenlatibus salus dexterce ejus.» 


Exaudiet illum. de celo sancto suo. |Aug.] Non 


colo, ubi interpellat pro nobis ad dexteram Patris, 
mittens inde Spiritum sanctum super credentes, in 
potentatibus. (Quasi dicat : Exaudiet illum utique 
in hoe quod in potentatibus nostris est salus dexterc 
ejus, id est potentatus nostri sunt, salus favoris 
ejus, id est nos potentes sumus ex auxilio gratia 
ejus, cum etiam de tribulatione dat nobis auxilium, 
ut quando infirmamur, tunc potentes simus, quia 
vana est salus hominis, qu: est sinistra. Unde et 
superbia nascitur, dum peccantes extollantur, quia 
temporaliter salvi sunt. De quibus subdit : 


VEns. 8. — « Hi in curribus, et hiin equis ; nos 
« autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus.» 
Hi in curribus. [Cassiod.| Vel ita : Quia dixerat 
B Christum petere et exaudiri, per quod ostenditur ve- 
rus homo, ut ipsum quoque omnipotentem Deum 
ostenderet, addit, in potentatibus , quasi dicat , pe- 
tet et. exaudietur ut versus homo ; tamen ipse est 
idem Deus omnipotens, quia, salus est dextere 
ejus, id est, in dextera divinitatis ejus salus est, 
id est habet in deitate quod petit ex carne ; et hzc 
salus non est. temporalis, nec aliquibus malis affi- 
cienda ; sed est in potentatibus, id est suos facit po- 
tentes in :eternitate. [Alcuin.| Salus autem sinistre 
sunt temporalia, in quibus potentes erunt, non sui. 
Et hoc est quod subdit, hi in curribus, quasi dieat : 
Salus dexter: ejus est in potentatibus, sed hi qui 
non sunt sui, sunt jn curribus, [Aug.] id est 
volubili suecessione temporalium bonorum trahun- 
(itur, et in seculari potentia gaudent, e£ hi sunt in 
equis, id est, superbis honoribus gaudent. Tangit 
duo genera triumphorum, qui erant apud antiquos, 
"unus major, alter minor. [Cassiod.] Major trium- 
phus, qui dicebatur laureatum, in curru fiebat ; mi- 
nor, quidicebatur ovatio, fiebat in equo. [Alcuin.] 
Et per hzc despicit eos Propheta, qui de terrena 
gnitate presumunt. Nos autem. (Quasi dicat : Illi ex- 
sultant in hujusmodi, nos autem in nomine Domini 
Dei nostri invocabimus , [Aug.| spem figentes in 
eeternis, nec gloriam nostram quzrentes, sed Dei. 
Vrns. 9. — « Ipsi obligati sunt et ceciderunt; 
nos autem surreximus et erecti sumus. » 


Ipsi obligati. [Cassiod.] Hic ostendit quomodo 
vana sit salus hominis : Quasi dicat:Illi sunt in 
D curribus et equis, ideoipsi obligati sunt, terrenis 
desideriis, scilicet cupiditate temporalium, nolentes 
parcere Domino, [Aug.] ne perderent locum et gen- 
tem (Joan. x1). Etirruentes in lapidem offensionis, 
et petram scandali (I Petr. 1), ceciderunt de spe co- 
lestiin mortem czcitatis, quamvis videantur stare 
recti, quibus eceitas ex parte facta est, Dei justi- 
tiam ignorantibus, et suam conslituere volentibus 
(Rom.x,) nos autem, quasi dicat : Judami obligati 
ceciderunt, nos autem populus gentium, de lapidi- 
bus suscitati filii Abrahw, surrerimus a viliis et 
morte. | Cassiod.] Et hoe, non viribus nostris, sed 
per fidem justificati, erecti sumus ad alta. 


VEns.10. — « Domine, salvum fac regem; et 


219 


« exaudi nos in die qua invocaverimus te. » 

Domine. Hic est conclusio psalmi. Et quia sic erit, 
id est quia salvo rege salvi erimus, ergo, o Do- 
mine, salvum fac regem Christum, [Aug.] ut qui pa- 
tiendo exemplum prwliandi nobis dedit, offerat et 
sacrificia nostra sacerdos excitatus a morte, et in 
colo constitutus. Et eo jam pro nobis offerente, 
quasi per eum advocatum exaudi nos in die qua in- 
vocaverimus te, id est qua vere credimus eum resur- 
rexisse : quia hoc vere est invocare. 


COLLATIO IN PSALMUM XIX : « EXAUDIAT TE DOMINUS 
IN DIE TRIBULATIONIS. » 


Vrns. 3. — Holocaustum tuum pingue fiat. De- 
miror vehementer eur Munsterus, Sanctes, Nebien- 
sis, Pratensis, et interpretes pro Cajetano, voluerint 
vertere, holocaustum tuum incineret, et sisuum ha- 
beat sensum, eum apud Hebr. nemine refragante 
JU DAssEN significet utrumque et pinguescere, et 
incinerare, etiam si sit in conjugatione piel nuncu- 
pata. Et LXX, Hieron. Chald:us, Pellicanus, Cam- 
pensis, aeceperunt sub priori significatu. Si inter- 
pretes posuissent incineret, vereor certe ne illi ver- 
tissent pingue fiat, ne dicam quod spernant leetio- 
nem ecclesiasticam. 

Vzns. ὃ. — In nomine Dei nostri magnificabimur. 
Hieron., ducemus choros. Alii transferunt, erigemus 
vezillum,vel triumphabimus. 5:3 nacaL apud Hebr. 
significat erigere vexillum. Porro in confesso est 
interpretes sic accepisse, ut transponerentur littere 
GADAL ΔΤ magnificatus est. 1n futuro 5432 NIGDOL, 
magnificabimur. Nec preterea longe sunt a se, eri- 
gere vexillum, et magnificare seu triumphare, du- 
cere choros. 

Vgns. 8. — Nos autem in nomine Dei nostri in- 


PETRI LOMBARDI 
A vocabimus. Hebr. NAzcIR 253 sonat ad litteram re- 


220 


cordabimur, seu faciemus recordari. Sed interpretes 
intelligentiam reddiderunt. Nam quo pacto nominis 
Dei recordabimur, nisi idipsum. invocando in tribu- 
lationibus? Hine Nebiensis vertit, Thiera, ponemus. 


Vzns. 10. — Domine salvum fac regem. In Hebr. 
distinetio membri poniturin verbo fac nmy"wn Hos- 
cHIA, ut dehine rex nominandi casu ordinetur. LXX 
secus. Sedin Hebr. ne protinus colligas, quod si 
membri signum ponatur in verbis, debeat et itidem 
in ipsa fieri sententia. Nam psal. xxr : Factum est 
cor meum tanquam cera liquescens, poniturin Hebr. 
distinelio membri magni sie, D'22 32172 CADDONAG 
NAMES, et tamen non est suspendenda lectio in par- 
licula cera, sed continenter legendum, si Hieron. 
assenüimur transferenti, fanquam cera liquefacta, 
ob id in presenti loco utraque leetio potest habere 
suum sensum et suam rationem. At Faber et Caecus 
arbitrantur nostram lectionem esse quasi blasphe- 
miam, qui? videtur innuere Prophetam orare pro 
Christo : Domine, Pater, salvum fac regem, id est 
Christum. O lepidi homines, quid non respicitis 
initium ipsius psalmi, Exaudiat te Dominus in die 
tribulationis, protegat te, etc. Ergo hie Propheta orat 
Deum Patrem pro Christo. Ignoratis quod hujus- 
modi locutiones dicuntur sepe per aggratulationem ; 
vel etiam prophetiee ponuntur loco futuri, sicut est 
illud : Juda, quod facis, fac citius. Et id genus sex- 
centa. In eo autem quod sequitur, e£ exaudi nos in 
die, ete. Hieron. legit, ezaudies mos ; ceteri, exau- 
diat nos. Varietas potest esse in principio parti- 
cule, in qua si scripseris ἼΣΣΣΙ TAANENU, ut legit 
Hieronymus,id est, exaudies mos, vel 3339? IAANENU, 
ut accepererunt isti, vel *zzy* VAANENU,vau pro iod, 
quod passim sit, e£ ezaudi nos, quomodo legerunt 
LXX. Et Nebiensis vertit, responde nobis. Chaldzeus, 
accipe orationem nostram. Ad sensum vero nihil ha- 
bet momenti ' 


PSALMUS ΧΙΧ. 


PSALMI TITULUS : IN FINEM PSALMUS DAVID.» 


Domine, in virtute tua. Titulus. In. finem psal- 
mus Davül, patet. [Cassiod.] Iste est tertius psalmus 
eorum qui de duabus naturis in Christo agunt, de 
qua re praecesserunt duo, scilicet secundus et octa- 
vus, et sequuntur adhuc alii quidam de eodem, in 
quibus omnibus monstratur una persona Christi, 
subsistens in duabus naturis, (51) contra hereticos 
qui vel personam dividunt, vel naturas nefanda con- 
junctione confundunt. Hic autem Propheta descri- 
bit Christum codestem regem, verum Deum et ho- 
minem, ut auditum credat mundus, quem visum 
contempsit Judzus. Intentio : Monet ut Christum 
Deum et hominem credamus. Modus: Tripartitus 
est psalmus : Primo summam proponit, id est sum- 
matim meritum et praemium. Secundo virtutes Chri- 
sti et gloriam describit, ibi, quoniam prcvenisti 
eum. Tertio agit de poenis inimicorum, ibi invenia- 
tur manus. Quod ^ autem in precedenti psalmo 
oravit de Christo. Hic annuntiat ita incipiens, o, 


VEns. 1. — « Domine in virtute tua laetabitur 
« rex; et super salutare tuum exsultabit vehemen- 
« ter.» 


G Domine, Pater rez scilicet , homo Christus leta- 


bitur in virtute tua [Aug.] scilicet Verbi, id est in 
eo quod Verbum caro factum est. Quod recte dici- 
tur virtus tua, quia tibi coomnipotens. ]Cassiod.] 
Ecce meritum, quianon de se homo Christus pre- 
sumpsit, sed Verbo omnia tribuit. [Alcuin.] Unde 
hoc premium habuit quod per eum omnia salvata 
sunt. Unde subdit, e£ super salutare tuum, [Aug.] 
id est super hoc quod per eum vivificans omnia ez- 
sultabit vehementer [Cassiod.] ut res magna est. Et 
hoc ideo, quia, 


Vgns. 2. — « Desiderium cordis ejus tribuisti ei; 
« et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum.» 


Desiderium eordis ejus tribuisti ei, |Hier., Aug.] 
Scilicet comedere Pascha cum discipulis, quod de- 
sideravit, et cum vellet. ponere animam et iterum 
sumere et mundum redimere, e£ voluntate labiorum 
[Aug., Cassiod.]id est verborum ejus, id est per 
verbaprolata, nom fraudasti eum. Quidquid enim 
dixit, factum est : Dixit enim : Pacem meam relin- 
quo vobis (Joan. Xv), et factum est. Verbum quoque 
ejus impletum est, fugando daemones, sanando in- 
firmos, praedicatio ejus quoque recepta est. 


(51) Nestoriani personam dividebant, Eutychiani naturas confundebant. 


221 


Pans. n Aux Ψψαλμα. VERS. 3. — « Quoniam pre- 
« venisti eum in benedictionibus dulcedinis ; po- 
« suisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. » 

Quoniam preevenisti. [Cassiod.] Secunda pars, ubi 
virtutes ejus et gloriam describit. Quasi dieat : Unde 
hoc ei ? Quoniam prevenisti eum in benedictionibus 
dulcedinis. [Rem.] Benedictiones dieit immunitatem 
peccati, qua Christus donatus est, etiam in. conce- 
ptione, ut postea ei peccatum non obesset. [6]. int.] 
Quz dicitur duleedinis, quia totum ex gratia fuit. 
Cum ergo alii amaritudine Adz przveniantur, eum 
solum przevenisti in benedictionibus dulcedinis, id 
est immunitate peccati; quz est ex gratia ; [Aug.] et 
illi pravvento immunitate fel peccati nostri non no- 
cuit. E£ posuisti in capiteejus coronam de lapide pre- 
tioso, [Gl. int.] id est faciens eum regem a simili 
triumphantis. Vel, posuisti in capite ejus coronam 
de lapide pretioso, id est in principio sermonis ejus 
ambierunt eum lapides pretiosi, [Aug.] seilicet apo- 
stoli, a quibus exordium prwdicationis fieret (52). 
Isti sunt duodecim lapides pretiosi, in rationali ju- 
dicii, qui erant insculpti nominibus duodecim filio- 
rum Israel, quz: summus sacerdos ingressurus ta- 
bernaculum in pectore gestabat, quia doctor eccle- 
siasticus vita sanctorum pr:cedentium debet inspi- 
cere atque doctrinam; et qui precipue virtutum 
operibus floruerint et doetrina veritatis claruerint, 
sollicite scrutari, et haec cuncta in secreto pectoris 
colligere et operis exsecutione prodere. [Cassiod.] 
Coronam vero dicit, quia. docentem Christum cir- 
cuitus apostolorum tanquam corona ambibat. Vel 
ita, privenisti eum in benedictionibus dulcedinis, 
[Aleuin.| id est prius et plenius in eum munera 
gratie contulisti, in quo omnes vivificantur, cui 
spiritus non est datus ad mensuram, et de plenitu- 
dine ejus nos omnes accepimus (Joan. 1). Unde: 
Propterea unzit te, Deus tuus oleo letitiee pre con- 
sortibus tuis (Psal. xxv). In eo enim plenitudo 
divinitatis corporaliter habitavit ut si ipse primo- 
genitus in multis fratribus (Coloss. 1, m), id est, 
pre exteris habens spiritum, et prius ceteris re- 
surgens impassibilis et. immortalis, [Alcuin.] quos 
post mortis experientiam aptasti ei, quasi capiti 
coronam. Unde subdit, posuisti in capite ejus co- 
ronam de lapide pretioso, [Cassiod.| quia totus 
mundi circulus, id est Ecclesia generalis eum fide 
ambit, ut corona caput circeundat. Sequitur : 

VEns. &. — « Vitam petiit a te, οἱ tribuisti ei : 
« longitudinem dierum in seeulum et in. seculum 
« seculi. » 

Vitam, id est resurrectionem, peliit a £e; dicens : 
Pater, clarificata Filium tuum (Joan. xvi. Et tribui- 
δἰ οἷ. Ecclesi: vero sux petiit, et tu tribuisti ei longi- 
tudinem dierum in seculum et in seculum seculi, 
id est longa tempora hujus szeculi, quae habet Ecele- 
sia. Et deinde :eternitatem. Et praeterea, 

Vxns. 5. — « Magma est gloria ejus in salutari 


(82) Ex Greg. in ir parte Cur: Pastoralis, capite 2. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL, XX. 


222 


Α « tuo ; gloriam e£ magnum decorem impones super 
« eum. » 

Magna est gloria ejus, id est dabis einomen quod 
est superomne nomen (Philip., 11). Et hoc in salutari 
tuo, [Gl. int. Aug.]id estin hoc quod resuscitasti 
eum; quia elsi ante habuit nomen Dei, tamen in 
resurrectione innotuit : et tunc dicitur res fieri, 
quando innotescit. Sicut et ipse jam resuscitatus 
ait; Data est mihi omnis potestas in calo et in terra 
(Matth. xxvnr) et adhue impones super eum [Aug.] 
id est addes ei gloriam et magnum decorem cum in 
celo ad dextram tuam collocabis eum. Et vere ita 
erit. 

VEns. 6. — « Quoniam dabis eum in benedictioni- 
« bus in s:culum seculi; letificabis eum in. gaudio 

Β « eum vultu tuo. » * 

Quoniam dabis eum in benedictionibus in seculum 
scculi, [Aug.] id est ipse erit ia benedictione sine 
fine : et hzc erit illa benedictio, quia leetificabis eum 
secundum hominem quem levavit ad te, ut si in 
gaudio cum vultu tuo, id est cum presentia tua. 


[Gl. int.] Vel ita ab illo loco, magna est gloria 
ejus, Christi hominis, In salutari tuo, id estin Verbo 
Patris. [Cassiod., Gl. int.] Qu: indeest gloria? Ecce 
impones super eum, gloriam de judicio, quia in dei- 
tate judicabit, e£ magnum. decorem, in majestate, 
qui tunc apparebit. Nota quod hie dieitur Chri- 
stus in divinitate judicaturus, alibi vero in huma- 
nitate, utrumque verum est. In humanitate enim 
judicabit, quia forma servi omnibus in judicio ap- 

ΓΙ Parebit. In divinitate vero, quia ex ea potentiam ju- 
dicandi habet. Vel gloriam et magnum decorem, 
[Aleuin.] id est gloriosos et decoros, ut fuit Petrus, 
cujus umbra infirmi sanabantur (Arf. v.) Impones 
super eum, preter quem non est aliud fundamen- 
tum, ut ait Apostolus : Fundamentum positum est, 
quod nemo mutare, potest, quod est Christus Jesus 
(I Cor. τα). Ideo, super eum. Quoniam dabis eum in 
benedictionibus in seculum seculi, scilicet ut per 
eum omnes gentes benedicantur, sicut promisit 
Deus Abrahae : In semine tuo Benedicentur omnes 
gentes (Gen. xxi). Et, letificabis eum in gaudio cum 
vultu tuo, | Acuin.] id est de hoc quod sui gaude- 
bunt cum tua presentia, quando eris omnia in 
omnibus (I Cor. xv). Sequitur: 

Vrns. 7. — « Quoniam rex sperat in Domino ; et 
« in misericordia Altissimi non commovebitur. » 

Quoniam rex. [Gl. int.] Reddit causam omnium 
precedentium. Quasi dicat : Merito hac egi, quo- 
niam rex, [Aug.]| scilicet homo Christus, non su- 
perbit, sed ut humilis corde sperat in Domino ; et in 
misericordia Altissimi ; eLideo non commovebitur, id 
est nihil turbabit humilitatem ejus et obedientiam 
usque ad mortem. Vel sic distingue, Et in miseri- 
cordia Altissimi non commovebitur : Idem sensus. 


8. 


Pans. nr. VERS. — « Inveniatur manus tua 


213 


« omnibus inimicis tuis ; dextera tua inveniat omnes ἃ 


« quite oderunt. » 

Inveniatur manus. [Cassiod.] Tertia pars, ubi 
agit Propheta de pcenis inimicorum Christi, ut supra 
agit de laudibus ipsius, et loquitur ad Christum. 
Quasi dieat : Et quia talis es, o rex Christe, manus 
tua, [Aug.] id est potestas tua, Inveniatur, cum ad 
judicium veneris omnibus inimicis tuis, qui eam in 
humilitate tua non cognoverunt, et dextera tua, id 
estelaritas qua regnas ad dexteram Patris, inveniat 
puniendos in die judicii omnes qui te oderunt, quia 
ipsi nunc non invenerunt eam. Vel ad Patrem loqui- 
tur et accipitur partim de presenti in bono, partim 
de futuro in malo. Et dicit manum et dexteram, 
Filium. [Cassiod.]| Quasi dicat : Rex talis est, o 
Pater, manus tua, id est Filius tuus, inveniatur, 
per fidem, omnibus inimicis tuis, ut credant. Et si 
cui non invenitur dextera tua, id est ipse Filius, in- 
veniat, [Hier.] in die judicii, omnes qui te oderunt, 
puniendos. Et sic erit, quia 

VEns. 9. — « Pones eos ut clibanum ignis in 
« tempore vultu tui; Dominus in ira sua contur- 
« babit eos et devorabit eos ignis. » 

Pones eos ut clibanum ignis, [Aug.] ardentes intus, 
in conscientia impietatis suze. Et hoc in tempore vul- 
tus tui, id est in tempore manifestationistu:z. Deinde 
personam mutans ostendit illos etiam exterius cru- 
ciandos subdens, Dominus, etc. Quasi dicat : Ignis 
conscientia intus cruciabit eos. Et praeterea, Domi- 
minus, im ira sua, [Cassiod.] id est, in judicio fu- 
turo ubi irasci malis videbitur, conturbabit eos, cum 
dicet : Ite, maledicti, in ignem eternum (Matth. Xxv) 
et mox devorabit eos ignis, infernalis, ubi erit fletus 
et stridor dentium. [Aug.) Ordo damnationis osten- 
ditur, quia post accusationem conscientiz contur- 
bati vindicta Dei devorabuntur igne zterno. Unde 
propheta Sophonias ait : A4 prima porta erit clamor, 
€t a secunda ululatus (Soph. 1). Quasi dicat (53) : 
Dus porte sunt visus et auditus, a prima ergo 
porta, qua est visus, erit clamor, cum impii vide- 
rint omnia mala sua propriis conscientiis accusanti- 
bus eos. Unde, ecce homo, et omnia opera ejus 
coram eo. A secunda vero porta, id est ab auditu 
erit ululatus, id est dolor vehemens cum in ultimo 
hane damnationis sententium audierint, scilicet : 
Ite maledicti, etc. Et 

Vrns. 10. — « Fructum eorum de terra perdes ; 
« et semen eorum a filiis hominum. » 


Fructum eorum, quia de terra est [Aug.] id est 
terrenus, de ferra, viventium, perdes, [Alcuin.] id 
est non erit eis fructus beatudinis in terra viven- 
tium, quia terrena amaverunt ; e£ semen eorum, id est 
opera vel illos quos seduxerunt, perdes a filiis homi- 
num, [Aug.| id est, non deputabis inter hzredes 
regni. Hz:ec autem pena ideo erit illis, 


VEns. 11. — « Quoniam declinaverunt in te mala ; 
* cogitaverunt consilia qu:e non potuerunt stabilire. » 


(95) Ex Hier. in Comment. Sophon. 


PETRI LOMBARDI 


224 


[Aug.] Quoniam mala, qu: sibiimmiaere a Ro- 
manis te regnante putabant, declinaverunt id est, 
retorserunt in fe occidendum. [6]. int.| Vel, mala, 
que in eis sunt, declinaverunt in te, id est impo- 
suerunt, tibi dicentes : Diemonium habes (Joan. v1). 
Et hujusmodi. Et cogitaverunt consilia, hzc scilicet : 
Expedit ut unus moriatur pro populo (Joan. xu,) et 
ne mundus post eum abiret, [Aug.] Quz:» tamen om- 
nia perierunt. Unde subdit, que non potuerunt stabi- 
lire juxta voluntatem suam, nescientes quid dicerent. 
Verum quidam dicebant, sed non intelligebant. 

Vgns. 12. — « Quoniam pones eos dorsum in re- 
« liquiis tuis praeparabis vultum eorum. » 

Quoniam pones eos. [Alcuin.] Postquam dixit de 
poma eorum futura, dicit de przwsenti, que est 
causa future. (Quasi dicat : Ideo hzc eis erunt in 
futuro, quoniam in praesenti, pones eos dorsum. 
[Aug.] id est ordinabis eos in his exczcatis, a qui- 
bus postpositis et contemptis averteis. Et in reli- 
quiis tuis, id est in his quae relinquis, et reprobas, 
id est jn cupiditatibus regni terreni, quas non amas 
pr&parabis tibi ad passionem, vultum, id est im- 
pudentiam, eorum , dum propter retinendi regni cu- 
piditatem Christum occiderunt : quod patienter 
sustinuit pro salute nostra ut dispositum erat. Vel 
ita. [Aleuin.] Quasi dicat : Quia hzc Judzi faciunt, 
pones eos dorsum, id est repelles eos a te, in reli- 
quiis tuis. Et quoniam pones eos dorsum, id est 
quia hi repellentur a te, in reliquiis tuis, id est in 
his quos tibi relinquis de gentibus assumendos, 
preparabis vullum eorum, id est cognitionem tui. 
C Vultum dico eorum, id est qui deberet esse eorum, 
quia eis eredita fuerunt eloquia legis et propheta- 
rum (Rom. rri): et ad eos venit Christus. Vel dor- 
sum sunt Judzi, qui terrena non cclestia contem- 
plantur. AA ἘΞ Et est ideo hoc eis in futuro, quoniam 
pones eos dorsum, id est permittes eos curvari usque 
ad terrena, qua retro sunt; et vultu [Cassiod.] id 
est malam intentionem eorum, preparabis in reli- 
quiis tuis, id est paras ad passionem tuam, ut cum 
putarent occidere, salus mundi fieret. Paravit ergo 
Christus intentionem eorum, bonum de ea dispo- 
nendo. 


Vrns. 15. — « Exaltare, Domine, in virtute tua ; 
« cantabimus et psallemus virtutes tuas. » 

Exaltare. Conclusio psalmi. Quasi dieat : Illi ita 
cogitaverunt, sed tu, Domine, quem humilem non co- 
gnoverunt. Exaltare, id est, in gloria resurge [Aug.] 
et hoc in virtute tua humilitatis, quam infirmitatem 
putaverunt, e£ nos cantabimus et psallemus virtutes 
íuas, id est corde et opere celebrabimus, et nota 
faciemus mirabilia tua. 


D 


COLLATIO IN PSALMUM XX : « DOMINE IN VIRTUTE TUA 
L.ETABITUR REX. » 
Vrns. 2. — Et voluntate labiorum ejus non frau- 


dasti eum. Etad eumdem modum vertit Hier. Aiii 
vero transferunt, probationem labiorum ejus non 


225 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXI. 


226 


prohibuisti,eseu non negasti. Vocabulum Hebraieum A editionem Vulgatam ? Certe si vertissent interpretes, 


hic positum nv^w in nullo alio loco Seripturz in- 
venitur. Ob id satius fuisset, istos Hebraizantes se- 
qui LXX et Hieron. in significantia illius vocabuli, 
quam Jud:zos, et si eodem conspirent, voluntas la- 
biorum, et eorum prolatio libera. Et certe non in- 
congruit, quin LXX et Hieron. legerint ΓΝ 
ARESSUTH pro ARESSETH, ut aleph a principio si 
adjectitia, quia nEssuTH apud Hebr. significat fa- 
cultatem liberam, quod mire quadrat predicationi 
Christi, qu:e liberrima fuit, citra ullam personarum 
aeceptionem. 


Vxns 12. — (Quoniam pones eos dorsum. Munste- 
rus, Nebiensis, Pratensis et Campensis, pones eos 
ad partem ; Hieronymus, Sanctes, Pellieanus, inter- 
pretes pro. Cajetano, humerum seu dorsum. Cum 
igitur Hebr. utramque ; habeat significantiam, nempe 
ὩΣ SCHECHEM, cur pugnant nulla ratione contra 


pones eos ad partem, exspectandum forte erat ut 
antiqui traducerent, pones eos dorsum. Tanta est 
contradicendi libido. Persuadere tamen mihi volo 
quod id fecerunt non damnandi studio, sed varie- 
tatis decore. 


In reliquiis tuis preparabis vultum eorum. Hie- 
ronymus, Nebiensis, Sanetes, interpretes pro Caje- 
tano, pro reliquiis ponunt. funes. Munsterus, Pra- 
lensis, Pellicanus, paraphrasis Campensis, accipi- 
unt nervum arcus seu baliste. Verum particula He- 
braiea tria potissime significat ^r? IETHER, quan- 
doque residuum seu reliquias, quo modo acceperunt 
LXX interdum funem, ut intelligit. Hieronymus, 
tertio nervum, ut volunt, qui ita vertunt. Et hzc 
triplex significatio, facile potest adaptari ad insinu- 
andam Judiorum Oobstinatorum perditionem , se- 
cundum expositionem divi Augustini. 


PSALMUS XXI. 


PSALMI TITULUS : « IN. FINEM PSALMUS DAVID, PRo As- D consistit, in pcena scilicet, et inculpa 


SUMPTIONE vel SUSCEPTIONE MATUTINA S£ PRO 

CERVA MATUTINA, » 

Deus Deus meus, respice in me. Titulus. [n finem 
psalmus David pro assumptione vel susceptione ma- 
tutina seu pro cerva matutina. [Cassiod] Psalmus 
iste primus eorum est qui principaliter et late 
agunt de passione Christi. [Alcuin.] Et cum iste 
psalmus sufficeret in testimonium Dominice pas- 
sionis, ne qua sit alicui excusatio, ne qua ambigui- 
las, sequuntur et alii quatuor de eadem re aperte 
Scripti, scilicet. trigesimus quartus et quinquagesi- 
mus quartus ; sexagesimus octavus, centesimus oc- 
tavus. Quorum omnium talis est forma. Quia a 
gemitu et operatione incipiunt et in salute hominum 
terminantur, ne audita passione fideles desperent, 
sed ex ea veram salutem esse credant, in titulo ta- 
men non fit mentio de passione, sed de resurrectione 
cum ait : Pro assumptione vel susceptione matu- 
tina [Cassiod.| sed per id quod sequitur, id per 
assumptionem notatur quod przcedit, id est passio, 
ut cum dicitur aliquis manumissus, intelligitur 
fuisse servus; ita etiam cum dicitur Christus re- 
surrexisse,intelligitur mortuus fuisse. [Aug.] Assum- 
ptio autem vel susceptio matutina dicitur resurrec- 
tio Christi, quze mane faeta est, cum adhuc tenebrze 
essent, quando humana natura in gloria assumpta 
est. |Aleuin.] Et hzc dicitur a similitudine — solis, 
qui paulatim ascendendo assumitur, donec ubique 
clarescat, sic Christus de passione ad resurrec- 
lionem , inde in ccelum ad dexteram Patris 
ascendit. Unde misso in apostolos Spiritu sancto, 
mundum fidei radiis illustravit. Et quia hic prin- 
cipaliter agitur de passione in qua Christus oravit 
pro resurrectione, bene non de assumptione, sed 
pro assumptione dicit. Et est sensus tituli talis : 
Psalmus iste, tendens in. finem id est in Christum, 
de cujus passione agit, est David, id est Christi, 
qui hie loquitur in persona sua, vel sub personna ve- 
teris hominis, [Aug.] id est Ecclesi:, qua vetus estin 
culpa et in poena, Vetustas namque nostra induobus 


: quie duo Chri- 
stus in nobis consumpsit, per suam simplam vetus- 
tatem, unde et una die et duabus noctibus jacuit in 
sepulero, significans se sua simplici vetustate no- 
stram geminam consumere. Nam ut ait Apostolus : 
Vetus homo noster confixus esteruci cum illo. (Rom. 
vi) Unde Osee propheta; Ero mors tua, o mors 
(Ose. xu) : Christi dico, orantis pro assumptione 
matutina, id est, agentis de passione, ubi orat pro 
resurrectione mane faeta. [Cassiod.] Hic ergo oratur 
assumptio Christi, id est resurrectio pro qua prae- 
mittitur passio, itaexpresse exposita, quasi sit hi- 
storia evangelica, non prophetia et merito ita diligen- 
ter narratur, quia ipsa passio salus est mundi. Alii 
autem habent pro cerva matutina quod idem est 
secundum aliam similitudinem.[Aleuin.] Cerva enim 
est humana Christi natura, qui lutum et spinas, 
scilicet peccatorum transiliit, eL mane in gloria re- 
surrectionis, quasi in altum est assumpta. Intentione 
nos monet compati Christo, ut. conregnemus. [Cas- 
siod.| Modus. Tripartitus est psalmus. Primo prze- 
mittitur conquestio de derelietione, necnon et oratio, 
sicut in omnibus psalmis de. passione. Secundo, 
describitur passio, ubi et oratur resurrectio ibi, 
circumdederunt, etc. Tertio fructus et virilitas pas- 
sionis ostenditur, ibi, narrabo, ete. |Aug.] Christus 
ergo sub persona veteris hominis, poeni& et culpa 
expositi, elamat. 

VEns. 1. — « Deus, Deus meus, respice in me 
« quare me dereliquisti longe a salute mea : verba 
« delietorum meorum. » 

[Aleuin.| Deus, Deus meus. Deus, geminat ex af- 
feetu. Vel, Deus, omnium per potentiam creationis, 
qui es Deus meus proprie per cultum respice im 
ie. Hoc non est in Hebr., sed additum est ἃ LXX 
Interpretibus, magis sensum quam verba sequen- 
libus. Respice, dieo, et necesse est, quia dereli- 
quisti me, id est, poen: et culpe me exposuisti. Et 
hoc quare? secundum Hebr. ita junge litteram : 
Deus Deus meus, quare dereliquisti me, [Aug.] Mi- 
rum est quomodo Christus dixit, dereliquisti cum et 


221 


Deus esset cum eo, Non enim Deus dereliquerat 
illum, cum esset Verbum Dei Deus, sed pro nobis 
hoc dicit, qui in eo sumus unum ut membra, et 
sumus corpus ejus. Corpus enim Christi est Eccle- 
sia, pro qua hic dicit, pro qua et Verbum caro fac- 
tum est, et habitavit in nobis (Joan t) : Longe. Hic 
est solutio. Quasi dicat : Ecce quare ; ideo scilicet 
quia longe es a salu£e mea, scilicet mei veteris homi- 
nis, quia longe esta peccatoribus salus (Psal. xvi). 
Ethzme verba, scilicet. dereliquisti me, et longe, et 
quare, non sunt justitiz», sed delictorum meorum, id 
est ostendunt me non esse justum, sed peccatorem. 
Vel sub una distinctione, longe a salute mea sunt 
verba dilectorum meorum, id est verba mea, dicit 
Christus in persona veleris hominis, qus stulta 
sunt et delicta, sunt causa quare tum longe es a sa- 
lute mea. 

VEns. 2. — « Deus meus, clamabo per diem, et 
« non exaudies : et noete, et non ad insipientiam 
« mihi. » 

Deus meus [Aug.]. Item hoc Christus ex persona 
veteris hominis. Quasi dicat : Ita longe sunt a salute, 
quod clamabo ad te, o tu qui es Deus meus per diem, 
id est in prosperis, ut non abeant: e£ nocte, id est 
in tribulatione ut abeat; e£ non exaudies, me cla- 
mentem sic, quia verbis delictorum clamo. Quo- 
modo hoc dieit qui peccatum non fecit, neque in- 
ventus est dolus in ore ejus: (I Pefr. m) sed de 
nobis corpore suo dicit hoc, scilicet de me, de te, 
de illo corporis enim sui id est Ecclesie gerebat 
personam. Sicut et alibi, cum dixit : Transeat a me 
caliz iste (Matth. xxvi) pro nobis loquitur. Nisi 
forte putetur timuisse mori, id est timore mortis su: 
illud dixisse. [Aug.| Sed non vere timebat Deus pati, 
lertia die resurrecturus, cum arderet Paulus dis- 
solvi et esse cum Christo. Nonest enim fortior mi- 
les quam imperator, sufficit servo ; αἱ sit sicut domi- 
nus ejus. Miles ergo coronandus gaudet mori; et 
dominus coronaturus timet mortem. Sed infirmi- 
latem nostram representans, pro suis infirmis qui 
timent mori hsec dixit : Illorum vox erat, sic et 
hie vox membrorum est, non capitis, clamabo per 
diem et noctem, et non exaudies. Multi enim cla- 
mant in tribulatione et non exaudiuntur. Sed animad- 
vertendum diligenter, quod August. hic (54) vide- 
tur dicere Christum non veram tristiam, vel timo- 
rem habuisse, cum ipse idem alibi dicat Christum 
sic veram tristitiam vel timorem assumpsisse, ut 
veram carnem et Evangelium quoque; dicit; Capit 
Jesus pavere et tedere (Matth. xxvr.) Distinguat 
ergo lector quomodo utrumque dietum sit. Et 
utrumque verum esse intelligat. Vere enim mortem 
non timuit, id est necessitate conditionis illi defec- 
tui non subjacuit, quia sine vitio et peccato erat ; et 
lamen verum timorem atque tristitiam in se susce- 
pit, quomodo veram carnem, sed sola voluntate mi- 
serationis, non necessitate conditionis. Verum itaque 
limorem morlis habens, illud dixit; Transeat 


PETRI LOMBARDI 


228 


Aa me caliz iste:(ibid.) sed maxime pro infirmis 
membris. Ita et hic ex membrorum persona dicit 
se non exaudiendum. Sed hoc ad satutem, non ad 
insipientiam est. Unde subdit, e£ non ad insipien- 
tiam. Quasi dieat : Clamavi in prosperis et adver- 
sis, et non sum exauditus. Et de utroque, non est 
mihi ad insipientiam, sed ad sapientiam, scilicet ut 
sapiam, qui claraandum sit, et quomodo [Aug.] 
scilicet non verbis delietorum, et ex desiderio tem- 
Lemporalis vite, sed verbis conversionis ad te pro 
vita :eterna. Per hoc ergo intelligo quod non audit 
Deus ad voluntatem, sed ad salutem, sicut. modicus 
non agit ad voluntatem zgri, sed ad sanitatem. 


VERS. 3. — « Tu autem in sancto habitas, laus 
« Israel.» 

B Tu autem. Quasi dicat : Clamabo ad te et die 
et noete, nee. exaudior. [Aug.] Quare autem hoc 
fiat, tui intelligunt, quia £u autem habitas tn sancto, 
id est in sanctificatis a te. Et ideo non audis verba 
delietorum, sed clamantes verbis vit: :zeternz, sci- 
licet quos facis intelligere quod ad salutem sanctos 
interdum non audis, ut Paulum (II Cor. xi) : et ad 
damnationem, malos aliquando audis, ut fecisti dze- 
monibus, concedens intrare porcos, (Math. vi), vel 
tentare Job (Job. 1). Tu, dico, qui es laus Israel, id 
est videntis te, non ejus qui se voluit abscondere ἃ 
conspectu tuo. 


Vrus. 4. — « In. te speraverunt patres nostri: 
« speraverunt, et liberasti eos. » 
In. te speraverunt [Gl. int.] Loquitur adhue Chri- 
Cstus ex persona veteris hominis. Quasi dicat : Me 
non audisti, sed precedentes patres audisti et libe- 
rasti. Quare ergo non audis, et me, vel nos? quasi 
dicat, mirum est. Et hoc est quod ait : In te spera- 
verunt patres mostri. [Aug.], antiqui, scilicet 
justi speraverunt. Quasi dicat : Ex spe est 
liberatio e£ liberasti eos ut populum Israel, de 
JEgypto (Exod. x1v) et camino tres pueros (Dan. 1Π), 
et Danielem de lacu leonum (Dan. v1), et Susannam 
-A&-A de falso crimine (Dan. xim), et hujusmodi 
[Aug.] Quare ergo similiter et nos non libe- 
ras ? Seiant omnes ad Christum venientes , 
hoe ideo fieri, quia in tribulatione  Christia- 
nus probatur, si non derelinqut Deum suum, 
Fornax enim paleas in cinerem vertit, auro sordes 
D tollit; ita illi in quibus habitat Deus, in tribulatione 
meliores fiunt, tanquam aurum probati. Novit ergo 
quid agat qui nos fecit, novit et. reficere nos bonus 
struetor, qui zdificat. domum. Et si quid ceciderit, 
novit resarcire. Sequitur, 


VEns. ὃ. — « Ad te clamaverunt, et salvi facti 
» sunt ; in te speraverunt, et non. sunt confusi. » 

Ad te etiam. clamaverunt, [Aug.] non utique ver- 
bis delictorum, a quibus longe est salus, e£ salvi 
facti sunt statim, non dico in. futuro. Et repetit iz 
ie speraverunt. [Cassiod.] Attende quod magnus 
decor locutionis est, dum iterat, speraverunt; ef 


(94) Aug. in Psal. xci, in versiculum illum, Quousque justitia, etc. 


229 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXI. 230 


non sunt confusi de priemio, [Aug.] quia non in se À voluntate labiorum ejus non fraudasti eum (Psal. 


sibi spes fuit, sed in te. 

VEns. 6. — « Ego autem sum vermis et non 
« homo ; opprobrium hominum et abjectio plebis. » 

Ego autem. [Aug.] Hucusque locutus est Chri- 
stus in persona veteris hominis. Hic jam proprie 
Christus in sua persona loquitur. Quasi dieat : Pa- 
ires liberasti, et non Ecclesiam, quod mirum est. 
Et non tantum hoc est mirum, sed etiam quod de 
me fecisti; me enim qui major sum omnibus abje- 
etiorem aliis fecisti. Excellentiam suam notat dum 
ait : Ego autem sum vermis et non homo : Abjec- 
tionem, cum dicit, opprobrium hominum. Et hoe est, 
ego autem sum vermis, quia sine virili semine na- 
tus sum de Virgine, ut essem ultra homines in ho- 
nore. Unde subdit, et non homo tantum, quia etiam 


Deus sum. Ideo cum dixisset, vermis, addit, et non Κ᾽ 


homo, ut distinctionem notaret, quia est et homo 
vermis, ut Adam, qui non de semine viri fuit, 
et homo tantum ; sed Christus est. vermis et non 
homo, quia erat Verbum in principio apud Deum. 
[Cassiod.] Vel, non homo, id est peccator. Et cum 
sim ta!is et tantus, ego qui major sum omnibus, 
cum essem in hac dignitate, etiam factus sum, 
opprobrium hominum, in spulis et colaphis, ef 
abjectio plebis, dum pro eo elegerunt Barabbam. 
[Cassiod., Gl. int., Aug.] Eece quanta panitur Chri- 
stus, cum patres liberati fuerunt. Ideo vero de se 
objeetio dicit, ut vel sie. superbia hominis Deum 
humilem imitetur. Velin persona Christi omnia 
superiora possent accipi, qui veram humanitatis 
naturam exprimens ait : Deus, Deus meus, hxc sunt 
verba qua clamavit in cruce pendens, Eli, Eli, 
quare me dereliquisti, hoe est quod ibi dixit, lamma 
sabacthani (Matth. xxwm). Quando hse vero in 
cruce dixit, psalmum istum de se scriptum indica- 
vit, longe a salute. Quasi dicat : Ecce quare, quia 
verba, id est postulatio, delictorum meorum [Cas- 
siod., Gl. int., Alcuin.] id est membrorum meorum 
delicta, postulantia mortem meam sine qua non est 
salus, sunt, longe a salute mea, corporali, id est 
sunt causa quare patior, quia sie, id est per pas- 
sionem sunt tollenda delieta meorum. Et nota quia 
nostra delicta dicit sua, sua ea fecit non ad haben- 
dum, [Aug.| sed ad delendum, ut suam justitiam 
faceret nostram. [Cassiod.] Ita longe sunt, quod 
clama?o ad te, quasi dieat : Tu es Deus meus, per 
diem, quia nulle in eo tenebrce erant. Ef nocte, id 
estin tribulatione, in qua clamantes solent exau- 
diri. Ef, tamen, non exaudies me quin sinas cruci- 
figi. Non enim exauditus est. Christus ad salutem 
corporalem. Attende diligenter quod dieit hie Chri- 
stum non fuisse exauditum, cui concordat illud quod 
in Evangelio ipse Christus dieit : Transeat «a me, 
δὲ fieri potest, cali» iste; verumtamen non fiat 
voluntas mea, sed tua (Matth. xvi.). Ex his enim 
videtur Christus petiisse et voluisse quod. non obti- 
nuit. Sed his contraria videntur, quie in alio psalmo 
dicuntur : Desiderium cordis ejus tribuisti ci; et 


Xx). Et alibi : Impleat. Dominus omnes. petitiones 
Luas (Psal. XIX). Sciendum igitur juxta duas natu- 
ras, diversas fuisse voluntates in Christo. Aliud 
enim volebat voluntate divinitatis, cui per omnia 
rationis affectus concordabat. Aliud affectu sensua- 
litatis. Voluntate namque divinitatis et. rationis vo- 
lebat mori pro salute hominis ; affectu. sensualitatis 
non volebat. Utrumque tamen bonum erat, sed 
allerum melius, seilicet ut moreretur. Ideoque illud 
effectui mancipavit. Nec tamen dicendum est in 
Christo — spiritum. eoncupisse contra carnem , vel 
carnem contra spiritum, sive contra Deum, quia 
voluntas Dei erat ut seeundum carnem illud vellet 
ac peteret, ut veritas humanitatis in eo exprime- 
p retur. Hoc ergo attendentes dicimus Christum aliquid 
voluisse et petisse juxta affectum carnis quod non 
obtinuit, quia nec secundum voluntatem deitatis 
et rationis id. obtinere voluit. Quare ergo petiit ? 
ut tibi formam in tribulatione clamandi ad Deum 
daret, et tuam divinze subjieiendi voluntatem. Quze- 
cunque enim secundum divinitatem et rationem 
voluit, facta sunt. Quia ergo hic secundum affec- 
tum sensualitatis, pro temporali salute clamavit, quam 
non obtinuit, bene ait : Clamabo et non exaudies, 
et hoe, nom erit. ad. insipientiam mihi. [Cassiod., 
Aug.] Sed ut sapienter meo sanguine genus huma- 
num liberetur. Nullus enim fuit convenientior mo- 
dus nostre liberationis, ut homo qui per superbiam 
cecidit, per humilitatem resurgat. Tu autem. Quasi 
dicat : Dico, non exaudies, sed quamvis non audis, 
tamen tu, habitas i» me sancto, quia Deus erat in 
Christo mundum sibi reconcilians (II Cor. v). Tu- 
dico, Laus Israel, [Cassiod., Alcuin.] id est qui 
laudas te videntem. In te speraverunt, quasi dicat : 
Dico in me saneto Aabitas, et ita mirum, quia pa- 
ires liberasti antiquos, me autem non. Sed sum ver- 
mis, et. opprobium, [6]. int., Cassiod.] et hoc est 
quod ait : In te speraverunt, dicit Christus, patres 
nostri qui minores erant quam ego qui fuerunt pa- 
ires mei secundum carnem, speraverunt e£ liberasti 
€0s, hoc non mutatur. Ad £e etiam clamaverunt et 
salvi facti sunt; in te speraverunl et mon sunt 
confusi, heec sicut prius intellige. Ego autem sum, 
elc., quasi dicat : Illos liberasti, ego autem sum, ver- 
mis et nom homo, [Cassiod.] id est ita viliter con- 
D culeatus ae si essem vermis, et non homo. Vel, ego 
sum vermis, [Aug., Cassiod.] quia mortalis, et. de 
carne sine coitu et concupiscentia natus, ul. vermis 
de terra, et humilis et. vilis ac silentio repens. E 
lamen, 20n sum homo tantum, quia etiam Deus. Et 
sum opprobrium hominum, ete. 


α 


Vrgns. 7. — « Omnes videntes me desiderunt me : 
« locuti sunt labiis et moverunt caput.» 


[Cassiod., Aug.] Omnes , mali , scilicet, videntes 
me hujusmodi desiderunt me, et locuti sunt labiis, 
non corde tantum dicentes : δὲ Filius Dei, descendat 
de crucc, e credimus ei(Matth. xxvi). [Cassiod.] 


231 


Et moverunt caput irridentes vel quasi minantes, 
non judicio agentes et ironice dicentes : 


VERns. 8. — « Speravit in Domino, eripiat eum : 
« salvum faciat eum, quoniam vult eum.» 

[Gl. int.] Speravit is Domino, ut ait, eripiat. eum 
de manibus nostris. Velsi non eripit, salvum fa- 
ciat, id est resuscitel eum. quoniam. vult eum, ut 
ait. [Cassiod.] Hzec est ironia Judzeorum. Ecce quasi 
historialis narratio, non prophetia, ne qua sit excu- 
satio, ne quia ambiguitas. 

Vxns. 9. — « Quoniam tu es qui extraxisti me de 
« ventre, spes mea ab uberibus matris me: : in te 
« projectus sum ex utero. » 

Quoniam tu es, causam opprobriorum hie osten- 
dit. [Aug.] Quasi dicat : Ideo. hiec dicunt, quoniam 
tu es qui abstraxisti me de ventre, id est quia homo 
faetus sum tui operatione. Nam in Verbum quod 
est in principio apud Deum (Joam.1), talia non di- 
cerent. Verbum enim illud per quod facta sunt om- 
nia (ibid., non extractum est de ventre, nisi 
quia Verbum caro faetum est (ibid.). Ettu es spes 
mea, vel, Deus meus. Alia littera. Et. hoe ab uberi- 
bus matris mec, id est secundum humanitatem, se- 
cundum quam suxit ubera matris. Ab uberibus ergo 
est spes et Deus meus, qui ante secula es Pater 
meus secundum divinitatem. Et im te  projectus, 
veljactatus sum ex utero, ut tu solus esses spes 
mea, qui jam homo, jam infirmus sum, et tu es Deus 
meus. 


Vgns. 10. — « De ventre matris mec: Deus meus 
« es tu: ne discesseris a me. “Ὁ 


De ventre matris mec, etc., id est secundum id 
quod a matre habeo, non secundum id quod de te 
habeo. [Aug.] Nam de te es Pater meus, sed de 
matre es Deus meus, id est creator secundum quod 
homo sum; sed secundum quod sum Deus, a te 
sum genitus. Et ideo, me discesseris a me. Vel 
ita, et mutatur ordo littere sic : [Cassiod.] Ipsi ita 
mihi faciunt, sed, £u ne discesseris a me, quia jam 
ccpisti mecum esse. Et hoc est quod ait : quoniam 
tu es qui extrazisti me de ventre matris mec,non 
vir, quia tua virtute, non opere viri clauso utero 
natus sum. Hoc dicit, ne dubitetur Virginis partus. 
Virtute enim Dei totum faetum est. E£ tues spes mea 
ab utero matris mem. Vera humanitas in Christo, 
et magna perfectio hic notatur; ab ubere enim 
fecit quod vix facit aliquis jam. maturus, ete., in £e 
projectus sum ex utero,non in peccato hominis, 
ali enim in peccato Adz — projieiuntur, ex. quo rei 
sunt. Ego vero projectus sum in te, ut in te solo 
sperarem, et non tantum ab uberibus es spes mea, 
sed etiam : Tu es Deus meus de ventre matris mec, 
quasi dicat : Nec conceptio sine Deo faeta est, nec 
in peecato conceplus sum ut homo, sed de Spiritu 
saneto conceptus sum et natus. Unde Angelus ad 
Mariam ait : Spiritus sanctus superveniet inte, et 
virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. Y). Vel ita 
quoniam tu es, et legitur allegorice, ubi per matrem 
intelligitur Synagoga quasi dicat : Ideo hac 


PETRI LOMBARDI 


232 


A mihi faciunt, quoniam tu es qui abstrazisti me de 
ventre. [Aug.] Non solum de illo virginali ventre, 
qua lex nascendi est omnibus, sed et de tenebris 
qua lex nascendi est omnibus, sed et de Lenebris 
Synagoge quibus obtegitur, et. nondum in lucem 
Christi natus est, quisquis in legalibus observatio- 
nibus Sabbati, et circumcisionis czterorumque con- 
fidit. Et tu es spes mea, vel, Deus meus ab  uberi- 
bus matris mec, non ex quo uberibus virginis lac- 
tari cepi, quia et ante :sed ab uberibus Synago- 
σῷ, ἃ quibus sieut de ventre, ut ante dixi, ex- 
traxisti me, ne scilicet carnalem consuetudinem su- 
gerem. Et in te projectus sum ex utero Synagoga, 
cujus uterus, id est Seribe et Pharisei, me non 
pertulit, sed jactavit. Nec fecit ejus venter ut sic 

put parvulus essem tui oblitus : sed, £u es, id est 
fuisti Deus meus de utero matris mez Synagoge? : 
ergo, ne discesseris a me. Terminat conquestionem 
in oratione, et causam supponit. 

VEns. 14. — « Quoniam tribulatio proxima est : 
« et non est qui adjuvet. » 

Quoniam tribulatio proxima est, |^ug.] in cor- 
pore meo, vel, proxima est, secundum tempus, quia 
imminet. Et item ideo quoniam non est alius qui ad- 
juvet, si tu non adjuvas. 

Pans. rn. VEns. 12. — « Circumdederunt me vituli 
« multi, tauri pingues obsederunt me. » 

Circumdederunt me. [Cassiod.] Secunda pars, 
ubi describitur Christi passio, quam terminat ora- 
lio, et ad convincendos Judzos refert futura quasi 
preterita, quasi dicat, tribulatio proxima est. Nam 
circumdederunt me, consilis vel cum gladiis et 
fustibus, vituli multi, [Aug., Cassiod.] id est, multi- 
tudo luxuriantis populi, qui erant sine jugo Dei. Et 
tauri pingues, id est principes superbi, de pingue- 
dine ferociores, obsederunt me a simili, quasi ca- 
strum, ne evaderem. Et 

VEns.-13. — « Aperuerunt super me os suum: 
« sicut leo rapiens et rugiens. » 

[Cassiod., Aug.| Aperuerunt super me ut fere, 
volentes me deglutire, os suum, scilicet. non a sa- 
pientia Dei, sed sua cogitatione scelerata reseratum. 
Ipsi dieo existentes sicuí leo rapiens in compre- 
hensione, e£ rugiens quando dixerunt : Crucifige, 
crucifige, (Joan. xix). Fuit enim quasi leonis ra- 
pina, quando apprehensus sum; et rugitus, cum 
clamaverunt : Crucifige, crucifige. Confer verba, et 
redde singula singulis. [Cassiod.] Ut leo rapiens, 
circumdederunt; ut rugiens, os aperuerunt. Sequi- 
tur : 

VERs. 14. — « Sicut aqua effusus sum: et di- 
spersa sunt omnia ossa mea. » 

Sicut. Quasi dicat : Obsederunt et circumdederunt 
me, et eliam occiderunt me, et tam viliter, quod 
effusus sum sicut aqua, id est occisus sum ab eis, 
“ἀξ ita viliter, ut aqua effunditur. [Gl. int.] Non 
sine causa aqu: effusione utitur, in comparatione 
sue mortis. (Aug.] Aqua enim quando funditur 
tria facit, scilicet abluit, et irrigat et lapsum facit 
pedibus : ita effuso Christo, ablute sunt vitio- 


233 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXI. 234 


rum sordes, et ad germinandum rigatz sunt virtu- Aita passionis Christi igne admoto, Scripturarum 


libus mentes, et etiam lapsi sunt persecutores, 
quia pro peceato necis Christi interius exteriusque 
puniuntur, sicut Judei ; e? prae timore passionis 
dispersa sunt omnia ossa mea, [Aug., Hier.] id est 
dispersi sunt discipuli mei, qui erant futuri firma- 
menta eorporis mei, id est Ecclesiw, quia relicto 
eo, fugerunt. Unde alibi: Elongasti a me amicum 
(Psal rxxxvir). Et ideo discipuli fugerunt, quia 

VrEns. 15. — « Factum est cor meum tanquam 
« ceraliquescens : in medio ventris mei. » 

Cor meum factum tanquam cera. liquescens, in 
medio ventris mei, id est doctrina mea qua eos con - 
firmaveram, admota passione, quasi igne evanuit, 
et infirmis excidit, [Aleuin.| qui per ventrem signi- 
ficantur. Et etiam ideo, quia 

VrEns. 16. — « Aruit tanquam testa virtus mea, 
« etlingua mea adhzsit faucibus meis; et in pul- 
* verem mortis deduxisti me. » 

Virtus mea prius probata miraculis aruit [Alcuin.|] 
id est viluit tanquam testa, quz est quiddam vilis- 
simum. Aruit virtus ideo ef, id est quia, lingua 
mea adhasit faucibus, id est non respondi eis ver- 
bum. Unde : Tanquam ovis ductus est ad occisionem, 
et tanquam agnus coram tondente se obmutuit (Isa. 
11). Et ideo etiam, aruit, quia deduzxisti me, secun- 
dum opinionem Judeorum, im pulverem mortis, 
[Hier.] scilicetin quem rediguntur mortui. Et hoc 
totum inde processit. 

VEns. 17. — « Quoniam cireumdederunt me 
« canes multi: consilium malignantium obsedit me.» 

Quoniam circumdederunt me canes multi. Vel 
ita ab illo loco : Sicut aqua effusa sunt. Alia littera. 
Et notatur hie. magnum sacramentum, dum ait: 
Sicut aqua, scilicet ablutio peccatorum. [Cassiod.] 
Et hec facta est, quia apostoli per mundum dis- 
persi sunt ad preedicandum, qui intelliguntur per 
ossa, qui etiam ipsi effusi dicuntur, ut aqua abluens 
el rigans, quasi dieat : Circumdederunt me, et. 
eliam occiderunt, et me passo, omnia ossa mea, id 
est firmi mei apostoli, scilicet, dispersa sunt, [Aug.] 
id esl missi sunt ad predicandum ubique a Domino, 
dicente illis : Ecce ego mitto vos sicut oves in medio 
luporum (Matth. x). Et illa ossa effusa. sunt sicut 
aqua, [Cassiod], quia apostoli abluerunt sordes vi- 
tiorum, et rigaverunt mentes, ut aqua abluit et 
rigat. Et per eos, cor meum factum est tanquam, 
etc., id est secretum Seripturc elicuit, [Hier., Aug., 
Cassiod.| quia Scriptura, id est sapientia et. volun- 
tas Christi, qug» erat in Scripturis clausa, cruci- 
fixo Domino liquefacta est ut cera, adeo ut omnes 
infirmi intelligerent. Unde subdit, in medio ventris 
mei. Venter, qui mollis est. pars corporis, infirmos 
in Ecclesia significat, quibus eliam manifestata est 
sapientia Christi et. voluntas. Vel in medio ventris 
mei, id est in memoria Ecclesi:, [Aug.] Sicut. enim 
venter escas recipit, ità memoria rerum tenet no- 
litias. Et bene legis mysleria comparat cerzw, quie 
tune lucem reddit, cum calore dissolvitur, [Cassiod.] 


PATROL. CXCI. 


mysteria patefacta sunt, nt omnibus in Ecclesia il- 
lucescerent. Et pro eo velum templi scissum est, 
ἃ summo usque deorsum (Matth. xxvit), et per eam- 
dem passionem, virtus mea aruit tanquam testa, 
[Hier. Cassiod.]id est nomen meum quod ante pas- 
sionem contemnuebatur, post firmius honoratur. Et 
ideo non ait tanquam fenum, sed tanquam testa, 
quia ut testa ignifit firmior, ita virtus Christi igne 
passionis quasi induruit, et solidata est. Et lingua 
mea, id est przdicatores mei, adlwesit faucibus 
meis, id est verbis meis intenderunt, ut de interio- 
ribus meis caperent sapientiam. Vel lingua mea 
adhzsit faucibus meis, id est apostoli per quos lo- 
cuturus eram, servaverunt precepta mea, apud SOT 


p Et per eos, in pulverem mortis, (Aug.] id est in im- 


pios quos projicit ventus a facie terrm, et morti 
destinatos, deduzisti me [6]. int.] id est in. cogni- 
tionem eorum, qui erant pulvis mortis. Ductus 
sum, per apostolorum predicationem, quoniam cir- 
cumdederunt, quasi dicat effusus sum, et hoc ideo. 
quoniam cireumdederunt me canes multi, [Aug., 
Cassiod.| scilicet Judaei, non pro veritate, sed pro 
consuetudine latrantes et mordentes ut canes con- 
suetudinem sequuntur. Ef consilium ; vel consilium, 
alia littera, malignantium, id est Judzorum, mala 
cogitantium, [Cassiod.] ut scilicet dolo tenerent et 
occiderent obsedit »ne in passione, in quo spiritualis 
civitas Hierusalem obsidetur. [6]. int.] Vel, con- 
cilium malignantium, id est. gentilium obsedit me. 
Vel 

Vgns. 18. — « Foderunt manus meas et pedes 
« meos ; dinumeraverunt omnia ossa mea. » 

Foderunt manus meas [Aug.] Ecce evangelica 
narratio. Hiec enim. in Evangelio facta leguntur: 

Foderunt clavis gentiles milites manus meas et 
pedesmeos. (Gl. int.) Et nota quod non ait, transfixe- 
runt vel vulneraverunt, sed foderunt, [Cassiod.| quia 
sicut terra fossa fructus facit, sic fructum vit:e dedit 
Christus vulneratus. Et dinumneraverunt, id est di- 
numerabilia fecerunt omnia ossa mea. |Aug.] Pro- 
prie describitur hic poena crueis, et non poterat 
melius describi corporis extensio in ligno, quam ut 
diceret, dinumeraverunt omnia ossa mea. [Cassiod. | 
Et quamvis hiec ad litteram sane accipiantur, in- 
nuit tamen fossio manuum quod operibus ejus non 


D crediderunt, et fossio pedum, quod apostolos lace- 


rüverunt. Sic eliam, eL ossa. mea. dinumeraverunt, 
id est apostolos, ne in majorem numerum cresce- 
rent, quirebant exstinguere, ut seilicet pauci et in- 
variabiles essent. Et non tantummodo, predicta fe- 
cerunt. Sed etiam 

Vrns. 19.—« Ipsi vero consideraverunt et inspe- 
« xerunt me ; diviserunt sibi vestimenta mea, et 
« super vestem meam miserunt sortem. » 

Ipsi Judxi, [|Aug.| a sua nequitianon mutati 
consideraverunt quod agebatur, et non intellexerunt 
et inspexerunt me, tantum. viderunt usque ad. car- 
nem oeuli corporis, et non usque ad verbum oculi 


b] 


239 


sed, anima mea qua: in contemptu. seculi homini- 
bus mori videtur, non sibi, sed, illi vivet, id est 
non a se, sed a Deo vitam habet; nec sibi, sed 
ili tribuit, e£ semen meum, id est opera mea, vel 
per me credentes serviet ipsi, id est laubabit Deum. 
[Gl. int.] Hoc ideo dicit, ne quis dubitet de succes- 
sionibus Ecclesie. Serviet dico, quia. 

VEns. 34. — « Annuntiabitur Domino generatio 
ventura ; et annuntiabunt cceli justitiam ejus populo 
qui nascetur, quem fecit Dominus. » 

Annuntiabitur, (Gl. int.] id est per annuntiatio- 
nem convertetur Domino, id est ad honorem Do- 
mini generatio ventura, id est generatio Novi Testa- 
menti quz ex aqua et Spiritu sanclo. regenerabitur. 
[Cassiod.] Vel ita, anima mea Deo vivet et ipsi 
serviet, et ita veniet ad Dominum. Et annuntiabitur 
Domino, ab angelis (Joan. 1I), generatio ventura, 
ad ipsum, quia angeli preces hominum offerunt 
Deo, non pro instructione, sed pro ministerio (Tob. 
xu). Εἰ coli, |Hier., Cassiod. id est evangelistze, 
annuntiabunt justitiam ejus, id est Filium Dei, vel 
mandata ejus. Annuntiabunt, dico, populo : Quis 
estille populus? [Aug.] gui nascetur ex fide Do- 
mino. Quomodo nascetur? Eece populus quem fecit 
Dominus, |Cassiod.]id est quia eum secundo fecit 
Dominus, per regenerationem scilicet; qui enim 
primo nos fecit ul essemus, secundo fecit ut justi 
essemus. Nota psalmos de passione, sieut diximus 
in magna spe Christianorum terminari, ut sciatur 
ex passione salus esse. 


COLLATIO IN PSALMUM XXI : * DEUS, 
RESPICE IN ME. » 


In titulo, LXX habent, pro susceptione matutina. 
Hieronymus, pro cervo matutino, vel ut alii dicunt, 
pro cerva, seu super cervam aurore. Vocabulum 
Hebraicum n^w dicit Munsterus in scholio, incer- 
tum esse apud Hebr:eos quid significet, sed et quan- 
doque notat fortitudinem, aut circumstantiam, in 
qua citra negotium intelligitur illa fortitudo Christi 
in resurrectione matutina, qua susceptus est ad im- 
mortalitatem, quomodo interpretatur Augustinus. Et 
cetera habes in explanatione, ne acta agamus. 

Vzns. 1. — Deus, Deus meus, respice in me. Ex- 
trema pars non habetur in Heb. eoque videtur 
convellenda maxime cum scribat Hieronymus in 
cap. Matth. xxr. Illudque quod in medio versiculo 
legitur, respice in me, superfluum est. Respondet 
idem Hieronymus, in libello De optimo genere in- 
terpretandi. « Obtrectatores mei quzrant, et intel- 
ligant, non verba in Scripturis consideranda, sed 
sensus. Vicesimi primi juxta Hebr. idipsum exor- 
dium est, quod Dominus locutus est in cruce, Eli, 
Eli, etc. Deus meus, Deus meus, quare me dereli- 
quisti? Reddant rationem cur LXX Translatores 
interposuerint, respice in me. Ita enim verterunt, 
Deus, Deus meus, respice in me, quare me dere- 
liquisti? Respondebunt utique nihil damni in sensu 
esse, si duo verba sint addita. Audiant et a me, 
non periclitari ecclesiarum statum, si celeritate 
dictandi, aliqua verba dimiserim, longum est nunc 
evolvere, quanta LXX de suo addiderint, quanta 
dimiserint, quae in exemplaribus Eecclesiz, obeliscis 
asteriscisque distincta sunt. » Hzc ille : 

Verba delictorum meorum. Hieronymus juxta 
Heb. et reliqui omnes quos sepe adducimus, verba 
rugitus mei, aut lamentationis mec. Utramque 
translationem probat, et interpretatur divus Hiero- 


DEUS MEUS, 


PETRI LOMBARDI 


250 


A nymus in hunc locum : Aquila, inquit, hunc locum 


sic interpretatus est : longe a salute mea, verba ru- 
gitus mei; Symmachus, verba gemituum meorum : 
quinta el sexta editio, verba clamoris ei. Et est 
sensus juxta ceteros interpretes, Gemitus mei at- 
que conatus, quibus super populum Israel salvare 
quisivi, longe facli sunt a salute mea, quam po- 
pulo tribuere eupiebam, quia ipsi noluerunt reci- 
pere sanitatem. Juxta LXX vero interpretes, iste 
sensus est : Hoc. quod salutem deprecor, quod me 
derelictum conqueror, non ex propria persona lo- 
quor, sed ex populi, eujus peccata, in meo corpore 
ipse suscepi. Unde dico, longe sunt a salute mea, 
verba, quie fundo. Non enim tam mihi salutem po- 
stulo qui Deus sum, quam populo qui salute in- 
diget. 

Vzns. 2. — Clamabo per diem et non exaudies, et 
nocle et non ad insipientiam mihi. Pape! quam 
stomachatur hie C:xcus Burgensis post Fabrum, 


p eausans lectionem Latinam esse incongruam et in- 


eptam, quod ista locutio, clamabo per diem et no- 
cte solcecisset. Dicendum foret, per diem et noctem, 
vel die et noete. Cur ergo Hieronymus, et Augusti- 
nus inter rhetores et grammaticos nutriti, tantam 
ineptitudinem non senserunt? Certe si continenter 
dictum esset per diem et noctem, haberet majorem 
ansam latrandi; sed ubi du:e particule interponun- 
tur, potuit subaudiri prepositio in, ut sit in nocte, 
maxime cum repetatur conjunetio copulativa, et 
non solum in Latina editione, sed in Grzco, et in 
Hebrao; imo nec opus est subaudiri przepositionem 
in, clamabo per diem, et non exaudies : et clamabo 
nocte, elc. 

Magis aperit id quod sequitur in eodem versi- 
culo, e non ad insipientiam mihi. Hieronymus et 
Hebraei*5 ma-N^: vELo puwmAH Lr, id est nec est 
silentium mihi. Hieronymus in commenlario prae- 
sentis loci, ostendit LXX reddidisse sensum, « In 


(die pendens, ait, non exauditur a Patre, nocle re- 


surgit ab inferis vietor. » Aliter, « Qui in gaudio 
non exauditur, exauditur in lacrymis. » Unde ait, 
non in stultitiam mihi, id est non frustra clamavi. 
Et Aquila transtu!it ex Hebrao dicens : e£ nocte et 
nom iacebis, id est audies me, respondebis mihi, 
facies quod oravi. Ubi cernis illam particulam no- 
cte, posse respicere sequentia, ut non sit silentium 
Christo in nocte tribulationis, in qua exauditus est 
pro sua reverentia. Silere enim dicitur Deus quando 
non exaudit; et clamamus ad insipientiam, quando 
frustra oramus, et Deus nobis tacet. 

VEns. 18. — Foderunt manus meas et pedes 
oeos. Vel ex hoe loco clarissime liquet Jud:zeos cor- 
rupisse codices Hebreos, quos presens versiculus 
aperte revincebat, non posse docere ubi David ha- 
buisset manus fixas et pedes, sed poteramus ex hac 
prophetia eis objicere nefandissimum scelus, quod tot 
retro seculis praedixerat David, ab impiis perpetran- 


p dum; et eorum os obstruebatur, nisi vitassent Scrip- 


turam, quam germanam habuisse eum codicem, quo 
Hieronymus utebatur, probabile est, quoniam elucu- 
brat versionem juxta Hebrzeum, ad preces Sophronii, 
cui quolidianus erat cum Judzis conflictus, et ubi 
quidpiam de psalterio, proferebat pro Christo Do- 
mino, opponebant perfidi non ita haberi in Hebrzo, 
ut ille citabat. Ob idque nitebantur Sophronium, 
per singulos sermones eludere, propter quam 
J"$ causam asserit se Hieronymus, eam editionem 
apparasse, nec aliquid de Hebraeo immulasse, ne 
dienceps Sophronius, Judaeorum mendaciis cireum- 
veniretur. Unde arguimus locum nondum vitiatum, 
quem verlisse secundum lectionem nostram agno- 
scimus, alias proebuisset majorem ansam calumniz 
Quamobrem Munsterus in scholiis monet recurren- 
dum ad antiqua exemplaria, cujus verba non piguit 
adnectere, ut quie. faciant ad nostri instituti propo- 


241 


vitiatos esse sive malitia, sive incuria, sive alio quo- 
vis modo. Sed audiamus ipsum Munsterum : « Hebr:ei 
hic communiter legunt, sicut leo, manus meas et pe- 
des meos, subaudi, observaverunt, ne scilicet me de- 
fenderem manibus, aut fugerem pedibus. Veteres 
vero translatores legerunt *^2 cam, foderumí pro 
*N2 caanr Et quidem hie consulenda essent anti- 
quissima Hebraica exemplaria. Pro rei hujus veri- 
tate indaganda. Ego hic nihil habeo nisi Nizabonis 
irrisionem, qui hic convieia in nos congerit, propter 
ineptam hujus loci translationem, perinde quasi data 
opera, veteres hic ex *»N2fecerint 3*2 canv. » Hac 
ille. Sed et manifeste judaizat editio, qu: visitur e 
latere Paraphrasis Campensis, Frangit, inquit, ma- 
nus et pedes meos instar leonis. Nebiensis vult codi- 
ces esse corruptos, sed constructionem defectivam, ut 
tamen subaudiatur perforaverunt : et sit, impii tan- 
quam leo manus meas foderunt, male habuerunt, fi- 
cerunt. lllud quoque quod in eodem versiculo sequi- 
tur, dinumeraverunt omnia ossa mea. Heb. legunt 
simgulariter numerabo omnia, elc., eodem tamen 
sensus conspirat. Et ut docet Hieronymus, De opti- 
mo genere interpretandi, sermonum varietas, spiri- 
tus unitate concordat. 


Vrns. 22. — Et a cornibus unicornium  humili- 
tatem meam. Heb. *in"iv ANITATI, si capiatur 
verbaliter, id est exaudisti me, vel respondistis mihi, 
ut verterunt novi translatores. Hieronymus tamen di- 
xit, exaudi me, ut videatur legisse *227 ANENI. Ve- 
rum tamen nihil prohibet quin possit accipi nomi- 
naliter, ut fecit Pellicanus transferens, humili- 
latem meam, a radice zy ANAH, qui interdum no- 
tat afflixit, humiliat. 


Vgns. 28. — Vivent corda eorum. Hic variant co- 
dices. Hieron. juxta Heb. in exemplari Fabri habet 
cor eorum. Itidem interpretes pro Cajetano ac Ne- 


PSALMUS 


G sibi a Deo conferendam. Christus dico, jam perdu- 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 


Dominus regit me. Titulus. Psalmus David. |Al- 
cuin.] Sud figura Judaici populi, de captivitate Baby- 
lonica reversi, sub Zorobabel et Jesu sacerdote magno 
propheta : przdicit hic reditum fidelis populi de 
Babylone hujus saeculi, per Christum ad domum 
Dei. Psalmus namque iste agit de misericordia Chri- 
sti, qua fit reductio, enumerans decem gratias, per 
quas velut per mansiones ad Dominum homo rever- 
titur. Et est sensus : Psalmus iste attribuitur David, 
id est Ecclesi», in cujus persona loquitur hie Pro- 
pheta. Intentio, monet ut omnes sperent in Dei mi- 
sericordia. Modus. Decem sunt partitiones, sicut 
et decem gratie. [Aug.] Prima gratia est locus 
pascusm, id est sermo divinus, qui saginat meditan- 
tes; alias suis locis exsequemur. Et quia per Chri- 
stum. sacerdotem magnum fit spiritualis reversio, 
[Aug.] ideo Ecclesia loquitur de ipso Christo sic, 
dicens : 

Vgns. 1. — « Dominus regit me, et nihil mihi de- 
« erit, in loco pascuzm ibi me collocavit. » 

Dominus, [Aug., Cassiod.| id est Christus re- 
git vel pascit me, id est Christus est. pastor meus, 
in quo sum tutus, et etiam sufficiens. Unde sub- 
dit, e£ nihil mihi deerit in futuro. |Cassiod.| Hoc 
ideo dicit, quia spiritualem substantiam credit, 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXII. 


situm, quo sepe causamur, vel codices variasse, aut A biensi. Hebr:zi autem legunt 22225 


242 


LEBABCHEM COT 
vestrum. Si vero dixeris mna25 LEBABHEM, est cor 
eorum. Sed quia sensus est integer, hic poterat con- 
niveri, sicut sepius faciendum est ob minutula, quce 
magis onerarent, quam prodessent, nonnunquam 
vero quzedam leviter attingenda, propter a&equo mo- 
rosiores. 

Vgns. 33. — Et anima mea illi vivet. Heb. vide- 
tur ex diametro pugnare, nr ND "V2: NAPHssO Lo 
HIIAH, anima illius non vivet, seu anima illius non 
vivificabitur, ut sit praeteritum loco futuri. Sed ubi 
est eadem prolatio, et affinis scriptura, facilis est 
lapsus in hujusmodi. Nam Hebraice illi, et non 
eodem modo proferuntur, et ferme scribuntur, nisi 


quod negatio habet aleph, sic N5 lo, et relativum 


habet vau, sic *5 lo, quomodo legerunt LXX. Rur- 
sus littera vau, et iod sunt littere. commutabiles in 
Hebraismo et vieinze, ob idque non est disceptandum, 


p eur dixerint LXX, anima mea, alii vero anzma il- 


lius, NAPHusso vel xapnssr. Utramque lectionem ex- 
ponit Pellicanus, quantum ad affirmationem aut ne- 
galionem, anima ejus non vivet id est ex se nihil va- 
let, non curabitur prz» humiliatione suiipsius, vel ei 
vivet per eum, pro eo. Campensis lectionem negati- 
vam aliter declarat, quia propriam vitam non est de- 
dignatus impendere pro illis. 

Vzns. 33. — Annuntiabitur Domino generatioven- 
tura. Hebr. aliam faciunt distinctionem et dicunt, 
annuntiabitur, seu annumerabitur in generatio- 
nem. Deinde sequitur exordium alterius versiculi. Ve- 
nient et annuntiabunt, etc. LXX, vero aliter distin- 
guentes, subaudierunt relativum quz, ut passim fit 
apud Hebr. Generatio que veniet, hoc est ventura. 
Nec obest quod genus ponaturin singulari 3*7 et *NZ2^ 
IABOU venient in plurali, quia ubi est nomen colle- 
etivum, solet quandoque jungi plurali. Ut est illud. 
Jubilate Deo, omnis terra (Psal. 1xv). 


XXII. 


cens me in loco pascum, id est in intelligentia di- 
vini sermonis incipientis ad fidem, id est incipientes 
instruentis ad fidem. [Aug., Alcuin., Gl. int.] In quo 
loco pascuc certus sum de satietate, et ibi, id est 
in eodem loco collocavit me, nutriendum, non ego 
me. Sermo enim divinus duo facit, quia et instruit 
incipientes, quod notavit dicens, perduces me, in 
loco pascuc : et jam fideles in fide plenius corrobo- 
rat, et nutrit, quod notat cum ait, ibi me collocavit. 

Pans m. Vrns. 2. — « Super aquam refectio- 
« nis educavit me : animam meam convertit. » 

Super aquam. [Cassiod., Gl. int.] Secunda pars 
ubi notatur secunda gratia, quie est aqua refectio- 
nis quasi dieat instruxit. me ad fidem. [Cassiod., 
Aug.| Et post educavit me, paulatim ut pueros. Su- 
per aquam refectionis, id est baptismi, quo reficiun- 
tur, qui integritatem et vires amiserant. Et anima 
ariditate peccatorum sterilis fecundatur. 

Pans i.—Etanimam meam. Tertia pars ubi nota- 
turtertia gratia, qua post baptismum anima contraeta 
fit sine ruga, id est de peceatrice fit justa per augmen- 
tum virtutis et bonz operationis ; [Cassiod.] quasi di- 
cat : Educavit mein baptismo. Et post, animam meam 
convertit, ut post sit. saneta, et justa. Ecce primam 
gratiam ostendimus esse divini verbi intelligentiam 


243 


PETRI LOMBARDI. 


244 


secundam baptismi regenerationem, tertiam post A ores filios, qui ab animali vita crescunt ad spiritua- 


baptismum sanctificationem. [Aleuin.] Quibusdam 
tamen videtur ordo harum gratiarum esse conversus. 
Quia tertia, prima videtur, et prima tertia. Prius 
enim convertitur homo ad Deum, postea regenera- 
tur, deinde divini verbi intelligentia saginatur. Et 
secundum hoe, ita legitur : quasi dicat : Perduxit 
me in locum pascue ; [Gl. int.] et prius, educavit 
me superaquam refectionis, verborum sensus non 
mutatur, sed prius animam meam aversam in Adam. 
Convertit, ut pastor ovem. 


Pans rv. VERS. 3. — « Deduxit me super semi- 
« tas justitiae, propter nomen suum. » 


Deduzxit me.[Cassiod.] Quarta pars, ubi notatur 
quarta. gratia, scilicet quod super precepta charita- 
tis eum duxit, ut in charitate sit radicatus, et per- 
fectus. Quasi dicat : Educavit me, converlit, et in- 
de deduxit me super semitas justitic suce,id est per- 
severare me fecit in preceptis charitatis. Vel, dedu- 
xit rne super semitas justitiie sue, id est ad hoc 
scientie. me perduxit, ut ejus precepta tanquam 
magister doceam. [Aug.] Vel, semitas justitie, di- 
cit arctiora mandata, et perfeetiora consilia, quibus 
quasi semitis pauci justi ambulant, sicut semitze ar- 
cliores sunt quam vie; quie tamen iste dicit se 
custodisse Dei gratia. Unde subdit : Propter nomen 
suum, quasi dicat, deduxit me, et hoc propter no- 
men suum, non propter meritum meum. [Gl. int.! Et 
si hie videatur meritum, quod non in aliis videatur, 
sed sola gratia. 


lem, ipsa ine non afllixerunt, sed potius consolata 
sunt erudiendo me, quia in his intelligo te esse me- 
morem mei. [Cassiod.] Vel virga est districtio se- 
vera, comminationis et poene, quae conterit vitia. 
[Hier.] Baculus, gubernatio, id est facilis animad- 
versio, cum persuasionis dulcedine, quz sustinet, id 
est continet fideles in bono. 


Pans vir. VEns. 6. — « Parasti in conspectu meo 
« mensam adversus eos qui tribulant me. » 

Pavrasti. Septima pars, ubi notatur septima gratia, 
[Cassiod.] mensa Domini, id est beata convivatio, 
saturitas fidei, esca coelestis, de qua dicit Apostolus : 
Qui manducat indigne carnem Domini, mortem 
sibi manducat et bibit (I Cor. x1), quasi dicat : Per 
quid consolata sunt me ? quia, parasti mihi mensam, 
scilicet communionem corporis Christi. [Aleuin.] Et 
hoe in conspectu meo, et non in conspectu impio- 
rum, quia intelligo me debere imitari vestigia pas- 
sionis Christi. Unde in Proverbiis dieitur : Sedisti ad 
mensam divitis, id est Christi, vide quc tibi appo- 
nuntur, scito e te similia debere preparare, id est 
pati, sicut ipse (Prov. xxii, juxta LXX). Unde pro- 
pheta alibi : Quid retribuam Domino? Calicem sa- 
lutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (Psal. 
cxv). Et hiec mensa est adversus 605 qui tribulant 
me, [Aug.] quia impiis indigne sumentibus officit, 
quia judicium sibi mandueant, et bibunt, quia et bona 
indigne sumpta obsunt malis. Tres autem mensas le- 
gimus : prima fuit in lege, secunda in Evangelio, 


Pans v. VERS. Á4. — « Nam et si ambulavero in C tertia in ccelo. De prima ait Moyes in Exodo, ubi le- 


« medio umbrz mortis, non timebo mala quoniam 
« lu mecum es. » 

Nam et si. [Cassiod.| Quinta pars, ubi notatur 
quinta gratia que est quod in umbra mortis non ti- 
met mala, id est pravas persuasiones hareticorum 
et schismaticorum. Quasi dicat : Vere deduxit me 
nam, id est quia e£ ambulavero in medio umbre 
mortis, id est si conversor inter ignaros Dei. Vel, 
in medio umbra mortis [Aug.] id est in. medio vite 
hujus, qua est umbra mortis, quia et caligine pec- 
catorum est obscura, et ad mortem ducit. Vel, in 
medio umbra mortis, [Cassiod.| inter h:wreticos et 
schismaticos qui sunt umbra morlüis, quia figuram 
exitii, id est imaginem diaboli portant. Si inquam 


inter hec ambulavero, non timebo mala occulta vel D 


manifesta, [Aug.] ideo quoniam tu mecum es in cor- 
de per fidem, ut post umbram mortis, ego tecum 
sim per speciem. 

Pans vr. VEns. 5. — « Virga tua et baculus tuus, 
« ipsa me consolata sunt. » 

Virga tua. [Cassiod., Aug.| Sexta pars ubi nota- 
tur sexta gralia, qua est correclio, qui dicitur 
virga et baculus. Virga dicit, disciplinaque est lzvis, 
qu:e sit quasi ad oves. Baculus dicitur disciplina quie 
est forlis, qua fit ad grandiores filios. Quasi dicat : 
Non timebo mala, et vere, nam virga tua et baculus 
tuus, id est disciplina, quie est virga ad oves, id 
est simplices, et infirmos e£ baculus tuus ad grandi- 


gitur mensa posita in tabernaculo juxta introitum, 
superque eam erant x11 panes propositionis de simi- 
lagine, et super singulos patena. aurea cum pugillo 
thuris (Exod. xxiv). De secunda inquit Apostolus : 
Non potestis communicare mense Christi, e! men- 
sc daemoniorum (I Cor. x.). De tertia ait Dominus : 
Ut edatis et bibatis super mensam meam in regno 
meo (Luc. xxi). Prima itaque mensa monstrabat, non 
prestabat, refectionem, secunda satiat, tertia glori- 
ficat. Prima erat in littera, secunda in spiritu, tertia 
in specie. Prima enim docebat, secunda adjuvat, ter- 
tia consummat. Vel, mensam hic accipit doctrinam 
validiorem, qua non parvuli, sed grandiores vescun- 
tur : Quasi dicat : Z& $$ Per quid consolata sunt me ? 
[Aug.] Quia post virram qua adhuc parvulus et ani- 
malis, quasi laetis pascuis alebar, parasti in cons- 
pectu meo mensam, id 4st validiorem cibum, ut 
jam non lacte alar parvulus, sed ad mensam Patris 
accedam grandiusculus. Et per hoc confirmatus sum, 
adversus eos qui tribulant me. 


Pans. vim, IX, VERS. 7. — « Impinguasti in oleo 
« eaput meum ; et calix meus inebrians quam prz- 
« clarus est? » 

lmpinguasti. [Cassiod.] Octava pars ubi notatur 
Octava gralia, quie est unctio capitis, scilicet 
Christi, quod nulla ariditate peccatorum exaruit, 
de cujus unclione czlera letantur membra; [Al- 
cuin.| quia a. capile descendit unguentum in bar- 


245 


bam Aaron, et in oram vestis ejus (Psal. cxxxit) 
Et est, Impinguasti caput meum in oleo, id est 
Christum  implevisti spirituali gratia, de cujus 
plenitudine nos accepimus (Joan. 1). Vel, caput dieit 
vir justus mentem suam. Et est, impinguasti caput 
meum in oleo, [Aug.] id est lwtificasti mentem 
meam spirituali letitia, e£ calir meus. [Cassiod.] 
Nona pars ubi notatur nona gratia, quie est calix 
benedictionis, id est Christi sanguis, qui sic ine- 
briat ut sobrios reddat. Et hoc est, calix tuus, vel, 
meus, tuus quia das, meus quia accipio, inebrians, 
[Aug.] id est dans oblivionem vanarum delectatio- 
num, quam preclarus est. (Cassiod.] Dat enim cla- 
ritalem sterne vite. Nota quod calicem, id est 
sanguinem Christi per se ponit, quasi aliam gra- 
tiam a mensa, id est a carne; cum tamen nec caro 
sine sanguine, nec sanguis sine carne possit esse, 
vel sumi, nec ibi sint duo sacramenta, sed unum. 
[Alcuin]. Sed quia nec caro est sanguis, nec san- 
guis est caro ; et panis in carnem convertitur, et 
vinum in sanguinem, et non econverso, οἱ sub di- 
versis speciebus utrumque sumitur : ideo mensam 
et calicem hic distinguit, velut diversas gratias. 


Pans x, vERs. 8. — « Et misericordia tua subse- 
« quetur me omnibus diebus viti meg. » 


Et misericordia. [Cassiod.| Decima pars, ubi 
notat decima gratia, quie est misericordia subse- 
quens ad custodiam, qui praecedit ad gratiam. con- 
ferendam (57). Unde misericordia tua, Domine, nos 
préveniat et sequatur, prveniat inspirando ; sequa- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXIII. 


2146 


Atur, adjuvando. Quasi dicat : Hac omnia mihi fe - 
cisti, e post hic omnia, misericordia tua subse- 
quetur me, omnibus diebus vite mez, non tum, 
[Cassiod.] id est quandiu vivit in hac mortali vita. 
[Aug.] Non hac subsequatur me ad servanda pre- 
cedentia, sed etiam, 

Vgns. 9. — « Et ut inhabitem in domo Domini, 
« in longitudinem dierum. » 

[Aug.] E£ u£ inhabitem, in futuro in domo Do- 
mini, non manufacta. Et hie, iu longitudinem die- 
rum, id est sternaliter. [Alcuin.] Vel aliter conti- 
nuatur hic versus ad precedentia. Potest enim hic 
versus iste omnibus superioribus jungi. Quasi di- 
cat : Collocasti, educasti, deduxisti, ete. Et hoc 
ideo, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus 
vitz» me: in longitudinem dierum. 

Cantatur iste psalmus in exsequiis defunctorum 
fidelium, quia per gratias hie enumeratas velut per 
quasdam dietas ad vitam ascenditur zternam, quie 
tunc fidelibus optatur et oratur 


PSALMUM XXII: « DOMINUS REGIT ME, 


ET NIHIL. » 


Vzns. 22. — Calix meus inebrians, quam precla- 
rus est. Hbri faciunt finem versus, in eo quod est, 
inebrians, deinde ineipiunt sequentem versum, ta- 
men bonitas, ete. Septuaginta autem junxerunt ad 
eumdem versum 2*1 47 AC TOD presertim cum par- 
licula 3*1» Ton significet bonum, pulchrum, et no- 
tum sit [ psalterium lyrico carmine currere, ut supra 
semel el iterum ostensum est. Bonilatem vero sonat, 
ubi est eum vau sured. quod vocant, ex Rabbi Da- 
vid in libro radicum 2*5 TU». 


COLLATIO IN 


PSALMUS XXIII. 


PSALMI TITULUS : 4 PSALMUS DAVID IN PRIMA SABDATI. » C dicitur 


Domini est terra.Titulus : Psalmus David,in prima 
Sabbati. Prima Sabbati dicitur dies prima post Sab- 
batum (58). Hebrzi namque propter dignitatem Sab- 
bati omnes dies alios appellant nomine Sabbati, di- 
centes primam Sabbati, secundam Sabbati, et dein- 
ceps, sicul gentiles dies appellabant nominibus pla- 
netarum, dicentes diem Lun, diem Martis, diem 
Mercurii, etc. Christiani vero dies appellant ferias, 
eo quod omnibus diebus a servili opere, id est a pec- 
cato cessare debemus. [Cassiod.| In prima autem 
Sabbati, mundus conditus est, et lux divisa a tene- 
bris rebus confusis, atque informibus accipientibus 
formas, et in eadem die Christus depositis mortali- 
talis tenebris, clarificatus est, et homo depulsa pec- 
catorum caligine, restauratus per Christi resurre- 
clionem. [Aug.] De hac clarificatione Christi, et ho- 
minis reparalione, agit hie psalmus. Et est sensus 
tituli : Psalmus iste est Daoid qui hic loquitur in per- 
sona sua, vel Ecclesie. Psalmus dico, agens de cla- 
rificatione Domini, οἱ hominis reformatione, quie 
facta est in prima Sabbati. [Cassiod.] quie Dominica 


(57) Cassiod. in. Collecta Dominiez xvi post Pente- 
costen. 


: eadem quie dies fuit prima in primordiali 
rerum conditione. [Alcuin.] Intentione monet victo- 
rem Christum cum triumpho suscipere [Cassiod.]. 
Modus talis; tripartitus est psalmus. Primo dicit 
totum orbem esse Dei, ut sicut nullus ab ejus impe- 
rio, ita nec a fide ejus sit alienus. Secundo deter- 
minat quibus virtutibus pr:editi sint in Ecclesia, 
ibi, quis ascendet. Tertio, superstitiosos avocat ἃ 
pravitate, ut patulis cordibus Christum recipiant, 
ibi, attollite portas. Propheta itaque a simili praeco- 
nis, qui post triumphum totam terram clamat esse 
victoris resurrectionis Christi gloriam attendens, ail : 

Vgns. 1. — « Domini est terra et plenitudo ejus ; 
» Orbis terrarum, et universi qui habitant in eo. » 
Domini, id est Christi, qui est Dominus dominan- 

D tium, est terra, [Cassiod] id est, Ecclesia fructifera. 
Hec est terra bona, super quam Evangelicum semen 
cecidit, et. protulit. fructum, tricesimum, sexagesi- 
mum, centesimum, e£ plenitudo ejus, id est omnia, 
quibus plena est Ecclesia, scilicet omnes sancti et 
charismata gratiarum. Et he terra, id est Ecclesia, 
non est parva, sed est de toto orbe et de omnibus 


(98) Ex Hier. quiest, 4 ad Hedibiam. 


241 


qui in eo sunt. Unde subdit, et ipsa est orbis terra- 
rum, etin ea sunt universi qui habitant in eo. (Aug.] 
Cum enim clarificatus Dominus annuntiatur in fi- 
dem omnium gentium, tunc et totus orbis fit Eccle- 
sia ejus, id est in toto orbe, et de toto orbe fit Ec- 
clesia ejus. Et merito Ecclesia est Domini. 

Vrns. 2. — « Quia ipse super maria fundavit eum, 
« et super flumina praeparavit eum. » 


Ipse fundavit. [Aug.]id est firmissime stabiliviteam 
super maria, id est super omnes fluctus. seculi, ut 
eos superet, nec sibi noceant; e£ preparavit eum 
orbe [Hier.| id est Ecclesiam, super flumina, id est 
super cupidos hujus s:eculi. [Aug.] Ut enim flumina 
in mare fluunt, ita cupidi homines labuntur in se- 
culum, ethos etiam superat Ecclesia, que victis Dei 
gratia cupiditatibus secularibus ad recipiendam mor- 
talitatem charitate paravit. 


Pans τι. VERS. 3. —« Quis ascendet super mon- 
« tem Domini ? aut quis stabit in loco sancto ejus ? » 
Quis ascendet. [Cassiod.] Secunda pars ubi deter- 
minat quibus virtutibus praediti sunt in Ecclesia. 
Quasi dicat : Orbis, id est Ecclesia, de toto orbe ter- 
rarum est Domini, non tamen ibi est, nisi innocens. 
Et hie dicit sub interrogatione, αἱ attentos reddat. 
Quis ascendet in montem Domini? etc.Velad litteram 
possunt accipi superiora. Domini est terra, quam 
creavit, e£ plenitudo ejus, id est omnia quibus eam 
ornavit. [Hier,] Et non pars terre tantum, imo, or- 
bis terrarum, id est totus mundus, et, universi qui 
habitant in eo, id est omnes incola ejus sunt Domini. 
Et merito, quia ipse super maria fundavit eum et 
super flumina prep., etc. [Alcuin.| id est statuit 
eam ne obruatur a mari, vel a fluminibus. (jui as- 
cendit in montem, quasi dicat, [Hier.|] orbis et om- 
nes ejus incole sunt Domini, [Cassiod.] sed in monte 
jusüiti:& ejus non est aliquis nisi innocens. Et ad 
hoc utitur interrogatione dicens, quis ascendet ? 
[Hier| quasi dicat magno nisu opus est. Quis hic 
ponitur pro raritate, non pro impossibilitate in mon- 
tem Domini, |Aug.] id est in altam justitiam Dornini, 
aut quis stabit postascensum in loco sancto ejus su- 
per maria et flumina parato. [Aug.| id est quis per- 
manebit meo quo ascendet? |Hier.] Quasi dicat: 
Pauci ascendunt, et pauciores, permanent. Multi 
enim ascendunt, qui non perseverant. Deinde prz- 
miss:e interrogationi respondet, dicens : 


Vins 4. — « Innocens manibus et mundo corde, 
« qui non aecepit in vano animam suam, nec jura- 
* vit in dolo proximo suo. » 


Innocens manibus, etc. [Alcuin.] Et dicit utique il- 
lum ascensurum et permansurum, qui est innocens 
ad proximum. [Hier.] Tribus modis, scilicet. manu, 
id est opere, et corde, quod notat ibi, innocens ma- 
nibus et mundo corde et qui est innocens in verbis. 
Et hoc est quod ibi ait, nec juravit in dolo, etc., et 
qui sibi ipsi innocens est. [Alcuin.] Quod ibi dicit, 
qui non accepit, etc. Quasi dicat : Quaeritur quis ascen- 
det et stabit ? ille utique, qui est innocens manibus, 
[Aug.]id est purusin operibus, quia per manus 


PETRI LOMBARDI 


248 


A opera intelliguntur. Et qui est, mundo corde, id est 
mundus in cogitationibus, e£ qui non accepit in vano 
animam suam, id est qui non deputavit animam suam 
rebus non permanentibus et caducis, sed eam sen- 
tiens immortalem, eterna desideravit. Et ideo non 
juravit in dolo proximo suo. Sicut. enim simplicia, 
et non fallentia sunt ceterna, ita se prebuit proximo. 
[Aleuin.] Nil promittit, unde decipiat eum ne dum 
pejus faceret, permittit juramenta simplicia, et do- 
losa prohibet. Et nota quod non ait simpliciter, non 
juravit, sed non juravit in dolo. Ex quo datur in- 
telligi quod permittit juramenta simplicia, et dolo- 
sa prohibet. [Cassiod.] In dolo autem jurat, qui ali- 
ter faeturus est quam promittit; cum perjurium sit, 
nequiler decipere credentem. [Hier.] Ille in dolo non 

pjurat,qui quod cogitat predicat, et opere implet. 
Vel, animam, hic sensualitatem suam accepit. Et 
est, qui suam animam sensualem, id est sensualita- 
tem qua est inferior vis animze, non accepit, id est 
non acceptabilem habuit. In vano, [Gl. int.] id est 
in peccato, [Hier.] qui nullis eam fecibus peccami- 
num post baptismum maculavit. Nec juravit in dolo 
proximo suo, hoc non mutatur.] 


VEns. 5. — Hic accipiet. benedictionem a Do- 
« mino, et misericordiam a Deo salutari suo. » 

Hic accipiet quasi dicat : Debet quisque innocens 
esse et sibi, et proximo, et inde sunt ei hzc premia 
quia, hie, talis ascendit in montem Domini, [Cas- 
siod.| id est in altitudinem justitie et fidei : quod 
quidem est ei a Domino. Et hoc est, quod ait Aic ac- 

( cepit benedictionem a Domino, [Gl. int.] id est per 
Domini benedictionem acceptam, ascendet et stabit 
in alta justitia. Dei. Vel ita, quasi dicat : ille qui 
predicta habet, ascendet. Illa vero non habet a se, 
sed a Deo, quia, hic aecipiel. benedictionem, id est 
predicta bona, a Domino. [Cassiod.] Et hee. bene- 
dietio per misericordiam, non per merita datur, 
quia prius per misericordiam peccata dimittit Deus. 
Et hoc est quod ait : Et accipiet misericordiam, id 
est remissionem peccatorum per misericordiam fa- 
ctam a Deo salutari suo, id est a Christo, et ne putes 
predicta de solo Christo fore accipienda, quia 


Vrns. 6. — « Hae est generatio quzrentium €» 
« eum, qucrentium faciem Dei Jacob. » 


Hec generatio, id est talis est generatio omnium 
communiter, querentium eum vel Deum. Ac si di- 
ceret : Licet singulariter dixerim ascendet, inno- 
cens accipiet : tamen hi tales non sunt pauci, sed 
est generatio, [Cassiod.| id est multitudo baptismo 
renata, et non nisi quaerant Deum. ldeo ait, quze- 
rentium eum. Vel ita continua : Vere benedielio 
erit per misericordiam. Sie enim [Aug.] id est per 
misericordiam nascuntur in baptismo qui quz- 
runteum. Et hoc est : hic est generatio qucren- 
tium eum, non utique pro favore seculari, vel pro 
terrenis opibus, sed quirentium Deum, ita quod 
faciem Dei, [|Rem.| id est praesentiam, et cogni- 
tionem ejus querunt, Dei, dico Jacob [Cassiod.] 
id est qui querunt. Deum ut Jacob quzsivit, Quod 


249 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXIII. 250 


faciunt illi qui ferventiores aliis volunt preponi, A Quis est iste rex glorie? (Cassiod.) Breviter et 


ut eis primatum det sicut Jacob fecit, que prepo- 
suit Esau, cujus primogenita hzreditavit, [Aug.] 
ita et Christiano populo posterius nato dat Deus 
primatum, Judaeis ablatum id est Christum. Unde 
Isaias : Auferam ab Jerusalem caput et caudam 
(158. 1X.) 


Pars nt, διαψαλια, VERS. 6. — » Attollite portas, 
« principes vestras, et elevamini, portze ceternales, 
« et introibit rex gloriz. » 


Attollite, [Cassiod.] tertia pars. Christiana reli- 
gione declarata superstitiosos a pravitate avocat, 
ut patefactis cordibus Christum admittant quasi 
dicat : Et quia nullus ascendit, vel stat, nisi innocens 
et purus : Ergo, o vos principes mundi, et super- 
stitiosi, ut sunt hypocrisiarch:e attollite, vel, tollite, 
id est auferte ab animis vestris portas vestras, (Cas- 
siod.) id est mortis ; quze a principe diabolo positae 
sunt, per quasipse ad corda intrat. Portze illie sunt 
vitia et peccata,quibus locus sit diabolo in cordibus. 
hominum. Et contra illas portas mortis elevamini, 
id est exaltamini, in cordibus hominum, porte cter- 
nales, scilicet omnis gratia, quz veniente Christo 
data est, qui spiritu grati: plenus alios gratia riga- 
vit, ut spiritualia nequitia de cordibus suorum 
pelleret. Elevamini dico, ef sic iníroibit ad corda 
rex glorie, [Aug.] id est Christus, in quo sine su- 


perbia gloriemur, qui precinctus humilitate  su- 


perbiam diaboli, ut fortis athleta expugnare venit. 


VEns. 7. — « Quis est iste glorie ? Dominus 

fortis et potens, Dominus potens in przlio. » 

Quis est iste. [Cassiod.] Interrogat hic Propheta 
non propter suam ignorantiam, sed ad convincen- 
dam Judcorum superbiam et perfidiam. [Alcuin.| Et 
ut amplius Christum commendando, alios ad ejus 
invitet amorem, sic dicens : (Juis est iste rem glo- 
ric ἢ |Cassiod.] Quid intraturus est ad corda? res- 
pondet, describens eum per virtutes, quasi proprio 
nomine dicens : [Cassiod.] Ipse est Dominus absolute 
omnium fortis in rebus, et si cum gladiis eum ce- 
pistis e£ potens, et si Pilato eum tradidistis, Dominus 
est potens in pralio ubi contra diabolum pugnavit, 
et contra Judeos. Ne ergo in pugna, vos Judzai, 
eum superasse putelis, et si adversus eum ad horam 
prevaluisse videamini. 

Vrns. 8. — « Attollite portas, principes vestras; 

» eL elevamini, port zternales, et introibit rex 
« glorie. 
- Attollite, vel, tollite portas, principes vestras, et 
elevamini, portz ceternales, et introibit, etc. Con- 
geminatio est hic. [Cassiod,] Przedieta enim | repetit, 
ut amplius determinet quis sit rex glorie et non 
per singula, ut prius fecerat, dicendo, potens, fortis, 
etc., sed sicut prius priemittens Prophetam interro- 
gationem : 

Vzgns. 9. — « Quis est iste rex glorie ? Dominus 
» virtutum ipse est rex glorise? » 


(99) Ex. Greg. Homil. 8 Evangeliorum. 


totum respondet, scilicet Dominus virtutum ccle- 
stium, id est angelorum, vel virtutum, (Alcuin.) id 
est gratiarum, quia omnibus omnia dat dona; vel, 
Dominus virtutum, (Hier.) id est terrenorum princi- 
pum ipse est rex glorie. Ubi apud nos est virtutum, 
in Hebreo habetur sabaoth, quod interpretatur exer- 
cituum, vel militiarum, vel virtutum, 

Aliter a£tollite vel tollite,etc., principes dicit dze- 
mones, qui principari hominibus volunt. Ait ergo: O 
principes tenebrarum qui primatum in hominibus 
quaeritis, tollite portas principes, id est auferte adi- 
tus cupiditatis et timoris, ne impediant Dominum 
venientem, quos statuistis in animis hominum, ut per 
eos ad decipiendos homines intretis, [Aug.] dum ti- 


p ment non timenda, et cupiunt non cupienda. Et vos 


porte cternales, id est aditus ceterna vitze, scilicet 
renuntiationis szeculi, et conversionis ad Deum, ele- 
vamini, |Gl. int.] id est exaltamini in cordibus ho- 
minum. Et sic introibit rez glorie [Aug.], id est 
Christus in quo sine superbia gloriemur. Qui supe- 
ravit portas mortis, et patefecit sibi celestes januas, 
implens quod dixerat: Gaudete, quoniam ego vici 
mundum (Joan. xvi.) Quis est iste? [Aug.] Pavet 
admirans mortalis natura, dum audit regem glorise 
intraturum, et querit: Quis est rex glorie? res- 
pondet Propheta, ipse es£ fortis e£ potens, quem tu 
infirmum et oppressium putasti. Ipse est Dominus 
potens in prelio, ubi contra mortem pugnavit, con- 
tracta, et. concreta cicatrice, et senties te repa- 
ratam immortalitate reddita. Infirmitate namque 
hominis soluta, quz terris debebatur, ubi cum mor- 
te belligeratum est, firmata est clarificatio Domini. 
Attollite, vel, tollite; egit supra contra damones, 
hinc jam itur in ccclum, id est coelestes angelos al- 
loquitur, qui solebant ab hominibus adorari. Et ex- 
clamat iterum Propheta dicens Vos etiam cce- 
lestes principes tollite portas vestras quas habetis 
in animis hominum, qui adorant militiafn cceli. Ante 
Christi namque adventum permittebant se angeli 
boni adorari illa adoratione qua» dulia est. non la- 
'ria (Gen. xvur, Josue v), ut sibi potius quam. ma- 
lis angelis reverentia exhiberetur ab hominibus 
(59), sed post incarnationem ex humilitate atque 
subjectione, quam debet Domino suo prohibent ho- 
mines se adorare, ut intelligant humanam naturam 


D in Christo super omnem creaturam exaltatam. Unde 


in Apocalypsi angelus dixit Joanni : Noli me ado- 
rare, conservus enim tuus sum, et fratrum tuo- 
rum (Apoc. xxi). Et elevamini portP :ternales, 
id est port cerne justitie, οἱ charitatis et cas- 
litatis, per quas unum verum Deum diligat anima 
et non fornicetur sub multis qui dicuntur dii, et 
sic introibit rex glorie ad mentem ut ad dexte- 
ram Patris interpellet. (Hebr. wu), id est inter- 
pellare pro nobis eredatur. Quis est iste rex glorie? 
(Aug.) Princeps etiam hujus aeris, qui ante. prima- 
tum habebat in homine, miratur et querit: Quis 


251 


PETRI LOMBARDI. 


252 


est iste rex glori: ? Respondet Propheta : Dominus A rex glorie? quibus respondent alie : Dominus vir- 


virtutum scilicet ccelestium, vel terrenorum, ipse est 
rex glorie, etiam supra te glorificato corpore pergit, 
ille tentatus super omnes angelos tendit, ille ab an- 
gelo pravaricatore tentatus. Nemo ergo princeps se 
objiciat nequam, atque intercludat iter ipsius ad 
nos, ut tanquam Deus habitet in nobis, atque cola- 
tur. Vel aliter, attollite, vel tollite. Dicit hec David 
propheta, persona angelorum sibi assumpta, qui 
Christum praecesserunt descendentem ad inferos vel 
ascendentem ad celos, (Angeli ergo praeuntes 
Christum ad infernum dicunt tartareis potestatibus, 
[Hier.] O vos, principes inferni, tollite portas ve- 
stras, id est auferte potestatem vestram, qua usque 
nunc in inferno omnes detinebatis. Et ipsi idem 


precedentes Christum in ascensione dicunt: Et o B 


vos porte zeternales, quz» hactenus eratis clausm, 
scilicet aditus coeli, ingressus paradisi, elevamini, 
id est aperiamini, et introibit rex glorie, id est 
Christus in ccelum. Hic est. summus sacerdos, qui 
in veteri lege semel in anno cum sanguine intrabat 
in sancta sanctorum (Hebr. 1x). Mirantur autem dz- 
mones et quarunt : Quis est iste rex glorie ? |Hier.] 
quasi dicat : Nos rezem nostrum habemus, scilicet 
diabolum. Iste rex glorie, quis est? Respondent an- 
geli Christum praecedentes ad infernum Ipse est 
Dominus fortis et potens, qui mortem vicit et dia- 
bolum ; Dominus potens in przlio, contra diabolum 
principem vestrum, quia alligavit fortem, et nunc 
venit evertere domum ejus et diripere vasa, id est 
confringere infernalia claustra, et educere captivam 
captivitatem. [Hier.] Attollite portas, virtutes, mi- 
nistrze precedentes Christum in ascensione, ad alias 
virtutes cceelestes clamant, ut viam Domino venienti 
aperiant, eique accurant, o principes cceli attollite 
portas vestras, id est reserare culestes aditus ve- 
nienti Domino. Et o vos,portz zeternales elevamini, 
id est aditus coli et cternalis ingressus pateat. 
Aperiantur ztherec janue, et aeternarum aedium val- 
τῷ. Et introibit rex glorie in ccelum ut ad dexteram 
Patris interpellet pro nobis [Aug. Hier.]. Ipse autem 
virtutes angelice, novo mysterio carne induli stu- 
pefacti, querunt cum admiratione: Quis est iste 


tutum, ipse est rex glorie. 

Vel aliter, attollite portas, principes hic appellat 
sanctos, de quibus alibi dicitur : E£ nunc, reges, in- 
telligite (Psal. 1), et Pelrus ait : Vos estis genus 
electum regale sacerdotium, gens sancta (1 Petr. πὴ 
[Gl. int.] Quasi dicat : quia nullus ascendit nisi inno- 
cens et mundus, ergo, o vos, principes, id est fideles, 
qui estis genus electum, regale sacerdotium, attol- 
lite portas vestras, id est amplificate bona opera, 
per que Deus intrat. Elevamini, porte «zeternales, 
et introibit rex glorie. Hzc et sequentia non mutan- 
tur a lectione prim: expositionis usque, attollite, 
ubi est repetitio precedentium, usque ad finem, 


COLLATIO IN PSALMUM XXIII : 
* TERRA. » 


« DOMINI EST 


Vrns. &. Qui non accepit in vano animam suam. 
Quidam vertunt animam meam, alii animam ejus, 
alii animam suam, sicut LXX et Hieronymus. Diver- 
sitas profecta est ex particula Hebraica, qua scri- 
bitur per vau in fine, et tamen punctuatur cum 
hirec, id est, *?Z3 NAPHSCO, VEL NAPHSCI. 

Vrns. 5. — Et misericordiam a Deo salutari suo. 
Hieronymus ex Hebr. habet justitiam, quomodo 
et neoterici translatores reddunt, Verum i33 
TZEDAQAH quandoque accipitur pro eleemosyna, 
quae est opus misericordie. Adde quod corona illa 
justitie, quam reddet Dominus iis qui diligunt 
adventum ejus (II Tim. 1v), et quz respondet bonis 
operibus nostris, plus habet liberalitatis divine et 
grati: quam debiti, juxta illud ad Titum ut : Non ez - 
operibus juslizkie qud fecimus nos, sed. secundum 
suani misericordiam salvos nos fecit. Justitia autem 


D hee, est etiam fides, Dei donum, per quod reddimur 


mirericorditer justi, quia, Hebr. ir, sine fide impossi- 
bile est placere Deo. 


Vrns. 6. — Attollite, portas principes, vestras, 
Hieronymus et c:eteri traduxerunt, levafe, porte, 
capita vestra. Ideoque accidit ob polysemasiam vo- 
culz Hebraice v?N7 RosH, quam nullus Hebreorum 
negat sepe significare principem. Quod autem va- 
riatur terminatio casuum apud Latinos et Grzcos, id 
non perin de sit apud Hebraeos. Quare juxta conse- 
quentiam sermonis, nunc redditur casus unus nunc 
alter, nec prajudicat sententi:& hac aut illa lectio, 
Seu acceperis porias pro primatu terrena cupidi- 
tatis, seu pro quibuscunque peccatis, quz? impediunt 
aditum regni coelestis. 


PSALMUS XXIV. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


Ad te,Domine, levavianimam meam.Titulus : In fi- 
nem,psalmus David. Psalmus iste est consolatio fide- 
lium contra adversa seculi. [Alcuin.] Ecce hec oratio 
Ecclesi:w in hoc seculo graviter afflictze, quasi ora- 
tio populi in Babylone graviter constituti. Hic enim 
Ecclesizloquitur,quasi poenitens graviter flagellatus, 
qui praeponitur aliis ne murmurent in adversis, qui 
in se expertus misericordiam et justitiam Dei, per 
misericordiam blanditur, per justitiam terret. [Cas- 
siod.| Et est hic psalmus primus per litteras He- 
brai alphabeti digestus, et si non per omnes. 


D Quidam enim scribuntur per omnes ; quidam non. 


ΠῚ qui per omnes scribuntur, illos significant 
qui omnibus perfecti virtutibus cantant Dei lau- 
des. Qui non per omnes, minus perfectos lauda- 
tores significant. Et est sensus tituli : Psalmus 
iste dirigit nos in finem, id estin Christum, attribui- 
tur David (Gl. int.) id est Ecclesie, qua hic loquitur 
in persona poenitentis, per flagella correcti. Intentio 
monet in adversis non murmurare, sed ad Deum 
respicere. Modus tripartitus est £» €» psalmus, primo 
petit doeeri vias Dei, quia ad Dominum erectus est 
Secundo orat pro peccatis dimittendis, pro priori- 


533 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXIV. 


254 


bus, et his quz quotidie fiunt, ibi, reminiscere, etc. À viora demonstra mihi, [6]. int.] quasi dicat,quz vi- 


Tertio agit de zeternis, ostendens quomodo ha- 
beantur, ibi quis est homo. Ecclesia itaque ut secure 
valeat petere qua sequuntur, prczemittit de suo desi- 
derio et dilectione quam habet erga Deum, sic ad 
ipsum loquens : O 

VEns. 1. — « Ad te, Domine, levavi animam 
« meam: Deus meus, in te confido, non erube- 
« scam. 

[Hier.| Domine, ego levavi spirituali desiderio de 
terra, a similitudine grani quod in terra ortum sur- 
git in altum. Si vero in imo jaceat, conculcatur, 
atque computrescit, quid? animam meam, [Aug.] 
qua carnalibus desideriis conculcata premebatur in 
terra. Quo levavi? [Cassiod., Gl. int.] ad £e ample- 
xandum et contemplandum. [Alcuin.] Facile terrena 
despicit, qui ad divina conspicienda se erigit; et o 
Deus meus, [Aug.] ego expertus in malis meam in- 
firmitatem, jam in fe confido, non in me, qui prius 
in me confidens volui esse sicut Deus. Unde ad hanc 
infirmitatem carnis perductus de superbia mea eru- 
bui. Jam ergo, in te solo confido. Et ideo, non eru- 
bescam per peccatum quod de me procedat, de eo 
unde confido : quod esset, si illud perderem. Spes 
enim non confundit. Nec etiam per peccatum quod 
fit ex inimicorum suggestione, illud perdam. Et hoc 
est quod ait : 

VERs. 2. — « Neque irrideant me inimici mei ; 
« etenim universi qui sustinent te, non confunden- 
« tur. » 

Nequeirrideant me inimicimei, [Gl. int.]id est non 
pravaleant mihi. Hzc oratio vim enuntiationis ha- 
bet, quasi diceret : Non pravalebunt mihi, quod 
quidem oro, inimici mei, omnis modi, [Aug.] scili- 
cet visibiles et invisibiles, et. prcecipue illi qui ser- 
pentinis atque occultis suggestionibus insidiantes et 
suggerentes ad hac mala me dejecerunt. [Alcuin.] 
Et certus sum de eo quod peto, quia in nullo susti- 
nente patienter fallit. [Gl. int.] Hoc est quod ait, 
etenim universi qui sustinent te,id est qui patienter 
ferunt pondus diei et zestus (Matth. xx), id est prae- 
sentis tribulationis, donec venias, non. confundentur 
per se, vel per inimicos, id est per peccatum a se, 
vel ab inimicis exiens. 


» 


Vrns. 3. — « Confundantur omnes iniqua agentes 
« supervacue. » 


Confundantur. [Gl. int.] Quasi dicat : Sustinentes 
le non confundentur, sed confundantur, hic pro 
peccatis salubriter, vel si hie nolunt, tandem in 
pena eterna. Et subdit, et qui et quare, [Aug.] sci- 
licet omnes iniqui veliniqua agentes, ideo quod ini- 
que faciunt. ad aequirenda qua transeunt. Ideo ini- 
qua, quia supervacue agunt, id est in supervacuis 
laborant, quia omnia sunt vana et infructuosa, quae 
ἃ Deo sunt aliena. 

VEns. 4. — « Vias tuas, Domine, demonstra 
" mihi, et semitas tuas edoce me. » 

Vias tuas, quasi dicat : Non erubescam. Et ne 
hoc fiat, o Domine vias tuas, id est pracepta le- 


B 


G 


D 


sui subsunt, sicut solet manu aliquid demonstrari 
oculis subjectum. [Cassiod.] Vie ergo sunt institu- 
tiones de ordine vite, qui convenit omnibus etiam 
simplicibus. Et semitz? sunt quz occulte et anguste 
sunt, ut est mystica intelligentia legis, quz paucis 
nota est. Unde subdit, e£ semitas tuas, id est legis 
intelligentias angustas et paucis notas, edoce me, 
quasi dicat : Ea quce occulta sunt, et, o Domine, 

Vrns. ὃ. — « Dirige in veritate tua, et doce me, 
x quia tu es Deus salvator meus, et te sustinui tota 
« die. » 

[Aug.] Dirige meerrores fugientem in veritate tua 
ut reete vivam, et pie, sicut veritas tua exigit, e£ 
doce me ipsam veritatem, ut quod credo intellizam. 
Ideo dico, doce, quia per me non novi nisi menda- 
cium. Dislingue, duo petit, dirigi et doceri. [Cas- 
Siod.| Dirige, ad bonam vitam pertinet ; doce, ad 
veram scientiam, in quibus est perfectio. Sequitur : 
Quia tu es, quasi dicat : Ideo fac quod peto quia tu 
es Deus salvator meus, non ego. [Aug.] quia expul- 
sus sum a te de paradiso in longinquam regionem, 
per me redire non possum, nisi occurras erranti ; et 
item etiam ideo, quia £e sustinui tota die, id est toto 
tractatu secularis temporis, reditus meus tuam 
exspectat misericordiam. Duo hic ponit commenda- 
bilia, dicendo, tu es salvator meus, et te sustinui. 
[Cassiod.] Duz enim sunt res, que bonos faciunt, 
scilicet ut Deum salvatorem credamus, et patienter 
retributionem ejus exspectemus. 

Vrns. 6. — « Reminiscere miserationum tuarum, 
« Domine, et misericordiarum tuarum qu: ἃ seculo 
« sunt. » 

Reminiscere. [Alcuin.| Secunda pars, ubi de pec- 
calis prioribus, et de his quz quotidie fiunt, orat, 
per misericordiam antiquis factam, et quia timet 
verum judicem. Quasi dicat : dirigere et docere de- 
bes, quia tu es Deus, et quia sustinui te, [Alcuin.] 
et sic hoc non sufficit, o Domine,tu reminiscere quem 
homines putant oblitum, dum tardas miserationum 
tuarum, |Cassiod.]id est operum misericordie, ef 
misericordiarum tuarum, naturaliter tibi insitarum. 
Miseratio enim proprie est in exhibitione bonorum 
misericordia, qua? naturaliter in Deo est, quz est 
ipse Deus, quc misericordie et miserationes a seculo 
ab initio seculi sunt. [Aug.] Nunquam enim sine 
misericordia fuisti, nec peccanti homini miseratio 
tua defuit : qui etiam peccantem hominem non va- 
nitati quidem, sed in spe subjecisli. |Alcuin.] Ne 
ergo in me fallat, quod ab inilio seculi inceptum 
est. 


VEns. 7. — « Delicta juventutis mee, et igno- 
* rantias meas ne memineris. » 

Delicta. Quasi dicat : Reminiscere misericordim, 
et per misericordiam tuam ne memineris, [Aug.] id 
est, ne serves ad vindictam perpetuam, delicta, qui- 
bus viam zquitatis dereliqui, juventutis mea [Ὁ 85- 
siod.] id est confidentis, | Aug.] et przcipitis auda- 
cie mes ignorantias meas. Vel, ignoranti:e mez, id 
est peccala qua ignoranter feci, vel qua feci ante- 


255 


quam crederem. ([Cassiod.| Delicta enim 
quando derelinquitur scienter via :quitatis. Juven- 
tus non accipitur hic pro zetate, sed pro precipita- 
tionis audacia, qua est tunc, quando color animi 
modestiam excedit. Ignorantias dicit peccata igno- 
ranter facta ; facimus enim quse mala esse nesci- 
mus, etiam post baptismum et fidem. Vel, ignoran- 
tias dicit, peccata ante fidem commissa. |Hier.] 
Vel, delieta juventutis dicit peccata, quae quasi in 
adolescentia gessit, scilicet antequam de domo ipi- 
qui patris, id est diaboli exiret, de quo dicitur : 
Vos ex patre diabolo estis (Joan. vim). Delicta igno- 
rantig, dicit ea quie sunt in parvulis, qui vel origi- 
nali peccato tenentur. Et est, delicta juventutis 
mez, [Cassiod.] id est qua feci adhuc juvenis in 
domo prioris mei, scilicet diaboli. Et delicta igno- 
rantie mez, id est originale peccatum, quod in 
parvulis ne memineris, id est ne serves ad :ternam 
ultionem. 


VEgns. 8. — « Secundum misericordiam tuam 
« memento mei tu, propter bonitatem tuam, Domine.» 


Secundum mise icordiam, quasi dicat : Ne memi- 
neris dico, sed potius memento mei, [6]. int.]id est 
vide misericorditer quam fragilis naturz sim, [Aug.] 
tu cujusopus est misereri, et peccata dimittere.Me- 
mento dico, non, secundum iram qua ego sum 
dignus, [Alcuin.] sed secundum misericordiam 
tuam, quam me quarere dignatus es, qua te digna 
est, quasi dicat : Ut ampla est misericordia tua, ita 
ample miserearis mei. [Gl. int.] Et, o Domine, me- 


mento mei, non propter meum meritum, [Aleuin.] ( 


sed propter bonitatem tuam naturaliter tibi insitam, 
qua omnia ex nihilo fecisti. Distingue inter miseri- 
cordiam et bonitatem. [Cassiod.| Misericordia est 
proprie erga miseros; bonitas erga quoslibet, facit 
autem Deus bonum, et a miseris imploratus, et bo- 
nitate ductus. Nemo enim bonus ex se, nisi solus 
Deus (Luc. xvii). 


VEns. 9. — « Dulcis et rectus Dominus ; propter 
« hoc legem dabit delinquentibus in via. » 


Dulcis et rectus. [6]. int.] Hic fit conversio ser- 
monis ad homines, quibus iste fidelis loquitur, 
ostendens qua fiducia ita instanter petat. Quasi di- 
cat: Hac fiducia peto, quia, Dominus est dulcis, 
[Aug.] quia peccantibus et impiis omnia priora di- 
mittit, ubi est gratia sine meritis, e£ est rectus, 
[Alcuin.] quia post misericordiam vocationis et ve- 
nie, digna in ultima judicio merita requiret. Hoc 
ideo dicit ne lenitas ejus securos nos et otiosos red- 
dat, [Aug.] Et propter hoc, scilicet quia misericor- 
diam przirogavit, ut perducere in viam dabi£ delin- 
quentibus legem |Hier.] id est correctionem, vel cha- 
ritatem, qua junguntur et reconciliantur homines 
Deo, [Alcuin.]| dabit, ita tamen, si sunt in via, id est 
in fide. Vel dabit legem, ut ponat eos; in via, id est 
in preceptis Dei. Vel, dabit in via, hujus vite, ubi 
recte vivendum est vel necessarium est. Et Dominus 

Vrns. 10. — « Diriget mansuetos in judicio : do- 
« cebit mites vias suas, » 


PETRI LOMBARDI 256 


sunt, A Diriget mansuetos in judicio, |Aug.] Qui ei non 


resistunt in judicio futuro,id est non perturbabit in 
judicio eos, qui sequuntur voluntatem ejus, nec re- 
sistunt el. Et docebit hic mites, vias suas, non eos 
qui pracurrere volunt, quasi se melius regere va- 
leant; sed eos qui non erigunt cervicem, neque 
recaleitrant, cum eis jugum leve ponitur et levis 
sarcina. 


VEns. 11. — « Universe vix» Domini,misericordia 
«el veritas ; requirentibus testamentum ejus, et 
« testimonia ejus. » 


Universa : [Aug.] quasi dicat : Quas vias docebit 
eos ? Misericordiam, qua placabilis est,et veritatem, 
qua incorruptus est. Ef universe vie Domini sunt 
misericordia et veritas, [Cassiod., Aug.] que cum 
infinite sint, in his tamen duobus includuntur, quo- 
rum unum exhibet, donando peccata, alterum judi- 
cando merita. Misericordia enim dimittit peccata, 
veritas judicat merita. Ergo universe vie Domini 
sunt duo adventus Filii Dei. Unus miserantis, alter 
judicantis, id est in illis duobus adventibus mise- 
ricordiam et veritatem rnanifeste nobis exhibet. In 
primo, misericordiam ;in secundo, veritatem. Quz 
duo tamen in omni opere Domini simul sunt, et si 
non nobis manifeste appareant. Tenet autem ille 
vias ejus, qui expertus misericordiam deponit su- 
perbiam, nullis suis meritis liberatum se videns, et 
deinceps cavet severitatem judicis. Sequitur : Re- 
quirentibus, etc. Quasi dieat : Dico quod universe 
vie Domini sunt misericordia et veritas, quod et si 
non aliis videtur, apparet tamen requirentibus, id 
est his qui requirunt Zestamentum cjus, |Hier.] id est 
passionem et mortem, per quam redempti sumus, 
et vita promissa, nobis est reddita. Et qui requirunt 
testamentum ejus, [Aug.] id est qui attendunt quie 
in prophetis etin evangelistis testatus est. Illi enim 
intelligunt Christum misericordem in primo adven- 
tu, et judicem in secundo. Qui mites quzxrunt, testa- 
mentum ejus, id est mortem, quando suo sanguine 
nos redemit in novam vitam. Et qui requirunt testi- 
monia ejus in prophetis et evangelistis, ubi creden- 
tibus in mortem suam vitam promittit, incredulis 
vero minatur mortem seternam. 


Vel ita, ab illo loco, dulcis, etc., et legitur totum 
de presenti : Quasi dicat : Hac fiducia peto, quia, 
Dominus est dulcis et rectus. [Cassiod.| Dulcis, 
quia suavia dat; rectus, quia corrigit. Et propter 
hoc quia duleis et rectus, ideo non ex crudelitate, 
sed ex benignitate, dabit legem, correctionis vel 
charitatis delinquentibus, tamen si sunt, in via, fi- 
deli, [Aleuin.] vel ad hoc utsint in via przeceptorum 
Dei. Vel, dabit in via hujus vitze, ubi recte viven- 
dum est. Dabit legem dico, [Cassiod.] et, in judicio 
praesenti, quo judicat cum punit et corripit. Diriget 
mansuetos, ad meliora, [Aleuin.] id est si mansueti 
sint, qui corripiuntur : quod est ex feris domiti, ut 
tollerent patienter flagellum. emendantis patris, mo- 
delam urentis medici. Quod si mites sunt, id est le- 
nis animi, quasi dicat, naturaliter hoc habentes 


251 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXIV. 


258 


docebit eos, vias suas, id est preceptasua, pro quo- Α scilicet timenti legem, id est correctionem, ne jam 


rum neglectu venerunt flagella. Universe, quasi di- 
cat docebit vias, id est praecepta sua. Universe, 
autem vie Domini, id est universa precepta ejus, 
sunt misericordia et veritas, id est plena mise- 
ricordia Ze B et veritate, quod utique apparet requi- 
rentibus lestamentum ejus novum [Cassiod .] quod 
egregie dicitur testamentum, ubi est clara et certa 
promissio h:zreditatis, quod etiam in morte testato- 
ris confirmatur. E£ £estimonia ejus, scilicet testimo- 
nia Veteris Testamenti, ubi fuerunt propheta testes 
promissionum. 

VEgnRs. 12. — « Propter nomen tuum, Domine, 
« propitiaberis peccato meo : multum est enim. » 

Propter nomen tuum, Domine [6]. int.], id. est 
et quia dulcis οἱ rectus, sicut oravi facies, id est 
peccata quae accuso dimittes. [Aug.] Et hoc est, o 
Domine propitiaberis oblato tibi sacrificio spiritus 
contribulatus, [Aleuin.] peccato meo. Et hoc facies, 
propter nomen tuum, propter gloriam tuam, ut lau- 
deris ab homine. Causa ad Dominum refertur. Et 
hoc ideo, quia non negligo, nec extenuo peccatum 
meum : sed puto quod multum est. 

Vel ita : [Cassiod.] quia dulcis es, o Domine propter 
nomen tuum, [Aug.| quod est Jesus, scilicet salva- 
tor, id est ut impleas rem nominis tui, propitiaberis, 
sacrifieio spiritus contribulali, peccato meo, non 
solum ante fidem, sed post fidem commisso. Et ne- 
cesse est enim, [Aug., Alcuin.] id est quia multum 
esi, id est grande est illud peccatum, quia et in via 
fidei non deest offensio. Et ideo nisi per te non de- 


lebitur, qui non solum peccata donas, qua ante C 


fidem, sed etiam illud quod multum est, [Cassiod.] 
id est quotidie fit. Ergo propter nomen tuum parce. 
Hoc ideo dicit, quod non propter se sibi parci pe- 
tere audet, quia quotidie peccatum ejus augetur : 
in quo Cathari refutantur (60). Erat enim quaedam 
secta haereticorum, qui se isto nomine, quasi pro- 
pter munditiam superbissime appellabant, qui pec- 
caloribus veniam peccatorum negat, secundas nu- 
ptias non admittit : mundiores se czteris praedicant. 
Unde et catharos se quasi mundos dicebant, qui si 
nomen suum cognoscere vellent, mundanos se po- 
lius quam mundos vocarent. 

Pans. n, VEns. 13. — « Quis est homo qui timet 
« Dominum ? legem statuit ei in via quam elegit. » 

Quis est homo. [Alcuin.] Tertia pars ubi agit de 
elernis, ostendens quomodo habeantur , laborans 
et orans, ut ipse et totus Israel ab ipsis malis libe- 
rentur. Premittit autem de timore, qui est initium 
sapienti, quasi dicat : Dominus dabit legem ; et 
cum ita sit, vis scire cui dabit ? [Cassiod., Gl. int.] 
Et quasi responsum sit ei ab aliquo, volo addit 
qui est homo, scilicet rationalis. qui timet non se- 
curus de se Dominum ? [Aug.| Timor est, unde 
quis incipit venire ad. sapientiam. Ideoque de illo 
proponit. Et quasi quis diceret : Quare hoc quzris ? 
Respondet : Ecce quare, quia Dominus, statuit ei, 


(60) Ex Isid. vir, etym. 24, quest. 5, cap. Quidam. 


impune peccet. Vel legem, id est completionem legis, 
qua est charitas ei, [6]. int.] dico posito in via 
fidei quam elegit id est quam liber apprehendit, 
vel ut tutam elegit, expertus per flagella non esse 
deviandum ab ea. Et deinde subdit de praemio di- 
cens : Et 

VERs. 4. — « Anima ejus in bonis demorabitur ; 
« semen ejus hareditabit terram. » 

[Cassiod.| Amima ejus, post dissolutionem cor- 
poris demorabiturin bonis, quia etsi non statim 
post corpus habet perfectam beatitudinem, tamen 
in bonis demorabitur, habens simplicem stolam 
usque ad resurrectionis tempus, quando corpus 
clarificabitur. [Hier., Aleuin.| Unde addit, e£ tan- 
dem semen ejus, opus bonum, unde colligitur fructus 
hereditabit terram, [|Aug.| id esthabebis solidam hz- 
reditatem instaurati corperis quando merito boni 
operis quod hic fecit secundum stolam glorificati 
corporis accipiet, interim vero, 

Vrns. 15. — «  Firmamentum est Dominus ti- 
« mentibus eum ; et testamentum ipsius ut mani- 
« festetur illis. » 

Dominus, [Cassiod.] non homo mutabilis, est 
firmamentum timentibus eum, [Aug.| Videtur infir- 
morum esse timor. Sed, Dominus est firmamentum 
timentibus eum, [Cassiod.] quia timor Dei dat fir- 
mitatem, humanus diffidentiam. Et, Dominus facit 
ut testamentum ipsius manifestetur illis, [Aug.] id 
est ut manifestetur illis, hoc quod ipse testatus est, 
scilicet quod gentes et termini terree sunt heredi- 
tas Christi. Vel ita, anima ejus, timentis modo non 
redit in Egyptum ad ollas carnium, ut peccatorum 
tenebris delectetur, sed demorabitur in bonis, [Al- 
cuin.| id est in praeceptis morabitur, quasi in deli- 
ciis. Vel modo, demorabitur, spe, et si non re, in 
bonis futuris. Et semen ejus her., etc. [Hier.] 
Id est merito boni operis sui, id est bene operan- 
do, per quod meretur vitam, excolit terram. [Δ]. 
cuin.| Alia littera, Evam, idest carnem, mortifi- 
cando vitia ejus, et concupiscenlias. Et przeter hzc, 
Dominus est firmamentum, timentibus eum. [Cas- 
siod.] Homo quidem est mutabilis, sed firmat 
Deus timentem ne in malis cedat. Idem sensus cum 
priori. Et testamentum ipsius est hoc, ut manif. 
ilis, [Aleuin.] id est manifestabit seipsum eis, 
D sicut promisil. dicens :Si quis sermones meos serva- 

verit, diligam eum, et manifestabo ei meipsum (Joan. 

xiv). Et ideo, quidquid alii faciant, 

Vzns. 16. — « Oculi mei semper δὰ Dominum : 

« quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos. » 

Oculi mei, [|Hier., Gl. int.] scilicet cordis, de qui- 
bus Salomon : Oculi sapientis in capite ejus (Eccles. 
1D), id est in corde ejus, id est omnes contuitus mei 
semper sunt ad Dominum, ([Cassiod.] quia terram 
non intueor, nec ante me ad pedes attendo, ut 
solent quidam, ne incidant in laqueos, vel faveas. 

Ego vero ad Dominum sursum spectans non timeo 


259 


PETRI LOMBARDI 


260 


terrena pericula, quoniam 1pse quem intueor, evellet Aimitationem eorum [Aug.]| e£ erue me ἃ perplexitate 


de laqueo vitiorum pedes meos, id estaffectus. Vel, de 
laqueo evellet pedes meos, [Gl. int.] id est de pas- 
sione et morte, qui tenet ligatos. Et est per simile 
dietum, tanquam sit incatenatus pede, qui morte 
tenetur. 

VERs. 17. — « Respice in me, et miserere mei, 
« quia unieus et pauper sum ego. » 

Respice ; (Gl. int.] quasi dieat : Et quia oculi mei 
sunt ad te, ergo respice, ete. Vel ita junge, oculi 
mei sunt ad Dominum, mei dico, ita dicentis [Cas- 
siod.] respice in me, aspicientem in te, et miserere 
mei, quia miser sum, et locus est misericordie 
quia unicus sum, [6]. int.] id est non per plura 
distractus, sed in unitate permanens. [Aug.] Nulla 
enim schismata, vel haereses tenent Ecclesiam et 
pauper a mundi rebus, sum ego. Ideo se unicum et 
pauperem dicit, ut Dei misericordiam sibi conci- 
liet. [(Cassiod.] Unieus enim plus amatur, pauper 
plus doletur. Et item alia causa est : quia, scilicet, 

VEns. 18. — « Tribulationes cordis mei multi- 
« plicatze sunt ; de necessitatibus meis erue me.» 

Tribulationes cordis mei multiplicatee sunt, [6]. 
int, Aug.]id est tot sunt calamitates mundi, quod 
earum anxietas pervenit usque ad cor, abun- 
dante iniquitate, et. refrigescente charitate multo- 
rum ; [Alcuin.] et, o Domine, erue me de necessi- 
tatibus meis, id est de adversis, qui necessaria 
suntomnibus qui pie in Christo vivere volunt. 
[Aug.] Ideoque congrue hzc vocat necessitates , 
quia hac necesse est ei tolerare usque in finem, ut 
salvus fiat. Et, 


VEns. 19. — « Vide humilitatem meam et labo- 
« rem meum ; et dimitte universa delicta mea. » 

Vide, [6]. int.] id est gratam habe Aumilitatem 
meam, quia jactantia justitiie non me ab unitate 
abrumpo, e£ laborem meum, [Aug.] quo indiscipli- 
natos mihi admistos  suffero. Ef his sacrificiis 
placatus dimitte universa delicta mea, non ea tan- 
tum quiz feci ante fidem, [Aug.] sed etiam qua 
postfidem per infirmitatem, vel vite hujus cali- 
ginem, admitto. Deinde pro inimicis orat, dicens : 
Et etiam 

VEns. 20. — « Respice inimicos meos, quoniam 
« multiplicati sunt ; et odio iniquo oderunt me. » 

Respice, 
meos, vel quia nescimus quid oremus, sicut opor- 
tet. Potest esse talis sensus; respice iniquitatem 
meam, [6]. int.] id est fae de eis sicutscis, quo- 
niam multiplicati sunt, [Aug.| non solum foris infi- 
deles, sed etiam intus in Ecclesia non desunt falsi 
fratres. [Cassiod.] Et tot hominum perditio sine 
dolore esse non potest. Et ideo pro eis orat, de 
quibus subdit, [Aug.] e£ odio iniquo oderunt me, 
diligentem se. Sed ab eis, 

Vgns. 21. — « Custodi animam meam et erue 
« me ; non erubescam quoniam speravi in te. » 

[6]. int., Cassiod.] Custodi animam meam. Ser- 
vandoin his bonis qus habui, nec decliner ad 


[Cassiod.] id est converte, inimicos D 


qua mihi miscentur. Erue dico, et fae, ut non eru- 
bescam , si forte insurgunt contra me. Et debes 
quoniam speravi in te, non me. Vel ita : Non eru- 
bescam, [Alcuin., Cassiod.| quasi dicat : Dico erue, 
etsinon propter aliud, vel, id est saltem ideo, 
ut non erubescam de hoe, quoniam speravi in te, 
id est ne cedat mihi erubescentiw& quod speravi in 
te. Et ideo erue, quia facti 

VEns. 22. — « Innocentes et recti adhwserunt 
« mihi, quia sustinui te. » 

[Aug.] Innocentes et recti. Bona operatione 
per tribulationes ad/ueserunt mihi,id est non solum 
corporis presentia miscentur, sed etiam consen- 
sione cordis. [Aug., Cassiod.] Mali quidem tolerati 


punt, et non adheserunt mente, sed recti corde 


mihi adheserunt. [Aug.] Et hoc ideo, quia non de- 
feci a bono, sequens illos. Sed, quia sustinui te , 
exspectans ventilationem ultimae messis tus, id est 
judicium. Et tu, o. 

Vrns. 23. — « Libera, Deus, Israel, ex omnibus 
« tribulationibus suis. » 

Deus libera Israel, id est eos qui sunt Israel, 

 [Aug.] id est populum quem ad tuam visionem 

preparasti. Libera, dieo, ex omnibus tribulationibus 
suis qui foris, vel intus sunt. 


COLLATIO IN PSALMUM XXIV : « AD TE, DOMINE , 
€ LEVAVI. » 
Vrns. 2. — Neque irrideant me inimici mei. He- 


broi *5 *2*N wy DN AL IAALZU OIEBAI LI, nel:zten- 


(tur mihi, hoe est de me, inimici mei. Manifestum 


est cacodzemonem non posse revera in se lwtari, 
cum ejus perpetua damnatio, sit abyssus trislitize 
indicibilis; sed ejus gaudium dicitur per effectum, 
quando nos decipit incautos. Gaudere igitur ipsum 
de nobis, est nobis illudere, et ejus irrisio, est 
fallax deceptio, quomodo declaraverunt Lxx, non 
recendetes ἃ veritate Hebraica. 

Vrns. 6. — Et misericordiarum tuarum, que a 
seculo sunt. In Greco ὅτι, id est quia a seculo 
sunt. In Hebraeo etiam *2 10 EsT, -quia. Et ad eum- 
dem modum legit Augustinus in enarratione hujus 
psalmi. Quare videtur vitio libreriorum esse posi- 
tum quc, pro quia, quanquam nihil prorsus incom- 
modatur sententid&. Unde translator ad Campensem 
sic reddidit, imemor sis misericordie et bonitatis 
tuc quibus ab eterno uteris ; et Paraphrasis, revoca 
inmemoriam, Domine, clementiam et benignitatem 
tuam, quibus superioribus seculis, tam liberaliter 
usus es erga tuos. 

Vzns. 7. — Delicta juventutis mec, et ignorantias 
meas ne memineris. In eo quod dicitur ignorantias, 
videtur repugnare significationi vocabuli Hebraiei, 
videlicet yw5 PEss^, quod  deformatur a themate 
yvzPassa. Idque significat ex certa malitia peccare 
et rebellare : quod nemo non advertit opponi igno- 
rantiz&. Sed est quiedam ignorantia que a theolo- 
gis dicitur affeetata, juxta illud psal. xxxv : Noluit 
intelligere ut bene ageret. Et hzec. est periculosis- 
sima. Verumtamen Hieron.ad Cyprianum, inter- 
pretatur de communi ignoratione dicens : Delicía 
juventutis mew et ign., etc. Et iterum, delicta quis 
intelligit ? Et ab occultis meis munda me, Domine, 
et ab alienis parc., etc. Aliena enim nobis sunt 
vitia, que sepe voluntate, interdum ignorantia et 
errore committimus. Et tamen cum non sit volun- 
tas in crimine, error in culpa est. 


261 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXV. 262 


Ee 22 Vgns. 14. — Firmamentum est Dominus ti- À controversiam significat fundat. Et quia, ait Mun- 


mentibus eum : Hieronymus et czeteri Hebraicantes, 
dicunt secretum Deum, elc. An 3*D sop ADoNAr. EL 
si aliquantula sit distantia verborum, eodem tamen 
intelligenti conspirant. Nam ΤῚΣ 500 est arcanum 
consilium quod si dasinfirmis, eos stabilis et corro- 
boras. Adde quod *2* z4sàp apud Hebr. extra 


sterus, non minus requirendum est consilium in 
omni opere, quam fundamentum in zdificio, ob id 
etiam significat consilium inire. Quid ergo vetat 1*D 
sop, notare fundamentum seu firmamentum, cum 
verbum a quo potest deflecti, significet firmat ? Qu:xe- 
dam levicula scientes prztermittimus. 


PSALMUS XXV. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID.» 
Judica me, Domine , Titulus : Psalmus David. 


pecestores. [Aug., Gl. int.] Aliter, scilicet nisi spe- 
raret in Domino, inter malos titubaret, qui etsi ca- 


[Aug.]Per David non accipitur hic Christus mediator p; dunt, iste stat; qui nonin eis,sed in Domino 


Dei et hominum; sed vir perfectus, [6]. int.] qui pe- 
tit in futuro separari a malis, loco, a quibus in prz- 
senti sejungitur merito. Et est sensus : Psalmus iste 
tribuitur David, (Cassiod. Alcuin.| id est perfecto 
viro qui hic loquitur. Intentio hzec est. Psalmus iste 
monet vitari consortia iniquorum, et jungi justis, 
quia ex convictu mores formatur. Modus. Bipartitus 
est psalmus. [Cassiod.] Primo vir justus se dicit 
non habere hic partem cum iniquis, et petit dis- 
cerni ab eis in futuro. Secundo petit ne malis in 
judicio misceatur, ibi, Domine dilexi. Et nota diffe- 
rentiam inter primam et secundam partem. In prima 
enim parum de judicio, et multum de innocentia 
sua agit; in secunda de utroque : pene pariter 
tangit, et in prima, prius de judicio, post de inno- 
« centia sua agit; in secunda econverso. [Aug.] Vi- 
dens ergo vir iste sanctus nunc bonos cum malis 
grana eum paleis, ita ut pauca vel nulla videantur, 
grana, sicut Elias, se solum relictum putavit ( III Reg. 
XIX), orat in futuro localiter dividi, sic dicens : O, 

VEns. 1. — « Judica me, Domine, quoniam ego 
« in innocentia mea ingressus sum; et in Domino 
« sperans non infirmabor. » 

Domine judica me, [Aug.]id est discerne me a 
malis, loco, qui simul suntin Ecclesia nobiscum 
modo, ne simul eamus in ignem zernum. Quod au- 
tem dicit, judica. [Cassiod.] Non est praesumptio 
justi, sed certitudo misericordie Dei, quod ibi os- 
tendit, ubi ait, in Domino sperans. Deinde subdit : 
Non infirmabor, sicut et Apostolus, non ex arro- 
gantia, sed ex spei confidentia ait: Reposita est 
mihi corona justitie, quam reddet mihi justus ju- 
dex (II Tim. 1v, 8). Deinde meritum ostendens sub- 
dit quoniam ego, etc., [Aug.] quasi dicat : Dico, 
judica, quare? ideo, scilicet quia post misericordiam 
quam mihi przrogasti, habeo innocentie mex me- 
ritum, cujus viam custodivi. Hoc est quoniam sum 
ingressus viam morum. ([Gl.int.| Vel, inter pec- 
catores innocentia mea [Alcuin.] non angelorum. 
Sed qualis est hominum innocentia? [Gl. int.] hoc 
&utem dicere non est elatio, sed non ingrati confes- 
sio. [Aug.] Et licet sim innocens et justus, non ta - 
men sic in me, sedin Deo sperabo. Et in Domino 
sperans non infrmabor, id est non titubabo inter 


(61) Ex Greg. lib. 1t Mor., cap. 11. 


sperat. Vel, non movebor, alia littera, localiter, inter 
peccatores. [Aug.] sed permanebo inter eos cor- 
pore, non mente, quod quidam nolunt facere, ut 
boni videantur. Qui vero quasi boni nolunt inter 
malos esse, schismatici sunt, et pejores sunt illis 
οἱ αἱ palee jam ante ipsam ventilationem a vento 
superbi: rapiuntur. 

VEns. 2. — « Proba me, Domine, et tenta me : 
« ure renes meos et cor meum.» 

Proba quasi dicat : Dixi quod innocens et justus 
sum ; sed quia delicta nullus intelligit, ne quid oc- 
cultorum meorum lateat me, proba me, Domine, et 
Lenta me, id est tentationibus proba me [Aug.] id 
est judiea me probatum, non tibi, quia omnia no- 
sti, sed mihi et hominibus, ne quid delicti remaneat. 
[Cassiod.] Ideo dicit, tenta , quia nisi tentaret ne- 
gligentes essemus. [Alcuin.] Et notaquod tentat 
Deus, tentat homo, tentat diabolus, sed aliter Deus, 
aliter homo, aliter diabolus. Tentat enim Deus ut 
erudiat, tentat homo, ut discat quod nescit, tentat 
diabolus ut seducat. [Cassiod.| Dei ergo tentatio pro- 
batio est, qualiter tentavit Deus Abraham. [Alcuin.] 
Attende quod hic perfectus vir precatur tribulationes, 
ne quis de eis murmuret. Unde subdit, e£ ure igne 
tribulationis, scilicet, renes meos et cor meum.[Aug.] 
Adhibe purgatorium medicinale tribulationis delec- 
tationibus meis, ne quid mali delectet me et cogi- 
tationibus, ne quid mali cogitem. Cor namque 
pro cogitationibus, renes, pro delectationibus posuit. 

VEns. 3. — « Quoniam misericordia tua ante 
« oculos meos est; et complacui in veritate tua.» 

Quoniam misericordia, quasi dicat : Ideo dico, 
Ure quoniam misericordia tua ante oculos meos est 
[Aug.] id est non merita mea, sed misericordiam 
tuam, qua talem me fecit. Attendo ne illo igne con- 
sumar. Vel ita, proba me, Domine, et tenta me 
(61), id est prius vires meas inspice, et tunc ut 
ferre valeo tentari permitte, et, Ure renes meos, id 
est meas delectationes, igne verbi tui, de quo Do- 
minus ait, ignem veni mittere in terram (Luc. xim): 
[Aug.] Hoc igne delectationes urit, bonas inflam- 
mando, malas absumendo. Et ure cor meum, id est 
cogitationes bonas illustrando, malas consumendo. 
Ure calore sancti Spiritus, a quo nemo se abscon- 


263 PETRI LOMBARDI 464 


dit. Quoniam misericordiam, quasi dicat : Peto ne 
sinas me tentari supra vires, quod utique facies, 
quoniam misericordia tua ante o culos meos est, id 
est misericordiam tuam toto corde intueor, qu: non 
sinit tentari supra vires. Vel ita junge, quasi dicat : 
Ideo dico, ure, quoniam ipsa ustio est, misericordia 
tua ante oculos meos, id est nihi videtur misericor- 
dia, non asperitas, quia in ea Deum sibi misericor- 
dem cognoscit [Aug., Gl. int.] Et complacui mihi 
intus ubi vides: non timeo si displiceam , ubi ho- 
mines vident. Complacui, dico, in veritate tua, id 
est delectant me bona tua, et placent. Et dici hoc a 
simili. Ita enim sibi intus complacet, quasi quis se- 
pulcrum in speculo videat. Et attende quod non ait 
placui, sed complacui. Cui enim displicet menda- 
cium suum, et placet veritas Dei, placet ipse sibi 
cum illa, et in illa. 


VEns. Á. — « Non sedi eum consilio vanitatis ; 
« et cum iniqua gerentibus non introibo. » 

Non sedi. [Alcuin.] quasi dicat : Complacui in ve- 
ritate, et vere, quia non sedi, et odivi, quod est vi- 
tare mala : et lavabo manus meas, quod est agere 
recta. Et hoc est, non sedi cum consilio vanitatis, 
[Aug.]id est cor non apposui, non consensi, etsi 
intravi corpore. Sedere est consentire cum is qui 
ibi sedent. Quod si praesens es, et hoc non feceris, 
non ibi sedisti. Si absens feceris, sedisti ibi 
corde, quamvis non corpore. Ideo ait, non sedi 
cum consilio vel concilio vanitatis, id est cor 
meum non apposui illis qui provident beali fieri in 
transitoriis, quz. causa est. omnium iniquarum, id 
est iniquitatum. Ac si diceret : Tractatum iniquo- 
rum vitavi, facta etiam nec incepi. Unde subdit e£ 
cum iniqua gerentibus mon introibo, [Cassiod] id 
est conscientiam operis eorum non habeo, id est nec 
etiam incipiam cum eis agere iniqua, etsi inter eos 
sim. Et quia non satis est vitasse, addit : 


Vgns. 5. — «  Odivi ecclesiam | malignantium ; 
« Et cum impiis non sedebo. » 

Odivi ecclesiam. Quasi dicat. Non tantum vitavi 
consilium vanitatis, sed etiam ipsam ecclesiam ma- 
lignantium [(Aug.] id est congregationem malorum, 
quie fit ut veniatur ad consilium vanitatis, odivi. 
Et si de nobis sunt corpore non mente, numero, non 
merito, nomine non numine. E£ cum impiis non se- 
debo, id est placitum non habebo [Cassiod. | Distin- 
gue inter vanos, el malignantes, et impios. Vani 
sunt qui de caducis rebus et transitoriis laborant. 
Impii sunt haeretici, qui Scripturas sacras perver- 
tunt. [Illi superflua quzrunt, hi venenosa, ut quasi 
diversis errorum telis vulnerent corda [Alcuin]. 
Malignantes sunt qui proximis mala agunt. 


Vrns. 6. — « Lavabo inter innocentes manus meas 
« et cireumdabo altare tuum, Domine.» 


Lavabo. Ostenso quomodo vitet mala, subdit quo- 
modo faciat recta. (Quasi dicat : Non consentiam 
impiis, sed potius lavabo manus meas, [Hier.] id 
est paonitendo et confitendo faciam munda opera 
mca. [Aug.) Ego dico conversans inler innocentes 


A mente semper, et corpore sepe, et o Domine, al- 
tare tuum, [Aleuin.] id est mentem meam, vel fi- 
(dem, ubi Deo vota offerentur, [Hier.] quia non est 
locus veri sacrificii extra Catholicam Ecclesiam, id 
est extra fidem catholic: ΕΟ] θεῖς circumdabo, [Al- 
cuin.] id est virtutibus ornabo, [Hier.] ideo inter in- 
nocentes conversabor. 


Vzns. 7. — « Ut audiam vocem laudis; et enar- 
« rem universa mirabilia tua. » 


[Aug.] Ut ego audiam ab eis vocem laudis, id est 
discam qua voce sis laudandus, scilicet quomodo te 
laudem, non me, ut scilicet, non ex ipso bono de me- 
prasumam, sed de te, qui dedisti. [Rem.] Ille ergo 
intelligit. qualiter est laudandus Deus, qui bonum 
suum Deo [Alcuia.] non sibi tribuit. Vel, ut audiam 

B vocem laudis, id est vocem Spiritus sancti, qui do- 
cet laudare te, [Aug.] e£ cum didicero enarrem, id 
est exponam aliis universa mirabilia tua, non mea. 
Vel ita, ut per altare, ccelestis Jerusalem accipiatur, 
quod altare non amplectitur, nisi qui lavat manus 
inter innocentes. Nam multi hoc altare visibile tan- 
gunt indigni, et tolerat Deus pati injuriam ad tem- 
pus sacramenta sua, sed nunquid sic erit Jerusalem 
celestis ? Non, non enim quomodo nunc reciperis 
tum malis intra parietes istos Ecclesie, ita reci- 
pieris cum malis in Jerusalem ccelestem , id est. in 
sinum Abrahae. Ideo dicit iste, lavabo manus, id est 
opera, quibus lotis, cireumdabo altare tuum Do- 
mine, id est amplexabor meo desiderio et spe, et 
in futuro etiam re [Hier. Cassiod.|]. Sublimia tua, 

C scilicet altare cceleste, quo sacerdos noster Christus 
pro nobis introivit. Cireumdabo dico, ut audiam 
vocem laudis tus, qui cantatur ab angelis, [Al- 
cuin.] scilicet Sanctus, sanetus, sanctus, etc. Vel, 
ut audiam vocem laudis tuz, id est vocem qua dices 
infuturo: Venite, benedicti Patris mei, etc. (Matth. 
xv). Et enarrem hic, universa mirabilia tua. Hac 
non mutantur. 


Pans. m. VERS. 8. — « Domine, dilexi decorem 
« domus tue : et locum habitationis glorie tue. » 


Domine dilexi. [Cassiod. Alcuin.| Secunda pars, 
ubi petit ne malis in judicio misceatur, quia non 
eis sed domui Dei concordat, quasi dicat : Lavabo 
manus, circumdabo altare, et hoe ideo faciam, quia 
dilexi, o Domine decorem domus tuc, |Hier.] id est 

D dilexi me facere decoram domum tibi, οἱ locum 
habitationis glorie tuc, [Alcuin.] id est locum in 
quo gloriose habites, ut de gloria et essentia Dei- 
tatis aliquid capiam. Vel ita : Domus Dei ecclesia 
est; decor hujus domus sunt sancti, et iidem sunt lo- 
cus habitationis glorie tus. [Aug.] Et est, dilexi 
decorem domus tua, qui es in sanctis, et si adhuc. 
Eeclesia habet malos, id est dilexi bonos, qui sunt in 
Ecclesia, quorum vita et doctrina ipsa Ecclesia est 
decora. Et locum habitationis, decor domus est 
locus habitationis glorie, id est sancti qui sunt de- 
cor Ecclesie, et sunt locus habitationis glorism, 
quia non suam, sed gloriam Dei quzrunt. Et hoc 
est. Et dilexi locum habitationis gloriz tus, id est 


| 
] 


265 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXVI. 


266 


illos in quibus habitans glorificaris, ut non sibi, sed A ritatis inclinant (Deut. xvr). Unde per Isaiam Do- 


tibi detur gloria. Et ideo non simpliciter dicit, lo- 
cum habitationis, sed addit, gloric tuz, scilicet. ubi 
habitat gloria tua. Vel ita, dilexi decorem domus 
tuze, [Cassiod.] id est bonos actus quibus decoratur 
domus tua, secundum illud : Sic luceant opera ve- 
stra coram hominibus,ut glorificent Patrem vestrum 
qui in celis est (Matth. v). Et locum habitationis 
glorie tue, id est arcanum pectoris, ubi est sedes 
piarum cogitationum. Et quia ita me habui, ergo 
hac retribue mihi : 


É»zb VERS. 9 — « Ne perdas cum impiis, Deus, 
« animam meam; et cum viris sanguinum vitam 
« meam. » 

[Aug., Cassiod.] Ne perdas, in futuro, o Deus, 
animam meam. quz dilexit decorem domus tu: cum 
impiis qui te oderunt, quibus hic mente, non com- 
munico, etsi corpore. Ergo etsi modo simul esse 
pateris bonos et malos, ne simul perdas in futu- 
ro (19). In area pro palea non videntur a longe gra- 
nà; sic et opinio est, abundante iniquitate multo- 
rum, nullum esse bonum, que etiam fuit in Elia, 
quando dixit : Domine, relictus sum solus (III Reg. 
XIX), sed non nocebit bonis in futuro malorum com- 
mistio, quia non errat Deus in judicio, sed singulis 
juxia merita reddet. E£ ne perdas vitam meam cum 
viris sanguinum, | [Cassiod.] scilicet, qui carnaliter 
vivunt, et proximum oderunt. Et ita impii et viri 
sanguinum, illi accipiuntur, qui contra duo prece- 
pta charitatis agunt, et sic donum Dei, quantum in 
se est dehonestant atque maculant. [Aug.] Nam duo- 
bus przeceptis dilectionis, scilicet Dei et proximi do- 
mus Dei decoratur. 

VEns. 10. — « In quorum manibus iniquitates 
« sunt ; dextera eorum repleta est muneribus. » 

In quorum. Ostendit qui sint impii et viri sangui- 
num, hi in quorum manibus iniquitates sunt, |Aug.] 
id est quorum opera sunt iniqua, e£ dextera eorum 
repleta est muneribus id est si quid boni agunt, pro 
muneribus faciunt, pecunie, vel laudis humane 
vel timoris, quo timent divitem offendere ; vel inju- 
ste misericordie, dum quis ne reprehendatur, eo 
quod contra pauperem fecerit opressit justitiam, 
οἱ protulit contra veritatem sententiam, parcens pau- 
peri in mala causa; velita, quasi munus accepit a 
paupere, quod non arguitur contra pauperem fecis- 
se. Sed beatus est qui excutit manus ab omni mu- 
nere. Munera enim exccecant oculos, et vim aucto- 


minusait: ve vobis qui justificatis impium pro mune- 
ribus (Isa. xxxur). Vel, dextra, id est ratio, eorum 
repleta est muneribus, id est przesentibus bonis re- 
munerata est, quasi dicat : Quod eis datum est ad 
obtinendam salutem :zternam, convertunt ad acci- 
pienda seculi dona, zstimantes quizestum esse pie- 
tatem (I Tim. vr). 

Vrns. 11. — « Ego autem in innocentia mea in- 
« gressus sum ; redime me, el miserere mei. » 

Ego autem, [Cassiod.] quasi dicat : In muneribus 
sunt ditati. Ego autem, contra in innocentia mea in- 
gressus sum, id est divitiis innocentiz et spiritualibus 
thesauris ditatus sum. Et ideo ait redime me. Videt 
iste pretium sanguinis Christi, quo mundus redimi- 
tur. Et ideo ait : redime me, [Aug.] id est valeat mihi 
ad remunerationem, vel ad perfectionem liberatio- 
nis pretium tanti sanguinis, e£ miserere mei, id est 
non deserat me misericordia tua in hujus vitz:e pe- 
rieulis ; sed in omnibus me comitetur, quod debes. 
Enim, id est quia. 

Vrns. 12. — « Pes enim meus stetit in direclo ; 
« in ecclesiis benedicam te, Domine. » 

Pes meus, [Aug., Alcuin.] etsi undique scandalis 
concussus, sftefit in directo, id est dilectio mea et 
affectio, quae facile labi solet, non recessit a justitia 
tua. [Cassiod., Alcuin.] Sed stetit immobilis contra 
omnia scandala, tendens ultra, et persistens in di- 
recto. In hoc ostendit se diligere Deum. [Aug.| Dein- 
de subjicit de dilectione proximi, subdens, in eccle- 
siis. [Cassiod.] Quasi dicat : ideo etiam redime me, 
quia si redimis, o Domine benedicam te, non me. 
In ecelesiis, pluraliter dicit, quia multe sunt in 
mundo. [Aug.] Quasi dicat : Dilectioni tuz adjungo 
dilectionem proximi, quia non occultabo eis quos 
vocaslti benedictionem tuam, ut per me benedicaris 
ab illis, qui in eo exemplo atque doctrina informan- 
tur ad benedicendum. Benedicere enim Dominum 
in ecclesiis, est sic vivere, ut per mores cujusque 
benedicatur Deus. Qui enim benedicit Domino, lin 
guis non factis, non benedicit vere. 


COLLATIO IN PSALMUM XXV : JUDICA ME, DOMINE. » 

Vrns.3.—Complacui in veritate tua.Heb. *nz5nnn 
HITHALLACHTHI, id estambulavi. Metaphoram eru- 
dite explicuerunt interpretes. Ambulare enim cum 
Deo, quid aptius sonat, quam illi in studiosa con- 
versatione placere? Sicut. Genesis v, Enoch. ambu- 
lavit cum eo. 


PSALMUS XXVI. 


PSALMI TITULUS : «* IN FINEM PSALMUS DAVID, 
PRIUSQUAM LINIRETUR. » 


Dominus illuminatio mea. Titulus. I. finem psal- 

mus David priusquam liniretur. [Hier.] Titulus iste 

sumptus est de historia libri Regum, ubi legitur Da- 
(49) Ex Aug., in przfat. 2 enarrat. ejusdem ps. 


PATROL. CXCI. 


vid ter fuisse inunctus. Primo in Bethleem a Sa- 
muele in domo patris sui Esai, non utique in regem, 
sed in signum futuri regni (I Reg. xvi). Et ab illa 
die directus est in eum spiritus Domini. Secundo 
inunctus est in Hebron in regem mortuo Saüle, et 


261 PETRI LOMBARDI 268 


regnavit super tribum. Juda (II Reg. 1). Occiso au- A 


inm Hisboset filio Saül, qui super alias tribus regna- 
bat, tertio inunetus est ibidem, ut regnaret super 
universum Israel. (IJ Reg. v). Et ascendeasin Jeru- 
salem, in pace regnavit. Sed dus extrema repu- 
tantur pro una. [Alcuin.] Post primam unctionem 
David hostes habuit. Post secundam in pace regna- 
vit. Huic historic alludit titulus. Sed quia omnia in 
figura coutingebant illis (I Cor. X), sciendum quod 
olim du: persone ungebantur, [Aug.] rex scilicet et 
sacerdos, in quibus signifieabatur unus Christus rex 
et sacerdos : Rex, quia nos regit et ducit ; sacerdos. 
quia pro nobis interpellat, et sacrificium Deo obtu- 
lit, non aliud quam seipsum. Nos vero sumus cor- 
pus Christi, et in eo Christus sumus, quia omnes 
ungimur de ejus plenitudine unctionis, a qua dicitur 
Christus. Dieitur enim a chrismate Christus. Et 


ideo Christum accipientes omnes, in illo et Christi, 


et Christus simus, quia quodam modo totus Christus 
caput est et corpus. Et sieut David prius fuit unetus 
in signo, deinde bis in regem, atque ille ἀπὲ un- 
ctiones pro una reputantur, ita et nos prjus inun- 
gimur, hic insigno futuri regni, dum Spiritus san- 
cti gratiam in baptismo et in aliis sacramentis per- 
cipimus (Rom. v1); secundo autem in futuro inun- 
gemur in reges, quando libertatem glorie filiorum 
Dei, et redemptionem corporis nostri recipiemus. 
Et sieut David post primam unctionem hostes ha- 
buit, post secundam in pace regnavit ; [Alcuin.] ita 
et nos post sacramentalem unctionem sub hostibus 
laboramus et gemimus adoptionem filiorum exspe- 
ctantes (Rom. vni). Post secundam quiescemus. Et 
sicut David bis in regem unctus est, ita et unctio glo- 
rificationis nostre qua in reges ungemur, gemina 
est stola, scilicet animae et corporis. Sed hie due 
quasi pro una reputantur. [Aug.|] Nobis ergo modo 
est unctio in sacramento, quo praefiguratur quid 
futuri sumus. Et ideo dicitur, priusquam liniretur. 
Et est sensus tituli : [Gl. int.] psalmus iste, dirigens 
nos in finem futur: consummationis, attribuitur 
David, id est cuilibet fideli. Psalmus dico, agens de 
hoc quod est, priusquam liniretur, secunda, id est 
de eo quod est ante perfectam unctionem antequam 
hostes habuit. [Aug.] Unde in sacramento, id est in 
sacramentali unctione iste fidelis gemens et labo- 
rans, ut in re gaudeat ; hic loquitur quiddam inef- 


[Glint.] Dominus habitans in me, est illuminatio 
mea, [Aug.] vel lux mea, contra tenebrasignorantize 
me. [Hier.] Non ego mihi sum lux, sed ipse qui illu- 
minat omnem hominem venientem in hunc mundum 
(Joan. 1). Et ipse est salus mea contra infirmitatem, 
[Aug.] ut jam possim resistere peccato. [6]. int.] Et 
est ac si diceret, Dominus et notitiam suam dedit et 
salutem, quem ergo timebo ? nullum, quia nullus po- 
test contra eum. Et 

Vrns. 2. — « Dominus protector vite mee;a 
« quo trepidabo ? » 

Dominus est protector vitem mec, [Alcuin.] id est 
dat mihi vitam virtutum, [Aug.] quam et protegit, 
dum omnes impetus el insidias repellit, [Cassiod.] 
sine cujus protectione omnia dona ejus perduntur. 


p Non ergo satis est dare, nisi eiiam et protegat. Ideo 
y non ait dator, sed, protector vitze mezx. Vel quia 


Dominus protegit, ergo a quo homine, vel a quo, id 
est a qua re, £repidabo, id est quem vel quid trepi- 
dabo? [Aug.] quasi dicat : nec aliquem nec aliquid. 
Ad potentissimum enim omnium omnipotentem per- 
tineo, qui illuminat, salvat et protegit. Ideo nullum 
timeo, preter ipsum, ambulans in lumine gratice fir- 
mus. Vel de futuro possunt hi duo versus accipi, et 
in primo quidem versu notat sabbatismum anime ; 
in secundo sabbatismum corporis, in cujus rei figu- 
ra, ut predietum est, precesserunt dua extrema 
unctiones David (20). Hoc idem quoque significavit 
in tabernaculo Domini unius cubiti tabula secta per 
medium, in occidentalis lateris angulis posita, qua 
duos parietes tabernaculi hine inde excipiebat, atque 
cum fronte occidentali jungebat, quia fideles de 
utroque populo sperant se habituros geminam glo- 
rificationem post oecasum corporis : propterea per- 
severant constanter in bono usque in finem. Et hoc 
est, Dominus erit illuminatio mea, vel lux mea, post 
hanc vitam, et salus mea, secundum animam quam 
glorificabit et illuminabit, ut videat Deum facie ad 
faciem. Quem ergo tune timebo ? Quasi dicat nul- 
lum. Quis enim est quem timeat anima in qua ha- 
bitat Deus! Deinde subdit de sabbatismo corporis. 
Et Dominus est protector vite mes, [Aug.] id est 
proteget me vita immortalitatis. A quo ergo trepi- 
dabo? quem trepidet caro cum induerit incorruptio- 
nem ? Nullum. 

VEns. 3, — « Dum appropiant super me nocen- 


fabile se desiderare, ostendens pro quoomnia tolerat. D « tes, ut edant carnes meas. » 


Intentio. Monet ne quis post primam unctionem 
torpeat, sed ad secundam se diligenter paret. Mo- 
dns. Bipartitus est psalmus, [Aleuin.] Prius agit de 
prima unctione, per quamcertifieatur secunda. |Cas- 
siod.] Secundo dicit quis labor et gemitus sit ante 
secundam, ui possit haberi, ibi Exaudi, Domine. 
[Aug.] Fidelis ergo prima inunctione inunctus, tan- 
quam tyro Christi ait : 

Vrns. 1. — « Dominus illuminatio mea et salus 
« mea : quem timebo ? » 


Dum appropiant. Hie ostendit quare non timeat, 
et jungitur haee littera cum precedenti, secundum 
primam sentenüam, sic quasi dicat : nec aliquem 
nec aliquid timebo, quia qui persequuntur me, sci- 
licet nocentes et inimici mei cadunt, nec tollunt nisi 
carnes; illis finitis, ero spiritus, id est spiritualis. 
Et hoc est quod ait, dum appropiant, etc. Secundum 
aliam sententiam de futuro sic junge, Dominus pro- 
teget me in futuro, [Aug.] et vere, quia jam hoc fa- 
cit, quod, nocentes cadunt. Et hoc est quod ait, 


(20) Ex Beda in Exod. xvi. Quodve fueritaliqua tabula per medium habetur ex Joseph., lib. ur Antiquit., cap. 7. 


269 


dum appropiant, etc. Ordo verborum talis ; nocen- 
tes, voto suo scilicet, et si non effectu, infirmati 
sunt, et ceciderunt ; et hoc, dum appropiant. [6]. 
int.] Bene hoc dicit, quia jam in se ipso eos sentit. 
Appropiant dico, super me, [Aug.] scilicet. ut se 
mihi przeferant insultantes : quod vertit Deus in me- 
lius, u£ scilicet maledico dente, non me sicut vole- 
bant, sed carnalia desideria consumant. Unde sub- 
dit, u£ edant carnes meas. Et est hic ut effectivum 
vel consecutivum, non affectivum, quia non ipsi hoc 
affectu appropiant , sed de illis consilio Dei efficitur, 
ut non animam l:xdant, sed carnes edant, id est car- 
nales concupiscentias perimant. 


VERS. 4. — « Qui tribulant me inimici mei, ipsi 
« infirmati sunt et ceciderunt. » 

Qui tribulant me. [Gl. int.] Quasi dieat non solum 
qui videntur amici blandis volentes decipere ca- 
dunt, sed etiam manifesti inimici mei, qui ex odio 
aperto tribulant me ipsi infirmati sunt, et cecide- 
runt,[Aug.] ineo quod male defendebant, ut £» A 
jam credant meliora. [Hier., Aleuin.] Dum enim 
Christus carnem accipit, inimici nutantes facti sunt 
in his quz? prius defendebant. Et post, ceciderunt, 
id est colla sua fidei subdiderunt. Et accipitur in 
bono. Vel in malo potest accipi : ipsi infirmati sunt, 
id est debilitati, paulatim, et ceciderunt, [Alcuin.] 
id est ad ruinam anim pervenerunt. Vel ita, ut 
eosdem per nocentes et inimicos accipiamus, hoc 
modo ;nocentes, scilicet inimici mei qui tribulant 
me, etc. Hoc non mutatur, ea intentione, id est fine 
et desiderio, ut edant carnes meas, [Cassiod.] id est 
ut delectentur in morle mea carnali. Crudelitas ini- 
micorum hie notatur, qui carnes lacerant, animas 
ledere non valentes. Ideo non sunt timendi, secun- 
dunt illud : nolite timere eos qui corpus occidunt 
(Matth. x). [Hier.] Quid ergo nobis faciunt mali ? 
possunt auferre spem? possunt tollere quod dat 
omnipotens ? [Aug.] Si auferri potest datum, vinci- 
tur dator. Sed sieut non vincitur qui dat, sic non au- 
fertur quod donat. Non ergo timeamus nisi Domi- 
num. Quidquid alius fremat, quidquid alius super- 
biat contra nos, non timeamus. Et, dum mali appro- 
piant, ipsi infirmati sunt, et ceciderunt. Ergo ac- 
cepta tanta fiducia. 


Vrgns. 5. — « Si consistant adversum me castra ; 
non timebit cor meum. » 


Si deinceps consistant adversum me castra, [Aug., 
Cassiod., Gl. int.|] id est contradicentium  con- 
spiratio, hostium molimina, cor meum, [Aug.] id est 
ralio restituta, 20n timebit ut ad. eos transfugiam. 
Et etiam 


Vgns. 6. — « Si exsurgat adversum me prelium 
« in hoc ego sperabo. » 

Sipreliwm, [Aug., Cassiod.] id est persecutio 
scieculi, scilicet conflietus persequentium, exsurgat, 
[6]. int.] seilicet subito, vel in immensum crescat ad- 
versum me, [Cassiod.| ego cui Deus protectorest in 
hocprelio sperabo in Domino, [Aleuin.] scilicet, 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXVI. 


2708 


À spem victorize habebo in Domino, et spem remune- 
rationis zeternze. Et merito quia 


Vrns. 7. — « Unam petii a Domino, hane re- 
« quiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus 
« diebus vitz? mez. » 

Unam petüi,ete. [Aug.| Velin hoe, id est in hac 
una pelitione, quam cogito, Ego sperabo, id est 
figam spem meam, unam enim petii. Cum autem 
deberet dicere neutraliter, unum petii, dixit, unam 
petii, utens adjectivo feminino pro substantivo, 
secutus usum vulgaris locutionis qua solemus di- 
cere, duas habes, non duo, et unam tibi dabo, non 
unum. [Hier.] Hoc modo, inquit, unam, scilicet 
rem, id est ipsum Deum, peftiia Domino. [Cassiod.] 
Mali quidem multiplieia querunt, ego tamen unam. 

B Et hanc requiram ideo, ut omnibus diebus viti? mea 
habitem in. domo Domini, [Aug.] scilicet in przesenti 
Ecclesia, id est ut quandiu vivo nulla adversitas me 
excludat ab unitate fidelium, qui unitatem οἱ veri- 
tatem Dominiez fidei, per orbem terrarum tenent, 
sed in ea semper permaneam. Et 


VEns. 8. — Ut videam voluntatem Domini : et 
« visitem templum ejus. » 


[Cassiod.] Ut videam voluntatem Domini quam 
videt qui precepta intelligit. Et est, ut videam vo- 
luntatem Domini, id est priecepta. ejus spiritualiter 
intelligam, e£ visitem mente, et si non oculis cor- 
poris, templum ejus [Alcuin.| id est corpus Christi 
quod est templum divinitatis. Vel visitem templum 
ejus, [Hier.| id est, me faciam templum ejus, qui 
non requiescit nisi super humilem et quietum (Isa. 
LXvI). Quod potero, quoniam abscondit me in ta- 
bernaculo, etc. 


C 


Vel ita: unam petii duasi dicat : Unam petitionem 
a Domino petii, et hanc requiram omnibus diebus 
vite mec. Et quc sit illa petitio, ex ponit, [Aug.] scili- 
cet Ut inhabitem in domo Domini non manu facta, 
scilicet in ccelesti Jerusalem, ubi nihil mali est. Ad 
hoc volo ibi esse, u£ibi videam voluntatem Domini, 
sicut est. [Aleuin.] Ibi enim voluntas Domini in ho- 
mine plenius fit quam hic. Unde dicitur : Fiat vo- 
luntas tua, sicut in celo et in terra (Matth. v1,) id 
est, sicut in angelis fit et in sanctis qui nunc tecum 
sunt, ita fiat et in aliis hominibus, ut in nullo a 
tua voluntate, sicut modo fit, dissentiant. E£ visitem, 
id est eum desiderio et frequentia videam, templum 
cjus, id est Jerusalem ccelestem, seilicet conventum 
calestis curie, vel humanam Christi naturam, in 
qua velut in templo habitat Divinitas. Quod hac 
fiducia peto, quoniam abscondit me, etc. Vel ita, 
unam petii. Et accipit unam et domum pro eodem, 
scilicet pro ecelesti Jerusalem. Ait ergo, unam petii 
a Domino, et hane requiram. [Aug.] H:»c una est 
domus slerna, in qua semper maneatur, [Alecuin,] 
ubi sunt zeterni dies, de quibus dicitur, E£ anni tui 
non deficient. Unde subdit, ut inhabitem in domo 
Domini non manu facta. Omnibus diebus vit:e mese, 
in est :ternaliter. Cur ubi ? Uf contempler delecta- 
tionem Domini. [Aug| Alia littera, id est eo fine. 


21 PETRI 


ut demum appareat mihi spes desiderabilis, quam 
facie ad faciem videam, quod est verum bo- 
num. Et ut protegar a templo sancto ejus, id est 
induar immortalitate effectus templum ejus. Alia 
littera habet ; E£ protegat templum ejus, vel pro- 
teget templum ejus, que non variat preceden- 
tem sensum, sed confirmat hoc modo : ideo habitare 
volo semper in domo, ut contempler delectationem 
Domini, id est fruar contemplatione ipsius summi 
boni, incommutabilis, zternij ἃ quo omnia bona 
sunt ut securius fruar deliciis. Et ut nulla me mo- 
lestia contingat, nullaque suggestio avertat, prote- 
getipse metemplum ejus. Non solum ergo con- 
templari volo ipsum, sed etiam ut metemplum suum 
protegat, dando impassibilitatem. Alterum horum 
pertinet ad glorificationem mentis, alterum ad cla- 
ritatem corporis. Ibi perfectio gaudii est, hic incor- 
ruptio sanitatis : Qu:e duo etiam in primis versibus 
psalmi distinximus. Ideo autem hac mihi in finem 
prestat. 

Vzns. 9. — « Quoniam abscondit me in tabernaculo 
« suo in die malorum ; protexit me in abscondito 
« tabernaculi sui. » 

Quoniam abscondit. [Aug.| Et ideo non temere 
peto unam etsi peccator sim abscondit me dico in 
tabernaculo suo, id est dispensatione incarnati Verbi, 
[Cassiod.) ibi abscondit me ne viderer a quzrenti- 
bus me inimicis, ut figuraliter David cum fugeret 
Saülem, abscondit se in latibulis ne videretur (I Reg, 
xxiv). [Aug. Hier.] Tabernaculum autem deitatis es 


caro Christi, in qua debellavit aereas potestates, in (1 


qua per fidem et spem me occultavit ne mihi noceant 
mala szculi. Unde apostolus ait : Nunc vita vestra 
abscondita est cum Christo in Deo (Col. n), [Aug.] 
quia nunc per fidem et spem occulturum jam sumus 
cum Christo in conspectu Dei. Abscondit dico in. die 
malorum hominum , id estin diepresenti, quo mali 
florent. Vel, in die malorum, [Gl. int.] id est tempore 
tentationum, quibus mortalis vita mea subjacet 
[Aug.] ibi sunt dies vite mex. [Gl. int.] e£ protexit 
me ne lederer, in abscondito tabernaculi sui [Cas- 
siod.] id est in secreto divinitatis, ubi semper est 
animus justi. Et 


VEns. 10. — « In petra exaltavit me : et nunc 
« exaltavit caput meum super inimicos meos. » 

In petra exaltavit me. [Aug.] 4 simili imperato- 
rum superiora loca suis militibus providentium, hoc 
dicit : ita et Dominus, in petra, id est infirmitate vir- 
tutum. Vel in Christo exaltavit me secundum promo- 
tionem qua de virtute in virtutem progredi, et quasi 
extra homines me fecit. E£ nunc dicit. propheta re- 
spiciens ad tempus suum, in est ante tempus | incar- 
nationis, ezaltavit caput meum [Cassiod.] id est, 
mentem super inimicos meos, id est super vitiosos 
appetitus. Vel, nunc, scilicet dum dies malorum est. 
Et ideo magis mirum, exaltavit caput meum — super 
inimicos meos, id est ita illustravit. mentem meam, 
ut privideam damnationem malorum futuram. De- 
inde pro his beneficiis gaudium suum subdit, unde 


LOMBARDI 2712 


A item certus est, id est per hoc gaudium ostendit se 
certum de secunda unclione sicut per przdieta. 
Non enim gauderet nisicertus esset. Subdit verum 
gaudium dicens : 


Vgns. 11. — « Cireuivi etimmolavi in tabernaculo 
« ejus, hostiam vociferationis ; cantabo et psalmum 
« dicam Domino. » 

Circuivi, quasi dicat: Preedicta fecit mihi Dominus, 
et post haee. omnia cireuivi, id est omnia beneficia 
memorie dando pertractavi e£ non ingratus immo- 
lavi in tabernaculo ejus, [Aug.]id est ecclesia toto 
orbe diffusa hostiam vociferationis vel jubilationis, id 
est laudis ineffabilis, ut deficiente sermone sola ju- 
bilatio restet, et de reliquo cantabo Domino, scilicet 

B fecunditate contemplationis, e£ psalmum dicam, id est 
opus manifestabo. [Aug., Cassiod.] Et est sensus : 
corde l:tabor Domino, et opere et verbis gloriam 
Dei pradieabo, et factis. 


Aliter ab illo loco, Protexit me 1n abscondito ta- 
bernaculi sui. [Aug.] Ita dicit, in abscondito, quasi 
dicat Mult sunt partes ejus, scilicet forinsecz et 
penetrale, quod utique ita est. Nos enim sumus 
quasi forinseci, qui per adoptionem sumus filii. Ipse 
sacerdos Christus, est absconditum tabernaculum, 
in quo vita nostra abscondita est. Corpus ergo etiam 
et caput, id est tota Ecclesia, unum tabernaculum 
est, cujus penetrale Christus est, quem mox vocat 
petram, eum ait: [n petra. Etest 'sensus : protexit 
me in abscondito tabernaculi sui, id estin Christo, 
in petra, id est in eodem Christo, exaltavit me et 
nune, [6]. int.]id est in presenti antequam veniam 
ad domum, exaltavit caput meum, id est Christum, 
super inimicos meos. Etsi enim adhuc patior, 
Christus supra est, qui est pignus nostre exaltatio- 
nis. Vel, protexit me in absc. tabern. sui, id est in 
corde credenti ad justitiam. Et ut palam fieret ad 
salutem, quod credidi, in petra exaltavit me, id est 
in sua firmitate fecit eminere confessionem meam. 
Et nune, in hae vita, ubi corpus mortuum est 
propter peecatum, exaltavit caput meum, id est 
mentem, super inimicos meos, id est vitia, quia 
mens mea servitlegi Dei, non est captiva sub lege 
peccati. Et ego non ingratus, quasi materiam lau- 
dandi Deum quzrens, circuivi, id est circumspexi 
animo omnia creata, et universa dicunt, Deus me 
fecit ; me cuneta delectant, in quibus artifex com- 
mendatur : undique resonant omnia conditorem. Et 
ips: species creaturarum quasi quzedam voces sunt 
creàtorem laudantium. Et in his tanta laus Dei in- 
venitur, quze verbis non potest dici. Unde subdit, 
et immolavi in tabernaculo ejus, id est Ecclesia 
catholiea, hostiam  jubilationis, id est ineffa- 
bilis laudis. Jubilus enim gaudium vel laus est, quod 
verbis explicari non valet, sequentia non mutantur. 
Vel, circuivi, id est. consideravi fidem orbis terra- 
rum in quà caput est exaltatum, super inimicos 
meos, quod est honor Ecclesie in eo exaltatz. Et, 
inipso tabernaculo ejus, id est in Ecclesia toto 
orbe diffusa, immolavi hostiam  vociferationis vel 


273 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXVI. 21: 


jubilationis, id est inneffabiliter laudavi Dominum: 
Vel, cireuivi id est consideravi orbem credentem, 
idem sensus cum przcedenti, sed mutatur quod se- 
quitur. [Aug.] Accipitur enim per tabernaculum 
Christi incarnatio et passio, in qua diabolum ex- 
pugnavit. Et hoc est, n tabernaculo ejus, id est meo, 
quod Dominus pro nobis humiliatus est, dum illud 
attendo. Immolavit hostiam. vociferationis, id est 
gaudens laudavi eum, tali enim hostia delectatur. 
Vel, circuivi. a simili boni militis hoc dicit, qui sol- 
licite castra custodit, nec ubi sit aditus hosti. Sic, 
iste ait, circuivi, quasi dicat : Quia se mihi probuit 
ducem, ego me illi prebeo militem, ut pro eo certem 
contra hostes, caute servando mcenia menlis mec. 
Et in tabernaculo ejus, id est in Ecclesia, immo- 
lavi, ete. Non mutantur. Vel, circuivi, id est mentem 
meam exquisivi, ut omnes voluntates ejus implerem. 
Reliqua non mutantur. Vel, cireuivi. [Hier.] id est 
exempla praecedentium sanctorum circumspexi , 
quibus informarem vitam meam. Et ibi ineflabilem 
laudem inveni. Unde subdit, et immolavi in taber- 
naculo ejus, etc. Non mutantur. 


Pans m. VEns. 42. — « Exaudi, Domine, vocem 
« meam qua clamavi ad te : miserere mei et exaudi 
« me. » 


Exaudi. [Cassiod., Aleuin.] Secunda pars, ubi 
ostenditur quis labor, quis gemitus, et oratio fit 
ante secundam unctionem, ut possit haberi : quam 
et sibi spiritu prophetie promittit ibi, credo vi- 
dere, [Aug.] quasi dicat : In futuro habebo unam, 
cum dilectionem Dei contemplabor, cum in corru- 
ptione protegar, ante autem £» £» quam gaudeatur in 
illa una, est gemitus miserorum, et oratio indigen- 
tium. Et ideo ego inter alios gemens et orans, cla- 
mo, o Domine, exaudi. |Alecuin.] Vel ita jungitur 
littera per omnia predicta : certus pelil unam, et 
adhue petam. [Aug., Gl. int.] Et tu, o Domine, 
exaudi vocem meam interiorem qua clamavi ad te 
forti intentione pro illa una ; e£ miserere mei, ut cum 
merito meo misericordia tua sit, qua in illa una 
sim, e£ exaudi me. [Cassiod.] De illa una preces in- 
culcat, cum ait, exaudi, miserere mei, quia quanto 
plus accepit, tanto ardentius appetit : desiderio enim 
non est finis οἱ satietas. 


VEns. 13. — « Tibi dixit cor meum : exquisivit 
« te facies mea ; faciem tuam, Domine, requiram. » 


Tibi dixit. (Cassiod., Aleuin.] Quasi dicat : Ideo 
exaudi, quia cor meum dizit tibi,id est desiderium 
cordis quod Deo loquitur. Vel ratio a te docta tibi 
confabulatur de illa una, non aliud quam doces, 
pertraetat. [Aug.] Vel desiderat, nec me ostentavi 
hominibus, sed in corde ubi tu solus audis, dixi, 
quid ? hoc, scilicet, exquisivit fe, non aliquid extra 
te, facies mea, id est priesentia mea luam. exquisi- 
vit. [Aleuin.] Vel pulchritudo mea qua sum notabilis 
exquisivit tuam, qua est una, de qua supra, ut con- 
templer delectationem Domini, faciem tuam, |Aug., 
Cassiod.] quasi dicat : Exquisivi, et o Domine, fa- 
ciem tuam requiram, id est huie inquisitioni perse- 


A veranter instabo. Ut autem inveniam quod quzero, 


tu Domine. 

VEns. 14. — « Ne avertas faciem tuam a me- 
» ne declines in ira a servo tuo. » 

Ne avertas in futuro faciem tuam a me, quia non 
est in manu mea obtinere quod peto, et ne declines 
in futuro in ira a servo tuo, |Aug.] ne te quaerens 
in malum incurram. Tu es enim una quam peto, nil 
aliud volo habere nec timeo perdere nisi unam. Ve- 
hementer iste vir sanctus fixit desiderium et petitio- 
nem suam in hac una ; aliud non petit, una sufficit 
ei. Alius petit hzec bona temporalia a Deo et de da- 
tis gaudet ; hic non nisi una. Alius habens hec bona 
timet iratum, ne tollat ea ; iste non putat iram nisi 
si avertit vullum suum Deus ab eo. Etiam si quid 

pin eo vindicet, nil divinius poterat dicere. Vel de 
praesenti potest hoc accipi ne declines, quasi dicat : 
Oro ne avertas faciem in futuro : propter quod in- 
terim, ne declines in ira a servo tuo. Non simplici- 
ter dixit, ne declines, sed addit, in ira, a quibusdam 
enim declinat in ira, a quibusdam non in ira. Non in 
ira declinat, quando a peccatis faciem avertit, ut ea 
deleat, non ab ipso peccante, ut eum perdat : in 
ira declinat, quando peccanti non indulget. [Aleuin.] 
Vel non in ira declinat, cum labi aliquem sinit, ut 
cautior et fortior surgat. Secundum quod, sic ex- 
pone : Ne declines a me, servo tuo, id est ne me 
labi sinas, in ira, ita quod eternaliter punias, sed 
ut nostra infirmitas cautior fiat. Ne declines, dico, 
sed. 


QC VEns. 15. — « Adjutor meus esto, ne derelin- 
« quas me : neque despicias me, Deus salutaris 
« meus. » 


Adjutor meus esto, [Aug.] quia ego quamvis liber 
etin via positus mihi non sullicio. Quando enim 
inveniam te, nisi adjuves me? sine te deficiam. Et 
ideo precor et hoc, [6]. int.] id est in hac via ne de- 
relinquas me, [Aug.] quasi dicat : Ineptum ne in- 
termittas. Jam in via me posuisti, sed aberrabo si 
me relinquis. Voluntatem liberam mihi dedisti, sed 
sine te nihil est conatus meus ; neque despicias me, 
id est non contemnas quod ego mortalis te eternum 
audeo quierere, quia tu es Deus qui me creasti; et 
salutaris meus, qui sanas plagam peccati, quasi di- 
cat : Frustra creasti, et recreasti si mortales despicis, 
quod non debes, quia non mea propria, sed paren- 
talis culpa est, qua in hane mortalitatem decidi. Et 
hoc est quod ait : 


VEgns. 16. — « Quoniam pater meus et mater 
« mea derelinquerunt me : Dominus autem assum- 
« psit me. » 


Quoniam pater meus, [Alcuin.] scilicet Adam, et 
mater mea, scilicet Eva, dereliquerunt me, id est 
huie miserie me exposuerunt peccando : Dominus 
autem accepta carne assumpsit me ad immortalita- 
tem. [Hier.| Hoc ad litteram potest convenire David, 
qui cum essel fratrum minimus, et a parentibus 
contemptus, a Domino per Samuelem est electus 
(I Reg. Xv1). Mystice quoque potest accipi hoe, pa- 


215 


PETRI LOMBARDI 


2716 


ter malus fuit regnum seculi, vel diabolus. Mater, À num suum : Omne enim peccatum in suum redit au- 


civitas seculi, scilicet Babylonia, id est societas 
impiorum, quasi dicat: Ideo non despicias, quo- 
niam pater meus, scilicet regnum szculi, vel diabo- 
lus, et mater mea, scilicet civitas seculi, unde 
natus sum, dereliquerunt me quzrentem te, et con- 
temnentem, se cum id quod quaro dare non possent. 
Dominus autem assumpsit me, qui potest dare mi- 
hi quod quzro, et modo necessaria. Ecce magna 
humilitas, qua fecit iste se parvulum Deo ; ipsum 
fecit sibi Patrem et matrem. Pater est, quia condi- 
dit, quia vocat, quia jubet, quia regit. Mater est, 
quia fovet, quia nutrit, quia lactat, quia continet. 
Ideo dicit, Dominus assumpsit me, scilicet ad re- 
gendum, ad nutriendum, tanquam pater et mater. 


Vgns. 17. — « Legem pone mihi, Domine, in B 


« via tua ; et dirige me in semita recta propter ini- 
« micos meos. » 


Legem. [Aug.] Quasi dicat : Quoniam ad te tendo, 
igitur mihi tendenti ad te et jam in via posito, ὁ 
Domine pone legem, id est da correctionem que 
non sinat aberrare. Ideo, pone legem, ne aberran- 
tem disciplina tua deserat. Hoc susceptus potest 
dicere, pone mihi, dico, posito iz via tua, id est in 
Christo, in quo est lex cum misericordia, qua est 
via, veritas et vita (Joan. xtv). Ipse est sapientia, de 
qua scriptum est : Legem e£ misericordiam in lingua 
portat (Prov. xxxi, juxta LXX). Si enim oifen- 
deris in lege, ipse qui pro te sanguinem effudit, 
confitenti tibi ignoscit. Deinde de misericordia sub- 


dit, dicens e£ dirige me ulterius in semita recta, id (I 


est in rectitudine angustiarum, quoniam non suffi- 
cit inchoare, cum inimici donec perveniatur, non 
quiescant. Unde subdit, propter inimicos meos, qui 
insidiari non cessant. Nota quod duo dicit, scilicet 
legem pone, et dirige. Illud ad preceptum pertinet, 
quia in praecepto est correctio; hoc ad misericor- 
diam pertinet, per quam fit directio in melius. Et 


VEns. 18. — « Ne tradideris me in animas 
« tribulantium me ; quoniam insurrexerunt in me 
« testes iniqui : et mentita est iniquitas sibi. » 

Ne tradideris me in animas tribulantium, [Aug.] 
id est ne sinas eos satiari de malis meis ut consen- 
tiam eis, et si carnem meam das in manus eorum. 
Unde in Job dicitur : Terra data est in manus impii 


ctorem. [Cassiod.] Hoc. quoque secundum historiam 
potest diei ex persona David, sic : Ne t:adas me in 
animas tribulantium me, scilicet Saül, et adjutorium 
ejus. Quoniam insurrexerunt in me testes iniqui, 
ut Doeg Idumszus, et ali accusatores David. (T 
Reg. xx1). Et mentita est iniquitas sibi, ut. dum di- 
xerunt, sacerdotem Abimelech consilia dedisse 
David contra Saülem, et Dominum consuluisse pro 
eo (ibid.). Mentita est, dico, sibi, id est ad damnum 
suum, quia falsi fuerunt. 

VEns. 19. — « Credo videre bona Domini in 
« terra viventium. » 

Credo videre. [|Aug.] Hic redit ad illam unam ad 
quam suspirat, quasi dicat : Tot pericula, tot labo- 
res me undique pulsant, et ego inter hzc pericula 
et difficultates, Deo dirigente, credo videre bona 
Domini, qui et hec mala prior passus est, et post 
glorificatus est secundum illud : De £orrente in via 
bibet, etc. (Psal. crx.) [Alcuin.] Et ego post linguas 
mordentium et detrahentium, credo videre bona 
Domini, qu: sunt vera et zterna. [Aug.] Illi suadent 
beatitudinem in terra ista, quze est morientium ; sed 
illa bona qu: exspecto sunt i ferra viventium, ubi 
nullus locus falsitatis est. 

VEns. 20. — « Exspecta Dominum, viriliter age ; 
« confortetur cor tuum, et sustine Dominum. » 

Expecta Dominum, [Alcuin.| quasi dieat : Sicut 
ego certus sum de illa una : ita ut quieunque lini- 
tus es, exspecta Dominum, [Aug.] secure qui non 
fallit, omnipotens promisit, certus promisit, verax 
promisit, qui mentiri non potest. Velita junge litte- 
ram, quasi dicat : Credo videre bona Domini. Sed 
etsi tardum est hoc amanti, exspecta Dominum, 
[Aug., Cassiod.| non fallacem, et ut consequaris, 
non remisse agas, sed viriliter vel fortiter age, id est 
tolera ustionem rerum viriliter, et ustionem cordis 
fortiter; unde subdit : e£ confortetur cor tuum, [6]. 
int.] scilicet ne lasseris, e£ si mala eveniant, sus£ine 
Dominum perseveranter, non triduo, sed usque in 
finem. [Cassiod.] Distingue inter, exspecta Dominum, 
et, sustine Dominum. Exspecta Dominum, id est il- 
lud quod credis et speras de Domino; sustine Do- 
minum, id est illud quod pateris pro Domino et a 
Domino. Et pro eodom accipit, sustine Dominum, 
et exspecta Dominum, ut sit repetitio ad confirma- 


(Job. 1x), id est caro tradita est in manus peccatoris. D tionem : quasi dieat : Viriliter age et confortare, et 


Trade ergo, si placet, carnem meam in manus tribu- 
lantium ; sed non animam meam in animas eorum 
tradas. Devoret caro carnem, terra terram, anima 
tibi illesa servetur. Et quasi quis quaereret, (Quare 
hoc dicis ? respondet : Ecce quare, quoniam insur- 
rexerunt in me testes iniqui, id est mihi de me falsa 
dicentes, ut moveant et revocent me a te, "quasi ab 
hominibus gloriam quaram. Sed hoc modo traderer 
in animas eorum, si essem falsus cum eis, et si hu- 
manam captarem gloriam ; e£ mentita est iniquitas 
sibi, non mihi, id est suo mendacio delectata est. Sed 
me non movit, unde major merces est mihi in coelo. 
Vel, mentita est iniquitas sibi, [Hier.] id estad dam- 


sic sustine Dominum. [Aug.] Non negatum putes, 
quod nondum accipis : si differtur, non aufertur. 
Ideoque non desperatione deficias, quia dictum est, 
sustine Dominum. Sustinendo quippe habebis eum 
quem sustinebis. Aliud exspecta, aliud desidera, si 
melius, si majus, si suavius inveneris. Sed quia Do- 
minus solus bonus est et suavis universis (Psal. 
CXLIV), ipsum sustine et desidera, ne sis inter eos 
quibus dicitur : Ve his qui perdiderunt sustinen- 
tiam (Eccli. 1). 


ΤΊ COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXVII. 218 


COLLATIO IN PSALMUM XXVI : « DOMINUS ILLUMINATIO ᾿ς 
MEA. » 


Vrns. 8. — Ut videam voluntatem Domini. Appa- 
ret vitio seriptoris positum esse voluntatem, pro 
voluptate, maxime cum particul:e sint valde affines. 
Accedit plurimum quod Grace legitur τερπνότητα, 
id est voluptatem, magistro omnium consensu, id 
quod prorsus corroborat lectio et interprelatio 
Aug., ut contempler delectationem Domini. Et 
Hieron. juxta Heb. vertit pulchritudinem seu jucun- 
ditatem. Verumtamen quum radix Hebraica *n" 
NAAM significet pulchrum fuit, et placuit, potest 
utrumque recte dici, U£ videam voluntatem et vo- 
luptatem. Nam et commentarius Hieron. in hunc 
locum interpretatur, u£ videam dilectionem, juxta 
quod scribitur I Joan. ut, Videbimus eum sicuti est. 
Nisi dixeris simile mendum esse in Hier. dilectio- 
nem pro delectationem. Denique ad sensum nil re- 


fert. Β 


Vrns. 11. — Circuivi et iimolavi. Principium hu- 
jus versieuli, in Hebr, translationibus, respicit finem 
praecedentis sententi:e, nunc exaltavit caput meum 
super inimicos meos, qui im circuitu meo sunt. 
Probabile est autem interpretes legisse *'n*22 
SABBOTI, id est circuivi, ubi alii legunt *rwÉazo 
SEBIROTAI, id est circuitus, et subaudierunt prepo- 
sitionem, in, ut in circuitibus meis, ad verbum. 


Vzgns. 13. — Tibi dixit cor meum, exquisivit, etc. 
Juxta Heb. Hierony. legit, quesivit vultus meus, 
sine pronomine te. Et licet non reprobet alteram 
lectionem, tamen ad Suniam et Fretellam, magis 


recipit istam. Unum autem certum est Hieron. 
*uisse usum exemplari diverso ab his hebraicis quee 
exstant, propterea quod habent *v»22 mAQQUESSU,id 
est inquirite. Et ita transferunt Neoterici, inquirite 
faciem meam, si codex Hier. habuerit ΡΞ BIo- 
QUEscH, tum est quesivit ut legunt. LXX, addentes 
pronomen te, ἐξεζητήσεως, intellimenti:e causa. Sic 
est illud psal. xvi : Ab occultis meis munda me. 
Pronomen meis, non estin Hebr. quod tamen de- 
bere subaudiri palam est quod et indicat Munste- 
rus, in sua versione. In. Grwcis codicibus reperi- 
mus additum χύριον ζητήσω, id est Dominum requi- 
ram. Caterum Aug. cum psalmodia Romana legit, 
quaesivi vultum. tuum, vultum tuum,  Demine, 
requiram. Certe varietas sermonum, spiritus unitate 
concordat. 


T4» VEns. 8. — Mentita est iniquitas. sibi. In 
Hebr. ponitur in loco pronominis, sibi, particula 
pertinens ad sequentem versum, videlicet, No 
LULE, id est misi. Et quia sensus erat obscurus, 
addidit Munsterus de suo, defecissem, inquit, si 
non credidissem me visurum bona Domini. Hanc 
voculam non apparet Hier. legisse, qui postquam 
terminat usum praecedentem in aperto mendacio, 
statim secutus ait : « Ego autem credo, ete. LXX 
vero nonest alienum a ratione legisse simpliciter Y 

. pt - L Hi . 
LO, id est sibi, vel bis 3»? ὙΠΟ Lo ad majorem 
. Hu 
expressionem, et non NS LULE, αὐ nunc habent 
codices. Probavimus autem supra etiam ex Munstero, 
quod w5 per aleph, quandoque ponitur pro Lo *5 
sine aleph. » 


PSALMUS XXVII. 


PSALMI TITULUS : «* PSALMUS HUIC DAVID. » 


Ad te, Domine, clamabo. Titulus. Psalmus huic 
David. [Aleuin.] Per David aliquando intelligitur 
caput, id est Christus, aliquando corpus, id est 
Ecclesia : interdum utrumque simul, id est lotus 
Christus. [Cassiod.] Ubi autem in titulo additur, 
huie, vel ipsi, Christus intelligitur, sieut hic. Et 
est sensus : Psalmus iste, attribuitur huic David, 
id est Christo, qui loquitur in hoc psalmo. Et est 
psalmus iste tertius eorum qui breviter agunt de 
passione Christi et resurrectione, [Aleuin.] ubi 
proponitur Christus, etsi adeo dignus, non in se 
confidere, sed totum a Deo petere, quod est utile 
exemplum justis. Intentio. [Cassiod.] Monet eos 
adversa tolerare, qui volunt cum Christo regnare. 
Modus. Bipartitus est. Primo, ponitur oratio tem- D 
pore passionis habita. Secundo, auditus de re- 
surrectione sua, gratias agit, ibi, benedictus, etc. 
[Aleuin.] Christus utique secundum quod homo 
proponens se exemplum justis, humiliter ad Patrem 
ait, O 

VEns. 1. — « Ad te, Domine, clamabo : Deus 
* meus, ne sileas a me, nequando taceas a me, et 
« assimilabor descendentibus in lacum. » 


Domine Deus meus, [Gl. int.|] eco. homo clamabo 
vel clamavi, ad £e. [Aug.] Et tu, o Deus, ne sileas 
a me,id est ne unitatem Verbi tui separes ab eoY 
quod homo sum ; nequando (aceas a me. |Alcuin.] 
Hoc non est in Hebr., sed est additum a Lxx, quod 
Hier. obelo ante posito quasi jugulandum notavit. 
Mirum est quod dicat non haberi in Hebr. et esse 


C jugulatum ἃ Hier., quia et legitur, et Hier. vertit 


juxta Hebreum. Verum est tamen quod Romanum 
psalterium non legit. Hebrzeus sic habet, nnwnsrz 
ideoque prosequi debes, quasi interpositum non 
sit, eL assimilabor, quasi dicat : Dico ne sileas. 
[Hier.] Et id est quia si silueris, assimilabor de- 
scendentibus in lacum, [Aug.| id est in miseriam 
hujus vit:e. Ex eo enim quod verbum mihi semper 
unitur, non sum talis homo quales ceteri, qui 
nascuntur in profunda miseria sseculi. Ubi, quasi 
sileas, non agnoscitur verbum tuum. [Alcuin.] 
Vel potest utrumque convenienter legi, ne sileas, 
el nequando taceas, quod rxx non sine causa ad- 
diderunt. Intellexerunt enim illa una oratione, 
scilicet. ne sileas, Christum duo petiisse. scilicet 
uL in passione clarificaret eum Pater, prote- 
gendo, et in resurrectione a morte resuscitando. 
Hec igitur duo distinxerunt diversis verbis, [6]. 
int.] et in primo. quidem petit clarificari in resur- 
rectione : in secundo vero, in passione. Et est, ne 
sillees a me, in resurrectione. Sed responde mihi 
annuendo, 1d est resuscitando. Et non tantum hoe, 
sed nequando, id est nec ad horam, taceas ἃ me, 
sed et hie [Hier.] id est in passione clarifica, pro- 
Legendo ; eL post in resurrectione, pro qua ante 
oravit. Deinde causam subdit, quasi dieat : Ideo ne 
sileas, quia, si silueris, assimilabor descendentibus 
in laeum, id est in. infernum, id est illis qui in in- 
ferno detinentur. 

VEns. 2. — « Exaudi, Domine, vocem orationis 
« mei, dum oro àd te, dum extollo manus meas ad 
« templum sanctum tuum. » 


219 


PETRI LOMBARDI 


280 


Exaudi: [Cassiod.] quasi dicat : Ne sileas, sed A priori. Et repetit ut notet pertinaciam malignitatis 


exaudi, Domine vocem deprecationis mea. Hoc ideo 
dum id est, quia oro ad £e, [Aug.] quod fecit Christus 
ante traditionem pro credituris. [Hier.] Et etiam ideo 
dum id est quia extollo manus meas, ad litteram, 
in eruce. Et hoc, non pro culpa mea, sed ad con- 
stituendum Zemplum sanctum tuum, [Gl. int.] id 
est ut tibi Ecclesiam constituam. Quasi dicat : Hoc 
facio ad salutem eorum, qu: fiunt templum tuum. 
Vel extollo manus meas, id est opera non deprimo, 
ad templum sanctum tuum, hoc non mutatur. [Cas- 
siod.] Vel ad litteram, extollo manus meas ad tem- 
plum sanctum tuum, quod est in Hierusalem, hoc 
dicit secundum morem Judeorum quibus prace- 
ptum est ut ubicunque essent ad illam partem 
orarent, ubi Jerusalem esse scirent; quod et Jesus 
legem implens fecit. Vel in oratione, manus levo 
ad templum, id est ad. coelum, qua est consuetudo 
fidelium, quia inde auxilium speramus. 


VEns. 3. — « Ne simul tradas me cum peccato- 
« ribus, et cum operantibus iniquitatem ne perdas 
« me, » 


Ne simul. Quasi dicat. Dico exaudi ne fradas me 
in mortem, simul cum peccatoribus, [6]. int.] id est, 
ea intentione qua illi. Quasi dicat : Et si tradis me 
in mortem, non eo voto facias quo illi, quia illi 
sunt peccatores, tu veritas. Ef ne perdas me dam- 
nando velut reum cum operantibus iniquitatem, 
id est illi sicut intendunt, quia ipse operantur ini- 
quitatem, id est mortem meam, et quia loquuntur 
pacem dolose. Unde subdit : 


Vgns. &. — « Qui loquuntur pacem cum proximo 


« suo ; mala autem in cordibus eorum. » 


[Aug.] Qui loquuntur pacem dicentes : Scimus 
quia a Deo venisti, magister (Joan. m). Loquuntur, 
dico, cum proximo suo,id est mecum qui sum 
proximus eorum per carnem, et etiam per impen- 
sam misericordie, «quia non pertransivi videns 
vulneratum a latronibus sicut sacerdos et levita, 
sed ut vere proximus appropiavi, ut in eum face- 
rem misericordiam : mala autem. Quasi dicat, lo- 
quuntur bona et pacem labiis ; mala autem sunt, id 
est odium, in cordibus eorum. Et ideo. 


Vgns. ὃ. — « Da illis secundum opera eorum, 
« οἱ secundum nequitiam — adiventionum — ipso- 
« rum. » 


Da illis secundum opera eorum, [Cassiod., Al- 
cuin.| id est secundum quod intenderunt, non se- 
cundum quod inde provenit. Et est hoe. przedicere, 
non optare. [Aug., Rem.]| Vel optat justitiam Dei in 
hoc servari, quia hoc et justum est, ac si dicat : 
Justiti:e tuze, Domine, consentio, quie mihi placet, 
et si eorum poena non delecter. Ef secundum me- 
quitiam adiventionum ipsorum da illis. [Gl. int.] 
Mala enim fecerunt, et mala adinvenerunt, dicen- 
tes quod seductor essem, et non Deus (Matíh. 
xxm. [Aug.] Alia littera habet, secundum mali- 
gnitatem affectionum ipsorum, quia mala affectantes 
bona invenire non possunt. Nec variatur sensus a 


eorum dicens : à 


VEns. 6. — « Secundum opera manuum eorum 
tribue illis, redde retributionem eorum ipsis. » 

Retribue illis secundum opera manuum eorum. 
[Aug.] Etsi aliis prosit ad salutem quod fecerunt, 
tamen secundum opera manuum tuarum tribue illis, 
id est secundum voluntatem operum ipsorum. Opera 
manuum dicit ideo, quia in eis studiosi fuerunt, quia 
ceperunt, crucifixerunt linguis, et si non manibus, 
instinctu, et si non actu quz inter opera eorum 
sunt pessima. Hoc ideo dicit, ne se per alios excu- 
sent. [Cassiod.] Adhuc de poena eorum addit di- 
cens redde retributionem eorum ipsis. [Aug.] Quia 
mala pro bonis reddunt mihi. Et hoc redde eis, ut 


psieut fallaciam mihi pro veritate reddebant, ita fal- 


lacia eorum ipsos fallat. Et hoc eis accidisse mani- 
festum est. 


Vrns. 7. — « Quoniam non intellexerunt opera 
« Domini, et in opera manuum ejus destrues illos, 
« et non zdificabis eos. » 


Quoniam non intellexerunt opera Domini. Vel in 
opera Domini, scilicet Verbum factum esse homi- 
nem. [Aug.] Hzc est nimirum ipsa retributio eo- 
rum, ut quem malivolo animo tentaverunt, non co- 
gnoscerent esse Deum, quo consilio incarnatum 
Pater misit ; e£ non intellexerunt in opera manuum 
ejus visibilia, id est nec ipsis visibilibus operibus 
moti sunt, quae porrecta sunt usque ad oculos eo- 
rum, per qua ad invisibilia ducerentur, sed non 


Gintellexerunt. Et ideo destrue illos, vel destrues, ut 


nihil mihi noceant, nec prius ecclesie mec e£ non 
cdificabis eos, postea, ut solebas olim post capti- 
vitates, sed de hac captivitate non reducentur. 
[Aleuin.] Vel ita, quoniam reddit causam quare 
retribuendum sit eis, quasi dicat : Et merito red- 
det, quoniam et si deessent opera qua fecerunt, 
hoc sufficeret damnationi eorum, quod ipsi non in- 
tellexerunt per legem et prophetas, quibus perstri- 
cli sunt, opera Domini, id est qua invisibilia ope- 
ratur Deus per me. Et in opera manuum ejus, 
[Cassiod.| id est. nee etiam visibilia quae Deus per 
me operatur, intellexerunt. Et ideo, destrues illos, 
et non sdificabis eos, id est non sic destrues, ut 
in melius zdifices, sicut Paulum et multos alios de- 
struxisti ut faceres meliores, secundum illud Je- 
remi: : Misi te ut evellas, et dissipes, et destruas, 
et disperdas, et cdifices et plantes (Jer. 1). [6]. 
int.| Vel, destrue illos, et non zdifieabis eos, id 
est exczcabis eos, non ad horam, sed usque in 
finem. 


Pans m. — Vgns. 8. — « Benedictus Dominus, 
« quoniam exaudivit vocem deprecationis mea. » 

Benedictus. [|Cassiod.| Secunda pars, ubi Chri- 
stus auditus de resurrectione gratias agit, subdens 
de salute credentium. Quasi dicat : Non ex diffi- 
dentia oro, quoniam Dominus exaudivit vocem de- 
precationis mec, unde ipse benedictus sit. Exaudi- 
vit dico ita quod. 


281 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXVII. 


282 


VEns. 9. — Dominus adjutor meus, et prote- A num [Cassiod.] Hinc tolle eos usque in zternum, id 


« etor meus, et in ipso speravit cor meum, et adju- 
« tus sum. » 


Dominus est adjutor meus [Aug.] id est mei, 
tanta patientis e£. protector meus, id est mei, in 
immortalitatem resurgentis, e£ in ipso speravit cor 
meum, et adjutus sum. 


Vrns. 10. — « Et refloruit caro mea, et ex volun- 
« tate mea confitebor ei. » 

Et refloruit Quasi dicat : Adjutus sum ef sic 
quod refloruit caro mea, immunitate peccati, [Gl. 
int.] φὰς in Adam defloruit per peccatum. Florem 
ergo quem in primo homine amisit, in me recupe- 
ravit, qui sine vitio et peccato conceptus sum, et 
natus de Spiritu sancto. Vel, caro mea refloruit, 
id est iterum in resurrectione floruit, scilicet cum 
resurrexit, (Cassiod.) quz? prius immunitate floruit 
in conceptione. Unde jam metu mortis consumpto, 
confitebor ei, et hoc ex voluntate mea [Aug.] id est 
confitebuntur e mei, in quibus ego sum. Et hoc 
non timoris necessitate, ut sub lege, sed libera vo- 
luntate cum lege. 

Vrns. 11. — « Dominus fortitudo plebis suc : et 
« protector salvationum Christi sui est. » 


Dominus fortitudo. Hic subdit de salute ereden- 
tium. Quasi dieat : Et merito confitebuntur. (Cas- 
siod.) quia Dominus, ipse idem qui est adjutor 
meus et protector, [Alcuin.] est fortitudo in pugna 
contra diabolum. Plebis sux [Aug.] scilicet quie in 
eo confidit. Non ergo fortem se putet plebs, ut 
suam presumat constituere justitiam, sed justiliz 
Dei se subjiciat. E£ ipse est protector salvationum 
Christi sui, [Gl. int.] id est illos quos Christus ad 
salutem elegit, protegit, hic in lucta, ne lz:edantur a 
diabolo. Vel de futuro potest hoe accipi, [Aug.] 
quasi dicat in pugna est ipse fortitudo suorum. 
Et post pugnam, est protector salvationum Chri- 
sti sul, id est salvos factos per Christum suum 
immortalitate proteget. (Quod ego jam  resusci- 
tatus, jam reflorente carne mea, interpello et oro, 
sic : O 

Vrns. 12.— « Salvum fac populum tuum, Domine, 
« et benedic hereditati tuc ; et rege eos, et extolle 
« illlos usque in «ternum. » 


[Gl. int.] Domine Pater, salvum fac a malis 
d 5» swculi populum tuum, Gl. int.] qui et meus 
est, quia omnia mea tua sunt, e£ benedic luereditati 
tue, (Aug.) id est auge virtutibus et numero h:re- 
ditatem tuam, (Gl. int., Aug.) qu: est et mea, quia 
dixisti, Dabo tibi gentes, ete. (Psal. 1.) Ecce 
quanta est spes eredentium cum pro eis orat pas- 
Sus, pro eis judex et advocatus Ef rege eos in hac 
temporali vita, [Aleuin.] ne declinent ad prava, e£ 
extolle illos, [Aug.] a terrenis usque in. eternum, 
id est ad appetenda :terna. Vel, extolle intelle- 
ctu, scilicet Seripturarum et bono opere. Et hoc, 
usque in «ternum, id est per. totum hoc swculum, 
usque in finem. Vel, extolle illos usque in ieter- 


B 


C 


D 


est in «eternam vitam. . 


COLLATIO IN PSALMUM. XXVII : * AD TE, DOMINE, CLA- 
MABO. » 


VEns. 1. — Nequando [aceas a me, et assimi- 
labor, etc. Hic Fab. et C:xcus Burgensis lacerant 
editionem Graecam, et Latinam, quasi faciat oppo- 
situm sensum, ad intelligentiam Prophete, qui, ut 
volunt, veretur ne assimiletur mortuis et desperatis, 
si Deus non respondeat, id est, exaudist orationem 
ejus, et lectio nostra videtur affirmare quod fugien- 
dum est. Hane tamen sequitur Aug. Pellic. et Pra- 
tensis. Sentiunt ergo Faber et Cicus pro incolumi- 
late et grammatices et sententie ita debere legi : 
nequando taceas a me, et assimiler descenden- 
tibus in lacum, ne si-dicatur, Et assimilabor, affir- 
matio intelligatur contra veritatem. Si vidissent ex- 
planationem Hier. in hune locum, non damnassent 
Graecam contextionem χαὶ ὁμοιωθήσομαι. Imo vero 


ad verbum respondet Heb. *mownazs vENIMSSALTI, 
et assimilabor. Sic ergo intelligit Hier. Nequando 
taceas a me, quod: si silueris, ero similis pereun- 
tibus. Qu: expositio luce clarior evadit, et amplius 
patet supra in enarratione. 

Vgns. ὃ. — (Cum operantibus iniquitatem ne 
erdas me. Extrema particula ze perdas me, non 
abetur in Heb. sed subaudiebatur ex precedenti 

clausula, ne simul tradas me cum peccatoribus. Et 
multa cemperimus a LXX viris non otiose addita 
Hebraice: lectioni, inquit Amb. lib mr. Hexameron. 
Verbi gratia psalm. xx, cogitaverunt consilia, quc 
non potuerunt, etiam LXX addiderunt haud. inepte 
partieulam stabilire, qu: non erat in Heb. quod et 
Munsterus fecit. Fortasse uod in eodem versu 
praecessit, ne simul tradas me, LXX errore scri- 
ptoris positum est, pro, ne simul trahas me. 
Greci enim legunt μὴ συνελχύσης με, Hebraei *2222Un 
DN AL TISMECHENI, ac Munsterus dixit, ne £raxeris 
me. Hiero. tamen et Pratensis habent, ne tradas me, 
nisi suspiceris eamdem esse mendam, denique sen- 
sus idem est, 

Vrns. 7— Destrues eos, et non adificabis eos. Co- 
dices Heb. habent tertiam personam, destruet illos, 
et non edificabit. Et tamen Hier. et LXX legunt 
in secunda persona. Si enim dixeris mor IgHER- 
SEM, id est destruet eos. Si vero TEHERSEM. DD 
id est destrues. Nec opus erat id admonere, nisi 
quia solent nonnulli clamitare : Non sic. habetur in 
Heb. 

Vzns. 10. — Et refloruit caro mea. Hebr. dicunt 


exsultavit, aut gavisum est cor meum "8 Ὁ τον" 


IAALOZ LIBRI. C:elerum. ΤῊΣ aArAz haud incongrue 
significat /lorescere, pr:wsertim cum hoc respiciat 
resurretionem Christi ad immortalitatem. Etenim, 
psal. xcv, gaudebunt campi Heb. τῷ boy" IAALOZ 
SADAL, gaudium autem campi, quidnam sonat,quam 
herbarum et florum vernationem 80 virorem ? LXX 
quo emphasim et pondus gaudii indicarent, posue- 
runt effectum, nempe exaltationem carnis pr: cordis 
letitia, quando in Christo deitatis ma;estas, in resur- 
rectione ad corpus abunde redundat. Animus enim 
gaudens :etatem fíloridam facit, Proverb. xvi, 
maxime eum proxime processerat, in ipso speravit 
cor meum, et adjutus sum. LXX Spiritu sancto, ut 
creditur afllati, subjunxerunt aptissime de carnis re- 
surrectione, et refloruit caro mea, statimque iterum 
sequitur de gaudio cordis, et ex voluntate mea, sine 
cantico meo, ut volunt Heb. confitebor illi, ut. glo- 
ria corporis, quasi in medio posita, cireumamicia- 
tur incorruptionis triumpho. Non enim ignorabant 
quod dietum erat, psal. xv, caro mea requiescet in 
spe. 
Vrns. 11. — Dominus fortitudo plebis sue He- 


283 PETRI 


brwi nunc legunt, "27 57 ΟΖ L^AMO, id est fortitudo 
ipsis, seu ipsorum. Unde conspieuum est LXX le- 
gisse TAY AMMO prO LAMO, id est suse. Hier. legit 
*5 sy oz τι, quia vertit fortitudo mea. Sanctus Y Y 
oz Lo, quia transtulit fortitudo ejus. Unde facile 
adducor etiam LXX habuisse aliud vocabulum satis 
vieinum cordi, de quo paulo ante discussimus, ubi 
ponebant carnem. Et id possemus indicare, si opus 


LOMBARDI 284 


A foret, sub vestimenti significatu, "urna LEBUSSI, ves- 
timentum meum, quo significatur caro. Philip. it, 
quia hie licet in voce utrumque respondeant AMO et 
LAMO, in Scriptura tamen est major discrepantia ; et, 
tamen cernis alterum loco alterius aperte poni, 
ut haud dubie colligatur constans argumentum, 
quod sspe causamur, exemplaria olim fuisse di- 
versa. 


PSALMUS XXVIII. 


« PSALMUS « DAVID IN CONSUMMATIONE 

TABERNACULI. » 

Afferte Domino. Titulus. Psalmus David in con- 
summatione tabernaculi. In libro Regum legitur, 
quod tempore Heli sacerdotis dimicaverunt filii Is- 
rael contra Philisthzeos, et vieti sunt ab eis 
(I Reg. IV). Duo quoque filii Heli, scilicet Ophni et 
Phinees, in pr:elio oecubuerunt, et arca Domini 
capta est a Philisthzis, et translata est in Azotum. 
Posueruntque eam Philisthzei juxta idolum Dagon. 
In crastino autem invenerunt Dagon ante arcam 
prostratum, et erexerunt. Etsimiliter secundum in 
crastino invenerunt prostratum, quem iterum ere- 
xerunt. Et in tertio, invenerunt iterum ante arcam 
prostratum, absciso capite et palmis manuum (21) 
Fuit autem in regionibus Philistheeornm arca sé- 
ptem mensibus, et percussi sunt plaga vehementi. 
Ebullierunt enim mures de lerra, et demoliebantur 
eos atque corrodebant extales eorum proeminentes. 
Hac igitur plaga percussi et compulsi, tandem re- 
tulerunt arcam in Gabaa, atque pro peccati plaga 
sananda, miserunt cum arca juxta numerum 
provineiarum quinque anos, et totidem mures au- 
reos. Cum autem David prospere regnaret, mortuo 
Saül et filio ejus Hisboseth, tulit arcam de Gabaa, 
et detulit in Jerusalem. Qua reducta fecit ei taber- 
naeulum, et obtulit holocausta. [Hier.] Ad quod 
juxta litteram videtur hie hortari alios hostias af- 
ferre, sed potius de significato tabernaculo, id est 
Ecclesia, agitur hic. (Hier., Alcuin.] Sicut enim arca 
a Philisthicis redueta fuit, cui David tabernaculum 
extendit, sic Christus a jure diaboli Eeclesiam re- 
duxit, eique dona grati: contulit. De cujus perfec- 
tione hie loquitur Propheta, scilicet quod donis 
septem Spiritus sancti eam replet Christus, et in eis 
confirmat ; et sic. promovet, et post remunerabit. 
Et est sensus tituli : Psalmus iste, convenit David 
prophete, qui hic loquitur, habitus im consumma- 
tione tabernaculi, [Aug.] id est, agens de perfee- 
tione Ecclesi: in hoe szeculo, ubi contra diabolum in 
ea militatur. Et ideo tabernaeulum dicitur |Cassiod.] 
quemadmodum secundum futurum statum dieitur 
domus, quia in ea quiescetur. Intentio. [Aleuin., 
Cassiod.] Monet ut fideles tali se offerant consum- 
matori. Modus. Tripartitus est psalmus. Prius, mo- 
net fideles sacrificia offerre. Secundo, agit de. con- 
stitutione Eeclesi:, enumerans septem dona Spiri- 


(21) Justa LXX interp. ad secundam erectionem Dagon. 


PSALMI TITULUS. 


tus sancti, ibi, vox Domini super aquas. Tertio, di- 
cit quid constitutze fiat Ecclesie, ibi Dominus dilu- 
vium. Monens ergo Propheta fideles afferre spiri- 
tuales hostias Deo, ait, [6]. int.] o filii Dei, non 
ire vel perditionis. 


Vgns. 1. — « Afferte Domino, filii Dei, afferte Do- 
« mino filios arietum, » 

[Hier., Aug.] Afferte Domino, vos ipsos infide, et 
operibus bonis. In hae serie ostendit cui, et qui, et 
quid, et quomodo, et ubi, et. quare offerre debeant. 
Cui ? scilicet, Domino ; qui ? filii Dei ; quid ? filios 
arietum, quomodo ? afferte Domino gloriam et hono- 
rem; ubi?Inatrio sancto ; quare ? Vox Domini.Dieto 
ergo qui et qui debeant offerre, subdit,quid : Afferte 
Domino filios arietum, [Aug., Gl.int.] id. est, vos- 
metlipsos non corruptos erroribus, quos per Evan- 
gelium genuerunt apostoli, duces gregum atque 
custodes ; qui sollicita diligentia custodiunt gregem, 

C quia non deest impugnatio ab hereticis. Ideo ait 
afferte, vos scilicet Domino filios arietum, [Cassiod., 
Alcuin.] id est, ut. filios apostolorum, quos imitari 
debetis. Qui dicuntur arietes, quia duobus cornibus, 
id est utriusque Testamenti auctoritatibus przevalue- 
runt contra hsereticos, et superstitiones et idola 
quasi dura fronte diruerun'. [Aleuin.] Inde est quod 
mitra pontificalis duo habet cornua, quia omnis 
scriba doctus in regno cclorum, de thesauro cordis 
sui profert nova et vetera (Matth. xim). Et septima - 
mansio filiorum Israel venientium de JEgypto, fuit 
Elim ubi erant duodecim fontes, et septuaginta pal- 
mie (Exod. xv), quod tam nomine quam loci qua- 
litate ordinem apostolicum significat. Interpretatur 
enim Elim arietes. Hi sunt apostoli, gregum fidelium 

p duces ; duodecim fontes, duodecim sunt apostoli: 
primo a Domino electi, de quibus emanat aqua viva 
saliens in. vitam seternam (Joan. 1v). Septuaginta 
palm: sunt alii septuaginta duo discipuli in Evange- 
lio Lue:e designati, et ad praedicandum missi, qui 
palmam vietori:e Christi toti mundo nuntiaverunt. 
Et seiendum quod per Dominum tota Trinitas hie 
accipitur, id est Pater, et Filius, et Spiritus san- 
ctus. 

Vgns. 2. — « Afferte Domino gloriam et honorem, 
« afferte Domino gloriam nomini ejus : adorate Do- 
« minum in atrio sancto ejus. » 


Afferte Domino |Aug.] seilicet Trinitati, gloriam et 


285 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXVIII. 


286 


honorem. ut per opera nostra bona glorificetur Deus, A facta est ivirtute, idest, pietatem dedit, quz timori 


et bonoretur. Et repetit, a/ferte Domino gloriam, ita 
quod etiam nomini ejus afferatis, ut scilicet gloriose 
per vos innotescat Deus per orbem. [Hier.] Deo 
enim nihil ex nobis aecedit, sed quantum ad alios 
qui inde profieiunt. Dicit ut afferamus Domino glo- 
riam et nomini ejus. Vel per Dominum, in hae serie 
Christus intelligi potest. Quamvis enim indivisa sit 
trium personarum essentia, [Cassiod.] diversa ta- 
men Scripturarum loca diversis aptantur personis, 
sicut hie, Dominum accepimus Christum, qui Eecle- 
siam virtutibus confirmat. Huie ergo Domino, id 
est Christo, afferte, vos, o filii Dei, afferte vos 
huie Domino, filios arietum. Non mutatur verbo- 
rum sensus. (Gl. int.] Deinde quomodo afferre de- 
beant, subdit, afferte Domino, Christo, gloriam, ut 
predicetis quod ipse zequalis est Patri ; et honorem, 
quia ipse est qui imperium habet in rebus. Afferte 
Domino, Christo, gloriam, ita quod et. nomini ejus, 
ut gloriose per orbem innotescat. [Aug.| Deinde 
ostendit ubi afferre debeant, dicens, Adorate Domi- 
num in atrio sancto ejus, vel in aula sancta ejus, 
[Aug., Gl. int.] id est in dilatato et sanctificato 
corde, quia ex charitate est omnis sanctitas. 


Pans m. VEns 3. — « Vox Domini super aquas, 
« Deus majestatis intonuit : Dominus super aquas 
« multas. » 


Vox Domini. [Cassiod.] Secunda pars, ubi agit de 
constitutione Eeclesi:, in qua septem virtutes Spiri- 
ius sancti cum magno pr:wconio enumerat. Incipit 
autem ab imo, id esta spiritu timoris, et ascendit 
usque ad supremum, scilicet ad spiritum. sapientiz. 
(Greg.] Isaias autem econverso eadem enumerans, 
asummo ad imum descendit, dicens : Et requiescet 
super eum Spiritus Domini, spiritus sapientie et in- 
tellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus 
scientie et pietatis, et replebit ewm spiritus timoris 
Domini. Ideo descendendo Isaias enumerat quia agit 
de Christi incarnatione, in qua se exinanivit for- 
mam servi accipiens, vel assumendo ; hic autem ab 
imo ascendit ad summum, quia agit de Ecclesiz 
constitutione, quz? a timore, qui est initium sapien- 
liv, incipit, et ad majora paulatim conscendit. Et 
ostendit hie quare sit Domino offerendum, quasi di- 
cat, Ideo afferte, quia vox Domini, [Aug., Gl. int.] id 
est Christi, est facta super aquas, id est super Jud:os, 
qui erant in £»$s fluxu seculi super aquas maris, 
[Aug.| id est super populos gentium. Qualiter vero 
sit facta illa vox ostendit cum ait : Dominus Deus 
majestatis intonuit, id est Christus, qui est Rex glo- 
riw, de nube carnis terribiliter poenitentiam przedica- 
vit, et intus mentes hominum terruit. [Alcuin]. Quod 
est dieere, praedicatio Christi spiritum timoris dedit 
Judeis et. gentibus; nec intonare Christus destitit, 
donec Christus daret. virtutem, id est pietatem. Et 
hoc est quod subdit. 


VEns. 4. — « Vox Domini in virtute ; vox Domini 
« in magnificentia. » i 


Vox Domini, [Alcuin.] id est przedicatio Christi, 


comparata, id est respectu timoris dicitur virtus. 
Est enim pietas cultus erga Deum, quem exhibent 
postquam Deum offendere timent. Addit etiam Deus 
magnificentiam, id est scientiam, quz est tertia 
gratia, que? magnificos facit, ut qui est in cultu Dei, 
sciat quomodo se agat in presenti. Et hoc est quod 
subdit, vo: Domini est faeta im magnificentia, id est 
predicatio Christi spiritum scienti: dedit, quo sci- 
mus conversari recte in medio nationis hujus prave 
et perverse (Philipp. n). Hac etiam 


VEns. 5. — « Vox Domini confringentis cedros; 
« et confringet Dominus cedros Libani. » 


Vor Domini, est confringentis cedros, [Aug., 
Aleuin.] id est Dominus confringet per pceenitentiam 
.et humilitatem cedros, id est, altos de gentibus, e£ con- 
fringet cedros Libani,Dominus, id est altos de Judaeis, 
quos tempore ultimi introitus quando reliqui salva 
fient (Rom. 15) ita franget et humiliabit ut^quzlibet 
adversa non refugiant pati. Quod est dicere : Dabit 
spiritum fortitudinis gentibus et Judzis, ut sint fortes 
in iis, que spiritu scienti: cognoscunt. |Cassiod.] 
Per cedrum autem bene superbia intelligitur, quia 
cedrus altissima arbor est, maxime in Libano, ubi 
sunt magis procere cedri. Hac arbor non succisa 
inutilis est, in sua radice manens non facit utiles 
fructus : sic. superbia qu: peccatum nobis intulit, 
in sua radice manens, inutiles parit fructus ; ea 
succisa, succrescunt fructus grati. 


VEns. 6. — « Et comminuet eas tanquam vitulum 
« Libani; et dilectus quemadmodum filius unicor- 
« nium. » 


G 


Et succisa atque confracta in eis superbia, com- 
minuct, [Aug., Cassiod., Alcuin] id est humiliabit 
eas tanquam vitulum. In Libano monte pascuali, vi- 
tuli ad sacrificia nutriebantur, quia mons ille ferax 
est herbarum, et irriguis fontibus, et consitus arbo- 
ribus. Huie comparantur qui de superbia humiliati 
sunt, et tanquam vitulus parali sunt pro Christo 
mori, comminuet ergo eas tanquam vitulum Libani, 
id est humiliabit eos adeo, ut immolentur pro Christo, 
si sit opus. Ex quia dixerat, comminuet, et confrin- 
get, et non dixerat quis, hic determinat, et dilectus, 
scilicet hoc faciet, id est Christus superbiam commi- 


D nuet. De quo Pater: Hic est Filius meus dilectus 


(Matth. un), quiest quemadmodum filius unicornium, 
[Hier., Aleuin.| id est, filius Judzeorum secundum 
carnem, qui in una lege superbiunt, ideoque dicuntur 
unicornes. Vel ita, et dilectus, quasi dicat : Illi con- 
fringentur et comminuentur, et quid mirum, si illi 
comminuentur? Non est mirum. Et dilectus enim 
id est Christus, comminuetur, id est humiliabitur 
usque ad mortem. Et hoc, quemadmodum íilius 
unicornium, id est secundum quod ipse est filius 
Judieorum, id est secundum quod ipse est homo. 
Aliter enim cum sit. Deus non videtur posse com- 
minui. Deinde subdit de spiritu consilii, dicens : 


Vrns. 7. — « Vox Domini intercidentis flammam 


281 


« ignis ; vox Domini concutientis desertum, et com- 
« movebit Dominus desertum Cades. » 


Voz Domini intercidentis flammam ignis. [Alcuin.] 
Ignis est fomes peccati. Flamma quce inde exit, est 
consensus actus, et consuetudo. Sed hane flammam 
Dominus non quidem exstinguit, sed interrumpit 
et intercidit, dato spiritu consili, ne veniat usque 
ad consensum, vel usque ad actum, vel ad consuetu- 
dinem. Hoc fortibus convenit, ne si otiosi sint, 
erumpat flamma ab igne. Deinde subdit de spiritu 
intellectus, dicens, voz Domini concutientis deser- 
tum, [Aug.] id est. commoventis gentiles ad fidem. 
Desertum vocat gentes, ideo, quia sine lege, sine 
Deo, sine prophetis fuerant, e£ commovebit Dominus 
desertum Cades, [Cassiod., Aleuin.] id est Judzos. 


Cades ad litteram locus est, ubi aqua. de petra data B 


est quod et modo fit. et ibi, ab litteram, et spiritua- 
liter hodie in Ecclesia, quando etiam dura corda ad 
fidem convertuntur, quz emanant aquas vivas. Inter- 
pretatur autem Cades sanctum legis, desertum ergo 
Cades, [Aug.]id est a sanctolegisJudai sunt deserti, 
qui non habent sanctum legis, id est spiritualem legis 
intellectum. Sed hos et gentiles Dominus commovet 
et concutit, ut agricola sterilem terram ut fructificet, 
id est dat intellectum, ut Scripturas et secundum 
anagogen percipiant, quod fit in mente bene pacata 
consilio. Per hunc autem intellectum Scripturarum 
provebit usque δὰ Spiritum sapientie, et facit eos 
cervos qui conscendant in montem sapientie, qua 
est de divina essentia. Et hoc est quod subdit : 


VEns. 8. — « Vox Domini przparantis cervos, et C fidem gentes, quee erant sine Deo, sine lege et pro- 


« revelabit condensa ; etin templo ejus omnes dicent 
« gloriam. » 

Voz Domini, [Hier.] id est praedicatio Christi ; est 
preparantis cervos, [Alcuin., Hier., Aug.] id est tri- 
buit spiritum sapientie quibusdam, qui superant et 
repellunt venenosas ling uas hereticorum. [Cassiod.] 
Et ideo cervis comparantur. [Aleuin., Aug.] Et hoc 
non solum gentibus prestat, sed et Jud:is in ultimo 
revelabit, ea qux de deitate sunt condensa. Aperiet 
enim eis opacitates librorum, et umbracula myste- 
riorum, ubi libere pascantur[Aleuin.] Attende quod 
a timore incipiens usque ad sapientiam conscendit. 
Cum omnibus enim his gradibus donorum timor 
castus scilicet sociatur, qui etiam a perfecta chari- 
tate foras non mittitur. 


Potest etiam hsc series legi sine presignata ΥἹΙ 
donorum distinctione, hoc modo : Voz Domini, id 
est praedicatio Christi, super aquas, id est super 
populos. [Aug.] Non enim fit hic distinctio inter Ju- 
deos et gentiles. Deinde qualiter sit facta subdit, 
Deus majestatis, id est Christus, intonuit, id est de 
nube carnis terribiliter penitentiam  przedicavit. Et 
per hoc, Dominus, id est Christus habitat, super 
aquas multas, id est populos multos. Ipse enim 
Christus postquam vocem misit populis, et perter- 
ruit eos, convertit eos in se, et habitat in eis per 
fidem, spem, et charitatem ; et accepit eosdem per 
aquas, et per aquas multas. Et vox Domini, id est 


PETRI LOMBARDI 


A Christi jam in ipsis habitantis est, in virtute, id est 


D littera, gloriam. [Aug., Aleuin.| Unusquisque enim. 


288 


potentes faciens eos. Etvox Domini, est, in magni- 
ficentia, miraculorum, veloperum, id est faciensin eis 
miracula, vel opera. Et, vox Domini, est, confrin- 
gentis cedros, id est praedicatio Christi per contri- 
tionem cordis, est humilians superbos. Ef confringet 
Dominus, per pomnitentiam, cedros Libani, id est 
elatos nitore terrens nobilitatis. [Aleuin.] Libanus - 
autem interpretatur candidatio, quo significatur 
candor szmeuli, quo nitentes et elatos Dominus con- 
fundet, et confringet per ignobilia mundi, quz elegit 
(II Cor. 1.) [Aug.] Et ablata superbia et altitudine 
illorum, comminuet eos cedros, id est elatos saeculi 
opibus, £anquam vituli, id est deponet, et humiliabit 
eos ad imitationem humilitatis suze, qui ut. vitulus 
ad vietimam crucis ductus est, per nobiles smeuli, - 
significatos per Libanum. Unde Propheta : Astiterunt 
reges terra, et principes, etc. (Psal. n). Etnon mirum 
siilli comminuentur ; nam. Et ipse, dilecfus, id est 
Christus Patris unicus, comminuit se, id. est exina- 
nivit se nobilitate sua. Et factus est homo. Quemad- 
modum filius unicornium, id est sicut filius Judzeo- 
rum ignorantium justitiam Dei, et superbe jactantium 
tanquam singularem suam justitiam. Et, voz Domini, 

est, intercidentis flammam ignis, id est, transeuntis 

sine ulla lesione sua, per ardorem concitatissimum 

persequentium. Vel dividentis furentem iram illo- 

rum, ut alii convertantur, alii non. Atque ita inter- 
cidit tumultum illorum, ut alios in suam charitatem - 
traheret, alios in malitia sua relinqueret. Voz Do- 

mini concutientis desertum, id est commoventis ad. 


phetis. Et tune commovebit Dominus desertum Cades, . 
id est. celebrari faciet sanctum Scripturarum sua- 
rum, quod a Judzis non intelligentibus deserebatur, 
id est intelligibilia faciet verba legis. Voz Domini, . 
est , preparantis cervos, id est perficientis eos, qui 
superant et repellunt venenatas linguas. Et, revelabit 

eis, condensa, id est opacitates librorum, et umbra- 
cula mysteriorum, ubi libere pascantur. [Alcuin]. 

Et in templo ejus, Hucusque ostendit quomodo vit 

donis consummat Christus Ecclesiam ; hic dicit quid. 
in ea fiat, et vocat hoc. templum, quod in titulo ta- 
bernaculum. Quasi dicat : Ita perfecit Christus Eccle- 
siam, e£ omnes, qui sunt in templo ejus sie con- 
summato, dicent gloriam. Vel, omnis dicet, alia 


laudat Dominum pro suo dono. Qui ergo non dicet 
gloriam, non est vere in templo, quare date gloriam. 


Pans mr. VERS. 9. — « Dominus diluvium inha- 
« bitare facit ; et sedebit Dominus rex in eeternum. » 


Dominus diluvium. [Alcuin.] Tertia pars, ubi dicit 
quid constitutze Ecclesi fiat. Quasi dicat: Ideo date 
gloriam, quia Dominus facit hic templum, [^ug., 
Hier., Aleuin.] id est. sanetos in Ecclesia, quasi iE 
arca Noe constitutos, inhabitare diluvium hujut 
scculi, id est faciet eos habitare illzesos inter fluente: 
et submersores, ut arcam Noe servavit inter fluclu: 
et aquarum inundationes. [Rem.] Vel Dominus faci 


289 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXVIII. 


290 


diluvium, id est illos malos qui alios in peccatum A eorum emollivit, et ad se immolandum per internum 


submergebant, inhabitare hoc teinplum, scilicet 
Ecclesiam, quia etiam illos tales ad unitatem Eecle- 
si& sancte convertit. Vel secundum aliam litteram, 
Dominus diluvium inhabitat, [Cassiod.] id est aquas 
baptismi, quz crimina purgant mundi, sicut per di- 
luvium purgatus est mundus. E£ sedebit. Ostendit 
quomodo consummat Christus Ecclesiam, hic qua- 
liter promovet. Quasi dicat : Et deinde in eo templo 
sedebit Dominus rex in eternum, [Aug., Alcuin.] id 
est regnans in eis :ternum, id est potens et regens 
eos, usquequo zeternitas veniat. Et vere reget, quia 


Vzns. 10. — « Dominus virtutem populo suo dabit : 


Dominus benedicet populo suo in pace. » 


Dominus dabit virtutem populo suo. [Aug.] Contra 
hujus mundi procellas et turbines dimicanti, quia 
non est pax in hoc szeulo. Deinde subdit de remu- 
neratione. Et, Dominus tandem, benedicet populo 
suo in pace, cterna, in seipso pacem illis dans. Unde 
ipse in Evangelio ait : Pacem meam. do vobis, pacem 
relinquo vobis (Joan. xtv). 


COLLATIO IN PSALMUM XXVIII : « AFFERTE DOMINO 
FILII DEI. » 


Vzns. 1. — Afferte Domino, filii Dei, afferte Do- 
mino filios arietum. Quidam reddunt duntaxat pos- 
teriorem partem, afferie Domino filios arietum, cu- 
jusmodi sunt Hieronymus et Sanetes. Alii vero tan- 
tum priorem partem, afferte Domino, filii deorum, 
id est, ut volunt, procerum, principum, fortium. In 


Heb. habetur ΣΥΝ *33 nENE Eri. Elim autem signi- 
ficat Deum, angelos, principes arietes, fortes. Et α 
interpretes nostri duplici clausula utrumque com- 
plexi sunt et reddideruunt. 

Vrns. 2. — In atrio sancto ejus. Heb. 
BEHADRATH. Si he, id est ἢ, aspiratio fuerit radicalis, 
interpretatio est in decore, seu magnificentia, juxta 
quod habet Hieronymus et novatores. Si autem fuerit 
servilis, ut eorum more loquar, et inclinetur a the- 
mate, significabit mansionem, ob idque atrium, 
quomodo acceperunt interpretes, quanquam non sit 
necesse in hujusmodi plus cequo laborare, quando 
atrium Dei, sit ejusdem magnifica gloria. Et versu 4 
ipsius psalmi, interpretes eamdem voculam verte- 
rint. 


Vgns. 6. — Et comminuet eos vel eas tanquam vi- 
tulum ἕν 9 Libani. Quoniam Hebrai destituuntur 
lerminatione distincta casuum , ideo Hieronymus 
verlit nominandi casu, et Sanctes, vitulus, ut refe- 
ratur ad Christum, qui fuit vitulus in passionis 
humilitate, ut superbiam nostram comminueret. 
Alii Hebraicantes transferunt quarto casu more no- 
stro, sed figunt diastolen in particula vitulum, aut 
Libanum referunt ad sequentia, quod et facit Hiero- 
nymus. Differunt tamen, quia ponit in nominativo 
quod alii preter. Sanetem, in accusativo. Et sie po- 
lest esse diversitas dubia in casibus, ita in pau- 
Sarum sectione. Unde Paraphrasis Campensis, e£ 
subsilire faciet instar vituli Libanum. In eo autem 
quod dicimus et comminuet eos, novatores vertunt 
saltare faciet. Sed quia Hieronymus transtulit juxta 
Hebraos disperget eas, consentit Nebiensis, non puto 
eos semper asseculos plenam significationem voca- 
bulorum. Translator ad Campensem dixit, instar 
tauri conculcabit Libanum. Nihil tandem vetat quin 
eodem sensus conspiret. Vox enim Domini, id est, 
Christi predicatio, comminuit gentes, dum corda 


dolorem induxit. Qu: spiritualis immolatio per vi- 
tulum intelligitur. Cor vero sic mundatum, quo- 
modo non exaltaret in Deum suum et Christo con- 
crucifixum non gloriaretur in carnis mortificatione, 
et veri vituli passione.In eodem. E£ dilectus quemad- 
modum filius unicornium.Heb. ΘΝ 3 122 y ves 
VESSIRION IZEMO BEN REMIM, id est : Et siriom sicut 
filius aut filium (juxta exigentiam) unicornium aut 
rhinocerotis. Utrumque enim potest haberi ex He- 
brzo. Et interdum Hieronymus hoe aut altero vertit 
modo, SIRION aut sARION quando est nomen pro- 
prium significat montem, qui animal dicitur Her- 
mon. Potest autem ineinari a verbo v, SscHOR, 
quod est cantare, contemplari, munus offerre, qu 
omnia competunt dilecto, qui est predicandus et 


muneribus affieiendus. LXX videntur ad id re- 
spexisse. 
Vgns. 7. — Vos Domini concutientis desertum. 


Quidam vertunt par£urire faciens desertum; et San- 
ctes addidit de suo, parturire faciens feras deserti ; 
alii, £remescit desertum, quod est idem cum nostra 
lectione, et diversitas nascitur, et multiplicitate par- 
ticule Hebraiez bw mor, vel 55*m que significat 
£remefacere, concipere, parturire, et pleraque alia. 
Intelligentia tamen facile potest concinnari. 


Vrns. 8.— Vox Domini preparantis cervos. Hie- 
ronymus, vox Domini obstetricans cervis, seu ut alii 
volunt, parturire faciens cervas, vel tremefecit cer- 


vos.Jam dictum est quod vox 55x nor, qua hie po- 
nitur, est multum zequivoca. Unus accipit hane signi- 
ficantiam, alius aliam. Faber et Czeeus non sine sto- 
macho contendunt debere potius legi cervas, quam 
cervos qui non parturiunt. Ad quod dieimus verum 
esse, si verlendum foret parturire faciet. Sed si ver- 
timus preparare, non abest si reddas cervos, cum 


bw An sit utrisque commune, etiamsi pro cervis 


forte dicendum foret ΘΝ anm in masculino. 
Vox autem Domini praparat cervos, quando homi- 
nes suis meritis reddit diligentes, et impigros instar 
cervorum velocitate decantatorum. 


Vzns. 9. — Dominus diluvium inhabitare facit. 
Ex hoc loco calumnia eliditur, qua quispiam ca- 
villator posset forsan insimulare nos, qui sepius 
merito causamur ambiguitatem vocabuli, ob quam 
pro lectione Latina instruimus apologiam, et osten- 
dere conamur interpretes nostros aliam secutos 
fuisse significantiam, et si Hieronymus secus vertat, 
ut satisfaceret Sophronio, adversus Judzos, quibus- 
cum erat ei frequens concertatio. Nam divus Hie- 
ronymus respondens Sunisw et Fretelle, de hoc ver- 
siculo quarentibus, adhue scribit modum : « Do- 
minus diluvium inhabitare facit, pro quo vos legisse 
dicitis, xóctog τὸν χαταχλυσμὸν χατοιχεῖ, id est, Do- 


5 V J . 5 * * 
Dp m inus diluvium inhabitat : quorum prius perünet 


ad gratiam credentium, secundum ad ejus in quo 
credunt, habitaculum. Sed quia 3v^ 14ssan verbum 
ambiguum est, et polest utrumque sonare, nam 
$essio et habitatio dicitur, et in ipso psalmo, de 
gratia baptismatis dicitur, vox Domini super aquas 
multas, el vox Domini preparantis cervos : et re- 
velabit condensa, et in templo ejus omnis dicet glo- 
riam; de ipsis sentiri volumus, qui glorificant Do- 
minum, et interpretati sumus, Dominus diluvium 
inhabitare facit. » το D. Hieronymus. Quibus non 
obsistentibus juxta Hebraeos vertit, Dominus dilu- 
vium inhabitat, et Neoterici Hebraicantes, £uper 
diluvium sedet, vel sedit. Quod Fabrum fefellit di- 
centem : « Rectius ex Heb. diei videtur inhabitat, 
quam inhabitare facit, siquidem ipse per se digna- 
tur mentes purificatas, et alluvione aquarum sancti- 
ficatas inhabitare. » 


291 PETRI LOMBARDI 292 


PSALMUS XXIX. 


PSALMI TITULUS 
DOMUS DAVID. » 


Exaltabo te. Titulus. Psalmus cantici in dedica- 
tione domus David. Non legitur David se fecisse, 
vel dedieasse aliquam domum Domino. De spirituali 
itaque domo hoc accipiendum est. [Aleuin.| Totus 
enim Christus, id est sponsus et sponsa, una domus 
Dei est, quia et in capite Christo plenitudo divinze 
gratie habitavit, et de plenitudine ejus nos omnes 
aceepimus (Joan. 1). Hzec autem domus quantum ad 
caput et membra fabricata est et dedicata; quantum 
ad Christum fabrieata est in ejus conceptione ; 
[Cassiod.] dedicata vero, in ejus resurrectione, 
quando resurgens a mortuis, immortalitatis gratia 
confirmatus est. Quantum vero ad Ecclesiam, quo- 


: « PSALMUS CANTICI IN DEDICATIONE Α in futuro dicetur ex persona universe domus, cum 


in communi resurrectione fuerit dedicata. Item ex 
persona capitis subdit nec deleclasti, vel jucundasti. 
Alia littera : inimicos meos super me, id est non 
permisisti inimicos meos, Judzos scilicet et daemo- 
nes delectari, vel jucundari super me. 

Vzns. 2. — « Domine Deus meus, clamavi ad te : 
» et sanasti me. » 

Domine Deus meus, clamavi ad te, et sanasti me. 
[Aug.] Non videntur h:e esse verba Christi, scili- 
cet nec jueundasti, et elamavi. Alterum quippe vi- 
detur falsum, alterum impossibile : falsum quippe 
videtur quod inimici non sint jueundati super eum, 
cum in Evangelio legatur flagellatus fuisse, colaphi- 
zatus, crucifixus. Item contrarium, imo impossibile 


tidie fabrieatur,dum in hae vita laborat. [Hier.] p videtur quod Christus clamet et oret, cum sit omni- 


Dedicabitur autem in futuro, quando sancti resur- 
gentes a mortuis, stabunt in magua constantia ful- 
gentes sicut sol. [Aleuin.] Dicitur autem hzc domus 
etiam tabernaculum, sieut in przcedentis psalmi 
titulo. Tabernaeulum dicitur secundum presentem 
statum, quando in ea militatur. Quia tabernaculum 
proprie belli est, domus vero dieitur secundum  sta- 
tum futurum, quando in ea quiescetur, ut in hujus 
psalmi titulo dieitur. Supra enim agit de ceonsumma- 
tione tabernaculi tempore belli; hie autem est psal- 
qus cantici, [Aug.] il est, Izetitize habite im dedica- 
tione domus David, id est pro dedicatione domus 
Christi, qui dedicatio 7nodo in capite facla est; 
post futura, quie in membris. Inde ergo letitia est, 
quia domus dedicatur, id est confirmatur. Qua in 
τοίου pace manebit innovato corpore, non tantum 
Christi, sed et totius Eeclesie. Vel loquitur Christus 
totus, in hoe psalmo, [Aleuin.] quia verba psalmi 
hujus quzdam capiti, quaedam corpori conveniunt, 
quzdam utrique. Et est iste psalmus brevis de pas- 
sione et resurrectione Christi, ut passio non ter- 
reat, quos spes resurrectionis ltificat. (22) Inten- 
lio. Monet per spem dedicationis jam in Christo 
factze fideles ad laudem. Modus. Tripartitus est psal- 
mus. Primo, agit Christus de sua dedicatione, ju- 
bens sanctos idem sperantes laudes dicere. Se- 
cundo, dieit quomodo dedicationem meruit, ibi, ego 
autem. Tertio, quomodo eam acceperit ibi, audivit 
Dominus. Christus ergo secundum quod homo gra- 
tias agens Deo, pro sua dedicatione, ait : O 


Vrns. 1. — «Exaltabo te, Domine, quoniam sus- D 


» cepisti me, delectasti inimicos meos 
» me. » 

Domine, exaltabo te, [Aug.] id est altitudinem 
tuam laudabo. Ideo quomtiam. suscepisti me in resur- 
rectione, dedicando me gloria impassibilitatis. Hoc 
modo dieitur ex persona fundamenti, id est Christi 


capitis, quod jam dedicatum est. Postea vero, id est 


super 


(22) Ex Cass. in conclusione psalmi. 


potens Deus, qui fidelium vota implet, per quem 


Vet omnia naturalia facta sunt. Sed sciendum quod 


Christus nec Deus tantum nec homo tantum est, 
Sicut diversi hzretici dogmalizaverunt. Sed verus 
Deus est, et verus homo. Nec duo tamen, sed unus 
est Christus, qui non secundum quod Deus est, 
sed ex eo quod bomo est, est infirmus. Et ex hoc 
etiam orat pro nobis, et mediator inter Deum Tri- 
nitatem, id est Patrem et Filium et Spiritum san- 
ctum, et homines peccatores. Habens cum utroque 
convenientiam. In eo enim quod infirmus, propin- 
quat nobis. In eo vero quod non iniquus est, jungit 
nos Deo. In hoc tamen etiam quod homo est, pra- 
est-nobis ut caput, in quo sunt omnes sensus in ca- 
leris membris. Non est ergo inecngruum, vel im- 
possibile eum secundum hominem quem suscepit 
orare, quia ipse est qui oratur, secundum deitatem. 
Et super hune quidem jueundati sunt inimiei in 
cruce : sic et super suos jucundatur in passioni- 
bus, sed non in dedicatione, vel super eum, vel 
super suos.Ideoque verum est quod ait, nec dele- 
clasti, vel jucundasti inimicos meos super me, id 
est non permisisti eos jucundari super me, in dedi- 
catione, scilicet, etsi ante. Deinde ponit susceptio- 
nem, dicens, Domine Deus meus, clamavi ad te, in 
passione. Et sanasti me, in resurrectione, quia jam 
non gero :zgrum corpus, sed gloriosum et immor- 
tale. Et o 

VEns. 3. — Domine, eduxisti ab inferno ani- 
» mam meam; salvasti me à descendentibus in 
» lacum. » 

Domine, eduxisti ab inferno animam meam. Hoc 
expositione non indiget. [Aug., Hier.| Manifestum 
est enim Christi animam cum animabus sanctorum 
deinferno eductam a Deo; e£ salvasti me a descenden- 
tibus in lacum, [Aug.] id est ab his persequentibus, 
qui descendunt in szculi profunditatem. Lacus enim 
est profunditas sseculi, scilicet. abundantia luxurie 


——— RP 


293 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXIX. 


294 


et nequiti&. Qui ergo libidinibus se immergunt et A viribus vel meritis nostris, sed quia voluit, dedit, 


terrenis desideriis, ipsi descendunt in lacum. Tales 
Christum persecuti sunt, sed ab his salvatus est 
inresurrectione, ne amplius cum eis sit. Vel, Sal- 
vasti me ἃ descendentibus in lacum, id est, ἃ con- 
ditione profunde cccitatis, quia immunis ἃ peccato 
et corruptibilis carnis, quia impassibilis. Vel, salva 
me a descendentibus in lacum, [Hier.] id est de 
lacu inferni, ubi animc peccatorum sunt, ne sicut 
illi praeceps caderem in mortem. 


Vgns. 4. -- « Psallite, Domino, sancti ejus; et 
« confitemini memorie sanctitatis ejus. 

Psallite [Aug.] Post cantieum sequitur psalmus. 
Et vox Ecclesi: vel prophete est hic attendentis hzc 
futura in membris, quz przecesserunt in capite unde, 


exsultat, et alios exsultare monet.Quasi dicat : Quia B 


resurrexit caput nostrum, ergo hoc sperate membra 
extera ; quod videtis factum in eapite, hoc sperate 
quod credidistis in capite, quod idem promissum 
est nobis. Has ergo promissiones habentes psallite 
Domno opere, o vos sancti ejus. [Gl.int., Hier. ] Vel 
totum potest diei in persona Eeclesie loquentis ad 
Christum sie : Exaltabo te, Domine, id est altitudi- 
nem tuam gloriose laudabo : ideo, quoniam. susce- 
pisti me, in dedicatione, id est, suscipies in futuro 
inre, et jam in spe, suscepisti. Nec. delectasti, vel 
jucundasti inimicos meos super me, [Aug.] id est, 
non jueundabis eos tunc super me, qui per orbem 
variis persecutionibus me conati sunt opprimere. 
Quia tune non jucundabuntur inimiei super nos, ut 
modo. Deinde exponit susceptionem dicens : [Gl. 
int.] Domine, Deus meus, clamavi ad. te, hie, Et sa- 
nasti me, jam in spe, et in futuro sanabis in re. Et 
o!Domine eduxisti ab inferno animam meam ,|Hier.] 
quia et animas justorum, qui ibi detinebantur edu- 
xit, et alios a peccatis liberans neilluc mitterentur 
€ GO tecit. Unde subdit, Et, salvasti me a descen- 
dentibus in lacum inferni. Ergo psallite Domino, 
[Hier.] lene operando, sancti ejus, et confitemini 
memorie sanctitatis ejus, [Aug.]id estlaudate eum, 
quia memor fuit sanclificare vos, id est quia sancti- 
talis qua vos sanctificavit, non est oblitus hoc toto 
tempore, quod desiderio nostro nimis longum esset. 
Vos autem eratis ejus obliti, sed ipse vos non est 
oblitus. Vel, confitemini memorie sanctitatis ejus, 
[Cassiod., Gl. int. 1 id est. laudate eum, quia ex 
bonitate sua et sanctitate, memor fuit nostri. Ideo 
psallite et confitemini 


VEns. 5. — « Quoniam ira in indignatione ejus, 
« et vita in voluntate ejus. » 


Quoniam ira, [Aug.] id est, vindicta qua vindi- 
cavit in vos primum peccatum, quod morte solvistis, 
fuit in indignatione ejus, id est in comminatione 
ejus contempta, qua dixerat primis parentibus : Qua 
die comedetis, morte moriemini (Gen. m). [|Aug., 
G1. int.] Illi vero tetigerunt et. mortui sunt, et ejecti 
de paradiso. Ergo quod abjecit homines, pro pec- 
calo est, sed tamen est spes ; ef, id est quia vifa 
est in voluntate ejus, [Aug.]id est vitam eternam non 


ad quam per-vos non rediretis, [Gl. int.] sed ipse 
vos reduxit, et gratis salvos nos fecit, non enim 
digni eramus. Quo est enim peccator dignus, nisi 
supplicio? sed ipse impios per fidem justificavit, 
eisque vitam donavit. 


Vrns. 6.— « Ad vesperum demorabitur fletus ; et 
« ad matutinum Lzetitia. » 


Ad vesperum, ete. [Aug.] Duobus przdietis, duo 
alia reddit hoc modo, Quia ira est in indignatione 
ejus, ideo ad vesperum demorabitur fletus. Et quia 
vita est in voluntate ejus, ideo ad matutinum erit 
letitia. Persequere ordinem litterz, et verbotum 
expositionem sic : Ira processit ex ejus indigna- 
tione, et illa ira non est brevis, imo longa. Quia, 
fletus id est omnimoda hominis miseria, tam culpa 
quam poenae, incipiens, ad vesperum, Ade tam 
temporis quam pectoris, demorabitur, usque ad 
matutinum. Vespera enim est quando sol in occa- 
sum declinat, quo tempore Adam peccavit, et lux 
inde solis, id est Christus, qui est sol justitie, et 
lumen pectorum ab eo occidit, vergente tune in 
occasum sole temporis. Unde in Genesi: Cum 
deambularet Dominus in. paradiso ad auram post 
meridiem, timuit Adam, et abscondit se. (Gen. vm) 
Jam ille peccator tegebat se inter ligna paradisi, 
nolebat videre faciem Dei, ad quam gaudere con- 
sueverat. Occiderat illi sol justitise,non gaudebat ad 
presentiam Bei. Inde inchoata est omnis vita ista 
mortalis, dies versus est in noctem, l:etitia in fletum. 


C pefle ergo, genus humanum, quia nasceris de Adam. 


Ex Adam enim facti sumus omnes, et quotquot 
procreaverunt filios, et procreaturi sunt, ex duo et 
ipsi creati sunt. Vespere itaque ccpit post meri- 
diem, ubi lux sapienti: a peccante homine recessit, 
quando et morte damnatus est. Et ex tunc durat 
fletus, et durabit, quandiu in laboribus et tentatio- 
nibus populus Dei exspectat diem Domini, scilicet 
matutinum. Et hoc est fletus, id est universa mise- 
ria hominis, incipiens ad vesperum Ada», quo pec- 
cavit, etlux interior ab eo recessit. Demorabitur, 
[Gl. int.] id est diu et in multis morabitur ; diu, 
quia non mox est tota restitutio tradito Domino, 
οἱ in multis, quia omnes ex eo nascimurin peccato 
et poena. Demorabitur, dico, usque ad matutinum, 


D [Aug.] id est usque ad diem Domini, quo resurrec- 


tio nostra futura est : quie in matutina Christi resur- 
reetione prafloruit; et tune, scilicet. in matutino, 
erit nobis letitia perennis, quia tune absterget 
Dominus omnem lacrymam ab oculis sanctorum 
(Apoc. Xx1). 


Aliter secundum moralem intellectum. [Aug.] Di- 


'€itur enim matutinum, vel mane, ortus fidei et 


charitatis, scilicet cum lux grati: oritur fideli, quae 
occidit peccanti, per quam in anima resurgimus, 
secundum illud : Exurge a mortuis, et. illuminabit 
tibi Christus (Ephes. v). Pro qua resurrectione de- 
signanda, Dominus mane surrexit, idem promittens 
nobis per suam resurrectionem, qui est eflieiens 


295 


PETRI LOMBARDI 


296 


causa resurrectionis, et anim: in praesent, et. cor- .4 ciem tuam in passione, et tunc dixi, clamavi ad te, 


poris infuturo. (23) Christus enim eujus actio no- 
stra est instructio,non sine mysterii celebris ratione 
in hoc vespere quo peccavit Adam, sepeliri voluit, 
et mane resurgere, et hoc mane terti: diei. [Aug.] 
Vespere est sepultus,ut ostenderet se mori non pro 
sua culpa, sed pro nobis, qui vespere sumus sepulti 
in paradiso, id est per peccatum Ad: commissum. 
Vespere in paradiso sepulti sumus in culpa et in 
pcena. Mane surrexit, ut nos mane surgamus, quod 
est quando lux grati: oritur homini in mente. Mane 
tertii diei resurrexit, ita et nos surgimus die tertio, 
id est in tempore grati: quod est post tempus ante 
legem, et sub lege. Quod ergo triduo illo ostendit 
caput tuum in se, hoc triduo sceuli ostendetur in 
te. Si enim seculum cogites, unus dies est aute 
legem, secundus sub lege, tertius sub gratia. Et 
hoc est /letus incipiens, ad vesperum demorabitur. 
Hoc non mutatur, usque ad matutinum, id est, 
quousque oriatur lux fidei per Christi matutinam 
resurrectionem, et tunc erit letitia. Vel, αὐ vespe- 
rum demorabitur fletus, [Hier., Cassiod.] quia passo 
et sepulto Domino apostoli et mulieres in fletu et 
gemitu morabantur ; e£ ad matutinum fuit, letitia, 
quia mane venientes ad sepulerum gloriam resur- 
rectionis acceperunt. Et dictum est mulieribus : 
Ite, nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam, 
ibi me videbunt (Matth. xxvi). Vespere fleverunt 
mortuum ; mane exsultaverunt ad resurrectionem. 

Pans ir. VERS. « —« Ego autem dixiin abundan- 
«tia mea : Non movebor in &ternum. » 

Ego autem. [Alcuin., Gl. int.] Secunda pars ubi 
dicit Christus quomodo ante dedicationem egerit, 
et eam meruerit. Quasi dicat: Ex Adam male moto 
est fletus, ego autem in abundantia mea, [Cassiod.] 
id est confidentia deitatis, cujus plenitudino habitat 
in me, [6]. int.] dixi hoc, non movebor in eternum 
a Deo, a quo Adam motus est. Et sieut ego 
dixi, tu, R 

Vzns. 8. — « Domine, in voluntate tua preestitisti 
« decori meo virtutem. » 

Domine, [Gl. int.] fecisti quia pretitisti mihi 
decorem, scilicet quia immunis a peccato. Et illi 
decori meo praestitisti virtutem, scilicet quia et 
miracula fecit. (Cassiod.] Hoc non de humana natura 
habui, sed in voluntate, id est ex voluntate £ua sci- 
licet ex te, quod inde probatur, quia 

Vzns. 9. — « Avertisti faciem tuam a me,et factus 
« sum conturbatus. » 

Avertisti faciem tuam a me exponendo me pas- 
sioni e£ factus sum conturbatus, id est te adverso, 
turbatur carnis mez infirmitas. Unde cepit Jesus 
pavere et tedere (Marc.xiv). Unde ergo praesumit 
homo, eum audiat Christum de se talia dicentem ? 


Vrns.10.— « Ad te, Domine, clamabo, et ad 
Deum meum deprecabor. » 
Ad te, Domine, |Gl. int.] quasi dicat : Avertisli fa- 


(25) Ex primo Dial, lib. Greg., cap. 9. 


Domine, De gloria immortalitatis adhibenda, et ad 
Dominum meum deprecabor de mortalitate tollenda, 
dicens : 


Vrns. 44.— Quz utilitas in sanguine meo, dum 
« descendo in corruptionem? » 


Quee utilitas, etc. Possunt heec etiam accipi ex 
persona membrorum, ego autem. Et ostenditur 
causa quare fletus demoretur. [Aug.] quasi dicat : 
Vespere est fletus, sed hocex culpa mea, quia ego 
ille populus qui ab initio loquebar in Adam existens, 
in abundantia mea, id est dum mihi in paradiso es- 
set abundantia, jam nullam patiens egestatem, dizi 
hoe, scilicet: Nom moveborin «ternum, ab hoc 
bono, in quo sufficientia erat illi, quia Deo fruebatur. 
Hoe autem dixi tibi credens diabolo dicenti: Nom 
morte moriemini, sed eritis sicut dii, scien- 
tes buna et mala (Gen. m). Sed quia Deus erat abla- 
turus superbo quod dederat humili, sequitur: Do- 
mine, in voluntate. Quasi dicat: In paradiso erat 
mihi abundantia, sed heec. abundantia, o Domine, 
erat ex te, non ex me, quia, 2» voluntate tua pras- 
titisti decori meo virtutem, id est non ex 1ne bonus 
eram et fortis, sed ex te. Quod ut ostenderes, aver- 
tisti faciem tuam a me, id est foris misisti me de 
paradiso; ef factus sum conturbatus, sed jam hic po- 
situs, clamabo. Et hoc est, ad te, Domine, clamabo, 
in paradiso non clamabas, sed laudabas, non geme- 
bas,sed fruebaris. Foris vero positus geme, et 
clama, quia propinquat tribulatio, qui deservit su- 
perbientem. Deusenim superbis resistit, humilibus 
dat gratiam (Jac.1v). Deinde ex persona Domini, 
scilicet ipsius fundamenti nostri, que utilitas, 
insang., etc. [Aug.] Aliterab illo loco, avertisti 
quasi prestitisti mihi decorem et virtutem. 
Quod ex eo didici, quod ex me, scilicet a pec- 
cante homine, avertisti aliquando faciem tuam, 
id est lumen tuze notitise. Unde conturbatio hominis 
processit, quod ita ait, e£ factus sum conturbatus, 
recedente a me lumine tue notitis. Quod tempus 
conturbationis et miseri? me, recolens, et in eo 
positus audio vocem capitis mei pro me morituri, 
et in passione dicentis: Adfe, Domine, clamavi, de 
gloria. Et ad Deum meum deprecabor, de immorta- 
litate, dicens, que utilitas erit im sanguine meo, 


D [Aug., Gl. int.] id est, in effusione sanguinis mei, 


qui sine culpa mea effusus est, dum descendo, quasi 
per quosdam gradus malorum, im corruptionem ? 
Quasi dicat nullam. Si enim statim non resurgo, 
corruptumque fuerit corpus, nemini annuntiabo, 
nullum lucrabor, et ita peribit confessio, quod ita 
ait : 

Vrns. 12. — « Nunquid confitebitur tibi pulvis, 
« aut annuntiabit veritatem tuam ? » 

Nunquid pulvis, [Aug.] id est, turba impiorum 
quam mea resurrectione justificabo confitebitur tibi 
laudes, vel peccata aut annuntiabit ad salutem cze- 


297 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXIX. 


298 


terorum veritatem tuam. [Alcuin.] Quasi dicat : Non ἃ — vgns, 15. --- « Ut cantet gloria mea et non com- 


his verbis necessitatem ostendit, per quam non sinat 
eum Pater descendere in corruptionem. Vel ita' 
quasi dicat : Vere nulla utilitas erit, si corpus cor- 
rumpitur, quia si pulvis remaneo, nunquid confi- 
tebitur tibi aliquis, aut annuntiabit veritatem tuam? 
quasi dicat : Non fiet tibi confessio, vel annuntiatio. 
[Aug.] Et sciendum quia gemina est confessio aut 
peccati, aut laudis. Nunquam ergo sine ea simus. 
Quando male est nobis in tribulationibus, confitea- 
mur peccata nostra ; quando nobis bene est, in 
exsultatione lzetiti: confiteamur laudem. 


Pans ΠΙ|. Vens. 13. — « Audivit Dominus, et mi- 
« sertus est mei; Dominus factus est adjutor 
« meus. » 

Audivit Dominus. [Cassiod., Alcuin.] Tertia pars 
ubi dieit quomodo dedicationem acceperit. Quasi 
dicat : Deprecatus sum et me deprecantem audivit 
Dominus et misertus est mei ita quod Dominus fac- 
tus est adjutor meus, [Aug.] quia non dedit sanctum 
suum videre corruptionem (Psal. xv), sed me dedi- 
cavit gloria immortalitatis. Deinde loquens ad ipsum 
Patrem ait : 


Vgns. 1&, — « Convertisti planctum meum in 
« gaudium mihi; concidisti saccum meum, et cir- 
« cumdedisti me lztitia. » 

Convertisti. [Hier.] Quasi dicat : Factus es adju- 
tor meus,ita,scilicet quia convertisti planctum meum 
quo dixi : Tristis est anima mea usque ad mortem 
(Matth. xxvr) in gaudium resurrectionis. [Gl. int.] 


« pungar, Domine Deus meus, in eternum confitebor 
« tibi. » 

Ut ipsa gloria mea cantet tibi, [Aug.] id est sit 
causa quare lauderis a me, et a meis δέ vere cir- 
cumdedisti me letitia, quia jam non compungar, id 
est jam ulterius non moriar, quia Christus semel 
passus est, et amplius non moritur. Et jam in fine, 
Domine Deus meus, in eternum confitebor tibi, id est 
laudabo te. Vel possunt esse verba Ecclesiz ab illo 
loco, convertisti. Non mutatur vox propter unitatem 
capitis et corporis. Quasi dicat : Fundamentum meum 
dedicatum est, id est Christus gloria immortalitatis 
est confirmatus, quem primogenitum a mortuis ego 
Ecclesia consecuta, jam spe et in futuro postea re, 

B nunc in dedicatione domus tuc, qua in capite raeo 
praecessit. Dico convertisti planctum meum, qui est 
de peccatis. E£ gaudium mihi, quod est de absolu- 
tione, quia concidisti saccum meum, id est velum 
peccatorum, et tristitiam mortalitatis ; e£. circum- 
dedisti me letitia, id est cinxisti me stola prima, id 
est immortali letitia, u£ cantet tibi gloria mea, jam 
non plangat humilitas. E£ id est quia, jam mon com- 
pungar, conscientia peccati vel timore mortis, vel 
timore judicii. Et, o Domine Deus meus, in eternum 
confitebor tibi. Hac est gloria mea, ut in eternum 
confitear tibi, quod nihil mihi est ex me, sed ex te 
omnia, qui est Deus omnia in omnibus. 


COLLATIO IN PSALMUM XXIX : « EXALTABO TE, DOMINE, 
QUONIAM, » 


Vel, convertisti planctum meum in gaudium, idest do- C VERS. 5. — (Quoniam ira im indignatione ejus. 


lentes de me apostolos gaudere fecisti. Ideo quia con- 
cidisti saccum meum et cir., etc., [Cassiod., Alcuin.] 
Saccus est vestis aspera in usum laboris, vel tem- 
pore tristitie ut Ninivitis, qui induti saccis, poeni- 
tentiam egerunt. Hcc est caro humana quam Chri- 
stus suscepit, quie scissa est moriendo et prodiit 
frumentum, id est munus gloriose resurrectionis. 
Vel deitas apparuit, unde subdit, ef circumdedisti 
me letitia, vel saccus est poena peccati. Saccus 
enim fit de capris et hedis; [Aug.] et capre et 
hadi significant peccatores, quia pro peccatis in 
lege offerebantur. Saccus ergo est immortalitas 
quam de peccatoribus Christus traxit, vel accepit. 
Assumpsit enim saccum, sed non meritum sacci, 
id est peccatum, quod est causa mortis. Hoc. sacco 
mortalitatis, divinitas tanquam frumentum occulta- 
batur. Undealibi : Dum mihi molesti essent induebar 
cilicio (Psal. Xxx1v), id est, sacco mortalitatis, ut 
quod intus erat non videtur. Hie saccus, [Aug] 
Alcuin.] id est haec mortalitas, in resurrectione con- 
scissa est, Id est destructa. Qua conscissa, prolata 
est divinitas, €& & id est manifestata, qux ante erat 
occulta, sicut saccus integer celat quod intus est ; 
Scissus aperit, et hoc est concidisti saccum meum, 
id est mortalitatem carnis destruxisti in resurre- 
ctione. Et cireumdedisti me letitia, [Aug.] id est 
gloria immortalitatis. 


PATROL, CXCI. 


Heb. ΞΝΞ V3? ^2 KI REGA BEAPPO Hieronymus, ad 
momentum ira ejus, vel momentanea est ira ejus. In- 
terpreles acceperunt per  metathesim *y3 GEAR, 
id est ira, increpatio, pro y3*, quod et interdum 
fieri satis subindicat. nominatim in hac radice Mun- 
sterus in suo lexico. 

Vrns.8. — Prestitisti decori meovirtutem. Hiero- 
nymus et Hebr. monti meo virtutem sive fortitudi- 
nem. Ubi perspicuum est interpretes legisse *75 
HADRI loco **3 HanRr, daleth pro res, in qui- 
bus litteris est propinqua affinitas, vel minima dis- 
unctio. 

Vrns. 13. — Audivit Dominus, et misertus est 
mei. Hebr. audi, Domine, et miserere mei. Sententia 
constat integra utrobique. Non est tamen difficile le- 
gere y'2v scHAMA, id est audivit, pro y'2V SCHEMA, 
id est audi, praserüim ubi non affiguntur puncta, 
lectio est omnino indifferens. Consimiliter. ὙΠ 


D HANNANI pro*zzrn HoNNENI, id est oisertus est, pro 


miserere. Oportebat ad ista connivere, nisi per- 
penderem quosdam cacozelia litter:e zestuare. 

Vzns. 15. — Ut cantet tibi gloria mea, et non com. 
pungar. Hebr. C'T N^Lo ΠΌΡΟΝ ; id est non ta- 
ceat, vel non tacebit. Similiter habebatur psalmo tv. 
Silentium autem cordis, est secreta compunctio, 
quam solus Deus audit in abscondito, in gloria vero 
cessal omne lamentum, et peccati mordax recorda- 
tio. Accepisse apparet LXX, in prima persona 
DC*N Nb ro rppow, vel simpliciter in participio 
n7 N5 Denique, dividendo, non compungatur glo- 
ria, nihil distat ab eo quod est hominem, jam in 
felicitate illa requiescentem, esse extra omnem aleam 
compunetionis. Adde quod Sanetes in suo Thesauro 


10 


299 


PETRI LOMBARDI 


300 


docet gloriam in Hebraeo sumi quandoque pro anima A cantem, et te laudem, mox facile cohzrebit, e£ non. 


deinde manifeslius est. quandoque usurpari pro toto 
homine,igitur, u£ cantet tibi gloria mea, hoc est, ut 


compungar. 


PSALMUS XXX. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID PRO 
EXSTASI. » 


Inte, Domine speravi. Titulus : In finem. Psalmus 
David pro exstasi Exstasis, ἐἔχστασις Grzece,latine dici- 
tur excessus, [Aug.] qui est mentis,qui fit duobus mo- 
dis. Vel pavore terrenorum, vel mente rapta ad su- 
perna, etinferiorum oblita,quz:e communium negotio- 
rum curam pertractat. In hoc autem psalmo exstasis 
maxime accipitur pavor de persecutione populi Dei 
omnium gentium, et defectu fidei per orbem terra- 
rum perturbati. [Aleuin.] Hic enim describitur hu- 
miliatio Christi, sanctorumque martyrum. Unde se- 
quitur exaltatio. (66) Et exprimit hie psalmus imbe- 
cilitatem humanitatis, et beneficia Dei; ut videns 
se homo non superbiat, et misericordiam Dei videns 
non timeat. Et est sensus tituli : psalmus iste dirigens 
nos in finem, [Aug.] id est in Christum, est David 
qui hic loquitur in persona Christi vel sua, vel Ec- 
clesie. Habitus pro exstasi, id est agens de excessu 
mentis, qui fit quando mens pavet terrena. Intentio : 
Monet ne quis de se presumat, sed de Dei miseri- 
cordia. Modus : Tripartitus est. [Cassiod.] Contra 
pavore premittitur spes, et oratio cum certitudine 
liberationis et gaudio. Secundo enumerat quot et 
quanta conturbant. Contra quz est oratio, ibi mise- 
rere mei. Tertio dicit quz sint bona Dei contra mala, 
ibi, quam agna. [Aug.] Et sciendum quod verba 
psalmi hujus quidam capiti, quedam membris, 
quadam Prophet:e conveniunt. Et primo quidem lo- 
quitur Redemptor, deinde redempti gratias agentes, 
de sua liberatione, ibi, redemisti. Inde ipsi iidem 
diu de perturbatione sua agentes, miserere mei, etc. 
Prophete autem vox interponitur propter finem et 
in finem, ibi, quam magna, et ibi, diligite Domi- 
num. In hac tamen tanta varietate non mutatur 
vox, sed caput et membra eadem voce utuntur, di- 
cendo, ego me mihi, quod fit propter nimiam unita- 
tem capitis et corporis, id est Christi et Ecclesiz, 
sponsi et sponse, quam facit charitas. Sicut enim 
lingua omnium membrorum suscipit vocem, dicens : 
Pro pede calcas me ; non dicit, calcas pedem, et pro 
manu vulneras me, non ait vulneras manum meam. 
Sic Christus membrorum utitur verbis, non incon- 
grue, non se dividens ἃ verbis nostris. [Aug.] Qui 
enim dignatus est pro nobis homo fieri, et. forma 


Saule, quid me persequeris ? (Act. 1x.) Vel quando 
aliquid in se esse ostendit quod non habet ex natura 
sui conditionis, sed misericorditer assumpsit, de 
corruptione nostre infirmitatis, ut cum dicit se 
tristari vel pavere, et hujusmodi. Qui ergo sic nos 
transfiguravit in se, non dedignatur loqui verbis 
nostris ut, et nos loquamur suis. Hzc est divina 
commutatio, et divina sunt ha:c commercia, cele- 
bratain hoc mundo a negotiatore coelesti. Venit 
enim eclestis negotiator accipere contumelias, dare 
honores; haurire dolorem, dare salutem ; subire 
mortem, donare vitam. Moritur ergo ex nostro, id 
est ex carne nostra, quam habebat, non in se, sed 
in nobis pavebat. Quod enim paves, tuum est ; 


B quod speras, donum Dei est. Paves, utteagnoscas ; 


G 


servi vestiri, non dedignatur nos transfigurari in se. D 


Quod utique facit pluribus modis, scilicet dum vel 
aliquid facit vel dieit ad informationem membrorum, 
ut quando jejunavit et oravit et tentatus est 
(Matth. 1v). Vel quando in persona membrorum lo- 
quitur, vel de membris in sua persona, ut Saule. 


(66) Ex Cass. in conclusione psalmi. 


speras, ut divinam misericordiam glorifices, que te 
in pavore consolatur. Loquitur ergo hic Christus 
in propheta et in membris. Et si enim hoc psalmo 
quiedam dicantur que capiti non valeant congruere ; 
Christus tamen loquitur, quia in membris suis 
Christus est. Quasi enim una persona et sponsus 
et sponsa, id Christus et Ecclesia. Unde Isaias, 
hanc unitatem commendans ait : Sicut sponso alli- 
gavit mihi mitram, et sicut sponsam ornavit me 
ornamentis (Isa. vxi). Se dicit sponsum, et se spon- 
sum, propter excellentissimam unitatem capitis et 
corporis, quam etiam notavit Dominus, cum de con- 
jugio loqueretur per Adam ; propter hoc, inquit, re- 
linquet homo patrem et matrem, et adherebit 
ucoriswute, et erunt duo in carne uma (Gem. m). 
Quod exponens Apostolus dicit : Hoc magnum sa- 
cramentum esse in Christo, et in Ecclesia (Ephes. 
V). Quia ergo sponsus et sponsa sunt duo in carne 
una, merito hzc duo sunt in voce una. [Hier.] Incipit 
ergo ex persona capilis, dicentis ad Patrem sic : 

VEns. 1. — « In te, Domine, speravi, non con- 
« fundar in :eternum ; in justitia tua libera me. » 

In te, Domine Pater, speravi secundum quod homo, 
non confundar in :eternum, [Aug.] id est nunquam 
confundar, dum mihi ut homini simili exteris in- 
sultatur, [Cassiod.] im justitia tua libera me, de 
morte resuscitando. 


Vrns. 2. — « [Inclina ad me aurem tuam; acce- 
«lera ut eruas me. » 

Inclina ad me aurem tuam, [Aug.] id est pro- 
xima mihi humili, et accelera in faciendis, (Alcuin.) 
id est, in his quae facienda sunt, in solvendis ani- 
mabus de inferno et hujusmodi. Et ut eruas me, a 
morte tertia die resuscitando. Non differas usque in 
communem resurrectionem, vel in finem mundi se- 
gregare me a peccatoribus quod ut sit, 


301 


COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. XX*. 


302 


VEnRs. 3. — « Esto mihi in Deum protectorem, A invenit Salvator quid coronet, sed quid damnet. 


« et in domum refugii, ut salvum me facias. » 

Esto mihi in Deum protectorem, [Alcuin.] id est 
esto mihi, o Deus, tantus protector, quantum decet 
esse Deum, et in domum refugii, ut salvum me fa- 
cias, [Aug.] id est, esto mihi quasi domüs ad quam 
refugiens salvus fiam. Ideo te, et non alium quero. 


Vrns. 4. — « Quoniam fortitudo mea et refugium 
« meum es tu ; et propter nomen tuum deduces me, 
« et enutries me. » 


[Gl. int.] Quoniam tu fortitudo mea ad tolerandos 
peccatores, vel persecutores (Aug.)efttues refugium 
meum, (Cassiod.) ad relinquendos eos in fine ma- 
lorum, qui scilicet finis est per mortem, et propter 
nomen tuum, (Aug.)id est ut per me innotescas 
omnibus gentibus; deduces me, vel dux mihi eris, 
Alia littera, id est per omnia sequar voluntatem tuam 
et enutries me, id est paulatin agzgregando mihi san- 
ctos, adimplebis corpus meum. (Gl. int.) Et etiam 
de passionibus me erues, quod ita ait : 


VEns. 5. — « Educes me de laqueo quem abs- 
« conderunt mihi, quoniam tu es protector meus. » 


Educes me de laqueo quem absconderunt mihi, (Cas- 
siod.) id est de morte levabis me ad superna, ut 
frustra sint Judzeorum consilia : educes dico quoniam 
tu es protector meus contra quem nulla potest adver- 
sitas. Unde jam in passione clamante : 

VERs. 6. — « In manus tuas commendo spiritum 

« meum ; redemisti me, Domine Deus veritatis. » 
— [n manus tuas commendo spiritum meum, (Aug.) 
id est potestati tuc commendo cito recepturus. Nota 
eum hic loqui qui in passione eadem verba protulit. 
Ex his enim verbis qua in cruce Christus dixit, ad- 
monet se in hoc psalmo locutum esse ; deinde popu- 
lus fidelis passione Christi redemptus, et de resur- 
rectione capitis lzetus, dicit gratias agens ; Redemisti 
me, domine Deus veritatis, non fallens in promissio- 
ne, quia facis quod promisisti. 

Possunt etiam pr:ecedentia accipi ex persona ejus- 
dem populi, id est Ecclesiz, quz in exstasi pavens, a 
spe tamenincipit, ita dicens : 0 Domine, speraviin te, 
non in me. Pavor enim non est isli sine spe. Si enim 
est conturbatio, non deest divina consolatio. Et ideo, 
non confundar in eternum. lllam enim confusionem 
perhorresco, quae est in :eternum. Est enim quaedam 
confusio temporalis, qua est ad horam, quce quidem 
prodest, scilicet perturbatio animi, respicientis pec- 
cata sua, et respectione horrentis, et. horrore eru- 
bescentis, et rubore corrigentis. Tali enim confu- 
sione vult iste confundi, sed non aterne : ἃ qua li- 
berari precatur, subdens : in tua justitia libera me ; 
«522 id est, in eajustitia quam das mihi,libera me, 
(Gl. int.) quia meam non invenis nisi superbam et 
falsam. Unde dicitur : Ignorantes Dei justitiam, et 
suam volentes conslituere, justitie Dei non sunt 
subjecti (Rom. x). [Aug.] Si ergo attendas ad justi- 
tiam meam, damnas me. Hominis justitia est, qua 
suis viribus putat se justificari, non querens gratis 
salvari. Quis est qui salvatur gratis? In quo non 


Non invenit merita bonorum, sed merita supplicio- 

rum, si ageret tanquam districte, damnaretur pec- 

cator. Et si hoc ageret, quemliberaret? nullum. 

Omnes enim peccatores invenitsolus sine peccato in 

mundum veniens. Gratia ergo Dei per Jesum Chri- 

stum liberat. Quare gratia? quia gratis datur. 

Quare gratis datur? quia merita tua non pr:eces- 

serunt, sed beneficia Dei pravenerunt. Ideo ait in 

justitia tua libera me, id est ideo me liberet quia 

me justificat, id est ex impio facit pium, ex iniquo 

justum, de ez:co videntem. Inclina ad me aurem 

tuam, id est misericordiam tuam. Hoc fecit Deus, 

quando Filium misit. Que enim major misericordia, 

quam ut unicum Filium daret pro nobis ? Ecce hic 
poratio, sicut in principio psalmi, premissa est spes : 
Accelera ut eruas me,id est a malis. Accelera dicit, 
ut notet quod non est diu illud quod finitur, et 
quod tibi tardum est et longum, in oculis Dei breve 
est. Adhuc orandodicit : Esto mihi in Deum prote- 
ciorem, id est protege me, ut decet te Deum meum, 
et esto mihi in domum vefugii, quia refugio ad te 
cum periclitor. Sunt alii qui fugiunt a te, cum tamen 
latere te non possunt, sed. quocunque divertant, 
Deum iratum inveniunt. Unde alibi: Quo ibo a spi- 
ritu tuo, et quo a facie tua fugiam ? (Psal. (cxxxvir.) 
Nihil ergo restat, nisi ad te fugere, non a te cujus 
oculis omnia nuda sunt. Attende ordinem orationis. 
(Alcuin.) Quomodo ascendit ? Dixit enim, justitiam 
da, a peccatis erue, protege. Hic dicit : Esto domus 
refugii. (Cassiod.) Domus refugii est Ecclesia , in 
qua sunt salvi homines, ut in arca Noe salvi fue- 
runt. Et est : Esto mihi in domum refugii, id est 
esto mihi refugium in domo Eocclesie, ita ut sal- 
vum me facias. Ideo te non alium. quiro, quoniam 
tu non alius es, fortitudo mea et refugium meum. 
Hoc expositione non indiget. Ef. propter nomen 
tuum, (Aug.) non propter meritum meum; non 
quia sim dignus, sed ut tu glorificeris, deduces me, 
vel, dux mihi eris, ne aberrem a te, et enu£ries me, 
ut validus sim ad capiendam escam, qua pascis an- 
gelos. Hie enim lacte nos nutrivit, qui nobis ccle- 
stem cibum promisit, et usus est materna miseri- 
cordia. Mater enim lactans parvulum, escam cui 
mandendz infans idoneus non est, per carnem 
trajicit, et lac infundit parvulo, hoc idem accipienti, 
quod accepturus erat ad mensam, sic Dominus 
sapientiam suam qua pascuntur angeli, ut lac nobis 
faceret carne indutus venit ad nos, (Alcuin) ut 
grandi cibo angelorum in lae converso, alamur 
parvuli, ut tandem eodem reficiamur validi. Et 
attende quod hic affirmat liberationem, de qua 
etiam subdit, educes me de laqueo.(Aug.) Laqueum 
vocat insidias et tentationem diaboli, qui per duas 
portas tentat, scilicet. cupiditatis et timoris. Per 
cupiditatis portam tentavit primo Christum tribus 
modis scilicet gula, avaritia et vana. gloria. Quam 
portam cum invenisset clausam, postea tentavit 
eumdem, per timorem passionis, et ità per easdem 


303 PETRI 
portas tentat omnes sanctos. Unde totum corpus 
Christi dicat, educes me de laqueo quem. absconde- 
runt mihi; vel muscipula, quam  occultaverunt 
mihi, id est de insidiis quas occulte tendunt mihi 
diabolus et sui. Ideo educes, quoniam tu es protector 
meus, Et vere, quia tu, domine Deus veritatis rede- 
misti me, in Christo clamante : 4n manus tuas com- 
mendo spiritum meum (Luc. xxu). Deinde sequitur 
ex persona ejusdem populi. 

VEns. 7. — « Odisti observantes vanitates super- 
« vacue. » 

Odisti, etc. Quasi dicat : Me redemisti, [Aug.] sed 
odisti quidem observantes vanitates, id est falsam 
beatitudinem szeuli, qu: non tantum  vacue, sed et 
supervacue observatur, [Aug., Gl. int.] cum et pro 


vita male quis agit appetendo vanitatem, et tamen pj 


eamdem vitam perdit. 
VEns. 8. — « Ego autem in Domino speravi, ex- 


« sultabo et lztabor in misericordia tua. » 

Ego autem qui non observo vana im Domino spe- 
ravi, [Aug.] si speras in pecunia, vel in honore et 
sublimitate aliqua human: potestatis, sive in ali- 
quo homine potente, observas vanitatem. In his enim 
omnibus cum speras, aut tu exspiras, et ea hic 
dimittis ; aut cum vivis omnia pereunt, et in spe tua 
deficis. Unde Isaias : Omnis caro fenum, et omnis 
gloria ejus quasi [los terre. Aruit fenum, et [los ejus 
decidit ; verbum. autem. Domini manel in eternum 
(Isa. XL). Ideo ait, speravi in Domino, qui non est 
vanitas, sed veritas et vita. Et ideo, exsultabo et 
letabor in misericordia tua, [Aug., Gl. int.] quz non 
fallit, non in mea justitia. [Cassiod.] Distingue 
inter exsultabo et etabor: exsultare est cum 
magna alacritate animi gaudere ; laetari temperata 
animi affectione gaudere. [Alcuin.] Et attende quod 
hic agit de gaudio, quod habet ex eo quod sperat 
in Domino, qui odit. vanos. 


VEns. 9. — « Quoniam  respexisti humilitatem 
« meam, salvasti de necessitatibus animam meam. » 

Quoniam respexisti. [6]. int.] Exponit misericor- 
diam, quasi dicat : In. hoe apparet misericordia 
tua quoniam respexisti humilitatem meam, qua me 
vanitati in spe subjecisti. Et accipit humilitatem, 
(Alcuin.) et pro infirmitate, et. pro ipsa virtute hu- 
militalis, et salvasti, quasi dicat, et quia placet 
humilitas, ideo, salvasti de mecessitatibus animam 
meam. (Gl. int.) Necessitates sunt infinite, scilicet 
nescire cor alterius, suspicari non bene de amico 
fideli, vel bene de infideli, nescire qualis cras eris, 
nolle mori et tamen mori, sequi veteres consuetudi- 
nes. Unde Apostolus : Infelix ego homo, quis me 
liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. vir.) Qui 
sic humilis est, (Alcuin.) salvatur in presenti ex 
parte, in futuro plenarie. Vel, salvasti me a descen- 
dentibus in lacum, legalis timoris, scilicet ut ehari- 
tate libera serviat, et vietis necessitatibus. 


Vgns. 10. — « Nee conclusisti me in manibus 
« inimiei; statuisti inloco spatioso pedes meos. » 
Nec conclusisti ime, (Aug.) ita ut non respirarem 


LOMBARDI 304 


A in libertatem in manibus inimici, id est, in potesta- 


te diaboli, cupiditate vite illaqueantis et morte 
lerrentis, a cujus manibus liberantur qui bene vi- 
vunt, et bene moriuntur. Qui autem male, conclu- 
duntur hie, ut cum illo in fine damnentur. Et, s?a- 
tuisti in loco spatioso pedes meos, id est ab angustiis 
timoris in libertatem deduxisti charitatem meam, et 
hoe in resurrectione Christi, simili promissa mihi. 
Jam enim facilem mihi fecisti justitiam, qua ali- 
quando difficilis fuit ; certe angusta via est laboranti, 
lata est amanti eadem quz angusta est, lata fit. Vel 
potest dici ex persona Christi : Ego autem in Domino 
speravi, exaltabo et letabor in tua misericordia, 
quoniam respexisti humilitatem meam.Hac de Chri- 
sto patent, qui etiam subdit : Salvasti me a descen- 
dentibus in lacum, (Cassiod.) id est a peccalis, qui- 
bus homo se exsolvere nequit, nec conclusisti me in 
manibus inimici, (Gl. int.) id est, in potestate dia- 
boli, qui non habet in me quidquam. Et s/atuisti 
pedes meos, id est affectus, ?n loco spatioso (Cas- 
siod.) id est in patria virtutum, id est in charitate 
quie est locus spatiosus, et regio beatorum, id est 
locus liber a potestate diaboli. Sed quia caro est 
infirma, et urgent mala, subdit ex persona mem- 
brorum. 


Pans. ir. VEns. 11. — « Miserere mei, Domine, 
« quoniam tribulor; conturbatus est in ira oculus 
« meus, anima mea, et venter meus. » 


Miserere mei : (Alcuin.) Secunda pars in qua jam 
enarratur pavor, id est quot et quanta mala pertur- 
bant, contra qua est et oratio. Quasi dicat: Sta- 
tuisti in loco spatioso pedes meos, (Aug., Gl. int.) 
sed econtra sunt mali incutientes mihi pavorem : 
unde precor, miserere mei, Domine, et necesse est 
quoniam ribulor, non dico morior, (Aug.) sed 
tribulor : quia de mortejam non terreor sed de 
cruciatibus, et de malorum excessibus. Mirum 
videtur quod hie ait, tribulor, cum de manu inimici 
liberatus paulo ante gaudebat, quodam infuso sibi 
alargitore dono Dei, et dicebat : Statuisti in loco 
spatioso pedes meos. Sed sciendum quod secundum 
alia membra ejusdem corporis, quod est Eocclesia, 
ibi loquebatur secundum alia hujusmodi. Aliis enim 
est locus spatiosus ex liberationis gratulatione, 
alis ex tribulatione et angustia, secundum quos 
D ait; quoniam tribulor a Deo, quod, oculus meus, 

ralionis conturbatus est im ira, [Cassiod.] id est 

propter iram, et furorem persequentium. In ira 
enim persecutorum, turbatur oculus meus, id est 
ratio e£ anima ea, [Alcuin.] id est, sensualitas 
et venter meus, id est caro mea. Vel per oculum et 
animam significantur doctores spirituales, quorum 
doctrina alii vident, eorumque exemplo alii vivunt. 

Per ventrem intelliguntur infirmi. Et, conturbatus 

est oculus meus in ira, id est hi per quos alii vi- 

dent. Et, anima mea, id est ii quorum exemplo alii 

vivunt; et venter meus, id est debiles: hos omnes 
ponit ut ab omnibus gradibus quzratur Deus. Hinc 
est turbatio et metus. 


G 


305 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXX. 


306 


VEgns 42. — « Quoniam defecit in dolore vita A non impinguet caput meum (Psal. CxL). Unde alibi : 


« mea, et anni mei in gemitibus. » 


Quoniam defecit vita temporalis in dolore tormen- 
torum, (Gl. int.) quasi dieat : Per longas et graves 
passiones ad mortem perducta est presens vita e£ 
anni mei, (Cassiod.) id est, longa vita durans ad 
penas. Sunt in gemitibus, non morte tolluntur. 


VEns. 13. — « Infirmata est in paupertate virtus 
« mea, et ossa mea conturbata sunt. » 


Infirmata est virtus mea, vel infirmatus est vigor 
meus, alia littera, im paupertate vel egestate. Alia 
littera, (Aug.) egeo enim sanitate corporis, nec 
parcitur cruciatibus, egeo resolutione, et parcitur 
morli, et in hoc infirmata est virtus mea, id est 
fiducia mea, e£ ossa mea conturbata sunt, id est 
firmitas mea conturbata est. Vel de ira Dei agit, 
(Cassiod.) qui iratus exponitsanctos quandoque 
magnis tribulationibus. Quasi dieat : Adeo tribu- 
lor, quod oculus meus, (Hier.) id est intellectus, 
quo te, o Deus contemplabar, conturbatus est in 
ira tua et anima mea et venter meus. (Aug.) Iratus 
enim iurbasti oculum quem habebam in te. Et, 
animam, id est sensualitatem, et, ventrem, (Alcuin.) 
id est memoriam qua tenebam quid pro me pertule- 
ris, et quid mihi promiseris. (Cassiod.) Intellectus 
enim turbatur, et animus confunditur, quando peri- 
cula formidantur quibus Deus sanctos exponit. 
Et, venter turbatur, id est memoria, quz notitias 
rerum, quasi venter escas recipi. Hzc memoria, 
habens in se reposita promissa Dei, turbatur im- 
minentibus periculis. Inde est turbatio et metus. 
Quoniam vita mea, (Aug.) id est, confessio fidei, 
el tui nominis, o Deus, defecit in dolore tormento- 
rum; et anni mei, (Cassiod.) id est, tempora quae 
hic diutius ago, sunt, in gemitibus. non in claris 
vocibus. Et virtus mea, scilicet virtus animi infir- 
mata est, ita ut teedeat etiam vivere, (Aleuin.) et 
hoc in paupertate vel egestate, id est in indigentia 
plenitudinis, (Cassiod.) quia humana fragilitas nil 
boni habet in se. Et ossa mea conturbata sunt, id 
est fortitudo corporis conturbata est. Per hoc 
ostenditur quod nec in anima, nec in corpore ulla 
potest esse hominis przesumptio. Vel de ira sua 
propria agit hic sanctus vir. Ira enim alia est 
justa, alia iniqua, quia alia est per vitium, alia per 
zelum. Ira justa est, (Aug.) qua irascitur quis suis 
et alienis peccatis, videns homines confitentes 
Deum, ore, et nezantes moribus, renuntiantes sceculo 
verbis et non factis, et videns fratres fratribus in- 
sidiantes, osculum dantes, et fidem non servantes, 
quales genuit iste exislens tanquam granum inter 
paleas, et quasililium inter spinas, quibus condo- 
let, et irascitur ex charitate. Unde alibi : Zelus 
domus tu& comedit me, etopprobria ezprobrantium 
tibi ceciderunt super me (Psal. txvii). Et Solomon 
ait : Melior est manifesta correctio, quam amor abs- 
conditus (Prov. xxur), quia melior est ira et aspera 
increpatio viri sancti apta, quam adulatoris assenta- 
tio lenis veritatem occultans, Unde : Oleum peccatoris 


Meliora sunt vulnera 4 28 diligentis, quam fraudu- 
lenta oscula odientis (Prov. xxu). Et alibi : Mel 
distillat de labiis meretricis. In labiis vero sancto- 
rum mors est, vel gladius, quo peccantes feriunt 
quasi irati bona est hzc ira. Iniqua autem est illa, 
quie transit in odium. Unde Apostolus : Sol non oc- 
cidat super iracundiam vestram (Ephes. 1v). [Aug.] 
Super illam occidit sol, qu: habet odium fratris, 
hzc oculum exstinguit. [Aleuin.] Ira enim per 
vitium oculum mentis exczeeat. Ira enim per zelum 
turbat, quia et hzc concussa mente contemplatio- 
nem dissipat, quz» non est nisi in quieta mente; 
sed inde post paululum plus proficit ad videndum 
Deum, ut collirium oculis appositum, prius pertur- 


p bat visum, sed post clariorem reddit. De hac ira 


agit iste, dicens : Conturbatus est oculus meus 
interior in ira, id est propter iram meam. Et 
anima mea, id est sensualitas. Et venter meus, id 
est omnia interiora mea. [Aug.] Irascitur enim iste 
peccatis palearum, non tamen odit, in quo exstin- 
gueretur oculus. Venter pro interioribus ponitur, 
quie turbantur, quando nec corripi possunt impii, 
quibus non clamat clare, sed intus ingemiscit, di- 
cens : Quoniam defecit, quasi dicat : Ideo turbatus 
est oculus, quoniam vita mea defecit in dolore, vita 
perfectorum et profectus aliorum. Unde Apostolus : 
Nunc vivimus, si vos statis in. Domino (I Thes. n). 
Et item : Cupio dissolvi et esse cum Christo ; manere 
autem in carne, necessarium est propter vos (Phi- 
lipp. x1). Cum autem videt aliquis ex. dispensatione 
sua, et ex laboribus suis, et predicalione sua non 
proficere homines, dolet et ait, defecit in dolore 
vita mea, videns non proficere eos quibus przdi- 
cat : eL anni mei, id est tempora quae hie ago, et 
non in claris vocibus, sed, in gemitibus sunt, quia 
abundat iniquitas multorum. Et virtus mea infirmata 
est in paupertate, velegestate, quia refrigescit cha- 
ritas multorum, et ossa mea conturbata sunt, id est 
fortes etiam pro peccantibus turbati sunt. 


VEns. 1&4. — Super omnes inimicos meos faetus 
« sum opprobrium vicinis meis valde, et timor notis 
« meis. » 


Super omnes. tem hoec Ecclesiw. vox est, [Aug.] 
id est populi fidelis, qui ait, /actus sum opprobrium 
super inimicos meos, id est, super omnes iniquos qui 
torquentur pro sceleribus suis usque ad confessio- 
nem. Horum opprobrium supero, eujus confessio- 
nem, non mors, sed cruciatus sequitur. Quibus au- 
tem fiat opprobrium determinat, dicens vicinis meis, 
id est, his quijam proximi sunt fidei mei, et. /imor 
nolis meis, id est, ipsis nolis timorem  incussi, 
exemplo horribilis tribulationis. Vel ita: Factus sum 
opprobrium valde, et hoc pro his inimicis, qui sunt, 
super omnes inimicos meos, id est qui sunt dete- 
riores ommibus alis inimieis meis. Inimici sunt 
pagani et Judei, sed omnibus pejores sunt falsi 
Christiani, pejus enim paganis et Judieis vivunt mali 
Christiani, quos propheta Ezechiel comparat sar- 


307 


PETRI LOMBARDI 


308 


mentis (Exech. xv). Hac enim invite prevalent sil- A tum temporalium rerum et nolentes reverti in pa- 


vestribus lignis, quia ferunt fructum, praecisa solus 
ignis exspectat, cum de illis faber aliquid facere non 
possit. Vitis Christus est, qui ait: Ego sum vitis 
vera, et vos palmites (Joan. xv). In hac vite ma- 
nentes fideles, fructum salutis ferunt; exceisi vero, 
incendio ignis ἐρίου πὶ sunt apti, cum de paganis et 
Judaeis aliquid adhuc fieri possit. Cum enim illud 
quod nodosum et curvum, et corticosum est in eis 
dolabitur et deplanabitur, potuerint venire in usum 
spiritualis fabricz, sicul ligna silvatica sstrueturis 
sdificiorum sunt apta. Mali Christani sunt male 
ficus. male valde; sicut et vere boni, sunt ficus 
bona, bone valde: de quibus in Jeremia legitur : 
Quid tu vides,Jeremia ? Quiait : Calathos ficuum ego 
video, ficus bonas,bonas valde ; e£ ficus malas, malas 
valde (Jer. xxiv). De malis ait Petrus : Facta. sunt 
illis posteriora deteriora prioribus. Melius enim illis 
erat non cognoscere viam justitie, quam congnos- 
centibus retro flecti (II Petr. n). [Aug.] Sunt enim 
quasi canis reversus ad vomitum suum, et quasi sus 
lota in volutabro luti. Deinde quibus factum sit op- 
probrium, subdit, vicinis meis, scilicet factus sum 
opprobrium, id est, jam volentibus credere, qui de- 
territi sunt, mala vita falsorum Christianorum gra- 
vantium navem, id est Ecclesiam. Hec est navis 
Petri, que multitudine piscium gravabatur, ita ut 
pene submergeretur. Isti sunt mal; homines in. Ec- 
clesia abundantes, pro quibus titient et noli, ne 
omnes tales sint : et veniunt in suspicione mala 
prope omnes boni. Dicitur enim, qualis vir erat ille ? 


Quomodo cecidit ? quomodo inventus estin illa tur- C 


pitudine ? inillo scelere ? in illo facto malo ? Putas 
non tales sunt. omnes ? Sunt utique. Ideo subdit : 
Et timor factus sum notis meis. Eosdem dicit notos, 
quos dixerat vicinos. 


Vgns. 15. — « Qui videbant me foras, fugerunt 
«ἃ me ; oblivioni datus sum tanquam mortuus ἃ 
* corde. » 


Qui videbant me. |Aug.] id est, qui non | intelli- 
gebant invisibilem spem meam, foras fugerunt a 
me, id est, in exteriora et invisibilia ista fugerunt a 
spe invisibilium, et a fide catholica im hewreses et 
schismata declinaverunt. Hoe maxime gemendum 
est et dolendum, χαρὰ illi etiam qui noverunt quid 
sit Ecclesia foras, fugerunt faciendo schismata et 
hwreses. Et oblivioni datus sum, vel oblitus sum, 
tanquam mortuus a corde, id est sic in oblivionem 
eis veni, et sic obliti sunt me illi, quasi a corde 
eorum mortuus sim. Et 


Vgns. 16. — « Factus sum tanquam vas perditum, 
« quoniam audivi vituperationem multorum commo- 
« rantium in circuitu. » 


Factus sum tanquam vas perditum |Aug.,Gl.int.] 
id est, visus sum mihi periisse, usibus Domini vi- 
vens, et nullum lucri faciens, vel acquisitos non re- 
tinens : Hoc ideo dico,quoniam audivi,et tacui,mul- 
lorum. commorantium in circuitu vituperationem. 
[Aug.] Multi enim me vituperant, sequentes circui- 


iriam mecum. Vituperantur enim pro malis Chri- 
stianis omnes boni a cireumeuntibus, et nunquam 
intrantibus ad veritatem. Multi enim mala dicunt in 
malos Christianos, qu'e maledicta perveniunt ad 
omnes Christianos. Quasi enim maledicit vel repre- 
hendit, non separat, non discernit bonos a malis, 
vel malos a bonis. Non dicit, ecce quz faciunt mali ; 
sed ecce quie. faciunt Christiani. Illi tamen ista di- 
cunt qui circumeunt et non intrant. Quare circum- 
eunt et non intrant? quia rotam temporis amant, 
non intrant ad veritatem, quia non amant seternita- 
tem temporalibus dediti, tanquam rota constrieti : 
de quibus alibi : Pone principes eorum ut rotam 
(Psal. vxxxir). Et alibi : Im circuitu impii ambulant 
(Psal. x1), qui tales nos fideles vituperando a veri- 
tate et ab Ecclesia ejicere volunt. Unde subdit : 


VEns, 17. —« In eo dum convenirent simul adver- 
« sum me, accipere animam meam consiliati sunt. » 


In eo [Aug.] scilicet vituperio dum convenirent ad- 
versum me, [|Cassiod.| et hoe simul omnes, non 
pauci, graviusque est quod consilio geritur plurimo- 
rum. Dum, inquam, convenirent consiliati sunt acci- 
pere animam meam, [Aug.] id est facere ut consen- 
tiret eis anima mea, quam ne mors liberet, consilium 
fecerunt, quo mori non sinerent. Sed ego quid con- 
tra feci? Quod consilium inveni ? Ecce, 


VEns. — « Ego autem in te speravi; Domine ; 
« dixi: Deus meus es tu, in manibus tuis sortes meg. » 


Ego autem in te speravi, [Aug.] quasi dicat illi 
ita, ego autem. inter hse opprobria, inter hec 
scandala, inter istas seditiones |Cassiod., Aug.] 
sciens quia potestas lalium nulla est, im £e, Do- 
mine, speravi, non in homine. Nihil salubrius, 
nihil securius est quam sperare in Domino, 
quia, maledictus omnis qui spem. suam ponit in 
homine. [Hier.| S81 enim attendis hominem, et ex 
illo vis pendere spem tuam adhue laete nutriri 
vis, et fies mammotreptus, quales dicuntur pueri qui 
diu sugunt, quod non decet. Idoneus ergo esto ad 
mensam, ubi validiori eibo pascaris. Ideo forte 
permisit te Deus incidere in malum hominem quem 
bonum putabas, ut in ubere quasi materno amari- 
tudinem invenires, οἱ ea offensione repellereris, et 
àd cibum validiorem, id. est, ad Deum invitareris. 
Faeiunt enim nutrices hec mammotreptis, ut aliqua 
amara ponant in papillis suis, quibus offensi parvuli 
ab ubere resiliant et ad mensam veniant. Dic ergo 
tanquam grandiuseulus, ego autem in te, Domiae, 
speravi. In hoc. nemo fallitur, in aliis invitandis 
sepe fallimur. Et, diri, Domino, /u, non homo 
quisquam Deus meus es quia non mutabilis es. Vel, 
non enim profieis, vel defieis, ut homo non proficis, 
quia perfeetus ; non deficis, quia :eternus. Vel, 
Deus meus es, id est Salvator meus, et nonne sal- 
vum me facies, qui modo emendas? quasi dicat 
facies utique, et à» manibus tuis, non hominum, id 
estin potestate tua, atque notitia tua sunt sortes 
méc, id est causa et ordo electionis hominibus oc- 


309 


cultus. Non enim video cur me elegisti de impiis. Et 
hz sortes sunt mea, quasi dicat; et si justus et 
occultus ordo electionis apud te est, ego tamen 
quem hoc latet, ad tunicam domini inconsutilem, id 
est ad unitatem. Ecclesi: sorte perveni, id est gratia 
electionis. Ad litteram, sors non est aliquid mali, 
sed res in humana dubitatione divinam indicans 
voluntatem. Nam et sortes miserunt apostoli, quando 
Judas tradito Domino periit, et tunc quaeri ccpit, 
quis in locum ejus ordinaretur; et electi sunt duo 
judicio humano, sed electus est de illis duobus unus 
judicio divino ; de duobus consultus est Deus quem- 
nam illorum ipse vellet, et cecidit sors super 
Mathiam. Sors ergo hie accipitur quantum existimo 
ego, gratia Dei, que sine meritis quos vult eligit. 
Et hoc est, in manibus tuis sunt sortes meze, id est 
gratuita mea electio, quia Dei voluntate et justitia 
occulta venit electio mea. Vel, secundum aliam lit- 
teram, in manibus tuis, id est, in potestate tua. 
[Cassiod.] Sunt tempora vite, quia quando vis vivi- 
mus vel morimur. Et ideo, 


VEns. 19. — « Eripe me de manu inimicorum 
« meorum, et a persequentibus me. » 


Eripe me de manibus inimicorum meorum, (Aug.) 
id est diaboli et ministrorum ejus, qui nobis invi- 
dent regnum colorum. Unde ejecti sunt qui nos 
persequuntur. Unde subdit, e£ a persequentibus me, 
maxime 111: persequuntur Ecclesiam, qui cum sint 
Christiani, nolunt bene vivere. Per hos enim oppro- 
brium habet Eeclesia, et ab his inimicitias sustinet, 
quando corripiuntur, quando male vivere non per- 
mittuntur. Inter quos iste gemens ait : 


Vrns. 20. — « Illustra faciem tuam super servum 
« tuum ; salvum me fac in misericordia tua, Domine : 
« non confundar, quoniam inyocavi te. » 


Illustra faciem tuam super servum tuum, (Aug.) 
id est, notum fae hominibus, qui putant me negligi, 
quod facies tua super me intendat, et quod ego tibi 
serviam, cum confusio sit modo permistis malis eum 
bonis, ac si diceret : Appareat quid ad te pertinet, 
cum modo sit confusio. Unde in alio psalmo ait; 
Discerne causam meam de gente non sancta (Psal. 
xLm), ne tamen justificare se videatur, subdit, et 
salvum me fac o Domine, non in mea justitia, non 
in meritis meis, sed i» misericordia tua. Non quia 
ego dignus sim, sed quia tu misericors es, noli me 
audire, secundum judiciariam severitatem, ( Aug.) 
sed secundum misericordissimam bonitatem. Et, 
non confundar, id est non erubescam insultantibus 
mihi malis, ex eo quoniam, id est quod. invocavi fe 
non aliud. Vel causa est, quare non confundar, quasi 
dieat : Ideo non confundar, quoniam invocavi te, 
proprie quod non mali. Invocas enim Dominum, 
quando in te vocas Deum, quando eum in domum 
cordistuiinvitas, quod prius necesse est mundari 
ab universis sordibus et fraudibus, aliter enim non 
vere invocas. Si enim invocas Deum, ut det. tibi lu- 
crum, luerum invocas, non Deum. Gratis ergo Deum 
iuvoca avare, ut te impleat ipse Deus. Nunquid sine 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXX. 


310 


À auro et argento non vis illum venire ad te? Quid ergo 
de his qu:e facit tibi Deus sufficit, eui Deus ipse non 
sufficit ? Merito ergo hic rogat, non confundar quoniam 
invocavi te. Invoca ergo Deum si vis non confundi. 


VEns. 21. — « Erubescant impii, et deducantur 
« in infernum : muta fiant labia dolosa. » 


4 ἃ Erubescant, [Cassiod.] quasi dicat : Przcor 
ut non confundar, pctius erubescant impii qui lapi- 
des invocant e£ deducantur in infernum, id est in 
umbris infernalibus socientur, talem confusionem 
timebat iste. (Aug.) Et labia dolosa, quc hic gar- 
rula sunt, dum non timent judicium, muta fiant 
in poenis, ut potius dieant : Nos insensati vitam illo- 
rum c&stimabamus insaniam, etc. (Sap.) Labia dico, 


VEns. 22. — « Qua loquuntur adversus justum 
« iniquitatem, in superbia et in abusione. » 


Que loquuntur adversus justum, (Gl. int.) id est, 
contra Christum, vel etiam contra suos. (Cassiod.) 
Attende quod apte opponit justo iniquitatem. Loquun- 
tur dieo, n superbia quia creatura contra Creatorem 
extollitur, e£in abusione, (Alcuin) id est, perverso 
usum beneficiorum Dei. Przeter usum namque quo de 
beneficiis solent homines esse grati, fecerunt, cum 
eum qui propter eos venit crucifixerunt. Vel, secun- 
dum aliam litteram, loquuntur iniquitatem in super- 
bia et contemptu, (Aug., Gl. int.) id est, superbientes 
et contemnentes. Christum, quasi purum hominem 
crucifixum, cum ipsi floreant in mundo, contra quos 
ex Propheta clamabat dicens : Quam magna, etc. 

(Cassiod.) Possunt etiam hec ex persona Christi 
accipi ab illo loco, Super omnes. inimicos meos. Et 
dieit Christus secundum quod homo, factus sum 
opprobrium super omnes inimicos meos, id est apud 
omnes inimicos meos; et factus sum etiam oppro- 
brium vicinis meis valde, et timor notis meis. Et fit 
distinctio, ibi, opprobrium . Vel ita, factus sum oppro- 
brium super omnes inimicos meos, ld est, in ma- 
jori opprobrio habitus sum, quam illi qui erant 
digni eo, ut quando Judzi elegerunt Barrabbam et 
Christum  refecerunt. Et quibus factus sit oppro- 
brium subdit dicens, vieinis meis valde, id est pa- 
rentibus meis, vel jam credituris. Et timor. notis 
meis, id est familiaribus meis. Et, qui videbant me 
foras, id est qui me purum hominem putabant, ut 
exterius videbar, fugerunt a me, sicut apostoli 

D qui videntes Christum. comprehendi in. passione eo 
relieto aufugerunt. (Cassiod., Aleuin.) Et oblivioni 
datus sum, vel excidi tanquam mortuus a corde 
eorum, id est a mente illorum excidi ut mortuus, 
cujus memoria eum corpore sepelitur, de cujus re- 
paratione desperatur. Ef factus sum. tanquam vas 
perditum, Cassiod.) quia mortuus Jesus abjiciendus 
putabatur. Et hoc ideo, quoniam audivi et tacui 
vituperationem multorum commorantium in cir- 
cuitu erroris ut illi qui legem carnaliter et non spi- 
ritualiter intelligunt, vel qui punetum veritatis in me 
non attingunt. Si enim cognovissent, nunquam Domi - 
num glorie crucifizxissent (1 Cor. wu). (Aug.) Vel n 
circuitu, id est. in appetitu temporalium, Et in. eo, 


311 


PETRI LOMBARDI 


312 


vituperio, dum convenirent simul, id est omnes, Α cundum Adam, sed secundum Filium hominis vivunt, 


Accipere adversum me animam meum consiliati 
sunt,[Cassiod.| id est, facere ut eis consentiret 
anima mea. Ego autem sciens quia potestas talium 
nulla est, in £e, Domine, speravi. Et, diri, Deus 
meus es tu, in manibus tuis sortes mec, vel tempora 
vite, hoc non mutatur. Eripe me, quasi dicat : In te 
speravi, ut autem eripe me de manu inimicorum 
meorum, et a persequentibus me, scilicet de manu 
Judaorum et d:emonum. Et illustra faciem | tuam 
super servum tuum,id est manifestam fac benevolen- 
tiam tuam super me, ut sicut de moriente desperant, 
ita de resurgente confidant. Unde subdit, e£ salvum 
me fac in misericordia tua, Domine, resuscitando 
me ; e£ non confundar, quoniam invocavi te. Hoc 
non mutatur. Impii vero Judi et alii non credentes, 
erubescant et deducantur in infernum, [Aug.] post 
hanc vitam, et hic interim, labia dolosa, que de me 
fingunt falsa, muta fiant, manifestalis sacramentis 
tuis scilicet, passionis, resurrectionis, redemptionis 
human. Labia dico, que loquuntur iniquitatem 
adversum justum, scilicet me, et hoec, im superbia 
et in abusione, sicut ante hoc expone. [sia ergo 
cernens et admirans Propheta exclamat : 


Pans nr. VEns. 25. — « Quam magna multitudo 
« dulcedinis tuze, Domine : quam abscondisti timen- 
« tibus te. » 

Quam magna. [Aleuin.] Tertia pars, ubi dicit 
qua bona Dei sunt, contra predieta mala, quie. le- 
niant ipsa mala, quasi dicat : Illi loquuntnr adver- 


et si multi inde dubitant. 


VEns. 25.— « Abscondeseos in abscondito fa- 
« ciel tuze, a conturbatione hominum. » 

Abscondes eos, quasi dicat: lta est eis dulcedo 
perfecta, quia abseondes eos, ne videantur ab im- 
piis im abscondito faciei tue, [Gl. int., Cassiod.] 
id est notiti: tuae, scilicet ut te videant per speciem, 
qui modo lates: abscondes dico, 4 conturbatione 
hominum, id est dum mali homines turbabuntur 
damnali. [Aug., Cassiod.] Vel, a conturbatione 
hominum, ut ipsi jam nullam humanam conturba- 
tionem patiantur. De presenti etiam potest hoc ac- 
cipi, quia etiam modo tribulatiet opprobriis homi- 
num vexati, mente intrantes ad vultum Dei, non 


B turbantur. Proteges, quia predicta in futuro promi- 


serat, ne promissio tamen futura turbaret, hic de 
presenti agit. 

Vrns. 26.— « Proteges eos in tabernaculo tuo;a 
« contradictione linguarum. » 

Proteges, [Aug.] quasi dicat: In futuro abscon- 
des, et hie interim dum peregrinantur, dum male- 
dict:e linguz obstrepunt, negantes futura, proteges 
eos ne eis noceatur, im tabernaculo iuo, scilicet 
in tabernaculo fidei earum rerum, quas pro nobis 
Dominus gessit et pertulit, id est, in Ecclesia ca- 
tholica, qu: est tabernaculum fidei. Tabernaculum 
enim, habitatio est militum positorum in expedi- 
tione; domus habitatio est quiescentium. Pugnet 
ergo in expeditione peregrinus, et protectus in ta- 


sum justum, et superbiunt. Sed, o. Domine, quam (; bernaculo ; gloriosus quiescat in. domo coli, non 


magna est multitudo dulcedinis tue, [Cassiod.] id 
est, quam multis modis copiosa est dulcedo tua, 
qua corrigis, parcis, promittis, [Aug.] qua etiam eos 
quos emendas multum amas, quam tamen impius 
non sentit, qui palatum cordis perdidit, de febre 
iniquitatis, sed ne securi negligentius agant, abs- 
condisti eis dulcedinem tui amoris, quibus utile 
est timere te. Hoc est quod subdit, quam, scilicet 
dulcedinem tuam abscondisti, [Cassiod.] id est, oc- 
cultasti ut plus desideretur,in futuro vero palebit. 
Abscondisti dico, timentibus te, id est tuis, ad hoc ut 
timeant te. Vel abscondisti timentibus te, scilicet 
illis servasti, illis non negasti, [Aug.] ut soli ad 
eam perveniant, ut soli eam habeant, non commu- 
nem impiis. Hanc autem dulcedinem. 


Vgnk. 24. — « Perfecisti eis qui sperant inte, in 
« conspectu filiorum hominum. » 


Perfecisti, |Hier.] id est, perfieies, non. substra- 
hens eis qui non tantum timent, sed οὐ sperant in 
te, scilicet qui usque in finem exspectant. Sperant 
dico, in conspectu filiorum hominum, [Aug.] id 
est qui ite sperant, ut non. erubescant de spe sua 
et fide, sed coram hominibus confiteantur. Unde 
Dominus in Evangelio : Qui me confessus fuerit 
coram hominibus, confitebor et ego eum coram Pa- 
tre meo (Malth. 1v). Vel ita, perfecisti hane. duleedi- 
nem sperantibus, et hoc quidem est, in conspectu fi- 
liorum hominum, id est hoc non latet eos, qui non se- 


manu facta. Sed a quibus proteges ? 6006, a contra- 
ditione linguarum, scilicet omnium schismatum et 
heresum. Diverse enim hwreses et schismata per- 
sonant, quie contradicunt veridieze Christiane do- 
ctrinze. Ideo (u curre ad. tabernaculum Dei, Eccle- 
siam catholicam tene, a regula veritatis non disce- 
dere. [Cassiod., Aleuin.] Benedictus, plenitudinem 
beneficii in laude conclusit, comparans illud sue 
imbecillitati, et loquitur Propheta, vel populus fide- 
lis, quasi dicat: quid ultra dicam? nil restat nisi 
laudare deum. Et, 


Vzns. 27. — « Benedictus Dominus, quoniam mi- 
« rificavit misericordiam suam mihi : in civitate mu- 
« nita. » 


D Benedictus sit Dominus, id est. laudatus, [Aug.] 


quoniam post emendationem persecutionum mnirifi- 
cavit misericordiam suam mihi, id est, mirabilem 
fecit omnibus misericordiam suam, non tantum in 
Jerusalem, sed in civitate munita vel cireumstantiae. 
Alialittera, id est in toto orbe terrarum. Misso 
enim Spiritu sancto, totum mundum replevit, qui 
dicitur civitas circumstantie, quia circumstabat 
Judiam, in qua populus Dei erat. Quasi dieat: 
In medio gentium, ibi dicebantur laudes Deo, ibi 
sacrificia offerebantur, ibi prophetia non cessabat : 
modo vero in omnibus gentibus circumstantibus est 
populus Dei, in quibus effusa est misericordia, 
prius in illa Jerusalem. Quasi dicat: In vase un- 


313 


guentum Christi tenebatur; sed nunc tanquam de 
fracto vase unguentum per mundum diffusum est. 
Unde in Canticis : Unguentum effusum est nomen 
tuum (Cant. 1), quia apostoli Spiritu sancto inuncti, 
magnalia Dei ubique pradicaverunt, et de Jerusa- 
lem, fugati quasi ligna ardentia igne divino to- 
tam silvam mundi fervore spiritus incenderunt, et 
lumine veritatis impleverunt. Item et idem mundus 
bene dicitur civitas munita, quia sapientia carnis, 
et philosophica traditione armatus erat contra 
Deum. [Cassiod.] Vel mirificavit Deus Pater mi- 
sericordiam suam, id est incarnationem Verbi, in 
civitate cireumstantie, id est in Jerusalem [Aug.] 
qui? est in medio gentium, quasi templum fidei. 
Unde cireumjectis gentibus veritas fluxit, quia ubi 


Christus docuit, passus est, resurrexit, et cetera p 


sacramenta complevit. Loquitur hic populus fidelis, 
qui ante loquebatur, comparans Dei beneficium sua 
imbecillitati, quasi dicat : Mirificavit Dominus mise- 
ricordiam suam. 


VEns. 28. — « Ego autem dixi in excessu men- 
« tis mex : Projectus sum a facie oculorum tuo- 
« Tum. » 


Ego autem. Populus fidelis superius loquens diri 
in excessu vel exstasi mentis mec, et in pavore meo 
cum in me sevirent horribiliter gentes; qui pavor 
dicitur excessus, [Aleuin.] quia a ratione excedit ti- 
mendo, projectus sum secundum pcenam et secun- 
dum culpam, a facie oculorum tuorum. [Aug.] Si 
enim me respiceres, non ista pati sineres ; si in facie 
tua essem, non ita timerem. Sed dicitur in alio psal- 
mo : Si dicebam, motus est pes meus, misericordia 
tua, Domine, adjuvabat me (Psal. xcm). Unde et 
hic subdit, 


VEns. 29. — « Ideo exaudisti vocem orationis 
« mec : dum clamarem ad te. » 


Ideo exaudisti, etc., quasi dicat : Quia confessus 
sum meum lapsum, quia non superbus exstiti, sed 
cor meum accusavi, quia in tribulatione titubans ad 
te clamavi, [Gl. int.] ideo non me timentem et pusil- 
lanimem abjeeisti, sed exaudisti vocem orationis 
mec, [Aug.| modum ponens emendationi, osten- 
dens me ad te pertinere. Et hoe fecisti indilate, 
scilicet dum. clamarem, id est nimis intenderem ad 
te, clamor enim fit ad Deum, non voce, sed corde, 
quia multi silentes labiis clamaverunt, mulli ore 
strepentes, corde averso nihil impetrare potuerunt. 
Clama ergo intus, ubi Deus audit. Attende ergo hoc 
lotum in Petro, in quo nostri timoris typus prae- 
cessit, qui videns Dominum ambulantem super 
aquas, putavit esse phantasma, cui Dominus ait : 
Ego sum, noli timere. Confidit Petrus et dixit : Do- 
mine, si tu es, jube me venire ad. te super aquas 
(Matth. xiv), quasi dicat : Hinc probo si tu es, si in 
verbo tuo potero quod poles. Et ait, vemi, et ad 
verbum jubentis facta est potestas audientis. Descen- 
dit enim et ccpit ut intrepidus tanquam in illo spe- 
rans. Videns autem ventum validum venientem, 
timuit; et cum coepisset mergi clamavit dicens : 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXX. 


314 


AÀ Pereo. Hoc est quod iste ait : Ego dixi in excessu 
mentis mec, projectus sum a facie oculorum tuo- 
rum. Et hoc est quod in alio psalmo dicitur : Dice- 
bam moLus est pes meus (Psal. xcm), Jesus autem 
porrigens Petro manum, levavit eum. Hoc est quod 
hie subditur, ideo exaudisti vocem orationis mezm. 
Hoc idem est quod in alio psalmo dieitur : Miseri- 
cordia tua adjuvabat me (Psal. xci). Vel excessum 
mentis hic dieit, qui fit quando mens rapitur ad 
superna. Unde recognoscit hujus peregrinationis 
miseriam. Rapta enim mente sursum, vidit iste al- 
titudinem Dei, [Hier., Aleuin.| ex qua sensit, dum 
est in hac vita, se esse projectum valde longe a 
contemplatione luminis Dei. Et quia hoc humiliter 
plangit, et amissum in primo parente bonum sibi 
reddi precatur, ideo exauditur a Deo. Unde subdit ; 
ideo exaudisti vocem orationis mezs, dum clamarem 
ad 4 ἢν te. [Aug.] Hie est conclusio hortatoria. Hic 
enim hortatur iterum Propheta, quasi dicat pro his 
pradietis. 


Vrns. 30. — « Diligite Dominum, omnes sancti 
« ejus, quoniam veritatem requiret Dominus ; et re- 
« tribuet abundanter facientibus superbiam. » 


Diliget Dominum. |Aug.] Vel hic loquitur populus 
fidelis, qui predicta expertus jam vos hortatur, 
quasi dicat, tribulatus sum, clamavi, timui, non 
sum confusus ; [Cassiod.] ita et vos exaudiemini si 
dilexeritis Deum. Et ideo, diligite Dominum, auctorem 
tanti beneficii, [Aug.] o vos omnes sancti ejus quo- 
rum est diligere Deum, qui non amant mundum, 

C neque quz in mundo sunt (Joan. 1v). [Alcuin.] Ami- 
cus enim hujus mundi, constituitur inimicus Dei. 
[Aug.| Disce ergo non diligere mundum, ut- discas 
diligere Deum. Averte, ut convertaris : funde, ut 
implearis. Ideo diligite, quoniam Dominus requiret 
veritatem. [6]. int.] Veritas est, ut creatura serviat 
Creatori. Hanc in futuro requiret Dominus, etiam a 
sanctis, quando vix justus salvabitur. [Aug.] E£ si 
vim justus salvabitur, impius et peccator ubi pare- 
bunt? (I Petr. ww.) Et tunc retribuet abundanter fa- 
cientibus superbiam, [Cassiod.] saeviendo contra eos 
qui eum contemnunt, faciendo contra jussa Dei, 
[Aug.] id est, tribuet his qui abundanter faciunt 
superbiam, qui nee convicti convertuntur, quia 
multum superbiunt. [Cassiod.| Omnibus etiam abun 

p danter faciunt superbiam, qui non cito penitent de 
quolibet criminali peccato. Superbia enim ponitur 
pro omni vitio, quia radix est omnium vitiorum. 
Hic etiam in presenti aliquibus aliquando retribuet 
Dominus, ut superbos humiliet, [Aug.] quod ideo 
fit, quia si nulli hoc faceret, non videretur vigilare 
divina providentia ; si omnibus hoc faceret, non 
servaretur divina patientia. Ut ergo patiens et ju- 
stus appareat aliquibus, et non omnibus, hie retri- 
buit. 

VEns. 34. — « Viriliter agite et confortetur cor 
« vestrum, omnes qui speratis in Domino. » 

Viriliter agite, et confortetur, ete., [6]. int.] 
quasi dicat : Retribuet in futuro. Interim ergo 


315 PETRI 


[Cassiod.] Viriliter agite, ne sit otiosa dilectio 
[Aug.] sed indesinenter bona. operentur, ut bonum 
sine defectu operantes suo tempore sine defectu 
metalis, [Cassiod.] e£ si gravia oecurrant, qu: supra 
dixi confortetur cor vestrum, omnes qui speratis in 
Domino. In hoc versu exprimitur virtus et intentio 
psalmi totius, ne carnis fragilitas timeat tot mala 
sceculi. 


COLLATIO IN PSALMUM XXX : * IN TE, DOMINE, 
« SPERAVI, NON CONFUNDAR IN ;ETERNUM. » 


Vrns. 4. — Deduces me et enutries me. Idem Hie- 
ron. et Campezsis, sed Sancles, Pratensis, Mun- 
sterus, et interpretes pro Cajetano. duces et deduces 
me, vertunt, quia tamen similem particulam psalm. 
xx1 versiculo, super aquas refectionis educavit me, 
Hieron. transtulit, ezutrivit me ; et quadrantius re- 
spondet ad gratiam Christi, quze enutrit nos ut for- 
tes simus, ut commentatus est in hunc locum. Pra- 
stabat non mutare LXX versionem, et si sensus pos- 
sit conciliari. Pellieanus verbum Hebraicum, quod 
hic habetur per he id est per aspirationem te- 
nuem, legit per fortem aspirationem, quia traduxit, 


quasi hereditatem possidebis me. vibnzn TENACHA- 


LENI, pro *zbnzn rENAnALENI. Et videtur magis ac- 
cedere ad rationem educationis. 

Vrns. 6. — In manus tuas, Domine, commendó 
spiritum meum. Hebr. habent "PDEN APnQurD, et 


LXX παραθήσομαι, id est commendabo, per futurum 
tempus. Apparet Christum Dominum, dum in cruce 
penderet, tempus mutasse. Licet Greci codices, in 
Evangelio [πιὸ xxii, habeant futurum, quos eredi- 
derim mendosos, eo quod veteres adducunt evan- 
gelistam per presens. Hieronymus 3 adversus Pela- 
gianos, et in commentario hujus loci; Aug. contra 
sermonem Arianorum, cap. 9 et 10, et in enarra- 
tione psalmi ; Ambr. in locum Luc: indicatum. ac 
rursus in eumdem Theophylactus, nisi fallat codex. 
Simile fecit Apostolus, Ephes. 1v, qui respicens rei 
factze adimpletionem, quod dixerat psal.: Accepit dona 
in hominibus, posuit ἔδωχε δόματα, dedit dona. 
Translatio tamen ad Campensem habet per presens. 
Nec est insolitum apud Hebr. futurum fungi vice 
presentis. Unde Munsterus vertit, commendo spiri- 
tum meum. 

Vrgns. 15. — (Qui videbant me, foras fugerunt à 
me. Faber et Cciecus volunt emendari leetionem Lati- 
nam, ut particula foras, non jungatur ad fugerunt, 
sed ad verbum videbant, et dicatur Laünius, foris 
videbant, quia Hier. dixit, videbant me in plateis. 
Hiei. tamen in commentariis, et August. referunt ad 
verbum fugerunt, ut liquet ex interprelatione. Et 
Campensis dicit, foras fugerunt relicto me solo. Nec 
obest quod ad dictionem y*n3 nAuvrz, ponitur no- 
tula distinetionis, quia in psalterio, teste Campensi, 
non habet vim distinguendi. 


Vrgns. 16. — Audivi vituperationem multorum 
commorantium in circuitu. Sanctes, Pratensis, 
Munsterus, interpretes pro Cajetano, vituperationem 
seu infamiam multorum, pavor aut pavorem circum- 
quaque, ut pro illo quod est. eommorantium, po- 
nant pavorem. Hier., juxta Hebr. sie reddit, congre- 
gationem in circuitu ; Pellicanus, que perambulat 
in circuitu. Vocabalum Heb. 632 Macon signat 


LOMBARDI 1 316 


À modo mansionem, modo pavorem a themate **3 Gon, 
id est commoratus est, timuit. Male igitur et gratis 
novatores recedunt a Latina editione, si ex contem- 
ptu fecerint. 

Vzgns. 48. — In manibus tuis sortes mea. Hebr. 
'TYDZ ἹΤΤΟΤᾺῚ, id est Z£empora mea. Eodem recidit 
sensus ; sors enim nostra, id est electio est in pote- 
state Dei abscondita, tempus autem ex sui ratione, 
innuit quid Deus disponat, aut ordinet. Unde trans- 
latio, ad Campensem, in manu tua facta mea sunt. 

Vzns. 21. — Erubescant impii, et deducantur in 
infernum. Hebr. 5*wwb vam upkwv LisskEoL, fa- 
ceant in fovea, id est inferno. Sanctes tamen vertit, 
excidentur in inferno. Quantum ad rem ipsam per- 
tinet, perpusillum est. Esto fortasse quod ΣΤ Dow 
non significet deducit, tamen silere ad infernum, 
est nullam habere causam defensionis, quin peecator 
ad infernum mittatur ac deducatur. Et ita taciturni- 
tas illa justa est damnatio, cui non habeas quod re- 


Bspondeas, juxta Matth. xxi : At ille. obmutuit. Et 


translator ad Campensem habet, in foveam conso- 

piantur ; et Munsterus, compescantur. 

Que loquuntur adversus justum iniquitatem. 
Hebr. »ny ATHAQ. alias signat rem gravem et duram, 
alias veterem, eoque in versione Hier. juxta alterum 
exemplar habet vetera, juxta alterum dura. Et pos- 
teriorem modum sequuntur Pratensis, Sanctes, Mun- 
sterus, el interpretes pro Cajetano. Pellicanus di- 
cit vetustum. Quomodo autem vetustas et gravitas 
proprie dicantur de peceato, Seriptura nusquam non 
ostendit, et quid per ea intelligi deberet, LXX con- 
cinne in suo interpretamento aperuerunt. 

Vrns. 25.— A conturbatione hominum, XN *b2»3 
MERUCESC Is. Hieron. a duritia viri, Sanctes, Praten- 
sis, interpretes pro Cajetano. Pellieanus, ab elatio- 
nibus, seu superbiis viri, id est hominum, inquit 
Sanetes in suo Thesauro, qui etiam expositionem 
rabbinorum refert. Rabbi Salomon, a conjunctioni- 

(i bus seu societatibus impiorum. Thargum, ab exer- 
citibus potentium ; Rabbi Himmaniel, a duritiis ef 
fortitudinibus viri. Munsterus propinquius ad LXX, 
ab irritationibus cujuscunque. Conturbatio autem 
hominum ista omnia complectitur. 

VEns. 28. — Ego dixi im excessu mentis mec. 
Hier., in stupore meo. Plures vertunt 2n precipita- 
tione mea, seu dum festinarem ; Pellicanus utrum- 
que ponit, οἱ precipitationem, et pavorem. In hoc 
nihil aliud dicimus, quam quod Hier. respondet ad 
Suniam et Fretellam : « Ego autem dixi in excessu 
mentis mec, pro quo in Latinis codicibus legebatur; 
in pavore meo. Et nos juxta Graecum transtulimus 
ἐν τῇ ἐχστάσεί μου, id est in excessu mentis med. 
Aliter enim Latinus sermo ἔχστασιν exprimere non 
potest nisi ónentis excessum. Aliter in Hebraico me 
legisse noveram, in» stupore et admiratione mea. » 
Hee ille. Sed translatio ad Campensem, in despera- 
tione mea ; ipse Campensis, in ancietate summa. 

Vgns. 30. — Quoniam veritatem Dominus requi- 
ret. Hebr. 3x*z B^2Y2N EMUNIM NOTZER, fideles seu 
veritates custodit. Sed quorum pacto custodit veri- 
tates Dominus, nisi examinando vitam veracem,dis- 
triete in extremo judicio? Unde veritates custodit 
qui semper quomodo serventur requirit, ut nihil non 
examinatum relinquat, vel minutulam cogitationem : 
quie si quid sinistri habuerit, adamussim, et ad ve- 
ritatis rezulam expendetur : a judice vero, quem la- 
tere nihil potest. 


D 


PSALMUS XXXI. 


PSALMI TITULUS : * INTELLECTUS DAVID. » 


Beati quorum remisse sunt iniquitates. Titulus, 


intellectus David. [Aug.| Psalmus iste agit de gratia 


et misericordia Dei, qua Christiani sumus. Unde 
Apost. in Epistola ad Romanos, ex hoc psalmo ar- 
gumentum grati: sumit, contra illos qui de operibus 


317 


legis gloriantur, et merita sua jactant, dicens, bea- 
titudinem esse illius hominis, cui Deus accepto fert 
justitiam (Rom. tu), sicut ait Propheta : Beati quo- 
rum, etc. [Alcuin.] Et agit iste Psalmus maxime 
contra vitia hominum, qui vel peceata sua nesciunt, 
vel agnita defendunt et merita jactant ; [Aug.] 
econtra docens ut peccatores nos agnoscamus, et 
peccata accusemus, et bona gratie Dei attribuamus 
(67). Contra vita ergo hominum hic psalmus oppo- 
nitur, ne quis putet Deo absconditum, quod in con- 
scientiahabet occultum. Et est sensus tituli : [Gl.int.] 
Hic est intellectus David, id est, poenitentis, in cujus 
persona hie loquitur David, [Cassiod.| id est hic 
docetur quid intelligere debeas, si vere pcenitens es, 
vel peenitere vis. [Aug.] Primo, intelligas te pecca- 
torem esse, post si cceperis bonum facere, ne viri- 
bus tuis tribuas, verbo te justificans, sed gratie 
Dei, ut non sit dolus in corde. Et est iste psalmus 
secundus penitentialium, diversus a primo. In pri- 
mo enim peenitens timore judicii plorat. In isto pec- 
cata quae tacuerat, graviter afllictus cogitur confi- 
teri. 


Intentio. Monet ad penitentiam. [Cassiod., Alcuin.] 
Modus. Quatuor sunt partes : primo, dicit initium 
boni esse per indulgentiam Dei, se vero. sequentem 
illud vitium hominum fuisse miserum, sed per mi- 
sericordiam Dei conversum fuisse ad verum intel- 
lectum, ad quem opportunius expertus casum alios 
deceptos revocat, in quo et stantes confirmat. Se- 
cundo agit de confessione, unde est venia, ibi, de- 
lictum meum cognitum. [Cassiod.] Tertio peeniten- 
tiam commendat, ibi, pro hac orabit. Quarto, ponitur 
]etus finis, ubi dteitur Deus dare intellectum, ibi, 
intellectum tibi dabo. Gratiam itaque commendans 
Propheta initium boni per indulgentiam Dei esse 
ostendit, dicens : 


VEns. 1. — « Beati quorum remisse sunt iniqui- 
« tates, et quorum tecta sunt peccata. » 


Beati quorum remisse sunt iniquitates.|Aug.] Non 
dicit in quibus non invenit peccatum, nam in omni- 
bus invenit, sed quibus remittuntur. Nihil boni 
fecisti et datur remissio peccatorum. Tibi debebat 
vindietam ex culpa tua, dat indulgentiam ex gratia 
sua. Malis enim operibus tuis debetur damnatio, si- 
cut bonis operibus debetur regnum eclorum. Si red- 
datur ergo tibi quod debetur, puniendus es, non tibi 
reddit Deus debitam pcenam, sed donat et indebitam 
gratiam. Nemo ergo jactet opera sua ante fidem, 
nemo sit piger in operibus bonis accepta fide. Dat 
enim Deus indulgentiam impiis, et eos justificat ex 
fide. Incipitur 6€ ergo justificatio fidei per indul- 
gentiam. [Alcuin.] Iniquitates autem dicit, fomitem 
peecati, scilicet coneupiscibilitatem, quc ante bapti- 
smum non tantum pcena, sed et culpa est, non uti- 
que actualis sed et originalis ; post baptismum vero 
poena est et non culpa (68]. In baptismo enim dele- 


(67) Ex Cassiod. in 3 vers. hujus psal. 
(08) Ex Aug., lib. r, De mupt. et conc. cap. 25. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXI. 


318 


À tur originale peccatum :-non ut non sit, sed ut pec- 
catumultra non sit. Ideoque congrue dicit : Beati 
quorum remisse sunt iniquitates, id est, mitigatze 
per gratiam, ut nonregnent in mortali corpore (Rom. 
vr). Cujus rei causa est, quod in baptismo tecta 
sunt peccata.Unde subdit,e£ quorum peccata,scilicet 
originalia, et si qua sunt actualia, fecta sunt, [|Aug,] 
idest, cooperta et abolita. Si enim Deus texit peccata, 
noluit advertere. Si noluit advertere, noluit animad- 
vertere, id est punire ; noluit agnoscere, sed igno- 
scere. Non ergo dicit tecta peccata, tanquam ibi 
sint et vivant, sed ita deleta ut Deus non videat, id 
est puniat zeternaliter. Videre enim Dei est peccata 
punire. Unde alibi : 4verte faciem tuam a peccatis 
meis (Psal. r). Et dicitur hoc a simili. [Gl. int.| Ita 

p enim teguntur peccata in baptismo, sicut JEgyptii 
insequentes Israel, tecti sunt in mari Rubro (Exod. 
xiv). Ne hoc sufficit quod in baptismo tegantur pec- 
cata, nisi inde caveatur ab eo quod Deus imputat, 
id est a criminali. Unde subdit : 


Vrns. 2. — « Beatus vir cui non imputa vit Domi- 
« nus peccatum : nec est in spiritu ejus dolus. » 

Beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum, 
qui sibi cavet a criminali peccato, quod imputatur 
ad poenam aeternam. [Cassiod.| Vel et si remissis 
iniquitatibus et tectis peccatis sit aliquod levius 
peccatum, ut Job et Nathanaeli, quos laudat Domi- 
nus, non imputavit Dominus peccatum (69). Vel ini- 
quitatem dicit peccata quz ante fidem vel baptismum 
sunt ; peccata, qu:e post fidem vel baptismum sunt. 
( Et est, beati quorum remisse sunt iniquitates, et 
quorum tecta sunt peccata, id est quibus Deus pec- 
cata ante fidem remittit. Non enim per se beatisunt, 
in quibustegit peccata post fidem, ne in judicio reve- 
lentur. Et sic non imputabitur eis peccatum aliquod 
ad poenam. [Aleuin.] Unde subdit : Beatus vir cui 
non imputavit Dominus peccatum, aliis enim qui 
gravia habent Deus imputat, aliis per misericordiam 
non imputat et si habent aliqua, his scilicet 
qui non justos se predicant cum sint mali, sed 
se agnoscentes satisfaciunt. Unde ait, mec est in 
spiritu ejus dolus, [Aug., Cassiod.] hic ostendit cui 
non imputet, illi, scilicet, in quo non est dolus, 
Quia se accusat cum sit peccator, corde tenet quod 
ore fatetur. Dolus est, ut cum sit peccator, justum 
p qui se praedicet. Qui vero se occusat, dolo caret : 
talis erat. Nathanael, de quo Dominus dixil : Ecce 
verus Israelita, in quo dolus non est (Joan. 1) ; et pu- 
blicanus ille humilis, qui dicebat : Propitius esto, 

Deus, mihi peccatori (Luc. xvn). 
Vgns. 3. — « Quoniam tacui, inveteraverunt ossa 

« mea : dum clamarem tota die. » 
Quoniam tacui. |Hier.]Quasi dicat : Hoc modo pro- 
fiteor, sed olim quoniam tacui, inveteraverunt ossa 
Hic est beatus in cujus spiritu 
quia ego non confitens Deo 


mea ; vel ita junge : 
non est dolus, [Aug. 


(69) Ex Hier, in c. Ose. vini. 


319 


PETRI LOMBARDI 


320 


olim, veniin peccatum. Et hoc est quod ait, quoniam A sensum, et consuetudinem, et opus ducitur [Alcuin.] 


tacui, quod non esset tacendum, scilicet confessionem 
peccati. Inveteraverunt ossa mea, id est interior for- 
titudo defecit, si contra fecisset, innovaretur virtus 
robusta in Domino. Si enim clamassem peccata, in- 
veniretur in se infirmus ; sed fieret in Domino fir- 
mus. Nunc autem perverse tacuit peccata, et cla- 
mavit merita. Unde subdit : Dum clamarem tota die. 
Dixi enim quod non esse dicendum de justitia mea, 
ergo non est contrarium quod ait, tacui dum cla- 
marem. Tacuit enim quzdam, non tacuit quaedam ; 
tacuit unde proficeret, non tacuit unde deficeret ; 
tacuit confessionem, clamavit de meritis presum- 
ptionem. Sana membra medico ostendebat, vulnerata 
tegebat. Ideo non fuit curatus, non fuit sanatus, sed 
inveteratus, id est remansit in vetustate, quia con- 
fitendo non amavit novitatem. Qui enim non vuli 
confiteri peccata, laborat sine causa in defensione 
peccatorum, in quo cum jactet merita, amplius de- 
ficit ejus fortitudo. Exaggerat enim culpam, dum 
defendit : propellit gratiam, dum merita jactat. 
Ergo etiam si non sit sibi quis conscius, non tamen 
justum se praedicet, quia delicta quis intelligit 
(Psal. xvin) ? aut, quis gloriatur castum se habere 
cor ? (Prov. xx.) Qui dicit se peccatum non habere, 
mendax est (Joan. 1). Unde Apostolus : Nihil mihi 
conscius sum, sed non in hoc justus sum (I Cor. 1v). 
Et Salomon : Est justus qui perit in sua justitia (Ec- 
cli vir). Hle, scilicet, qui przesumit de justitia, ut 
phariseus, qui dicebat : Non sum sicut ceteri ho- 
mines, etc. (Luc. vim). Velita, tacui, voce peccatum, 
dum clamarem tota die, affectu me fore peccatorem, 
quia pcena peccati vel interior exczecatio me pecca- 
torem ostendebat. 


VEns. &. — « Quoniam die ae nocte gravata est 
« super me manus tua ;conversus sum in :xrumna 
« mea, dum configitur spina. » 


Quoniam die. Quasi dicat : Peccata tacenset me- 
rita jactans inveteravi, sed, o Domine, quoniam ma- 
nus tua gravata est super me ad humiliandum me 
superbum, [Aug.] quia vindieta tua me tetigit, et 
hoc die ac nocte, id est assidue, conversus sum in 
&rumna mea, id est cognovi me miserum, dum 
confringitur, vel configitur spina, id est, dum com- 
puncta est conscientia. Tunc enim sensi dolorem, et 
inveni meam infirmitatem. [Cassiod.] Vel cognovi 
me miserum ; dum confringitur spina (70) scilicet 
qua totum corpus erigit, scilicet superbia, quz fra- 
cta non ejicit ad interitum, sed erigit ad salutem. 
Vel ita lege litteram, quasi dicat : Clamaviet tacui, 
quod non debui, et ideo, manus tua gravata est 
super me die ac nocte, non mutatur sensus horum 
verborum, quasi dicat : Me assidue percussisti, et 
non immerito, quoniam conversus sum in zerumna 
mea, [Aug.] id est factus sum miser. Et vere est 
erumna mea et miseria, dum, id est quia, spina, 
id est peccatum configitur, id est usque ad con- 


(70) In Psalt. Rom. legitur confringitur. 


De his spinis dictum est primo homini peccanti : 
Terra tua germinabit tibispinas et tribulos(Gen. nu). 
Et alibi : Spine et tribulinascuntur in manibus te- 
mulenti(Prov. xvi). Vel spina, id est ratio ; con- 
fringitur, id est fracta ad terrena curvatur, que 
sursum erigi debet, sicut spina dorsi hominem 
erigit. 

Pans π. Διάψαλμα. VERS. 5 — « Delictum meum 
« cognitum tibi feci ; et injustitiam meam non abs- 
« condi. » 

Delictum meum, etc. [Cassiod., Aleuin.] Secunda 
pars, ubi commendatur confessio peccati, unde ve- 
nia est, sicut supra dixit, quod de tectione invete- 
ratio processit (71). Quasi dicat : Conversus sum in 

B wrumna, puncta est conscientia mea, et sic ego feci 
per me cognitum tibi confitendo, scilicet delictum 
meum, scilicet quod commisi facienda, scilicet quod 
tacui peccata ; e£ injustitiam meam, scilicet. quod 
non facienda feci, id est quod clamavi merita, non 
abscondi, [Aug., Gl. int.] id est, non operui, sed 
aperui, ut operires tu ; detexi, ut tegeres tu. Nam 
quando homo detegit, Deus tegit : cum homo te- 
git, Deus denudat ; si homo agnoscit, Deus igno- 
scit. 


Vzns. 6. — « Dixi : Confitebor adversum me injus- 
« titiam meam Domino ; et tu remisisti impietatem 
« peccati mei. » 


"Dixi : Confitebor, [Gl. int.] quasi dicat, feci cogni- 
tum, et vere. Dixi enim prius, [Alcuin.] id est, de- 
liberavi apud me, hoe, scilicet, quod ego confitebor 
vel pronuntiabo, injustitiam meam Domino, agens 
adversum me injustitiam, [Gl.int.]id est agens con- 
tria priora. Prius enim tacueram, modo pronuntiabo. 
Vel ita, confitebor injustitiam meam Domino. [Aug.] 
dicens eam esse adversum me, id est mihi eam 
dando, non Deo vel natur», quod iterum est dare 
Deo ; modo ergo confitebor adversum me, [Gl. int.] 
qui prius contra Deum. [Aug.] Multi enim confiten- 
tur iniquitatem suam, sed adversus Deum. Quando 
enim inveniuntur in peccatis, dieunt : Non hoc 
feci, aut non est hoc. peccatum, sed Deus voluit. 
Ali dicunt : Fatum mihi fecit, stelle mihi fece- 
runt. Et ita per circuitum volunt pervenire ad Deum 
accusandum, non de compendio ad Deum placan- 
D dum. Stellas enim ipse fecit et ordinavit. Et ita per 

eas volunt ostendere quod Deus fecit αἱ peccarent. 

Dicant ergo illi potius : Domine, miserere mei, et 

sana animam meam, quia peccavi tibi (Psal. παι). [18 

clamet zeger ad medicum, et dieat : Cum libero ar- 

bitrio creavit me Deus : ideoque si peccavi, ego 
peccavi non fatum, non fortuna, non diabolus me 
coeszit : sed ego persuadenti consensi. Ef fu remi- 
sisti, [Gl. int.] quasi dicat, ita dixi, et ita proposui. 

Et tu remisisti etiam impietatem peccati mei, qua 

est quod tacere decrevi culpam, et male clamavi 

merita. Magna pietas Dei hic ostenditur, (Cassiod.] 


(71) Ex Greg. in expositione vir psal. penitent. et ex Cassiod. 


324 


ut scilicet ad solam promissionem dimiserit pecca- 
tum. Votum enim pro operatione judicatur. [Aug.] 
Magnum est ergo quod ait, dixi : Confitebor vel 
pronuntiabo, alia littera. Nondum pronuntiat, pro- 
mittit se pronuntiaturum. Et Deus jam dimittit, quia 
hoec ipsum dicere, scilicet pronuntiabo vel confite- 
bor, quodammodo pronunlüiare est, non ore, sed 
corde ; nondum est vox in ore, ut homo audiat con- 
fessionem, et Deus audit. 


Pans nt. Διάψαλμα. VERS. 7. — « Pro hac orabit 
« ad te omnis sanctus in tempore opportuno. » 


Pro hac orabit. |Cassiod.] Tertia pars, ubi pleni- 
tudinem commendans omnibus sanctis dicit eam 
esse communem, quam varie sect:e respuunt : con- 
tra quas ad Deum refugit, [Aleuin.] quasi dicat, re- 
misisti impietatem peccati mei. [Aug.] Et, pro hae, 
remissione facta, orabit ad 1e omnis sanctus. Inde 
enim est sanctus, et inde oratur, quia dimisisti, quia 
aliter non esset sanctus, nec adoraret, quia omnes 
sunt peccatores, et egent gloria Dei. Et quando ora- 
bit? In tempore opportuno. Tempus opportunum est 
tempus gratie, quod novum tibi manifestatum est 
et gratia Christi revelata est (Rom. im). De quo Apo- 
stolus : Quando venit plenitudo temporis, misit 
Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub 
lege, ut eos qui sub lege essent redimeret (Galat. 
1v). Unde redimeret? a diabolo, a perditione, a pec- 
calis, ab onere legis, qua» eos premebat, et reos 
convincebat ; non iuvabat spinam peccati, ostendens, 
non consumens. [Aleuin.] Et ita quasi coegit eos cla- 
mare ad gratiam et ad medicum, gratia autem 
sanat. 


Vgns. 8. — « Verumtamen in diluvio aquarum 
« multarum, ad eum non approximabunt. » 


Verumtamen. [Aleuin.] Quasi dicat : Licet san- 
ctus oret, licet. tempus opportunum sit, [Aug.] ve- 
rumtamen illi qui sunt iz diluvio aquarum multa- 
rum, id est defluentes in carnalibus concupiscentiis. 
Vel qui sunt in diluvio aquarum multarum, [Alcuin.] 
id est qui sunt in erroribus diversarum sectarum, 
et in multipliitate vanarum doctrinarum, ut philo- 
sophi qui libero arbitrio, et Judxi, qui carnalibus 
observantiis salutem ascribunt, [Aug.| et alii qui 
fato vel fortunze peccata, vel aliis hujusmodi impu- 
tant, cum una sit doctrina Dei, {τ est de humilia- 
lione cordis et confessione peccati. Ii, inquam, 
omnes 7071 approximabunt ad eum, id est, ad Deum, 
mutat enim hic personam, ut sepe facit, ut ibi : 
Domini est salus, et super populum tuum benedictio 
tua (Psal. ni). Non enim appropriant ad Deum qui 
sunt in diluvio variarum doctrinarum, ut qui di- 
cunt, fatum me peccare fecit, vel fortuna, qu:e om- 
nia regit, vel gens tenebrarum, qux Deo rebellat. 
Diverse sunt. hie. aquae et amare ; sed illa est vera 
et duleis aqua, qux de intimo fonte pure. veritatis 
emanat: hic est aqua confessionis peccatorum, et 
humiliationis cordis, vit?» hominis salutaris abji- 
cientis se, et nihil de se prasumentis, et nil sui 
potentie superbieque tribuentis. Hoc aqua ab 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXI. 


322 


Aillo emanat, qui cum esset altus, pro nobis fáctus 
est humilis, id est a Christo. Vel, non approxima- 
bunt ad eum, id est ad sanctum, illi tales secundum 
imitationem. Sed in hoc diluvio quod undique per- 
strepit. 

Vrns. 9. — « Tu es refugium meum a tribula- 
« lione {ας circumdedit me : exsultatio mea, erue 
« me a cireumdantibus me. » 

Tu es 1efugium, etc. [Greg.] Ego enim ens in hoe 
Φ “Φ diluvio, ambulans in hoc szculo, non audio 
tales, sed ad te refugio. [Hier.] Velita, pro hac, 
scilicet impietate tollenda, orabit ad te omnis san- 
ctus, quia nullus est sine peccato. Etiam orabit dico, 
in tempore opportuno, in hac vita ubi licet. Ve- 
rumtamen, quasi dicat, dico, sanctus orat, in quo 

B notatur habere peccata, sed tamen in diluvio aqua- 

rum multarum, id est dum pcenze et angusti: inunda- 

bunt in judicio, [Alcuin.] ipse peenz non approxima- 
bunt ad eum, sanctum, sicut nec aqua ad Noe in dilu- 
vio appropinquaverunt (Gen. vi), £u es, quasi dicat, 
sanctus orabit, dicens ita, o Domine, tu es refugium 
meunm non mea vis, vel alius Deus : sed, tu solus, es 
refugium meum, [Aug.| a £ribulatione hujus seculi, 
vel peccatorum, quc circumdedit me, et tu es exsul- 
tatio mea. Gaudeo enim spe futuri boni quod pro- 
mittis, et quod parcis. Etideo, o tu Domine, erue me 

a circumdantibus me, quia quamvis gaudeam in spe, 

tamen adhue sum in malis. 

Pans 1v. Διάψαλμα. VEns. 10. — « Intellectum tibi 
« dabo, et instruam te in via hac qua gradieris : fir- 
« mabo super te oculos meos. » 

Intellectum tibi, ete. [Aleuin.] Quarta pars, ubi 
ostenditur letus finis. Et dieitur quod Deus dat in- 
tellectum. Unde iste alios hortatur ad idem quasi 
dicat : Tu, erue me, qui promisisti mihi hoc, intel- 
lectum tibi dabo. [Cassiod.] Vel respondet Christus 
penitenti qui pelierat erui; cui respondetur a Do- 
mino : Intelleetum tibi dabo, [Aug.] ut scilicet te 
cognoscal et scias. Quod omnia sunt ex gratia, et 
gaudeas in spe. Ecce quare dicitur psalmus intelli- 
genti», sicut titulus monstrat, quia scilicet hic di- 
citur dari intellectus poenitenti, [Alcuin.] ne pu- 
tetur supplicans negligi, teste Deo, e£ instruam te 
ne aberres quasi dicat inermem gladio. [Aug., Cas- 
siod.] Et hoc in via hac scilicet Dei qua gradieris 
D non errore, non ut hareas ibi firmabo super te ocu- 

los ne quis tibi noceat, id est non auferam a te 

postea oculos meos, [Aug.] quia tu semper levas 
oculos tuos ad me, [Cassiod.] jam justificatus. Ecce 
quanta est gloria pcenitentis. 


C 


Vrns. 11. — « Nolite fieri sicut equus et mulus 
« quibus non est intellectus. » 

Nolite fieri, ete. [Aug.] Accepto intellectu conver- 
lit se iste penitens ad. superbos peccata defenden- 
tes, et ostendit nobis quid sit. intellectus. [Alcuin.] 
Quasi dieat : Ita Dominus mihi fecit : ergo 0 vos 
quos invito, nolite fieri sicut equus, non dicit sicut 
bos qui est humilis, sed equus, qui erecta cervice in- 
cedit, per quem significantur superbi: sicut per mu- 


323 


lum stolidi et pigri. Et est, nolite fieri sieut. equus 
et mulus, id est superbi et stolidi, quia talibus non 
est intellectus. [Hier.] Vel per equum et mulum, 
duo populi intelliguntur. Per equum intelligitur 
gentilis indomitus; per mulum Judeus piger ad 
credendum. Et est, nolite fieri sicut equus et mulus, 
id est nolite fieri sicut gentiles, vel sicut Judzei, qui- 
bus non est intellectus. Quid enim tales patiuntur? 
Ecce, in camo, etc. Vel ita, nolite fieri sicut. equus. 
Equus sine discretione sessorem, mulus qu:elibet 
onera accipit. [Cassiod.] Et ita neutri est intellectus, 
vel illi sessorum, vel huic onerum. 


Prohibet ergo homines a diabolo insideri et vitiis 
onerari, alioquin equus freno, mulus camo arcea- 
tur. Et est, nolite fieri sicut equus et mulus, id est 
nolite diabolum sessorem recipere, vel onus vitio- 
rum subire, quia talibus non est intellectus, sicut 
equo et mulo. Unde subdit, quibus non est intelle- 
ctus : [Aug.] quod si noluit acquiescere, o Deus, fac 
eis quod mihi fecisti, dicit pcenitens, seilicet, 

Vrns. 12. — « In camo et freno maxillas eorum 
« constringe, qui non approximant ad te. » 

In camo et freno, id estin majori et minori tribu- 
latione constringe, vel confringe, [Alcuin.] vel con- 
fringes, id est reconde et coareta maillas eorum, 
id est jactantiam de viribus suis et meritis. [Aug.] 
Si enim non habes Christum sessorem, os quo ja- 
ctas merita, et taces peccata, confringetur. Si ergo 
non vis confringi os tuum, noli esse sicut equus et 
mulus, sed sieut bos qui cognovit possessorem 
suum (Isa. 1). Vel, in camo et freno maxillas 
eorum, quibus mandunt. Confringe, [Cassiod.] id 
est parcius da victualia, ut saltem necessitate coa- 
cti redeant sicut animalia donec viam teneant, frena 
patiuntur et flagella. Maxillas eorum, dico, qui non 
approzimabunt ad te humiliando se, quia sunt qui- 
dam qui si peccant carnis imbecillitate, tamen ἃ 
piis precibus non recedunt. 


Possunt etiam hic esse verba Christi : Nolite, 
etc., qui supra poenitenti respondit dicens : Intelle- 
ctum, etc., et hoc ad alios loquitur, monens eos ad 
idem, dicens, Nolite, etc. Postea verba ad Patrem 
convertit, dum ait, consíringe, etc. Nec mutatur 
verborum sententia. E 


Vzgns. 13. — « Multa flagella peccatoris, speran- 
« tem autem in Domino misericordia circumda- 
* bit. » 


Multa etiam eum freno sunt flagella peccatoris. 
[Aug., Aleuin.] Ecce post frenum adduntur flagella 
ad domandum, ne sit de illis impunitis quibus modo 
datur vaga licentia sug vie: sic iste supra se dixit 
domitum, ubi ait : Gravata est super, etc. [Aug., 
Hier.] Non est ergo mirum si adhibito freno sequun- 
tur flagella. Indomitum enim animal iste esse cu- 
piebat : nec Dei voluntate, sed proprio motu se 
regere volebat, et effrenis in luxuriam prolabi. 
Ideoque domatur freno et flagello; atque utinam 
perdometur! Videndum est enim ne nimium resi- 
stendo, indomitus relinqui mereatur et ire in va- 


PETRI LOMBARDI 


324 


À gam viam que ducit ad mortem. Vel de futuro po- 
test hoc accipi sie : Hic constringes, et in futuro. 
[Hier. et Aleuin.| Multa, erunt, flagella peccatoris. 
Vel de praesenti simul et de futuro potest accipi , 
sic : Nolite fieri sicut equus et mulus, quia, multa 
sunt flagella peceatoris, hie et in futuro; speramte 
autem in Domino, [6]. int.] qui omnia gratis dat 
circumdabit undique, [Cassiod.] ne sit locus hosti 
misericordia , [Aug.] que est in consolationibus. 
Lex vero in flagellis, Evangelium in consolatione. 
Et quia misericordia circumdat, ergo vos olim impii 
et superbi. 

Vgns. 14. — « Litamini in Domino οἱ exsultate, 
« justi, et gloriamini, omnes recti corde. » 
Letamini in Domino, [Gl. int.] qui prius in vobis 

B letabamini, et exsultate in Domino, quia jam justi 
estis, non meritis vestris, sed gratia qui prius era- 
lis peccatores. Distingue. Lztari est tacita suavita- 
te gaudere; exsultare, est concitati animi fervore 
gaudere, e£ gloriamini quod estis ei subditi, et hoc 
facite etiam in tribulationibus, [Aug.] ommes vos, 
qui estis recti corde, id est non resistentes Deo. 
Pravi corde sunt qui dicunt Deum vel non esse, vel 
non justum esse, vel non regere hac, cum videant 
malos florere et bonos pati. Recti corde sunt qui 
dirigunt cor secundum voluntatem Dei, quam sua 
preponunt, ut et Christus docuit, dicens, Non 
sicut ego volo, sed, etc. (Matth. xxvi), transfigu- 
rans in se suos, ut et ibl : Saule, Saule, quid me 
persequeris? (Act., 1X.) 


C COLLATIO IN PSALMUM XXXI : « BEATI QUORUM. » 


Vzns. 2. — Nec est in spiritu ejus dolus. Latina 
editio, et si fere sequatur Graeca exemplaria qui 
habemus, non tamen constanter, quia hic legimus, 
οὐδέ ἐστιν ἐν τῷ στόματε αὐτοῦ δόλος, ld est mec est 
in ore ejus dolus, quod Hier. ad Suniam et Fretel- 
lam, indicavit esse Symmachi solius, alioquin et 
LXX Interpretes, et Theodotio, et quinta et sexta 
editio, et Aquila et ipsum Hebr. , In spiritu ejus, 
habent. Sunt et aliquot alia loca in Grxcis qua di- 
screpant a Latinis. 

VERs. 4. — Conversus sum in aerumna mea. Om- 
nes recentiores hie relinquunt lectionem Vulgatam, 
simul et Hier. juxta Hebr. quia vertunt succum 
meum. humorem vel virorem, pro erumna mea, aut 
miseria. Clarissimum evadit, quod Hier., et LXX ac- 
ceperunt lamed, litteram servilem ut vocant, alii 
autem ut est radicalis "3:5 rEssappr, quia 35 ras- 
SAD, est umor. Si vero deduxeris a themate τὰ 
SCHADAD, id est rasfavit , significat miseriam , et 
lamed erit nota ablat. aut accusativi, in (rumna, 
aut ad erumnam meam. Et quia sic acceperit Hier. 
non solum liquet ex ejus versione juxta Hebr., ve- 
rum etiam ejus tractatione ad Suniam et Fretellam, 
cujus verba subtexo : « Conversus sum in &rumna 
mea, in Greco mea, non esse suggerilis, ἐστράφην 
εἰς ταλαιπωρίαν, £y τῷ ἐμπαγῆναί μοι ἄχανθαν, id est 
conversus sum in &rumnma, dum configitur mihi 
spina, quod ex Hebr. et translatione Theodotionis 


additum est; et in Hebr. legitur “πὸ LESSADDI, » 
ubi vides Hier. asserere in Hebr. ad erumnam addi 
meam, propter iod in fine partieulz illius. Si autem 
accepisset lamed, tanquam radicale, nec vertisset, 
nec indicasset ad id significati addi affixum prono- 
men. 


D 


325 


desceret ali 1n siccitates cstatis. Varietas orta est, 
quia ad verbum potest interpretari, in gladiis spi- 
"1, quod LXX haud inepte dixerunt, dum configi- 
tur spina. Siquidem J'30 i HARBON, vel 30 r1 HEREB, 


est siccitas vel gladius,et V'p QuAmrZ seu v*P QUOTZ 


potest esse anceps ad estatem et spinam. Secundam 
acceplionem respexerunt LXX. 


Vgns. 7. — Tu es refugium meum a tribulatione 
quc& circumdedit me. Pro circumdedit, vertunt. cu- 
sfodies *3^3T| TITZRENI, a radice *xN2 NATZAR, so- 
nat, custodies me, cum aliis tamen punctis a the- 
mate à TZon, interim poterit significare, circum- 
dabis me, vel in feminino, circumdabit me *z"xn 
TETZURENI. De punctorum autem ralione , eorum- 
que adinventione, satis superque in prafatione dic- 
tum est. Translator ad Campensem stat a nobis. 
Vertit enim, £u es refugium meum a tribulatione 
qug circumdederat me. 


Exsultatio meaerue me a circundantibus me.Hier. 
Laus mea salvans circumdabis me. Alii transferunt, 
canticis vel clamoribus liberati aut liberationis cir- 
cumdabis me. Versiones ist? eodem tendunt. Hier. 
tamen et interpretes pro Cajetano legerunt, *:2*5 
RONI, quia dieunt exsultatio, aut laus mea, ubi c:e- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXII. 


Dum configitur spina. Hié. transtulit, cum exar- A teri legunt *2* RONE. 


326 


Deinde ὩΞ PALLET sonat li- 


bera, liberandi aut liberationis. Sed x5 5*2 porET, id 
est salvans, quomodo apparet intellexisse Hier. 
eliam si neoterici vellent esse neutrius generis, 


potiusque ; dicendum n5z'2 wEPHALLET. 

Vrns. 10. — Firmabo super te oculos meos. Hier. 
Cogitabo de te oculo meo.Reliqui, renuam aut con- 
sulam tibi oculo meo ; qui proxima sunt, et pari 
intelligentia, referuntur ad Dei custodiam et provi- 
dentiam erga peccatorem conversum, ne deinceps 
relabatur : quod est Dei consilium firmissimum. Et 
translatio ad Campens. habet, figam im te oculos 
neos. 

Vrgns. 1&. — Gloriamini omnes recti corde. Est 
satis intolerabile quod Sanctes et interpretes pro 
Cajetano verterint, laudate omnes rectos, per accu- 
sativum, cum nulla ratione ne minima quidem 
cogebantur id facere. Unde Hier. addidit eum, 
laudate eum, omnes recti corde, quasi admonens 
ne quis referret hanc laudem ad rectos, sed ad 
Deum qui facit rectos. Suspicor tamen in contextu 
Sanctis, librariorum vitio esse accusativum, cum 
in Thesauro suo vertat per nominativum. Versio 
etiam in Cajetano facile reduceretur ad sensum le- 
ctionis Latinz, quando dicit, facite laudare omnes 
rectos cordis. 


PSALMUS XXXII. 


PSALMI TITULUS : «* IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


[Cassiod.| Exsultate, justi, in Domino. Titulus. 
In finem, psalmus David. Titulus iste patet, hic au- 
tem Prophetam misericordiam et potentiam Dei com- 
mendat, et facta ejus enumerat, agens de operibus 
creationis et recreationis, ut timeatur potentia, qua 
creat, et ametur misericordia qua recreat. Intentio, 
Ad laudem invitat ostendens qui et quem, et quo- 
modo, et quare laudare debeant. Modus, Tripar- 
titus est psalmus. Primo justos vel rectos laudare 
monet. Secundo, beatum dicit illum qui ad cultum 
Dei pervenit, ibi, beata gens. Tertio, quid de prz- 
dictis sentiat, subdit, ibi, anima nostra. Ostendens 
ergo Propheta qui laudare debeant, justos ad lau- 
dem monet, dicens, o 

Vrgns. 1. — « Exsultate, justi, in Domino, rectos 
« decet collaudatio. » 

Justi,exsultate etiamin adversis, nonin € $8 vobis, 
[Aug.] non in saeculo quod perit, sicut injusti fa- 
ciunt, quorum exsullatio finitur eum szeeulo; sed 
in Domino in quo nihil displicet eis. Placet autem 
Deo, cui placet Deus, quo permanente permanebit 
justorum exsultatio. Et quia exsultare in illo non 
possumus nisi laudando, inquit, rectos decet collau- 
datio. Laudat qui rectus est, id est subditus Deo 
aliter est distortus, curvus laudat Deum quando 
sibi bene est ; blasphemat, quando male; rectus 
vero semper, id est in prosperis et in adversis, ut 
Job; vecti ergo sunt qui dirigunt cor suum secun- 
dum voluntatem Dei, qu: est regula οἱ praeponunt 
voluntatem melioris sux voluntati, id est volunta- 
tem omnipotentis Dei voluntati infirmi, volunta- 
tem Dei voluntati hominis. Quantum enim distat 
Deus ab homine, tantum voluntas Dei a voluntate 
hominis. Unde hominem gerens Christus, et regulam 


proponens nobis, et docens, et prestans nobis vi- 
vere, ostendit nobis privatam quamdam hominis 
voluntatem, in qua suam et nostram figuravit, qui 
caput nostrum est, et ad eum sieut membra perti- 
tinemus.Pa£er, inquit, s? fieri potest, transeat a me 
calix iste (Matth. xxvi). Hzec humana voluntas erat 
proprium aliquid, et tanquam privatum volens. Sed 
C quia rectum vult hominem esse, et ad illum dirigit, 
qui semper est rectus, subdit : Non quod ego volo, 
sed quod tu vis, Pater (Ibid.), ac si diceret homini : 
Videte in me, quia potest aliquid proprium velle, 
quamvis Deus aliud velit, conceditur hoe humanae 
fragilitati scilicet aliquid proprium velle, sed statim 
cogita quid sit supra te, id est Deus, illum supra 
te, te infra; illum Creatorem, te creaturam cogita ; 
illum Dominum, te servum; illum Omnipotentem, 
te infirmum : subjiciesque tuam voluntatem — ejus 
voluntati, erisque rectus. [Cassiod.]ldeoque ait, 
rectos decet collaudatio, non dieit laudatio, sed col- 
laudatio, propter unitatem Ecclesia. 
Vgns. 2. — « Confitemini Domino in cithara ; in 
« psalterio decem chordarum psallite ei. » 
Confitemini. Dixit, qui et quem laudare debeant, 
hie dicit qualiter, hoc modo, scilicet laudandus est. 
Confitemini Domino in cithara. Cithara ab infe- 
riori sonat, et ex terra est. [Aug.] Unde laudare 
debemus id est terrena prosperitas et adversitas, 
qui ab eo sunt nobis. Et est, confitemini Domino 
in cithara, id est laudate Dominum, sive abundent 
prospera; sive occurrant adversa,e£ in psalterio de- 
cem chordarum psallite ei vel illi. Psalterium a su- 
periori reddit sonum, et est decachordum, per quod 
significatur doctrina eclestis quie de sursum est, 
et ad ccelum te vocat, qui in decem praeceptis bre- 
viter ostensa est. Et est, psallite illi in psalterio de- 


321 


PETRI LOMBARDI 


328 


cem chordarum, id est laudate eum dum  attenditis A — VEns. 5. — « Diligit misericordiam et judicium : 


quie superiora vobis dedit scilicet ccelestem | doctri- 
nam. Vel per citharam intelligitur caro, quz est in- 
ferior natura hominis. [Hier.] Per psalterium intel- 
ligitur charitas, qu: continetur in duobus mandatis 
dilectionis Dei et. proximi, ad quem pertinent de- 
cem mandata legis, tria in prima tabula ad Deum, 
septem in secunda ad proximum. Et est, eonfite- 
mini in Domino et cithara, [Aug.] id est exhibete 
corpora vestra hostiam vivam morlüficando carnem 
cum vitiis et concupiscentiis. Et, psallite illi in 
psalterio decem chordarum, id est serviant mem- 
bra vestra charitati, ubi tria et septem precepta 
complentur, in quibus tota lex pendet et prophe- 
t». [Aleuin.|] Et quia non sufficit nisi abundet ju- 
stitia vestra plusquam Seribarum et Pharisceorum, 
subdit. 


VEns. 3. — « Cantate ei canticum novum ; bene 


« psallite ei in vociferatione. » 


Cantate ei, |Aug.] non tantum lingua, sed vita 
canticum novum, scilicet canticum gratie, canti- 
cum fidei et charitatis, [Cassiod.] canticum de incar- 
natione, de qua mundus exsultat, de qua et angeli 
cantaverunt. Hoc est canticum. novum, quod no- 
vus attulit homo. Novus enim rex, nova lex. Nova 
ecce facta sunt omnia. (Apoc. xxi.) [Hier., Aug.| 
Hoc canticum non cantant, nisi homines novi, reno- 
vati per gratiam, pertinentes ad. Novum Testamen- 
tum. Cantate ergo ei canticum novum, et exuite vetu- 
statem et induite novitatem, quia non nisi ad no- 
vos pertinet Novum Testamentum. [Cassiod.] Et 
bene, non male, psallite ei bonis operibus. Si quze- 
ris quomodo bene, ecce, psallite ei in vociferatione, 
vel jubilatione, id est in lzetitia vel exsultatione inef- 
fabili, ut non possit dici verbis quod intelligitur, et 
de quo gaudetur, [Aug.] hoc decet ineffabilem, quem 
fari non vales, et tacere non debes. Nil ergo restat 
nisi ut jubiles, id est. ut gaudeas corde, et si non 
verbis, et immensa latitudo gaudiorum metas non 
habeat syllabarum. 


VEns. 4. — « Quia rectum est verbum domini ; et 
« omnia opera ejus in fide. » 


Quia rectum est. [Alcuin.] Hic dicit cur si lau- 
dandus, supra modum laudandi exposuit; nunc 
causam, id est cur laudandus sit Deus. Quasi dicat : 
Ideo laudare debetis, quia verbum Domini rectum 
est, [Aug.] id est promissio ejus vera est in omni- 
bus et nullum fallit. Unde et fidelis dicitur Deus 
(I Cor. X ; Joan. 1), sed aliter homo fidelis dici- 
tur. Fidelis enim est Deus, dans homini quod pro- 
misit, fidelis est homo credens promittenti Deo, 
ex promisso vero, Deus est nobis debitor, non ex 
commisso, quia nihil ei commendavimus, ut debi- 
torem teneamus, cum ab illo habeamus omnia qui- 
bus gaudemus. Teneamus ergo fidelissimum debi- 
lorem, quia tenemus fidelissimum  promissorem ; 
Et omnia opera ejus in fide sunt, id est fidelia. Nihil 
non promittit, et non reddit, quia, 


« misericordia Domini plena est terra. » 


Diligit misericordiam, [Aug.] qu est in promit- 
tendo e£ judicium quod estin reddendo. Vel per 
verbum intelligitur lex Dei, scilicet lex Evangelii. 
[6]. int.] Quasi dieat. Ideo laudate, quia est rectum 
verbum Domini, [Aug.] id est recta est lex Dei, vel, 
rectus est sermo Domini, scilicet ad faciendos vos 
rectos quod per vos fieri non potestis ; rectus est 
ergo in se, et rectus in effectu. Et omnia opera 
ejus sunt in fide, [Cassiod.] quia non nisi in fide- 
libus operatur ad salutem. Unde in Evangelio : Fi- 
des tua te salvum fecit (Luc. vu). Vel ita : Verbum 
Domini rectum est, hoc non mutatur. Et, omnia 
opera ejus, subaudi, sunt recta. Hic distingue, 


B [Aleuin.] id est quzecumque precepit operari, sunt 


recita in se, quod patet positis, in fide. Vel omnia 
opera quz diligit et :eternaliter remunerat, ex fide 
procedunt : quz fides quia a Deo est, et omnia 
opera, bona sunt a Deo. Hoc ideo dicit, ne quis 
putet se meritis operum ad fidem venisse, cum in 
fide sint omnia opera qua Deus /diligit, id est re- 
munerat. Ideoque laudate, qui non modo pradicta 
facit; sed etiam, diligit, quia sape facit miseri- 
cordiam quae est h&c, [Aug., Alcuin.|] id est ex 
dilectione nostri facit misericordiam, quam nunc 
prerogatin via, vocando et justificando. Et judi- 
cium, quod erit in futuro, quod exiget prerogata, 
quia et ibi bonis et. malis secundum merita retri- 
buet, cum usura exigens talenta nobis credita 
(C; Olatth. xxv). Vide quia Dominus diligit. misericor- 
diam et judicium, et tu quoque utrumque servare 
debes, quia utrumque ad te pertinet : alioqui non 
argueret Phariseos Dominus dicens : Relinquitis 
graviora legis, scilicet misericordiam et judicium 
(Matth. xxut). Cave ergo ne amisso judicio sis 
pauperi in mala causa misericors, quia et tibi 
Deus tuus : Non accipias personam pauperis in ju- 
dicio (Exod. xni), ut malam ejus causam foveas, et 
iniquitatem ejus contegas. Cujus si parcis saccello, 
percutis cor, quia remanet iniquum, et ideo fit ne- 
quior, quia justum sibi favere videt. Misericordia 
Domini, quasi dicat, vere misericordiam diligit, 
quia misericordia Domini plena est ferra, ubique 
enim peccata dimittuntur hominibus, ubique Evan- 
gelium praedicatur. Ideo ait, misericordia Domini, 
plena est terra. Terram dicit, non cceli, quia cceli 
non indigent misericordia, ubi nulla est miseria. 
In terra hominis abundat miseria et superabundat 
Domini misericordia. Miseria hominis et miseri- 
cordia Domini, plena est terra ; non celi, qui non 
indigent miserieordia, indigent tamen regente Do- 
mino. Omnia enim indigent Domino, et misera et 
felicia, quia sine illo miser non sublevatur, felix 
non regitur ergo et ecli indigent Domino. Non 
enim propriam firmitatem sibi ipsi prestiterunt, sed 


Vzns. 6. — « Verbo Domini cceli firmati sunt, et 
« Spiritu oris ejus omnis virtus eorum. » 


Firmati sunt celi [Aug.| non a se, sed verbo 


329 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL, XXXII. 


330 


» 
Domini, id est Filio Patris, e£. spiritu oris ejus, id A vero murmur rugit in eis, et intra mortalem pel- 


est Spiritu sancto, qui procedit a Filio, qui est os 
Patris, est solidata virfus eorum, et omnis, non pars 
lantum quia nihil a se habuerunt, quasi a Deo fie- 
ret supplementum. Nota unum esse opus Verbi, id 
est Filii et Spiritus sancti. Idem est enim, omnis 
virtus eorum, et quod firmati sunt. Hoe ergo facit 
Filius et Spiritus sanctus. Sed nunquid sine Patre? 
imo vero Pater per Verbum, et per Spiritum san- 
etum operatur. Trinitas ergo hse, unus Deus est. 

Vrns. 7. — « Congregans sicut in utre aquas ma- 
« ris; ponens in thesauris abyssos. » 

.Congregans. Adhue exsequitur de operibus natu- 
ralibus ad potentiam pertinentibus, [Hier.] dicens : 
et ipse est congregans aquas maris sicut in utre, ad 
litteram littoribus mare claudit. Et est, ponems in 
thesauris suis abyssos, secundum illud : Qui produ- 
cit ventos de thesauris suis (Psal. cxxxiv). Ergo 

VEns. 8. — « Timeat Dominum omnis terra, ab eo 
« autem commoveantur omnes inhabitantes orbem. » 

Timeat Dominum omnis terra, [Aug.]id est pec- 
cator, ut desinat peccare; et si non amore, saltem 
timore. Vel mystice possunt aecipi terra, cceli, 
etc. [Hier., Aug.] quasi dicat : vere misericordiam 
diligit, quia Zerra, id est Ecelesia ubique terrarum, 
plena et misericordia Domini, [Aug.] quia ubique 
Ecclesie Evangelium przdicatur, remissio peccato- 
rum praestatur, salus ubique annuntiatur. Sed quo- 
modo hoc ? quia ccli, id est apostoli, qui nos 
conpluunt doetrinis, ut seges Ecclesie per totum 
mundum pullulet, Verbo Domini, id est sapientia 
Patris, firmati sunt, id est plene instructi sunt, 
cum eo etiam corporaliter conversando, qui est 
verbum Patris, qui interiori inspiratione et exte- 
riori predicatione eos docuit. Ef post, virtus eo- 
Tum, quam habebant, est roborata, spiritu oris 
ejus, id est Spiritu Filii, a quo data erat, et non 
pars, sed omnis, et doctrina eorum et miracula 
à Spiritu sancto data sunt et confirmata, a quo 
adeo confirmata sunt, ut cum fiducia inter lupos 
irent, et eum essent inter eos viverent. Unde tan- 
tam virtutem acceperunt, nisi ab eo qui eos misit? 
Ecce inquit, mitto vos sicut oves in medio luporum 
(Matth. X). Vide quos mittit, et quo mittit. Oves 
ulique mittit, et in medium luporum eas mittit. Unus 
lupus si mittatur in medium innumerabilium ovium, 
qua ei resistent ? Quid non turbat? Omnes devorat, 
nisi forte quod cito satiatur. Misit vero Christus 
infirmos inter sevos, qui eos tenuerunt et tradi- 
derunt potestatibus, atque pressuras intulerunt 
sed virtute non sua, sed Spiritus in eis loquentis 
non defecerunt, sed oves lupos vicerunt; et mun- 
dum lupis plenum, ovibus impleverunt. Scviebat 
tunc mare persequentium ingentibus fluctibus, 
tiebat terra coelum Dei, modo vero per passionem 
illorum qui aciem ruperunt glorificatum est. nomen 
Christi, et elevatum est super capita tumentium 
gurgitum. Unde sd.sa maris aqua, 40 remansit in 
Christianis, modo ssvire non audet; occultum 


ParRoL. CXCI. 


si- 


lem fremit conclusa salsugo. Unde subdit, congre- 
gans, ete., quasi dieat : Virtus apostolorum firmata 
est Spiritu Dei, et ea firmata, postea etiam Domi- 
nus est congregans aquas, etc.; quia si postea ama- 
ritudo est tecta in pelle, mortalis pestis contegit 
amaram cogitationen. Modo enim pelli suz& mali 
timentes, tenent intus mala, qu: non audent emit- 
tere, de quibus profert Dominus : Unde vos emen- 
det qui secreta omnium novit corda. Unde subdit : 
ponens abyssos, id est valde malos, im thesauris 
suis, quia tribuit eis ad tempus potestatem qua ea 
faciant et dicant quibus boni erudiuntur. Et quia 
adhuc est aqua in utre licet inclusa, ergo timeat 
Dominum omnis terra, non sit secura et torpens 

p l&itia; et si gaudet de misericordia, qua plena est 
lerra, timeat ne sit superba letitia. Ideo, quia 
aqua est in utre, et in thesauris abyssi. Vel ita, 
congregans, quasi dieat : firmavit coelos, id est apo- 
stolos, et per celos firmatos est congregans aquas 
maris sicut in utre, [Cassiod., Alcuin.] id est con- 
gregat et consolidat fluctuantes populos in unitate 
fidei, spei, et charitatis ; id est in Ecclesia, in qua 
est caro mortua. Et etiam abyssos, id est profundos 
tenebris vitiorum, est ponens in thesauris, [Alcuin.] 
id est ponit inter eos qui sunt thesaurus, de quibus 
alios ditat sapientia. Talis fuit Paulus, qui de abyssa 
factus est thesaurus, id est de persecutore apostolus, 
de cristallo bucella. Et ideo, timeat Dominum, ete., 
id est Ecclesia de mari, id est de fluctuanti populo, 
faeta. Vel, thesauris, sapientie et scientiz sug, 
[Cassiod.| id est Scripturis ejus, sapientiam ejus 
continentibus, pones abyssos, id est profundas al- 
titudines, ut probet quis pietatis studio scripturas 
€ 3» inquirat. [Hier., Alcuin.] Vel ita, congregans, 
quasi dicat, coeli, id est apostoli, firmati sunt. verbo 
Dei, et non modo est ipse potens super hos quos 
diligit eL firmat; sed est etiam. congregans aquas 
maris sicul in utre, id est manifestos Ecclesi per- 
secutores habet sicut in utre, quia nil nisi permissi 
faciunt, et ponit sibi eos in thesauris, ut ex eis 
donet milites suos, dum sinit eos flagellare filios 
quos recipit. Ergo non eos, sed Dominum timeat 
omnis terra. 


Et differt haec sententia a secunda, quia ibi per 
aquas maris agit de Christianis malis, et haereticis, 
D nic vero de manifestis persecutoribus, ut sunt Ju- 
dai et gentes. Vel ita : Ipse est, congregans aquas 
maris sicut in utre, id est congregat populos seculi, 
in confessione mortificati peccati, ne libere defluant. 
Et est ponens in thesauris abyssos, quia eis occulta 
sua servat ad divitias, quae nec oculus vidit, nec 
auris audivit (T Cor. 11). Ergo timeat Dominum, non 
aliud omnis terra. Id est omnis homo. Dico timeat, 
imo, commoveatur, quasi manu misericordie Dei. 
[Aleuin.] Et dicitur hoe a simili dormientis, qui 
commovetur ut evigilet, ita et gratia Dei movet ut 
vigilent, timori admiscendo amorem : quasi dicat : 
[6]. int.] Omnes profecto, inhabitantes orbem, scili- 


331 


cet universam Ecclesiam, id est omnes 
fectione ezeterorum fidelium stantes. Commoveantur 
dico, non ab alio, sed ab eo tantum. [Cassiod.| Hoc 
ideo dieit, quia et ἃ diabolo aliquid commovetur ; 
sed quod a Deo, utiliter commovetur : quod a dia- 
bolo, inutiliter. [Aug.] Ab eo ergo commoveantur, 
non terroribus hominum, vel cujusquam creature, 
scilicet leonis, serpentis, diaboli et hujusmodi : si 
hee seviunt, Deum time, non ista, quia sub eo sunt 
omnia. Quid autem de omnibus his timendum est ? 
nihil. 

VEns. 9. — « Quoniam ipse dixit, et facta sunt : 
« ipse mandavit, et creata sunt. » 


Quoniam ipse dixit et acta sunt, [Aug.] quasi 
dieat : Ideo nihil possunt, nisi quod permittit : cupi- 
ditatem nocendi per te habes; potestatem autem 
nocendi si ille non dat, non habes, quia non est 
potestas nisi a Deo (lftom. mr), sed est mala cupi- 
ditas quz non est a Deo : sed illa nihil nocet si ille 
non permittit a quo est omnis potestas. Ideo Deus 
homo stans ante hominem, ait : Non haberes in me 
potestatem, nisi datum tibi esset desuper (Joan. 
xix). Homo enim non habet tantam potestatem, nisi 
cum acceperit desuper. Nec etiam ipse diabo- 
lus, vel unam ovieulam potuit tollere sancto viro Job, 
nisi prius diceret : Mitte manum tuam, (Job. 1), hoc 
est, do potestatem. Ideo eruditus ipse Job non ait : 
Dominus dedit, et diabolus abstulit : sed, Dominus 
dedit, et Dominus abstulit (ibid.). Ab eo ergo com- 
moveantur omnes. Ideo ab eo, quia non ea que 
timeant alius fecit, sed ipse solus creavit. Quoniam 
ipse dixit. [Gl. int.] id est voluit, et facta sunt, id est 
formata de informi materia; ipse mandavit [Al- 
cuin.], id est verbo suo prcecepit, et creata sunt in- 
formia de nihilo. Et notat in his verbis creationem 
rerum et formationem. Vel notat creationem et for- 
mationem simul et recreationem. Creationem et for- 
mationem, primo, cum ait : ipse dixit et facta sunt, 
id est creata et formata. Deinde recreationem cum 
ait : ipse mandavit, legem [Cassiod.] scilicet per 
prophetas. Et creata sunt, id est ereati sunt fideles 
per eam in bonis operibus. 


in per- 


Vrns. 10. — « Dominus dissipat consilia gen- 
« tium, reprobat autem cogitationes populorum : et 
« reprobat consilia principium. » 

Dominus dissipat [Cassiod., Aleuin.], quasi dicat : 
Non tantum malos, quando vult nocere permittit, 
sed malos quando vult nocere, Gessare facit. Et hoc 
est quod ait: Dominus dissipat, ne habeant elfe- 
ctum consilia contra se facta, et contra suos. Consilia 
dico, gentium, [Aug.] id est Judzorum, qui non 
ejus, sed suum quzecunt regnum. Et non solum dis- 
sipat, sed etiam reprobat cogitationes populorum, id 
est Judzorum qui cogitant de terrenis. Etsi enim 
multa machinarenlur Judzi ut tollerent. nomen 
Christianum de terra, tamen erevit Ecclesia. Vel 
distingue inter genles et populos, ut per gentes in- 
telligas zentilem populum, per populos, Judaicum. 
Et est, dissipat consilia gentium, id est gentilis po- 


PETRI LOMBARDI 


332 


Apuli, [Cassiod.] dum indololatriam destruxit. Re- 
probat autem cogitationes populorum, [Aug.] id est 
Judaorum, quorum etsi sit completa voluntas Occi- 
dendo Christum, tamen in resurrectione est repro- 
bata ; et reprobat consilia etiam principum, id est 
tyrannorum ejus szculi, vel daemonum qui talibus 
populis qu:erunt dominari. 


VEns. 11. — « Consilium autem Domini in zeter- 
« num manet; cogitationes cordis ejus in genera- 
« tione et in generationem. » 


Consilium autem Domini, [Aug.] quasi dicat : Illo- 
rum consilia reprobat; sed consilium Domini, quo 
beatum non facit nisi subditum sibi, manet in cter- 
num, [Cassiod.| quia nullo dissolvitur tempore. Et 
cogitationes cordis ejus, [Aug.| id est cogitationes 
sapienti: ejus, sunt in generatione et generationem, 
id est non sunt mutabiles, sed :eternze. Vel, consilium 
Domini manet in zeternum. [Cassiod.] Incarnationis 
arcanum, in quo consulit homini, manet in :eernum, 
ad :ternam salutem obtinendam nobis valet. Et co- 
gitaliones cordis ejus sunt in generatione et gene- 
rationem, [Aug.] id est pradestinatio ejus immu- 
tabilis est, in qua omnia reposita sunt : quae et sic 
permanent ut pravisa sunt. 


Vzns. 12. — « Beata gens, cujus est Dominus Deus 
« ejus ; populus quem elegit in haereditatem sibi. » 


Beata gens. [Cassiod.] Secunda pars, in qua dicit 
beatum illum qui ad cultum Dei pervenit, quod fit 
temporibus Christianis, in quibus gentes converse 

(; Sunt. Hi sunt justi et recti, quos decet laudatio. 
Quasi dicat : Consilium Domini in z::iternum | manet, 
hoc est consilium Dei, quod beata est gems, etc., 
id est quod solum illud beatificat, qui ei obedit. Vel 
ita continua : et quia consilium Domini est in eeter- 
num, ergo hee sola gens de omnibus gentibus est 
beata, cujus Dominus est Deus ejus, [(Aug.] id est 
qua sibi dominum non elegit, nisi Deum suum, 
de quo vivit, quem colit. Et ita Deus est ejus posses- 
sio et hiereditas, neque, hoc est a se, sed a Deo 
est electa, ut ipsa sit Dei hzreditas, et inde beata. 
Unde subdit : et beatus est populus quem elegit Do- 
minus im hereditatem: sibi, quam colit, ut possi- 
dendo eam, non sinat esse incultam et miseram. 
Ecce egens possidet Deum, et eadem possidetur ab 
eo; el ita Deus est possessor, et possessio : posses- 
sio, quia ex eo vivimus tanquam de pane nostro : pos- 
sessor, quia excolit nos, ut terram suam, et prava 
exstirpat, et in utroque non Deus, sed homo proficit. 
Beata est enim gens, de Deo possessione ; beatus est 
populus de Deo possessore ; quia non est homo beatus 
nisi per illud, quod eo melius est, quo seipse homo 
melior sit. Si ergo melior te vis esse, quare quod 
te melius est, et inde efficieris melior te, et beatus. 
Illud autem non qu:ras extra te, quia in teipso est 
quod quaris si beatus esse cupis. Non illud quaras 
in corpore tuo, sed in ipso animo tuo quzre quid sit 
melius, quia beatitudo omnis in animo tuo est, quia 
animus naturaliter est capax beatitudinis, valens ea 
frui, el per illuminationem gratie, quse sit vera 


333 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXII. 


334 


beatitudo intelligit, eamque meretur : percujusillu- À tium, quos per eos vocavit, ad vitam, et non solum 


minationem meretur etiam corpus ei subjectum in- 
corruptionem, ut fiat inferioris reparatio, id est 
corporis per meliorem, id est per animum. Fit enim 
corpus melius et gloriosum per animum, qui est 
melior eorpore, et nunquam est homo beatus, per id 
quod est eo inferius. Ergo per nihil terrenum, nec 
eliam per :quale, ut per angelos quibus :equabitur 
humana natura, cum fuerit incorruptubilis facta, sed 
per id quo melius est animo, quod supra ipsum est. 
Hic est Deus qui eum fecit, et ipse est beatitudo. 
Ipsum visurus, ipsum habiturus es, erige ergo te 
ad illum, quem, cum volueris, habebis, quia ad te 
venit reformator animi tui, qui ante-erat ejus for- 
mator. Nec fit animus per corpus melior, sed per 
justum animum fiet corpus immortale. Justus vero 
est animus ex Deo, cujus imago est in eo per quam 
similis est angelis. Deus ergo hominis summum bo- 
num est. 


Vrns. 13. — « De ccelo respexit Dominus; vi- 
« dit omnes filios hominum. » 


[Aug.] De celo ostendit quomodo elegit Deus po- 
pulum in hereditatem, ita, scilicet, de coelo, id est 
de Christo homine, Dominus respexit in adventu 
Filii, [Cassiod.| e£ vidit misericorditer non peccata 
a quibus avertit faciem, [Aug.] sed omnes filios 
hominum, id est omnes qui in novam vitam volunt 
renasci, pertinentes ad filium hominis. Et 


VEns. 14. — « De preparato habitaculo suo, 

« respexit super omnes qui habitant terram. » 

De pceparato habitaculo suo. [Aug.] Id est de 
habitaculo susceptionis humanae, quod sibi Deus 
praeparavit, [Alcuin.] quia non nisi przparante Patre 
factum est. Vel preparato, [Cassiod.] id est praviso 
ad salutem mundi ; respexit Deus, [Aug.] id est mi- 
sericorditer vidit, super omnes, ut presit, illis ad 
regendum eos qui habitant terram, id est per omnes 
terras. Vel, qui habitant terram, id est carnem 
excolendo eam respexit. Et vere, quia ipse est. 


VEns. 15. — « Qui finxit sigillatim corda eo- 
rum ; qui intelligit omnia opera eorum. » 

Qui finzit, [Aug.] id est, manu gratie formavit. 
Εἰ sigillatim corda eorum, singulis singula quzedam 
dana dans, quia corda singulorum propria dona tri- 
buit. [Gl. int.] Unde tamen unitas corporis, id est 
Ecclesie fiat et ipse est qui intelligit omnia opera 
eorum, id est, scit quomodo unusquisque utatur eis 
donis. Vel per ccelum et habitaculum possunt intel- 
ligi saneti angeli. Et hoc est, de ccelo, [Aug., Alecuin.] 
id est, de anima justa et mente angelica, respexit 
Dominus misericorditer. Et vidit omnes filios ho- 
minum. Hoc non mutatur. De preparato habitaculo. 
Habitaeulum Dei sunt angeli, et omnes quos mittit 
ad praedicandum, et precipue apostoli doctrina et 
gratia sancti Spiritus pr:eparati ad vocationem alio- 
rum qua misertus est omnium. Et hoc est, de prze- 
parato habitaculo suo, de angelis et omnibus quos 
mittit; respexit super omnes qui habitant terram, 
id est misertus est omnium terràm carnis excolen- 


per eos vocavit, sed etiam ipse est qui finxit sigil- 
latim, id est singula corda eorum, [Cassiod.] id est, 
qui inspiravit eis omnem bonam voluntatem eorum : 
et ipse est qui intelligit, [Aug.] id est secretius et 
interius videt omnia opera eorum, quo fine fiant, 
quia apud illum intellectus sunt opera eorum, id est 
ita noscit intentiones eorum operum, sicut opera 
ipsa. Val ad litteram, finxit corda, [Hier.] id est 
creavit animas, sigillatim, id est singulas per se ex 
nihilo, non ex Adam, ut quidam dicunt, putantes 
animam esse ex anima. Et ipse est qui intelligit 
omnia opera ejus, id est insimul omnes animas 
agnoscit, et earum actus. 


Vrns. 16 — « Non salvatur rex per multam 
« virtutem, et gigas non salvabitur in multitudine 
& virtutis sug. » : 


B 


Non salvatur. [Alcuin.] Dixit spiritualia esse a 
Deo, hic subdid quod etiam corporalia a Deo sunt, 
Scilicet corporalis salus, et alia qu: continentur in 
his tribus, scilicet in potentia, in fortitudine corpo- 
ris, et in divitiis. Quee tria notat per tria verba quee 
ponit, scilicet rex, gigas, equus. Quasi dicat : Non 
modo Deus spiritualia dat, sed etiam exteriorem sa- 
lutem. Nemo enim habet nisi ab eo, quia potens ut 
rex. Non salvatur, corporali salute, per multam 
virtutem, id est potentiam suam, gigas, id est su- 
perbus aliquis, extollens se contra Deum, et fortis 
viribus corporis ut gigas, non salvabitur in multi- 
tudine virtutis sum, nec etiam dives salvabitur in 

(4 divitiis suis, quod in equo notatur. Unde subdit : 


VEns. 17. — « Fallax equus ad salutem; in 
« abundantia autem virtutis suz& non salvabitur. » 


Fallax equus. [Aug.] Equus est animal in cujus 
velocitate et. virtute confiditur, per quem figurate 
qualibet amplitudo sceuli accipitur, unde superbi- 
tur : sed quanto in ea altius erigeris, tanto gravius 
cadis. [Cassiod.] Ideoque congrue equus humana feli- 
citas dicitur, que homines vehit, et dum nimis prope- 
rat cadit, ut equus, et sessorem perdit. Lege litteram, 
et ab inferiori assume autem |f. altiorem], quasi dicat : 
Non modo in potentia vel viribus non est salus, sed 
etiam equus fallax ad salutem, id est superba poten- 
tia mundanz felicitatis fallit et mentitur homini de 
salute exteriori. Nam sessor ejus nom salvatur in 
mult. virt. sue, [Hier.] id est insessor ejus non 
salvatur per eam. Et equus est corpus hominis, 
quod quantumeunque sit speciosum et formatum 
bene, tamen fallax "7 49 est ad salutem, spiritualem, 
vel corporalem. Vel ita : Non salvatur, agit hic de 
spiritualibus. Sicut enim supra dixit, quomodo fiant 
justi a. Deo per gratiam, ita et hie dicit quod plus 
quam facti sunt, abeodem adjuvantur, etin bono con- 
servantur. Quasi sic dicat : Fiunt justi, sed nee, faeti, 
sua virtute salvantur, quia, non salvatur rex, etc. 
Vel ita continua, quandoquidem bona voluntas, et 
omnia bona sunt a Deo. [Aug.] Ergo quicunque, 
rex scilicet, qui carnem suam regit, mortifieans vi- 
tia, concupiscentias ejus, non salvatur per multam 


335 


PETRI LOMBARDI 


336 


virtutem suam, id est si virtute sua. pr:esumit, im- A quia nobis absentibus per fidem misit nomem suum, 


putans sibi et non Deo, quia non consequetur pra- 
mium ex sua virtute. Et gigas, scilicet quisquis mi- 
litat contra diabolum, vel concupiscentiam suam, 
non salvabitur in multitudine virtutis suz, id est si 
fortitudini suz tribuit, et non Deo : fallax, quasi di- 
cat : non salvabitur in virtute sua, sed potius si 
ascendit in equum, id est in superbam opinionem, 
quasi sua virtute salvetur, fallitur ; quia equus, id 
est superba opinio, est fallax ad salutem ; fallitur 
enim quisquis qui per se vel per hominem putat sal- 
vari, quia non salvabitur : etiam si sit non dico in 
parte, sed, in abundantia virtutis sue, ita ut eam 
sibi tribuat. Unde ergo salvi ? 


VEns. 18. — « Ecce oculi Domini super metuen- 
« tes eum, et in eis qui sperant super misericordia 
« ejus. » 


Ecce oculi Domini. Vel ita junge : in sua virtute 
nullus salvatur, [Cassiod.] sed ecce unde est salus : 
Oculi Domini, id est dilectio Dei, scilicet. respectus 
deitatis, quae protegit, sunt super metuentes eum, 
non super de se preesumentes, e£ in eis qui sperant, 
non in virtutibus suis, vel meritis, sed in miseri- 
cordia ejus. Nota quod timere Deum et sperare sem- 
per conjuneta sunt. Ad hoc autem sunt oculi Do- 
mini super timentes et sperantes, 

vERS. 19. — « Ut eruat a morte animas eorum, 
« et alat eos in fame. » 

Ut tandem eruat a morte animas eorum, dans eis 
vitam g:ternam, δέ hic interim alat eos verbo et 


id est Filium. Deinde subdit orationem : ; 

Vgns. 22. — « Fiat misericordia tua, domine, 
« super nos, quemadmodum  speravimus in te. » 

Fiat misericordia tua. Quasi dicat : Et sicut spe- 
ravimus fiat misericordia tua, Domine super nos, 
id est, per misericordiam tuam impleatur in nobis, 
scilicet ut in futuro Letemur in te. Quo merito? 
Ecce quemadmodum speravimus in te, spes enim 
non confundit. Vel ita : [Cassiod.] quia in eo, quia 
dixerat nos sustinere, ne quis mussitet de patientia, 
subjicit munus, scilicet. quod letatur hie in Do- 
mino; quasi dicat ideo sustinendum, quia cor no- 
strum, dum suslinemus, letabitur in eo, [Aug.] 
non in nobis ubi magnia inopia est sine illo; et 


p$peravimus in nomine sancto ejus, [Cassiod.] sci- 


licet in nomine Christi, quem patienter Propheta 
letus venturum sustinuit. Per hoc autem quod spe- 
ravimus notat continuum tempus spel, qua antiqui 
justi adventum Christi desideraverunt, donec ve- 
nit: quia non est fas desinere a spe, donec im- 
pleatur. Sequitur: Fiat, quasi dicat : sicut. speravi- 
mus, ita fiat misericordia tua, Domine super nos. 
Christi incarnationem impleri desiderat Propheta, 
ut perfectus possit esse. Quo merito? Quemadmo- 
dum, quasi ita fiat, et per hoc fiat, quia speravimus 
non in alio, sed in te. Hoc ideo dicit, ut omnis 
superslitio et pravitas exeludatur. 


COLLATIO IN PSALMUM XXXII : « EXSULTATE, JUSTI. » 
Vzns. 7.— Congregans sicut in utre aquas maris. 


eterna veritate, qui sunt im fame justiti:e, id est, (| Qui legunt 73 NED, vertunt sicut acervum. vel eu- 


esuriunt et sitiunt justitiam. [Cassiod.] Hzc sunt 
duo vota fidelis, quz? hie notantur, scilicet, ut in 
judieio eripiatur a morte :zlerna : et hie spirituali- 
bus alatur, ubi est indigentia bonorum. Vel de prz- 
senti totum accipitur, ut eruat a morte, hic, animas 
eorum, et non corpora; et alat eos in fame. Hoc 
non mulantur. 


Pans. Π. VEns. 20. — « Anima nostra sustinet 
« Dominum, quoniam adjutor et protector noster est.» 

Anima nostra. [Alcuin.| Tertia pars, ubi ostendit 
quid de predictis sentiat. Et est hie quasi conclu- 
sio predictorum. [Aug.| Quasi dieat : Modo alit 
nos in fame, ut autem post perfecte saginetur, 
anima nostra escis incorruptibilibus sustinet Domi- 


num. Velita continua, eruat a morte, hoc exspe- D 


€ctans anima nostra sustinet Dominum : vel: ita 
dico, eruat animam : nam ideo [anima nostra inte- 
rim sustinet Dominum, id est patiens est. Et po- 
test sustinere quoniam ipse est adjutor noster, dum 
conamur ad Deum ef protector, dum hosti resi- 
stimus. 


Vgns. 21. — « Quia in eo letabitur cor nostrum. 
« et in nomine sancto ejus sporavimus. » 

Quia in eo, ete. [6]. int.| Quasi dicat ideo susti- 
nendum quia cor nostrum letabitur, tune plene in 
60, [Aug.] non in nobis, ubi est inopia; ef spera- 
vimus nunc nos venturos ad Deum in futuro, non 
meritis nostris, sed in nomine sancto ejus, id est 


mulum. Qui vero "Ni Nob, transferunt utrem, 
quomodo Hieronymus et LXX assonat Nebiensis, nec 
magni interest ad sensum, quemadmodum ΙΧ versu 
Hebrei dicunt ipse precepit et stetit, ubi dicimus, 
ipse mandavit et creata sunt, eodem enim conspirat 
intelligentia, diverso loquendi modo. Quo innuitur 
citra Dei potentiam nil posse consistere, mox enim 
Deo manum subtrahente suam, omnia in nihilum 
redigenda forent 

Vrns. 15.—(ui finzit sigillatim corda eorum,3m" 
1AHAD Hebraicantes vertunt pariter au£ simul, quod 
dicimus sigillatim. Sed quia particula Hebraica est 
ambigua, ad singularitatem et ad paritatem, seu (si 
sic loqui permittitur) ad simultatem  congruentius 
traduxerunt LXX interpretes, ne viderentur aece- 
dere ad duos errores. Priorem, qui postea tribuitur 
Origeni et Priscilianistis, affirmantibus animas fuisse 
ante corporis infusionem : alterum, cujus auctorem 
fuisse Tertullianum scribit Augustinus in lib. De 
hires, ad qnod vult Deum capite 86 : « Is error erat 
ex anima patris, velut corpus ex corpore, generari 
animam filii. Ubi autem audis LXX dicere sigilla- 
üm vel singulatim finxit corda, nil fuleimenti ex 
hoc loco relinquunt hujusmodi amentis. » Nebiensis 
stat a nobis. 

Vgns. 17.—In abundantia. virtutis sue non salva- 
bitur. H:ebrazei habent acüive, mon salvabit. Et Mun- 
sterus addit de suo, quemquam. Faber irridet no- 
stram lectionem, quasi ea innuat equum bealitu- 
dinis incapacem, non salvari, quod dictum esset 
Propheta indignum, cum nullus vel obtusissimus 
philosophorum unquam id ignoraverit. Monet igitur 
ad evitandum hoe incommodum, ut psalamus dein- 
ceps, àn abundantia virtutis sue non salvabit. Eam- 
dem farinam conspersit C:cus Burgensis. O lepi- 
dum caput, non intelligis equum accipi metapho- 


331 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXIII. 


338 


rice, juxta sententiam Augustini, pro qualibet hujus A littere, in activa et passiva significatione a2" 


seculi amplitudine atque superba dignitate ! Quae 
certe quanto celsior, eo periculosior est. Quantum 
vero ad rationem Hebraismi, sunt omnino ewdem 


v» Et potes legere JEMALLET aut JEMULLAT, prius 
active, posterius passive 


PSALMUS XXXIII. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID CUM MUTAVIT VUL- 
TUM SUUM CORAM ABIMELECH ET DIMISIT EUM, ET 
ABIIT. » ; 
Benedicam Dominum. Titulus Psalmus David 

cum mutavit vultum suum coram Abimelech, et di- 

misit eum, et abiit, (Aug.) Titulus iste attentos fa- 

cit, et pulsantes desiderat. Et est tractus de histo- 
ria libri Rezum, ubi scriptum est quod cum fugeret 

David Saulem persecutorem suum, contulit se ad 

Achis regem Gech, id est cujusdam gentis viein:e 

regno Judzeorum, ibique latitabat ut persecutorem 

Saul evitaret. Suggestum est autem illi regni quod 

illum apud se haberet, qui magnam receperat glo- 

riam in populo Judaeorum. Et dictum est illi : 1516 

est David cui chorum fecerunt mulieres Israelite, 

dicentes : Saul percussit mille,et David decem mil- 

lia (I Reg. xx1).Quibusauditis David sensit invidiam, 

et timuit rezem. Cum enim propter hane gloriam 
invidere cc»perit illi. Saul, valde metuendum erat 

David ne et ille rex ad quem confugerat vellet op- 

primere eum quem posset de vicino hostem ha- 

bere, si salvum servaret. (Hier.) Ad quem etiam 

Saul nuntios miserat, quibus Achis traderet David, 

ut ad se ducerent eum, quem volebat occidere; sed 

misericordia Dei  providente, et viam evadendi 
monstrante, per figurationem furoris evasit.(Aug.) 

Mutavit enim vultum suum coram Achis, et affe- 

ctabat ettympanizabat ad ostia civitatis, etiam fe- 

rebatur manibus suis, et procidebat ad ostia por- 

t», et salivje decurrebant super barbamejus. Quem 

cum vidisset rex Achis, ait servis : Ut. quid mihi 

istum abreptitium  adduxistis? Nunquid intraturus 
est domum meam? Etsic illum dimisit, projiciens 
illum, et abiit inde David incolumis. (I Reg. xxt.) 

Ad hanc historiam videtur pertinere titulus : nec 

discordat, nisi quod qui hie dieitur Abimelech, 

idem proprie Achis vocabatur, sicut in historia 
legitur. (Alcuin.) Sed Esdras propter sacramentum 
nomen mutavit, nec putetursola historia narrari. O7n- 
nia enim in figura contingebant illis,( I Cor.x.(Aug. 
Sciendum ergo quod David Christum, et vultus mu- 
tatio mutationem veteris saerifieii in novum signi- 
ficat. (Alcuin.) Vetus autem sacrifieium dicitur vul- 
tus, quia indicabat voluntatem Dei,in signo. Abi- 
melech interpretatur patris mei regnum (Luc. 1,) et 
significat Judzos, qui erant regnum patris sui, 
scilicet David, qui fuit pater Christi, seeundum car- 
nem, juxta illud: E£ dabit illi Deus sedem David. pa- 
tris sui. (Aug.) Ecclesia est regnum non David patris 
sui, sed Dei Patris. Achis vero interpretatur quo- 
modo est, per quod significantur tardi illi. discipuli, 
quibus cum diceret Dominus : Nisi manducaveritis 


B 


G 


carnem meam, et biberilis sanguinem meum, non 
habebitis vitam, in vobis (Joan. v1) ; estimaverunt 
illi quod partieulatim. carnem daret ad manducan- 
dum, dicentes : Quomodo hic potes nobis carnem 
suam dare ad manducandum ? Durus est hic sermo 
(ibid.). In hae quoque mutatione vulLus affectabat 
Christus, id est affectu compassionis plenus erat, 
quia compassus est nobis usque ad mortem, et 
tympanizabat, qnia extensus in cruce sicut corium 
inligno. Et hoc ad ostia civitatis, id est ad corda 
Deo clausa, ut ea per crucem aperiret, ferebatur 
manibus suis, quod non ad liiteram potest accipi ; 
sed tune manibus ferebatur, cum corpus et sangui- 
nem suum in Cena apostolis porrexit, in quo humili- 
tatem hominibus cominendavit. Salivze deeurrebant 
in barbam, id est verba infantilia, et infirma dicen- 
tis : Hoc est corpus meum (Matth. xxvi), tegebant 
virtutem ejus, quz: per barbam intelligitur. Et per 
hzc omnia procidebat ad ostia portze, id est humi- 
liabat se ad initium fidei nostre ; ostium enim por- 
tz» initium est fidei, unde incipit Ecclesia, et per- 
venit ad speciern. 

Et est sensus tituli : [Gl. int.] Psalmus iste 
attribuitur David, id est Christo, quia loquitur et 
in eo Christianus. Verba enim hujus psalmi, et 
membris et capili conveniunt. Psalmus dico agens 
de hoe quod fecit, cum mutavit vultum suum, 
[Aug.|] id est, vetus saerificium in novum, quam 
mutationem in Ccena ostendit, dum in Cona cor- 
pus suum et sanguinem discipulis docens humi- 
litatem. commendavit. Mutavit dico coram. Abime- 
lech, id est coram Judwis, et dimisit. eum, David 
Abimelech, id est Christus dimisit Judzos, et abiit 
ad gentes, ita etiam. coram Achis mutavit, id est 
coram ignaris discipulis. Et Achis, vel Abimelech, 
dimisit eum, David. Et abiit, id est illi ignari disci- 
puli dimiserunt Christum, pro mutato sacrificio, et 
abieruut retro. Vel Christus abiit ab illorum cor- 
dibus ; ad litteram, et patet de David. Quod muta- 
vit vultum suum coram Abimelech, et Abimelech 
dimisit eum, et David abiit incolumis. Et est iste 
psalmus secundus eorum qui per imperfectum scri- 


p buntur alphabetum. Intentio. [Cassiod.] Monet ad 


novum sacrificium. aecedere ΖΕ mente, non pede. 
[Cassiod.] Modus. Quatuor sunt partitiones : Prius 
Propheta summatim laudem  przemittit, monens 
mansuelos ad idem. Secundo, ad communionem 
novi sacrifieii fideles hortatur, ibi, accedite. Tertio, 
incipientes monet a quibus abstineant, ibi, venite. 
Quarto, agit de retributionibus bonorum et malo- 
rum, ibi, oculi Domini. A laude itaque incipiens, 
ait Christus, et in eo Christianus, 


339 


VEns. 1. — « Benedicam Dominum in omni tem- 
« pore : semper laus ejus in ore meo. » 


Benedicam, (Hier.) id est laudabo, Dominum 
(Aug.) corde, ore, opere; ethoc nontantum in pro- 
speris, (Gl. int.) sed in omni tempore, prosperitatis 
et adversitatis, quod non tempore prioris vultus, id 
est veteris sacrificii fiebat, quando carnales pro car- 
nalibus serviebant. 


Nota quod hune versiculum cantat Ecclesia in 
sexta, qua hora passus est Christus, et levatus in 
cruce; et sol fervet, quia Christi passio ex fervore 
charitatis prodiens, nobis causa est et materia lau- 
dandi Dominum dilectione intentissima, (Cassiod.) 
et laus ejus erit in ore meo utalios instruam. (Aug.) 
Et hoc semper, quia omnia que cogitat vel dicit, 
sine culpa sunt ; et ita laus Dei semper ineo est. 
Sed quia hoc nequit nisi humilis humilitatem com- 
mendas, subdit : et 


VEns. 2. — « In Domino laudabitur anima mea; 
« audiant mansueti, et I:elentur.» 


Anima mea laudabitur, (Cassiod.) hic non in me, 
vel in exterioribus, (Aug.) sedin Domino : sua enim 
laus est predicatio Domini sui, ut bonus famulus 
de bona fama domini gloriatur. (Gl. int.) Qui in 
Domino non vult laudari, non est mansuetus, sed 
superbus. Vel de futuro potest accipi, quasi dicat : 
benedicam, unde infuturo, in Domino laudabitur 
anima mea, hoc autem audiant mansueti, (Cassiod.) 
non docti, non jejunantes, quia sunt superbi; 
(Aug.) sed mansueti, qui temperantiam habent om- 
nium rerum, qui sunt leni animo, qui enim non 
mansuetus est irascitur. (Gl. int.) Audiant dico et 
non tristentur de hac mutatione, sed lctentur, quia 
res jucunda est anima. [Cassiod.] Et quia 'spiritua- 
lis gratia non vult sola facere quod multis proficit : 
ideo vocat alios, dicens : Et, o vos mansueti, 


VEns. 3. — « Magnificate Dominum mecum; et 
« exaltemus nomen ejus in idipsum. » 


Magnificate Dominum. (Aug.) Ex fervore charita- 
tis hoc dicit Magnificate dico mecum, non enim 
arcta res est, omnibus ipse suflieit, e£ exaltemus om- 
nes nomen ejus in idipsum, id est in unum, ut ab 
omnibus fiat unum. (Cassiod.) Ut omnes invitatos 
traheret, dicit quae bona sibi inde evenerunt, sub- 
dens: 


VERs. 4. — « Exquisivi Dominum, et exaudivit 
« me; et exomnibus tribulationibus meis eripuit 
« me. » 


(Aug.) Exquisivi inlus munda conscientia, non 
aurum, non aliud, sed Dominum ipsum et exaudivit 
me, per quod patet quod qui non auditur, ipsum 
non quaesivit, e£ ex omnibus tribulationibus meis : hoc 
deo dicit, quod post mundum eor, et mundam con- 
scientiam restant tribulationes ; sed ex omnibus,di- 
ciListe sanctus, eripuit me, id est futuro eripiet, 
cum mortale hoc induerit immortalitatem. (Cassiod. ) 
Ideo diei ex omnibus universaliter, quia non pos- 
sunt dici partieulariter, id est singillatim. quanta 


PETRI LOMBARDI 


340 


A impetravit, id est de quantis eripi impetraverit, qui 
non aliud quam Deum quzsivit. 

ΡΑΒΒΊ. VERS. 5. — « Accedite ad eum, et illu- 
« minamini; et facies vestre non confundentur. » 

Accedite. [Cassiod.] Secunda pars, przmissis lau- 
dibus jam particulatim de novo vultu admonet san- 
ctos, (Alcuin) quos ad communionem veri sacrificii 
hortatur, (Cassiod.) quasi dicat : Dico magnificate , 
et si in primisinjuceundum videtur, accedite proprius 
ad eum. Hortatur alios dicens , quod ipse probavit. 
(Aug.) Vel ita junge, dico, magnuificate : et quo or- 
dine ? (Aleuin.) Ecce. Accedite ad eum, (Aug.) fide 
inherendo et duobus pedibus germine charitatis 
currendo; et percipiendo illum, illuminamini, ne 
fiatis c:eci sieut Judei, qui de Crucifixo tenebrati 
sunt : nos manducando Crucifixum et bibendo, illu- 
minamur. Et post lumen facies vestra, (Cassiod.) id 
est mentes, non. confundentur in futuro judicio, et 
non frustrabuntur mente, decepti enim erubescunt, 
vos autem impetrabitis. Vel hie etiam in presenti, 
mentes vestrze, non confundentur, in adversis. (Aug.) 
Quidquid enim hic fiat justo, non erubescit, quia 
elsi apud homines judicatur inferior inimico, tamen 
semper est superior apud Deum. Superbus vero in 
adversis erubescit, quia ad Dominum non accessit. 
(Gl. int.) Vel si accesseritis fide, mentes vestra non 
confundentur, sicut eorum qui cum audissent Chri- 
stum daturum carnem suam ad manducandum, dixe- 
runt : Durus est hic sermo (Joan. v1), et. confusi 
retro abierunt. 


Q  Vrns. 6. — « Iste pauper clamavit, οἱ Dominus 
« exaudivit eum ; el ex omnibus tribulationibus ejus 
« salvavit. eum. » 


Iste pauper, (Hier.) quasi dicat : Vere accedentes 
non confundentur, quia isfe pauper, id est spiritua- 
lis pauper, scilicet ego David, vel Christus , vel 
Ecclesia clamavit, et Dominus exaudivit eum. (Aug.) 
Hic ostendit quomodo exaudiaris, scilicet si fueris 
pauper spiritu; dives non auditur. Sed hoe modo 
fit exauditio, scilicet si quis pauper sit spiritualis : 
(Cassiod.) hinc est qui accedit ad Deum et illumina- 
tur:nec erubescit, quia quando clamat, liberatur 
ab omnibus augustiis sceuli, dum jam transit ad 
Deum, ef de omnibus tribulationibus ejus salvavit 
€um, in obitu transeuntem ad se. Sed quomodo 

p hoc? Ecce : 


VERS. 7.— « Immittet angelus Domini in circuitu 
« timentium eum, et eripiet eos. » 

Immittet angelus Domini. Vel ita continua. (Al- 
cuin.) Dico accedite, et sicut. iste pauper clamavit 
et exauditus est, eodem modo angelus Domini, (Aug.) 
id est Christus, qui est angelus magni consilii, vel, 
aliquis angelus de ccelo, qui est Ecclesie vallum 
(Hier.) vel homo, qui est minister volutatis Dei, 
immittet (Cassiod.)id est, immissionem faciet in 
circuitu pure, timentium eum, ut muniat hie eos ; e£ 
in futuro eripiet eos. (Alcuin.) Alii interpretes qui 
concordant huic sensui transtulerunt sic : circumdat 
angelus Domini in gyro timentium eum.(Aug.) Ali 


344 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXIII. 


342 


qui vero mendosi codices habent: immittit angelum A bus hie accipe quod ait : divites eguerunt, [Cas- 


Dominus, etc. 


VEns. 8. — « Gustate et videte, quoniam suavis 
» est Dominus ; beatus vir qui sperat in eo. » 

Gustate. [Aug.] Hic aperte agit de sacramento 
quod ferebatur manibus. [Gl. int | Quasi dieat : 
Non solum accedite, ut credatis, sed gustate carnem 
et sanguinem Christi, e£ sic videte, [Cassiod.] id est 
intelligite quoniam suavis est Deus, [Alcuin.] id. est 
dulcis cibus, qui est vita sumenti, pellens omnes 
molestias in futuro. [Cassiod.] Deus enim vita est, 
et veritas. [Aug.] Et quia Deus est vita, et caro, 
quam sibi univit, est vivifieatrix. Sic autem hxc non- 
dum intelligis, regnat in te Achis, id est ignorantia, 
et abiit a te David, id est Christus, veritas. Bea- 
tus, etc., quasi dieat : dico gustate, et sperate in eo 
quod gustatis, quia beatus erit vir qui sperat im eo 
quod gustat ; per hoc sperate, id est vitam aeternam, 
in futuro. Vel ita : beatus, quasi dicat suavis est 
Dominus, et sperate in eo, quia beatus est, etiam 
nune, vir qui operat ineo ; miser qui sperat in se, 
vel in aliis hominibus. [Gl. int.] Sed qui sperat in 
eo, jam beatus est, quia eum jam habet in spe qui 
est omne bonum. Quia vult omnes sollicitos esse, 
addit : Et, o vos, 

Vgns. 9. — « Timete Dominum, omnes sancti 
« ejus, quoniam non est inopia timentibus eum. » 


[6]. int.] Omnes sancti ejus, timete Dominum, 
[Cassiod.] ut qui stat, videat ne cadat. [Hier.] Et 
addit omnes, ut nullus, licet bene meritus, abhoc de- 
sistat, non securitatem prcwsumat. Ideo, timete Do- 
minum, quoniam non est inopia temporalium timen- 
tibus eum. Alii aliquo indigent, sed non sui, quibus 
ipse ait : Primum quaerite regnum Dei et luec omnia 
adjicientur vobis (Matt. v1). [Aug 1 Pascebat Do- 
minus contemnentem se, et deseret timentem se? 
ne ergo deseras Deum, ne famem patiaris. Multi 
enim ideo deserunt Deum, ne inopes sint. |Alcuin.] 
Sed promittit, non superflua sed necessaria, quia 
timentibus Deum nihil deest, sed 


VEns. 10. — « Divites eguerunt et esurierunt 
« inquirentes autem Dominum non minuentur omni 
* bono. » 

Divites sceculi, [Gl. int.] id est superbi, eguerunt et 
esurierunt, qui etiam pane temporali egent, et ine- 
diam patiuntur interdum. Vel potius de spirituali- 
bus bonis hic accipiendum est. [Csssiod.] Quasi 
dicat : Ideo timete, quoniam non est inopia, spiri- 
tualis, et veri boni, timentibus eum ; sed divites sa:- 
culi, scilicet superbi, eguerunt bonis interioribus : 
Non enim putare debes hoc dici de terrenis quie 
nullius pretii sunt, sed de spiritualibus. [Aug.] Re- 
spice enim multos divites iniquos mori in divitiis 
suis, nec faetos fuisse pauperes cum viverent; sed 
inter magnas copias divitiarum usque ad ultimum 
vite perduci, et exspirare in lectis eburneis cir- 
cumfluente familia, et maguilicam celebrari pompam 
funeris, ac. pompalo funere ad tumulum deduci a 
suis. Ne ergo te fallat hic Scriptura : de spirituali- 


siod.] quia fidem non habent que est substantia 
sperandarum rerum (Hebr. x1). Et esurierunt, (Al- 
cuin.) quia corpore Domini non satiantur. Quid 
enim habent, qui Deum non habent? Vel, divites 
eguerunt, id est carebunt in füturo summo bono, 
id est Deo, licet esuriant, id est desiderent. (Gl. 
int.) Unde subdit, et tamen esurierunl, id est. desi- 
deraverunt, dote naturz. Inquirentes autem. (Cas- 
siod.) Quasi dicat: divites eguerunt, sed, inqui- 
rentes, id est toto studio quz:rentes, Dominum, non 
aliud, non minuetur omni bono, id est sine minu- 
tione habebunt bonum quod est omne bonum, quia 
in Deo sunt omnia bona, quia omnium auctor est et 
plena sufficientia. 

B Pans nr, διάψαλμα, VEns. 11. — « Venite, filii, 
« audite me, timorem Domini docebo vos. » 

Venite. (Cassiod.) Tertia pars. Traetatis supra Ec- 
clesie sacramentis, admonet jam eos, quasi qui ex- 
tra sunt, id est iucipientes qui prima fidei rudimenta 
accipiunt, a quibus abstineant. Quasi dicat : Dico ti- 
mete, ut aütem sciatis timere, o filii, scilicet discen- 
tes. Mos enim prophetieus est, discipulos vocare 
filios. Venite, (Hier.) fide audite me, id est discite a 
me, et ne nomen timoris horreatur, addit, docebo 
vos filios, (Cassiod., Gl. int.) quos non docerem 
nisi rem utilem, scilicet. fimorem Domini, qui est 
initium sapientize, (Hier., Gl. int.) Quasi dicat : Di- 
scite timorem, et debetis, quia in hoe est vita, quod 
ita ait : 

(j VEns. 12. — « Quis est homo qui vult vitam ? di- 
« ligit dies videre bonos ? » 

Quis est homo qui vult vitam aternam ? οἱ qui 
diligit videre dies bonos qui nunquam sunt in hoc 
seculo ? (Aug.) Hoc omnes fatentur se velle, bonam 
rem volunt, sed non in regione ejus quarunt illam. 
Velut si aliquem justum quiereres, sed non in pa- 
tria ubi habitaret, diceretur tibi : Bonum virum et 
magnum qu:ris, sed noli quzerere hie, ubi non in- 
venies eum : ita quzeramus et nos vitam, sed non 
hic. Et quasi dicat aliquis : quare hoc. queris? re- 
spondet : 

VEns. 13. — « Prohibe linguam tuam ἃ malo, et 
« Jabia tua ne loquantur dolum. » 


Prohibe linguam, ostendens quomodo debent ti- 
mere. (Alcuin.) Quasi dicat : tu. quieunque es, qui 
vitam zeternam cupis, hoc modo , time, scilicet pro- 
hibe linguam tuam, de qua Salomon ait in Prover- 
biis : Mors et vita in manibus lingue (Prov. xvur), 
a malo omni, [Hier.| ne mala loquaris aperte pro- 
hibe labia tua ne loquantur dolum, id est ne bona 
dolose loquantur. (Gl. int.) Nota quod dicit prius 
cohibe linguam quam labia, (Cassiod.) quia cum 
loqui volumus ante commovemus "2 Z2 linguam et 
post labia linguce motum sequuntur. 

VEns. 14. — « Diverte a malo et fac bonum, in- 
« quire pacem, et persequere eam. » 

Diverte a malo et fac bonum, (Aug.) id est. nulli 
noceas facto. Et quia hoc non sufficit, addit, ef fac 


313 


PETRI LOMBARDI 


344 


bonum. Parum enim est ut non exspolies vestitum, À admiserunt. Et vere oculi Domini super justos, 


sed vesti nudum. Si non exspoliaveris, declinasti a 
malo ; sed non facies bonum, nisi nudum vestieris, 
et peregrinum in domo tua susceperis. (Cassiod.) 
Dao ergo bona sunt, diverte a malo et fac bonum. 
Illud vitat culpam ; hoc meretur palmam. 


Et nota quod est quidam declinandi ἃ malo mo- 
dus, quo tantum pcena vitatur; et est quidam quo 
eliam vita acquiritur. Si enim quis nulla occasione 
provocatus ad malum, a malo opere declinat, vitavit 
utique pcenam quam incurrisset, si illud amisisset. 
Si vero ab inimico invisibili vel visibili provocatus 
vel lesus malum non reddit, vel malo non consen- 
tit, a malo declinavit, et palmam promeruit. Velita : 
Diverte a malo, (Hier.) id est destrue vitia in te ; et 


fac bonum, id est cdifica virtutes ; et sic inquire B 


pacem, (Cassiod.) id est desidera, ut pax sit spiri- 
tui tuo cum carne. Ideo autem dicit inquire, quia 
hic nunquam est justo plena pax cum corpore suo, 
sed semper pugna est cum vitiis. Ideo precipit hic 
pacem semper inquiri, etsi hic plene haberi non 
possit. Unde subdit : Et persequere eam fugientem, 
id est persevera inquirendo. Aliter enim in futuro 
non capietur. Vel, inquire pacem, (Aug.) id est 
Deum ipsum, qui est pax nostra. Et quia hic non 
habebis, persequere eam in colum quo precessit, 


Pans 1v. VEns. 15. — « Oculi Domini super ju- 
* Stos; et aures ejus in preces eorum. » 


Oculi Domini. (Cassiod.) Quarta pars, ubi agit 
de tribulationibus bonorum et malorum, ne in. peri- 
culis justus aliqua dubietate mollescat. Quasi dicat: 
Dico diverte a malo, inquire pacem, et ne ex inür- 
mitate tua dissidas, quia oculi Domini, (Aug.) id est 
respectus misericordi:e Dei, sunt super justos, etsi 
ut medicus secat et urit, per quod videtur non ex- 
audire, sed hoc facit ut sanet, et pariat in sempiter- 
num: e£ aures ejus sunt im preces eorum, ut quod 
petunt det, (Gl. int.) scilicet gratiam pro gratia. Et 
nota quod non ait ad preces; sed in preces, (Cas- 
siod.) in quo notatur celeritas audiendi dum in ipsis 
auditor habitat. (Aug.) Sed forte dicit malus : Secure 
facio mala, quia non super me sunt oculi Domini ; 
ad justos Deus attendit, me non videt. Ideo subdit : 


VEns. 16. — « Vultus autem. Domini super fa- 


* cientes mala, ut perdat de terra memoriam eo- 
« rum. » 


Vultus autem. (Cassiod.) Quasi dicat : Justos re- 
spieit Deus, sed nec malus putet se nesciri, quia 
vultusDomini, id est cognitio Dei, est super faci- 
entes mala ; non tamen respicit eos misericorditer, 
scilicet ut exaudiat, sed cognoscit ut puniat. Unde 
subdit : u perdat de terra. viventium memoriam eo- 
rum, (Alcuin.) scilicet ut nec mentio, id est inter- 
cessio, fiat pro eis inter bonos. Adeo placet eis 
justitia Dei. Unde Evangelio ait Abraham ad di- 
vitem : Chaos firmatum est inter nos et vos (Luc. 
XvD,ut boni non possint transire ad eos cum | pas- 
sione aliqua propter confusionem peccatorum qua 


quia 

VEns. 17. — « Clamaverunt justi, et Dominus 
« exaudivit eos ; et ex omnibus tribulationibus eo- 
« rum liberavit eos. » 

Justi antiqui, [Gl. int.] sicuL Abraham et ceteri, 
clamaverunt pro liberatione sua ad Dominum, e£ 
Dominus,id est Christus, exaudivit eos in sua resur- 
rectione ; et ez omnibus tribulationibus eorum libe- 
ravit eos, quando captivam duxit captivitatem 
(Ephes. 1v,) vel corporaliter liberavit, [Aug.] ut tres 
pueros in camino flamma ledere non potuit, in 
quorum laudibus ignes friguerunt ; sic et alios li- 
beravit. 


VEns. 18. — « Juxta est Dominus his qui tribu- 
lato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. » 

Juxta est Dominus. [Aleuin.] Quasi dicat : Sicut 
in Veteri Testamento exaudivit Dominus justos, sic 
etiam et in Novo Testamento juzcía est Dominus his 
qui tribulato sunt corde, non omnibus tribulatis 
corpore, sed tribulatis corde, scilicet qui terunt du- 
ritiam cordis, e£ humiles spiritu , non verbis salva- 
bit : quod necesse est, quia 


Vrns. 19. — « Multe tribulationes justorum; et 
« de omnibus his liberabit eos Dominus. » 


Multe tribulationes. Vel de modernis justis po- 
test accipi, et de spirituali liberatione qua liberati 
sunt, [Cassiod.] non ut tribulationes non sentirent, 
sed ut fortiter tolerando non suecumberent. Et hoc 
est, clamaverunt justi, οἱ Dominus exaudivit eos: 
[Aug., Aleuin.| sie exaudivit, quod liberavit eos, 
non corporaliter, sed dando eis patientiam. Et hoc 
est quod subdit, et ex omnibus tribulationibus eo- 
rum liberavit eos, saltem spiritualiter. Et vere libe- 
ravit ; nam pronus est ad hoc. Et hoc est quod ait, 
juxta est Dominus, vel allusio est ad hoc quod di- 
xerat, clamaverunt, quasi dicat illi : Clamaverunt, 
et Dominus juxta est his qui tribulato sunt corde. 
[Aug.] Altus quidem est Dominus, sed vicinatur 
humili, et non se erigenti. Unde subdit : Et humi- 
les spiritu salvabit, hoe non mutatur. Multe fribu- 
lationes, quasi dicat : Humiles salvabit, non utique 
sic ut nihil patiantur, quia tribulationes justorum 
(Cassiod.) multae sunt, quia a diabolo et invidis ho- 
minibus, et a seipsis. Qui ergo non patitur non est 
Djustus, quia multe sunt tribulationes justorum : 

(Aug.) econtra pauciores iniquorum, eft de omnibus 

his liberavit eos Dominus in futuro. Dominus, po- 

tens liberator : interim vero 


C 


VERs. 20. — « Custodit Dominus omnia ossa eo- 
« rum ; unum ex his non conteretur. » 

Dominus custodit omni& ossa eorum id est firma- 
menta fidei, scilicet patientiam et alias virtutes; et 
unum ex his non conteretur, (Aug.) id est nee etiam 
patientia peribit : quod signatum est in agno pa- 
schali, de quo dicitur in Exodo: 0s non frangetis 
er eo(Exod. xm) : quod impletum est in Domino 
nostro Jesu Christo, eujus crura non sunt fracta in 
cruce, et impletur in sanctis suis, quorum patien- 


355 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXIV. 


346 


tia in tribulationibus exercetur, sed non vincitur. À mortale delictum caveat, dum, id est quia sperat 


VERS. 21, — « Mors peccatorum pessima ; et. qui 
« oderunt justum delinquent. » 


Mors peccatorum, quasi dicat : Justos custodit 
Dominus, et liberabit, [Aug.|] sed mors peccatorum 
non solum est mala, sed et pessima, quia rapit ad 
gehennam. Etsi enim in divitiis, et odoribus et la- 
mentie hominum finiatur, tamen pessima est, quia 
in peccatis est et ad infernum trahit. Et dicit hoc 
contra illud quod de bonis dixerat, liberabit, eos. Et 
quia omnes sunt peccatores, determinat quorum 
peccatorum mors est pessima, dicens : e£ qui ode- 
runt, etc. Et quasi quis diceret : Quorum peccato- 
rum mors est pessima ? respondetur : Non omnium, 
quia omnes sunt peccatores; sed eorum qui ode- 
runt'justum, id est Christum, qui justificat, per 
quem qui non reconeiliatur, perit; illi enim delin- 
quent, id est Dominum derelinquent, odiendo bo- 
num, et est contra illud quod supra dixit de bonis, 
scilicet custodit Dominus omnia ossa eorum. 


VEns. 22. — « Redimet Dominus animas servo- 
« ram suorum ; et non delinquent omnes qui spe- 
« rant in eo. » 


Redimet Dominus. [Cassiod.| Quasi dieat : Mors 
peecatorum est pessima, sed redimet Dominus pretio 
morlis animas, non libertorum, id est eorum qui 
de servis Dei faeti sunt liberi sui, sed servorum suo- 
rum. sibi obedentium, et omnes qui sperant in eo, 
quamvis sine peccato non sint, tamen mox delin- 
quent, [Rem.| id est non peeeabunt ad mortem. 
]ste est enim modus justiti:i& humanae, ul vita mor- 
talis quantumlibet profieiens quia sine peccato esse 
non polest, in hoe non delinquat id est per hoc 


in eo in quo est remissio peccatorum. 


COLLATIO IN PSALMUM XXXIII : 


NUM. » 


€ BENEDICAM DOMI- 


In titulo. Vultum tuum. Hieronymus, os suum, 
Sanetes, verbum suum ; Munsterus, eloquium suum ; 
interpretes pro. Cajetano sensum. suum; Pratensis, 
gustum suum. Munsterus indicat juxta opinionem quo- 
rumdam significari visionem, vel consilium.Pellicanus 
etiam docet posse accipi pro ritu et more. Denique 
quid et quomodo debeat intelligi, elare habes, 1 
Keg. xxr, ne inter tantam varietatem fluctues. 

Accedite ad eum et illuminamini. Hieromynus,re- 
spicile ad eum et con[luite ; Pratensis, respexerunt 
ad eum et cucurrerunt; Munsterus,Sanctes, etinter- 
pretes pro Cajetano, respezerunt ad eum, illumi- 
nati sunt. In primis quod Hieronymus et LXX ver- 
Lerunt per imperativum sub secunda persona : quod 

B esteri novatores per indicativum, et sub tertia per- 
sona. Id effeetum est propter affinitatem persona- 
rum utriusque modi presertim si non subscriban- 
rur puncta. Nam ^35 nanniTU, id est respicite. Et 
quia iste respectus est ad Deum accessus per con- 
versionem, gratiam fidem contemplationem conve- 
nienter dixerunt, accedite, si autem legeris *n^an 
HIBBITU, id est respexerunt. GCoterum particula 
ΠΣ NAHARU ἃ radice ἽΝ om, ut vult Ra. kimhi, in- 
dicante Munstero in scholiis, est illuminati sunt, ut 
sit he pro aleph. Si autem a themate ΠΣ NAHAR 
signifieat currite sive confluite, ut vertit Hierony- 
mus οἱ Pratensis. Utramque acceptionem insinuat 
Pellieanus. Nebiensis et Chaldius interpres stant 
ἃ nobis, respicite ad eum, et illuminamini. 

Vgns. 10.— Divites eguerunt et esurierunt. Hebr. 
D'YE2» kEPHiRIM, id est leunculi, vel leones, quie 
nominisratio nemini magis quadrat quam divitibus 
hujus sseuli, qui superbe sapiunt, et pauperum 
bona instar leonum, rabide et violenter diripiunt. 
Ob id haud absurde leones mutaverunt in divites. 
Hine translator ad Campensen violenti egebunt et 
esurient, verit. Et huc alludit canticum  deiparze 
Virginis : Esurientesimplevit bonis et divites dimisit 
inanes (Luc, 1). 


PSALMUS XXXIV. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS IPSI DAVID. » 


Judica Domine. Titulus. In. finem, psalmus ipsi 
David. |Aug.| Per David qui interpretatur manu 
fortis, vel desiderabilis aspectu, intelligitur Christus, 
qui vincendo diabolum est manu fortis : vitam 
iternam promittendo, est visu desiderabilis. Quid 
enim fortius illa manu, quie hostem stravit, non ar- 
mata ; sed in ligno elavis transfixa? Quid desidera- 
bilius eo, in quem angeli desiderant prospicere ? 
quem et martyres non videntes voluerunt mori, ut 
ad illum videndum mererentur pervenire ? Ipse ergo 
vere desiderabilis est, dum vitam promittit, quod 
in hoe psalmo agitur. Hic enim Christus invocat 
Deum contra tribulatores capitis el corporis, et 
per tribulationes omnibus vilam promittit. Et est 
sensus : Psalmus iste dirigens nos in. finem attribul- 
tur ipsi David, id est Christo, qui hie loquitur, 
nunc in persona sua, nunc in persona corporis. 
[Cassiod.] Et est iste psalmus secundus eorum qui 
late agunt. de passione. Christi. Intentio. Monet ut 
adversa feramus. Modus. Tripartitus est psalmus. 


Primo incipit ab oratione, pro utraque parte orans, 
id est pro se, et pro adversariis cum commemora- 
tione culpze eorum. Secundo priemittens de spe. boni 
et gaudio, narrat quam maligne erga Christum fe- 
cerint, ibi, anima autem. Tertio de fructu passionis 
agit, promittens confessionem totius Ecclesiw, ibi, 
confitebor tibi. Incipiens itaque ab oratione in per- 
sona sua et suorum membrorum, ait : O 

"* 2b VEns. |. — « Judica, Domine, nocentes me, 
« expugna impugnantes me. » 

Domine, Judica, (Cassiod.] condemna nocentes me 
voto ; et ezpugna, |Aug.] id est vince, impugnantes 
me actu. Ecce Deus pro nobis pugnat. Si Deus pro 
nobis, quis contra nos ? (Rom. xut.) 

VEns. 2. — « Apprehende arma et scutum; et ex- 
« surge in adjutorium mihi. » 

Apprehende. [Gl. int,] Hoc prius ex persona men- 
brorum legitur. Quasi dieat : Dico, expugna, sed 
quomodo hoe ages ? Apprehende prome arma et scu- 
lum. Magnum speetaeulum. est videre Deum arma- 
tum pro te. [Aug.] Qui habet arma et seutum  ar- 


347 


mis hostes percutit, scuto nos protegit. Sed quid 
est scutum Dei, et quz sunt arma ejus ? Scutum est 
protectio bonze voluntatis Dei, qua nos defendit. 
Unde alibi : U£ scuto bona voluntatis tue coronasti 
nos (Psal. v). Arma Dei nos sumus, quia ut nos ab 
eo, ita ipse armatur de nobis, quibus percutit ini- 
micos. Et est, apprehende arra et scutum, [Cassiod.] 
id est ita adjuva et muni nos tua bona voluntate, 
ut et inimicos percutiamus, et ab eorum jaculis 
protegamur. Vel arma Dei dieit animam justi, vel 
Christi [Aleuin.|] qua hostes debellavit, quie nil 
agit, nisi Deus pugnet de ea. Ideo ait, apprehende 
arma et scutum, id est animam Christi sic rege et de- 
fende, ut per eam adversarios debelles, et nos pro- 
tegas. Et exurge in adjutorium mihi. [Aug.] Dicit 
Deus dormire, dum nos dormimus; et exsurgere, 
dum nos vigilamus et excitamur. Unde alibi : Ez- 
surge, quare obdormis, Domine ? (Psal. x1ur) Unde 
in Evangelio legitur quod dormiebat Jesus in navi, 
et tune fluctuabat navis (Matth. vi): si vigilaret, 
non fluctuaret. Navis cor tuum est, aliquando ergo 
dormit Deus in navi, id est fides in corde tuo tepe- 
scit; et tunc fluctuat navis. Observa naufragium, 
et excita Christum dormientem, id est fidem : quie 
si vigilaverit fiet tranquillitas. Recedent enim ten- 
tationes omnes, aut certe nihil valebunt, quando 
Christus, id est fides tua, vigilaverit in corde tuo. 
Dic ergo : Exsurge, id est innotesce, appare, sen- 
tire in adjutorium mihi, et in alios. 

VEns. 3. — « Effunde frameam, et conclude ad- 
« versus eos qui persequuntur me : dic anim: mez: 
« Salus tua ego sum. » 


Effunde frameam, [Hier.] id est multipliea vindi- 
ctam, e£ adversus eos quis persequuntur me, id est 
visibiles et invisibiles hostes, conclude, id est fac 
conclusionem, ne evagentur tibi nocendo. [Aug.]| 
Vel framea idem est quod arma, id est anima justi. 
Hec framea effunditur, dum aburndantibus justis 
vita bona coruscat. Unde et concluditur hostis, non 
habens de nobis male loqui. Et quia suggerunt in- 
visibiles hostes animx: me:e, non est salus ipsi in 
Deo ejus. Tu contra eos dic anime mec in re ipsa, 
ut audiam in te, quid? salus fua ego sum, ultroque 
modo, scilicet in presenti et in futuro, in tempo- 
ralibus et xternis, ut preter te nullum quaeram. 


PETRI LOMBARDI 


848 


Ainimicorum. [Aug.] Et est prophetia, non optatio. 
Quasi dicat : Salva animam meam, ita ut quzrentes 
eam perdere confundantur. Et hoc est quod subdit, 
confundantur et revereantur, id est timeant pcenas, 
quirentes animam meam perdere non imitari. Et 

VrRs. 5. — « Avertantur retrorsum et confun- 
« dantur cogitantes mihi mala. » 


[Hier.] Avertantur a Deo, ut-sint retrorsum; et 
confundantur mortifera confusione cogitantes mihi 
mala. Vel potius de convertendis dieit hoec, pro 
quibus orat. [Aug.] Quasi dicat : Animam meam 
salva, et confundantur, etiam salubriter ad pceni- 
tentiam ; et revereantur, id est timeant pcenas 
quzrentes animam meam. Et avertantur retrorsum, 
id est sequantur et non precedant; non dent con- 

Bsilium, sed accipiant. Petrus enim przecedendo, 
Satanas sequendo discipulus fuit. Et confundantur 
salubriter cogitantes mihi mala, id est sequentes 
jam deliberabunt bona; pertinaces autem in ma- 
litia. 

VEns. 6. — « Fiant tanquam pulvis ante faciem 
« venti, et angelus Domini coaretans eos. » 

Fiant tanquam, etc, [Aug.] Prophetia hic est qua 
predieit mala iniquorum; non optatio, ut optet sic 
evenire. Vel propheta in spiritu Dei eo modo ea 
dieit quo Deus facit ea, id est fieri sinit certo judi- 
cio, justo et sancto, atque tranquillo, non pertu- 
bata ira, non auimo exercendarum inimieitiarum, 
sed justitia vitiorum puniendorum. Quam propheta 
servari optat ei quod congaudet, non delectatus 

(Qi malo creature. Verumtamen et sic prophetia est. 
Ait ergo : [Aug., Gl. int.] Fiant tanquam pulvis ante 
faciem venti, id est tentationis, id est facile cedant 
tentationi, vel suggestioni etiam minim, quasi non 
exspectent. Faciem venti, id est presentiam gravio- 
ris tentationis, sed antecedant minori ef angelus 
Domini, scilicet malus, sit coarctams eos, scilicet 
affligens eos cum ipsa suggestione. Et siquando per 
rationem resistant. 

Vrns. 7. — « Fiat via illorum tenebr:e. et lubri- 
« cum; et angelus Domini persequens eos. » 

Fiat via illorum,id est ratio,tenebre et lubricum, 
id est obscura et lubrieosa, id est inconstans. 
[Cassiod., Aug.] Vel tenebre, id est ignoranlia, 
et lubricum, id estluxuria; fiat via illorum, ut in 


Velin propria persona dicit Christus, apprehende]) wis vitiis tanquam in barathrum mortis descendant. 


arma quasi inimicos judica. [Aleuin.|] Pro me au- 
tem fac quod oro, scilicet apprehende arma, id est 
fac me habere arma, scilicet doctrinam et miracula. 
Et scutum, id est constantiam,et exsurge in adjuto- 
rium mihi, id est fac me uti acceptis, scilicet. armis 
et scuto. Et effunde frameam, et conclude adversus 
eos qui persequuntur me, id est qui modo sum in 
obscuro clarifica, ita evidenter ut concludas et con- 
vincas inimicos, ne habeant quid oblatrent ; et die 
anim: mese, ita ut omnes sciant : Salus tua ego sum. 


VrEns. 4. — « Confundantur et revereantur quae- 
« rentes animam meam. » 


Confundantur et revereantur. Hic predicit mala 


Horrenda via est hae, quis non horreat lubricum 
et tenebras? Quis non caveat ibi figere pedes? 
Sunt ista duo mala magna et poene hominum. Ef 
angelus Domini sit persequens eos, qui non sinat eos 
slare, donec luceat ante pedes. Hoc dicit a simili 
illus qui in tenebris et lubrico facile impellitur, 
cum non viderit ubi pedem moveat. Vel hoc forte 
facitut exspectet, donec luceat. [6]. int.] Sed hos 
non sinit angelus Domini stare, donec lux gratie 
oriatur eis, sed in varia mala precipitat. 

VgRs. 8. — « Quoniam gratis absconderunt mihi 


« interitum laquei sui; supervacue exprobraverunt 
* animam meam. » 


349 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXIV. 


350 


Quoniam gratis. Hic commemorat culpam inimi- A abscondita captio, mors Christi, apprehendat eum, 


corum. Et quasi quis quaereret : Quo merito sunt 
tanta mala eis ? respondet : Audi quo merito. [Aug.| 
Quoniam gratis, quia eis non nocui, absconderunt 
Judai, ut putabant, cum eorum tamen corda cogno- 
scerem mihi Christo interitum laquei sui, [Gl. int.] 
id est consilia et insidias, quibus me occiderent ; 
sed tamen fuit eis in interitum laqueus suus, et non 
mihi. Ille enim laqueus non morientis, [Cassiod.] sed 
peccantis erit interitus. [Aug.] Unde alia editio 
habet, absconderunt mihi muscipulam corruptionis 
sue, οἱ exprobraverunt, id esLaceusaverunt animam 
meam : et hoc supervacue, id est inutiliter, falsa sci- 
licet dicentes, non probantes. Et ideo 


VEns. 9. — « Veniat illi laqueus quem ignorat, 


« et captio quam abscondit apprehendat eum ; et in B 


« laqueum cadat, in ipsum. » 


Veniat illi laqueus quem ignorat, [Aug.] ipse suus 
laqueus teneat illos. Ecce dignaretributio. Nil enim 
justius quam illa evenire qua absconderunt. Inde 
enim decipiuntur, unde decipere voluerunt; inde 
nocetur eis, unde nocere voluerunt. Unde subdit, 
etcaptio quam abscondit apprehendat eum, ut funicu- 
lis suorum peccatorum constringantur, qui contu- 
lerunt occulte tractantes quomodo caperent Chri- 
stum et pertimerent, e£ in laqueum cadat, non in 
alium, sed i» ipsum, qui mihi tetenderunt, tanquam 
si quisquam veneni calicem  preparet alicui, et 
oblitus biberet. Ita factum est Judzis, qui laqueum 
paraverunt ipsi Christo : in quem inciderunt. Nemo 
enim malus est, qui non prius sibi noceat. Sie enim 
putato malitiam esse, quomodo ignem. Si incendere 
vis aliquid, illud quod admoves igni, prius ardet : 
nisi ardeat, non incendit aliud. Verbi gratia, cum 
faculam apponis igni, prius ardet ut aliud possit 
incendere : ita ergo malitia procedit ex te, et quem 
vastat antequam te, quo profundit ramum, ledit ; 
ubi radicem habet, non ledit. Equidem dico, quod 
malitia tua ut alteri non noceat, fleri potest ; ut au- 
tem tibi non noceat, non potest. Vel secundum 
aliam litteram, in laqueum cadat in ipsum, neutra- 
liter, [Hier., Gl. int.| id est ex hoe ipso quod mihi 
parant laqueum, cadant interius. Vel de poena exte- 
riori potest accipi, qua puniti sunt Judzei, pro pec- 
cato mortis Christi, hoc modo : Veniat illi laqueus 
captivitatis, quem ignorat, et captio quam abscon- 
dit mihi apprehendat eurn, id est similiter capiatur 
ἃ Tito et Vespasiano, ex improviso, sicut me cepe- 
runt ; et in laqueum mortis cadat in ipsum, scilicet 
quem mihi paraverunt. Eodem modo interficiantur, 
sicut me interficiunt. Et ita evenit. Quidam enim 
fuerunt capti, et quidam interfecti. Vel in bono 
potest accipi laqueus, et captio. [Cassiod., Gl. int.] 
Et dicit hiec optando bonum eis de morte Chrisli 
provenire, Quasi dicat : Paraverunt mihi mortem, 
el ex ea veniat ille laqueus quem ignorat, id est 
laqueus veritatis quam peceator ignorat, astringat 
eos, cujus nexu diabolo adhierentes, Deo adhizereant 
et capio quam abscondit, [Cassiod., Alcuin.] id est 


D 


non suis sceleribus relinquatur. Et in laqueum 
cadat, bonum, quo a malis cohibeant. Et hoc in 
ipso, id est ex ipsa morte 


Pans nm. VEns. 10. — Anima autem mea exul- 
« tabit in Domino, et delectabitur super salutari 
« SUO. » 


Anima mea, etc. [Aleuin.] Secunda pars ubi pre- 
missa spe boni et gaudio enarrat quam maligne erga 
benignum agunt. Et loquitur hic prius Christus, 
quasi dieat : Hzc praedicta illis fient, anima autem 
mea exsultabit, ut quce audit salus tua ego sum, 
exsultabit, dico n Domino, non quaerens alias extrin- 
secus divitias, non querens cireumfluere voluptati- 
bus bonisque terrenis, sed ipsum solum sibi pro- 
ponens, quo nil suavius est : non deficit, qui omnia 
fecit. Ipsum ergo pete et in illo habebis omnia, 
et delectabitur, quasi dicat; anima autem mea exsul- 
tabit in Domino. Unde hoc sequitur, quod etiam 
deleetabitur im salutari suo, [Gl. int.] id est super 
salvatione sua, qux facta est ei in resurrectione. 
Qua scilicet resurrectione 


Vrns. 11. — « Omnia ossa mea dicent : Domine, 
« quis similis tui? » 


Omnia ossa mea, [Hier.| id est discipuli mei ro- 
borati sunt, et dicent, gratias agentes : Domine, etc. 
Et hoc dicent illi qui sunt. ossa mea, id est firmi. 
Etsi enim earo cedat; tamen ossa, [Aug.] id est 
justi, verbis laudant. Carnes enim, [Alcuin.] id est 
carnales et infirmi non habent verba laudis et con- 
fessionis, quia infirma apud te silent penitus, sed 
fortia te magnum laudant et timent. Vel ex per- 
sona Ecclesie potest diei: [Aug.] Anima autem 
mea ezsultabit in Domino, non mutatur. Et delecta- 
bitur super salutari, etc., id est Christo, de quo alibi 
dicitur : Quoniam viderunt oculi mei salutare tuum 
(Luc. m). Et omnia ossa mea dicent, id est omnis 
fortitudo mentis me: dicet, [Aug.] quia hoc alius 
dicere nequit, seilicet. quod sequitur, scilicet : Ὁ 
Domine, quis similis sit tibi, vel tui? nullus. Nihil 
enim in diis vel creaturis simile estilli, [Aug.] quia 
ipse solus eripuit hominem de manu forti. Unde 
subdit : Tu es 


VEns. 12. — « Eripiens inopem de manu fortio- 
«rum ejus; egenum et pauperem ἃ diripientibus 
« eum. » 

Eripiens incarnationem Verbi in. opere, [Cassiod.] 
id est genus humanum, de manu fortiorum ejus, id 
est diaboli qui tenebat eum ; sed manu fortis alli- 
gavit diabolum, [Aug.| qui erat fortior homine, 
quem ipse vicit egenum et pauperem a dirtpientibus 
eum, id est a diabolo οἱ membris ejus. Idem aeci- 
pitur per inopem, egenum et pauperem, [Cassiod.] 
scilicet genus humanum, quod est quasi unus inops, 
et egenus el pauper : Inops, quia mortalis ; egenus, 
quia in sudore vultus sui quierit. panem. (Gen. m); 
pauper, quia de pura sapientia dejectus, tenuem et 
umbratilem habet rationem. 


351 PETRI LOMBARDI. 352 


“ Δ VEns. 13. — « Surgentes testes iniqui, quee A et Petrus qui se usque ad mortem  persevera- 


« ignorabam interrogabant me. » 

Surgentes testes iniqui. [Cassiod.] Dietis calamitati- 
bus hominis, ne ipse Christus ab his alienus videa- 
tur, passionem suam exponit, quasi dicat : Non mo- 
do alii calamitates passi sunt, sed etiam ego, quia 
surgentes, quasi subito et immoderate festes iniqui, 
iniqui, quia contra zequum testabantur, inferroga- 
bant me, non convincebant ea, scilicet quc ignora- 
bam actu, peccata sunt ea quz Christus ignoravit fa- 
cere, sicut usu dicitur de aliquo : Nen novit bene- 
facere, quia non benefacit [Aug.| Ita et Christus, qui 
est cognitor iniquitatum quas judicat, dicitur ignorare 
peccatum, non quasi non videndo, et non judicando, 
sed non committendo. Alienum est enim ab opere, et a 
conscientia ejus. Et ideo dicit, ignorabam, quo modo 
ars dieitur nescire vitium, quod tamen per artem co- 
gnitum devitatur, Ideoait : Que ignorabam interroga- 
bant me, quasi dicat : De iniquitatibus interrogabant 
me cum vincere volebant, sed non poterant, [Gl. [int.] 
quia ego sum ars ipsa, in qua quisque non discit 
nisi facere bonum. Et cum venissem salvare eos et 
curassem iufirmos eorum pro iis bonis 


Vrns. 14. — « Retribuebant mihi mala pro bonis, 
« sterilitatem animx me. » 

Retribuebant mihi mala pro bonis, scilicet sterili- 
tatemanimamea : cum ego attulissem fecunditatem, 
[Aug.]ipsi retribuebant sterilitatem. Ego attuli vitam, 
ipsi mortem retribuerunt ; ego honores, ipsi contu- 
melias ; ego medicinam, ipsi vulnera. Hanc sterili- 
tatem in ficu maledixit Dominus, ubi cum quiereret 
non invenit, folia erant in ea et fructus non erant 
(Marc. x1), idest verbaerant in Synagoga, et factanon 
erant. Vide enim in verbis numerositatem, οἱ in fa- 
ctis sterilitatem. Ait enim Apostolus : Qui predicas 
non furandum, furaris, etc, (Rom. wm.) 


VEns. 15. — « Ego autem, cum mihi molesti es- 
« sent, induebar cilicio. » 

Ego autem. Quasi dicat : Illi ita ; ego autem cum 
mihi molestiessent, [Aug.] et cum scievirent in me, in- 
duebar cilicio, id est sub carne mortali latebam se- 
cundum divinitatem, quia non exercui potentiam, ideo 
ignotus eis fui. Care enim Christi dicitur cilicium, 
propter similitudinem carnis peccati. Cilieium enim 
fit de pilis caprarum, quee in veteri lege offereban- 
tur pro peccatis. Et etiam 


VEns. 16 — « Humiliabam in jejunio animam 
« meam et oratio mea in sinu meo convertetur. » 


Humiliabam, id est aflligebam animam meam in 
jejunio. [| Aug. | Quale fuit illud Christi jejunium, cor- 
porale an spituale ? Manducare quidem volebat Chri- 
stus, quando poma in arbore qu:rebat ; bibere etiam 
volebat, quando malieri Samaritane dixit : Da mihi 
bibere (Joan. 1v). Sed non de hac siti, non de 
hoc jejunio hic agitur, sed de alio jejunio in 
ilo significato. Esurivit enim et sitivit Christus 
salutem nostram, bona nostra. Jejunabat ergo, 
quia nulla bona opera in Judmis invenit, et apo- 
stoli eum fugerant et in turba se absconderant ; 


turum promiserat, jam ter negaverat: vix inve- 
nit unum latronem quem in cruce gustavit. Ideoque 
in hujus rei memoria passionis die arctissimum je- 
junium observat saneta Ecclesia. Ef oratio mea, 
quasi dieat : Humiliabam me in jejunio et etiam 
orabam, et oratio mea convertetur in sinu meo vel 
meum, [Aug.] id est non alium orabam, quam illum 
qui mihi personaliter unitus est, dicit Christus secun- 
dum quod homo, secundum quod orat ; sed oratio 
ad sinum convertitur, id est ad verbum in quo erat 
Pater. Sinus enim est secretum in quo orare jube- 
mur, ubi oravit Susanna (Dan. xmi). Secretum vero 
Christi est divinitas ad quam orat humanitas. [Aug]. 
Christus enim secundum quod Verbum est non orat, 
sed exaudit. Et non sibi subvenire qu:rit, sed om- 
nibus subvenit cum Patre. Et est, oratio mea in sinu 
meo convertetur, id est in me ipso homo interpellat 
divinitatem. Vel, oratio mea convertetur in sinu meo ; 
vel, verbum meum, (Gl. int.]id est non proderit nisi 
his qui sunt przedestinati, qui sunt familiares futuri, 
el sani, in sinu sanctae Ecclesi?, a quo exierant le- 
prosi facti, ut manus Moysi, quz extra sinum appa- 
rebat leprosa, sana in sinu est facta (Exod. 1v). 


Vgns. 17. — « Quasi proximum et. quasi fratrem 
« nostrum, sic complecebam ; quasi lugens et con- 
« tristatus, sic humiliabar. » 


Quasi proximum, etc. [Cassiod.| Casus pro casu 
ponitur, accusativus pro ablativo. Et est : et si mihi 
molesti essent Judzi, ego tamen sic complacebam 
mihiin eis,quasiproximum et quasi [ratrem nostrum, 
id est quasi. de proximo et quasi de fratre nostro. Ita 
mihi complacebam in eis, id est de eorum affinitate 
gaudebam, qui meinsequebantur. [Gl. int.] Ecce gratia 
pro odio ; beneficium pro lzsione. Vel, complacebam 
Patri meo habendo eos, subaudi sic, quasi proximum 
et quasi fratrem nostrum. Et cum hzc omnia face- 
rem, [Cassiod., Alcuin.] tamen nolebant converti ; et 
cum nollent converti, ego sic humiliabar, id est do- 
lebam quasi pater lugens filium, contristatus de 
morte filii. Alii interpretes dicunt, quasi lugens ma- 
ter incurvabar super eos. Velin persona membrorum 
potest diei : E£ oratio, quasi dieat : Humiliabam ani- 
mam, dieit Christus in persona membrorum, et etiam 
orabam pro Judzis, et oratio mea in sinu meo con- 
vertetur, [Hier.]id etsi eis non profuerit, ego tamen 
non sum frustratus mea mercede, αἱ Dominus dicit 
in Evangelio : In quamcunque domum intraveritis, 
dicite : Pax huic domui ; et siilli quiin. ea sunt non 
receperint, pax vestrain sinu vestroet ad vosreverte- 
tur vel reducetur (Matth. x), idest, [Cassiod.] si non 
eis, tamen vobis proderit. Ita ejus oratio, qua in 
membris oravit, a Judzeis non aecepta ad eum re- 
diit quasi proximum. Item hic loquitur in membris, 
in quibus sunt quidam valde proximi Deo, qui cri- 
minali maeula nunquam sunt polluti; alii sunt qui 
per peecatum longe sunt. Illis ergo gaudium est, istis 
luctus et tristitia. De ilis qui proximl sunt prius 
agit, ponens casum pro easu. Εἰ Ποὺ est, ego sic 


t di vlt 


353 


complacebam, Deo, quasi proximum Ptquasi fra- 
trem nostrum, id est quasi proximo et fratri. Hoc di- 
cere convenit propinquanti ad Deum, gaudenti, qui 
placet Deo, quasi fratri et proximo : cui non appro- 
pinquatur locis, sed actionibus. [Aug.] Deo enim, qui 
ubique est, et nullo continetur loco non ut per loca 
appropinquamus, vel ab illo removemur ; sed pro- 
pinquare illi est similem ei fieri, longinquare ab illo 
dissimilem illi fieri, ut cum videris duas res prope 
similes, dieis : Propinqua hec est illi ; et quando dis- 
similes, quamvis uno loco, una manu teneantur, tà- 
men dieis "Longe est hec species, velres ab illa. 
Et sicut qui similis et gaudet, ita qui dissimilis est 
gemit. Unde iste subdit, quasi lugens et contri- 
status sic, ete. Hoc convenit non longinquo, ut sic 
proximet. 


VrRs. 18. — « Et adversum me letati sunt, et 
« convenerunt; congregata sunt super me flagella, 
« et ignoravi. » 

Et adversum me. [Cassiod.] Loquitur hie Christus 
exponens quam impie egerint Jud&i contra ipsum, 
quasi dicat : Ego tristabar de perditione eorum, et 
ipsi adversum me letati sunt, [Aug., Cassiod.] quasi 
dicat : Illi sunt leti, ego tristis ; cum enim pie con- 
tristor. Judaei impie letantur: Ef comvenerunt in 
concilium, et congragata super me sunt flagella, [6]. 
int.]id est tormenta parabant, ef ignoravi secun- 
dum opinionem eorum. Vel ignoraverunt alia littera, 
[Cassiod.] scilicet cui facerent, et cur, vel quod in 
eos essent reditura. 


Vzns. 19. — « Dissipati sunt nec compuneti: ten- 
« taverunt me, subsannaverent me subsannatione, 
« frenduerunt super me dentibus suis. » 

Dissipati sunt, [Cassiod.| id est dissoluti, vel stu- 
pefaeti visis miraculis in passione, nectamen prz du- 
ritia cordium compuncti sunt per poenitentiam. Vel, 
dissipati, [Alcuin.] id est dispersi sunt per totum 
orbem a Romanis. Nec tamen, compuncli sunt, id 
est non poenituerunt. Vel dissipati sunt, id est di- 
visi : Alii enim dicunt quod bonus est, alii non ; sed 
seducit turbas (Joan. vit). Nec compuncli sunt, et 
tenlaverunt me, dicentes : Dic nobis si tu es Christus 
Filius Dei vivi (Matth. xxvi1))et subsannaverunt me, 
[Aug.] dicentes : Alios salvos fecit, seipsummon po- 
lest salvum facere (ibid.). Subannaverunt, dico sub- 
sannatione : Hoc genus locutionis, scilicet ubi est 
geminatio, ponitur, cum res copiose facta videtur ut 
dieitur : Ut benedicens benedicam te, et gaudens 
gaudebo. Et frenduerunt super me dentibus suis, 
[Cassiod., Aleuin.|ut fere» mos saevitize est, quod quan- 
do ratio deficit dentibus frendit, et quod vult tacens 
ostendit. [Aug.]Iec autem que capti in cruce re- 
feruntur facta hie, corpori ubique fiunt. Hzc autem 
in oratione finit, subdens : 


Vrns. 20. — « Domine, quando respicies Ὁ resti- 
* lue animam meam a malignitate eorum, a leoni- 
* bus unicam meam. » 


Domine, etc, Quasi dicat : Hie mihi faciunt mali, 
dicit Christus, sed, o Domine, quando respicies, ut 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXIV. 


354 


A me resuscites ? (Cassiod.| Quasi dicat : Ne diu dif- 
feras, sed restitue animam meam corpori die tertio 
animam dico erutam a malignitate eorum, et a leoni- 
bus, id est a potestatibus szevientibus, erue unicam 
meam, id est Ecclesiam, vel carnem meam, quz si- 
ne peccato fuit. Vel ex persona nostra dicit quibus 
tardum est : Domine, quando respicies ? [Aug.] id est 
quando videbimus vindictam de eis qui nobis insul- 
tant, quando illam viduam judex tedio vietus exau- 
diet, eum judex noster non tzdio, sed amore differt 
salutem nostram, ratione, non inopia, ut scilicet ma- 
gisdesideremus et numerus omnium nostrum implea- 
tur usque in finem ; et tamen nos ex desiderio di- 
cimus : Domine, quando respicies ? restitue animam 
meam, etc., id est Ecclesiam. 


B  Pansnmr Vrns. 21. — « Confitebor tibi in eccle- 
« sia magna, in populo gravi laudabo te. » 
Confitebor. Tertia pars- [Cassiod., Alcuin.] Jam de 
fructu passionis agit, et permittit confessionem to- 
lius Ecclesi:&. Inde peccatur cum. commemoratione 
culpz sua» confusione persecutorum, et exsultatione 
fidelium. Quasi dicat : [6]. int.] Dico , restitue , et si 
hoc feceris confitebor tibi in Ecclesia, haec est unica. 
Et addit magna, quia est de omnibus gentibus ; et in 
populo gravi, quem scilicet non aufert ventus tenta- 
tionis, laudabo te in omni multitudine, [Aug.] scilicet 
granorum et palearum confessio est, laus in gra- 
vibus est et granis, non in palea. Palea volat, fru- 
mentum remanet, quia grave est.Bona est hic gra- 
vitas, longe distans ab illa de qua alibi : Uusquoque 
C gravi corde ? (Psal. 1v.) Hzc confirmat, illa deprimit, 
et in profundum submergit, scilicet seculi, unde 
subjecti non sunt quasi plumbum in aquis vehemen- 
tibus. Et ego confitear illi, 


ΥΈΒΒ. 22. — « Non supergaudeant mihi qui ad 
« versantur mihi inique, qui oderunt me gratis, et 
« annunt oculis 


Qui adversantur mihiinique, non supergaudeant 
mihi. Insultant enim de palea mea qui etiam 
oderunt me, [Gl. int.] quod non omnes adversi fa- 
ciunt ; et gratis, quia eis non nocui. Repetit hie Chri- 
stus de passiorfe sua, [Hier.] ut de poena eorum ad- 
dat. Dico adversantur et odiunt, ef tamen amnuunt 
oculis, [Aug.] sicut hypoeritze et simili, pronuntian- 
tes vultu quod in corde non habent. [Cassiod.| Vel, 
annunt oculis, quando vicissim se tacitis nutibus ad- 
monent ad decipiendum et tentandum. Et vere an- 
nuunt mihi ut. hypocrit:e. 


VrEns. 23. — « Quoniam mihi quidem pacifice 
« loquebantur ; et. iracundia terre loquentes, do- 
« los cogitabant. » 


Quoniam mihi quidem pacifice loquebantur, di- 
centes : Scimus quia veraz es, magister, et in veri- 
tate viam Dei doces. Licet dare tributum Cesari, an 
non? (Matth. xxu.) [Aug.] Hi sunt annuentes qui talia 
loquebantur, et ipsi loquentes taliter, [Cassiod.] idest 
dum loquerentur pacifice, cogitabant dolos. Et hoc 
in iracundia, id est exitialiter. Cogitat enim quis 
dolum, qui non vul occidere, que iracundia erat 


35$ 


PETRI LOMBARDI 


356 


terra. [Gl. int.] id est pro terra, scilicet ne perde- A et seeundum eamdem justitiam judica illos qui me 


rent locum et gentem. 


Vrns. 24. — « Et dilataverunt super me 08 
« suum ; dixerunt : Euge, euge, viderunt oeuli 
« nostri. » 


Etipsi qui prius erant annuentes et dolos cogi- 
tantes, post aperte dilataverunt "$ Ἐν super me os 
suum, libera et aperta voce mortem inclamantes : 
Crucifige, crucifige eum (Luc. xxur). Etinipsa morte 
dixerunt : Euge, euge, beneestnobis ; viderunt oculi 
nostri de te quod voluimus, quod desiderabamus. 
Vel, dixerunt insultando, euge, euge. [Aug.] Vox ir- 
visoria est etinsultatoria ; jam viderunt oculi nostri fa- 
cta tua, et mirabilia tua. Hic est Christus, et si ipse 
est Christus rex Israel, descendat decruce, et credi- 
mus ei (Matth. xxvi). 


Vzns. 25. — « Vidisti, Domine, ne sileas; Domine, 
« ne discedas a me. » 


Vidisti. Quasi dicat illi ita : [6]. int.] Sed, o tu 
Domine, vidisti, obedientiam meam et iniquitatem 
illorum. [Cassiod.] Hoc dicitur, quando in memoriam 
revocare volumus aliquid. Ac si diceret : Vidisti 
quam crudeles sunt illi, et quam patiens ego. Et 
ideo ne sileas, [Aug.| id est ne differas dare sen- 
tentiam, [Hier.] sed judicia ; Domine , ne discedas 
a me, in passione, sed, o 

Vrns. 26. — « Exsurge et intende judicio meo ; 
« Deus meus, et Dominus meus, in causam meam. » 


Domine, [Cassiod., Gl. int.] qui videris jacere, ex- 
surge ad reddendum mihi et adversariis, e£ intende 
judicium, vel judicio, meum, vel meo, |Alcuin.] red- 
dendo mihi nomen, quod est super omne nomen, ut 
ego intensus sum, et merito intende in causam meam 
[Aug.] passionis scilicet et mortis, seilicet. quod 
pro redemptione humani generis patior et morior. 
Tu dico, intende, qui es Deus meus et Dominus 
meus, vel ex persona membrorum dicit : Domine 
ne discedas a me, donec veniat judicium, sicut 
promisisti mihi: Ecce ego vobiscum sum usque ad 
consummationem seculi (Matth. xxvi). Sed exsur- 
ge, Domine, in auxilium meum, et ad remuneran- 
dum. Et intende judicio meo, quod tribulatus sum, 
quod laboribus et doloribus cruciatus sum. Sed 
quia et ista multa mali patiuntur, addit, intende in 
causam meam, pro qua patior. Poena enim similis 


persequuntur ; e£. om supergaudeant mihi, [Cas- 
siod.] id est magis defleant quam gaudeant implesse 
mata sua. 


Vrns. 28. — « Non dicant in cordibus suis. 
« Euge, euge anima nostre ; nec dicant : Devora- 
« bimus eum. » 


Non dicant in. cordibus suis, [Gl. int.] et si in 
ore : euge, euge, est anima nostre, |Aug.] id est 
bene est nobis, quia fecimus quod voluimus. Sen- 
sus talis est : Ostende eis quia nihil fecerunt, et ut 
non gaudeant, »ec dicant : devorabimus eum, [Gl. 
int.] ut non resurgeret, sed potius 


VEns. 29. — « Erubescant et revereantur simul 
« qui gratulantur malis meis. » 


Erubescant in clarificatione resurrectionis meae 
et revereantur, id est simul omnes timeant pcenas 
qui gratulantur malis meis, [Hier.] non solum fa- 
cientes. Vel de membris, vel in membris hoc dicit, 
non dicant : et agit de persecutoribus Ecclesie, ut 
sunt Judai et gentes, quasi dicat, non gaudeant ; 
et ut hoc sit, ne dicant, devorabimus eum, vel, ab- 
sorbebimus eum. [Aug.] Justum devorant illi qui 
sunt;incorporati malis. Sicut enim illi reviviscunt 
quos mactat vel manducat Petrus, ita illi absor- 
bentur, qui in. corpus malorum transformantur. 
Erubescant. Quasi dicat : illi non dicant hoc, sed 
potius erubescant de peccatis ut nos absorbeamus 
eos, ut Israel absorpsit vitulum comminutum, 
quem Aaron in ignem conílavit. Moyses vero de 
monte descendens in ignem misit, et confudit for- 
mam, et deinde comminuit, et misit in aquam, εἰ 
dedit populo bibere (Exod. xxxu). Quo significatur 

|f corpus impiorum (72) cujus maliti& characterem 
sancti praedicatores confundant igne cclesti, et per 
aquam baptismi mundatum in societatem Ecclesic 
trajiciunt. Quod ut fiat hic precatur dicens : Erube- 
scant. [Cassiod.] Qui érubescit actus suos, propria 
:zstimatione damnat, sed quia potest erubescere qui 
non habet reverentiam, ideo addit: et revereantur 
simul, ut conversionem notet, quia reverentia est 
limor Domini cum amore. Et quos erubescere ve- 
lit, addit, qui gratulantur malis meis. Deinde quod 
dixerat evidentius determinat dicens : 


VEns. 30. — « Induantur confusione et reveren- 


est sceleratis οἱ bonis, sed non causa ; martyrem D , (ja, qui maligna loquuntur super me. » 


facit itaque non poena, sed causa. Ideo 


VEns. 27. — « Judicia me secundum juslitiam 
« tuam, Domine Deus meus ; et non supergau- 
« deant mihi. » 


Domine, judica me, [Gl. int., Aug.] quem illi ju- 
dicant injuste, non secundum pcenam, sed secundum 
justitiam tuam, quam mihi dedisti. Vel, meam, 
que in me est. Hzc est causa mea, [Aug.] judica, 
dico, o Domine, tu quies Deus meus, et secundum 
hoe me judicia, scilicet quo tu es Deus meus. [6]. 
int.] Dico ut me judices secundum justitiam tuam, 


(72) Ex Isidor., in cap. Exod xxxit. 


Induantur plene confusione, vel pudore, [Cas- 
siod.] quasi cilicia poenitenti: et veste lugubri et 
reverentia : pudor est contra audaciam quam ha- 
buerunt furentes; reverentia, contra impudentiam 
falsitatis. Hoc debent habere, ut his illa curent. 
Vel in malo potest accipi, induantur, quasi dicat, 
erubeseant hie ad salutem ; et. revereantur. Quod 
si noluerint, [Hier.] 'induantur tandem in inferno 
confusione mala ; et reverentia, illi scilicet, qui 
maligna, vel magna, id est superba, loquuntur 
super me. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXIV. 


358 


Vrns. 34. — « Exsultent et letentur qui volunt A tatem locutionis Latinz lezendum fortiorum eorum. 


» justitiam meam, et dicant : Semper magnificetur 
» Dominus, qui volunt pacem servi ejus. » 


Exultent [Cassiod.| In spe magna fidelium finit, 
sicut alii psalmi de passione. Quasi dieat : Illi 
erubescant et confundantur, exsultent autem et la- 
tentur qui volunt non suam justitiam statuere. [Gl. 
int.] sed justitiam meam imitari et qui ex ea volunt 
pacem servi ejus, [Hier.] id est Christi, [6]. int.| id 
est pacem meam, quam veni mittere in terram ad 
Deum et ad proximum; et exsultantes dicant : 
Semper magnificetur Dominus, id est ita usque in 
finem seculi magnificetur, sicut jam est magnifica- 
tus in conversione quorumdam. Multum distat 
inter hos ltantes et prcedietos. Illi enim maledi- 
cunb: Euge, euge anims sue, [Cassiod.] qui lIzx- 
titia cito fugit; isti vero non anim: sus hoc di- 
cunt, sed vota ad Deum convertunt, et in ejus 
laudibus, non in se, suam letitiam ponunt, qua est 
perpetua. 

ΥΈΒΒ. 32. — « Et lingua mea meditabitur justi- 
» tiam tuam, tota die laudem tuam. » 

Et lingua. Quasi dicat : Confitebor, laudabo, et 
lingua mea meditabitur justitiam tuam : meditatio 
cordis est non lingue, sed ita Christi vox consonat 
cordi, ut quod est cordis detur ori, cum ait, lin- 
gua mea meditabitur justitiam tuam. Lingua ejus 
meditata est justitiam Dei, [Cassiod.| quando No- 
vum Testamentum populis prxdicavit. Et ἐοία die 
laudem tuam, [Aug.| quia in omnibus verbis et 
factis Deum laudavit. Tota die enim laudat qui 
bene omnia agit. Non desinit laudare qui non desinit 
bene agere; non desinit bene agere qui non desinit 
justus esse. Omnia ergo bona age, et Dominum 
laudasti tota die Vel lingua interior, [Hier.| sci- 
licet lingua mentis et non corporis; mea, id est 
meorum fidelium, dixit Christus, meditabitur justi- 
titiam tuam. Undealibi : Lex tua meditatio mea est. 
[Aleuin.] Vel lingua, Christi accipiuntur pradica- 
lores, per quos alios docet. Quasi dieat : Ποὺ fiat 
quod dixi, et lingua mea meditabitur justitiam tuam, 
id est praedicatores mei ex studio annuntiabunt te 
justum, qui promissa implesti; et tota die laudem 
tuam, id est omnia annuntiabunt universaliter in 
quibus laudandus es. 


COLLATIO IN PSALMUM XXXIV : « JUDICA, DOMINE, 
NOGENTES ME. » 


Vzns. 3. — Effunde frameam. Ferme omnes 
prater Hieronymum vertunt lanceam. Non alio qui- 
dem declinat sensus, et framea est lancea. Poterant 
igitur patres suos sequi. Translatio ad Campensem, 
habet stringe mucronem; et Nebiensis, arma ca- 
pesce. 


Vrns. 8. — Ecxprobraverunt animam meam. Hie- 
ronymus cum aliis, foderunt anim mec. Sed *zn 
HAPHAR ambiguum est, ut constat etiam ex eodem 
psalmo, versu 5, etiam si sit ibi neutrum. Senten- 
lia tamen hie non est aliena, nec obest si LXX 
aclive acceperunt 35r HAPHERU. 


Vrns. 2. — Eripiens inopem de manu fortiorum 
?jus. Faber et Caecus contendunt propter commodi- 


D 


Verum jam admonuimus ecclesiasticum. ritum re- 
cepisse in aliquibus Gracanieam forman, ut est 
illud I Corinth. xmr: Major horum est charitas, 
pro major ex his, si Latinis auribus purgatius velis 
loqui, nisi acceperis comparativum loco superlativi , 
quod est usitatum interdum Latinis. Ista erant ne- 
gligenda, ni sugillatores tanquam grande piaculum 
ceuserent. Denique tradit divus Augustinus in psal- 
mum LXxXH, vers. £, quod quandoque interpres 
iransfert locutionem Gracam, qua Latümnis inusitata 
est. 

Vzns. 15. — Ego autem cum mihi molesti essent. 
Hebraicantes Neoteriei, Cum «grotarent, aut egro- 


tantibus ipsis. Vocabulum Heb. 252 BAnaLoTHAM 
potest aceipi propter men, id est m finale, et for- 
mam infinii, sub neutra autem passiva significa- 
tione. Suffragatur Hieronymus juxta Hebr., qui ad 
hune modum reddidit, cum informarer ab eis, et ita 
cum mihi molesti essent, licet altera sententia ha- 
bet sensum conversum. 

Vrgns. 14. — Quasi proximum, quasi fratrem no- 
strum sic complacebam. Hieronymus, quasi ad ami- 
cum, quasi ad [ratrem meum sic ambulabam ; San- 
ctes, sicut pro amico, sicul pro fratre meo ambula- 
bam; Pratensis et interpretes pro Cajetano, quasi 
vel sicut socius, sicut frater meus ambulavi ; Pelli- 
canus, scu£ amicus, sicut frater equum me conver- 
satione mea exhibui ; Munsterus, perinde ac si ami- 
cus, atque ac si frater meus fuisset quilibet eorum, 
sic incessi. In Hebr. sunt tantum quatuor vocabula, 
nonna *5 nN2 ΝΞ BEREA KEAH LI HITHHALACHTI, 
Primum significat amieum, secundum fratrem, ter- 
lium est pronomen prime persone, quod potest 
respicere particulam prz:cedentem, aut sequentem, 
ulümum significat ambulare. Quod recte Interpre- 
tes LXX. acceperunt pro complacere, figurate. Quis 
enim dieitur ambulare in via mandatorum Dei, 
quando sibi ea perplacent : quo tropo s»pius Sceri- 
ptura utitur, tantum movet locutio qua videtur 
inepta, fratrem meum complacebam. Nil tamen in- 
commodi sensit Augustinus in enarratione, qui to- 
ties repetit id lectionis ; videtur enim subaudire 
infinitivum esse, sic, complacebam, id est gaude- 
bam Deo proximum esse, id est propinquare. Ex 
cujus interpretatione, ut habes in Expositione, li- 
quido constat, elidi taxationem Fabri et Caci, 
repudiantium quod dieitur fratrem nostrum, et reci- 
pientium. meum, quod non communicamus aliqua 
propinquitate Patri, quem. Christus hic alloquitur. 
Quod tamen sonat dicendo fratrem. nostrum, non 
aüutem dicendo meum, ob societatem naturz hu- 
mange, qua nobis copulatur. Hoc totum ratiocinium 


corruit, si Auguslni explanationem revolveris , 
preter hoc quod dicitur subaudiri propositionem 
ad. 


Quasi lugens et contristatus. Hebr. pro contrista- 
fus ponunt matrem, EM QN, id est mater. Et quia 
destituuntur casuum  varialione, Hieron., inter- 
pretes pro Cajetano, Pellican, et Nebiensis vertunt 
nominandi casu, quasi lugems mater, intelligendo 
filium. E diverso Sanetes, Pratensis, Campensis re- 
ferunt luctum ad filium, sub accusandi casu, quasi 
lugens matrem, scilicet filius. Et Chaldwus Pa- 
raphrastes, sicut lugens et tristis de matre sua. 
Ob id Munsterus transtulit, juz£a luctum matris, 


quo posset utrolibet accipi. Interpretes lege- 
runt IM, ZN pro DN EM, quandoquidem nulla 


est prorsus distinctio litterarum, et potest hoc. aut 
illud legi citra punetationem. Et dixerunt, e£ con- 
(ristatus, non curantes magis ad verbum reddere, 
cum contristatione humiliabar. Sanctes pro contri- 
stato ponit pullatum; interpres pro Cajelano, 
atrum; Pratensis, nigerrimum, Interpretes secuti 
sunt metaphoram, cum nigritudo symbolum sit tri- 


359 


stis. Unde Hieronymus dixit, fristis; et Munste- 
rus, macstus. 


Vrns. 18. — Et adversum me latati sunt. Hieron. 
in infirmitate seu adversa valetudine mea ; ut vult 
Munsterus, Sanctes, et Pellican. im claudicatione 


mea; Pratensis, cum. attritus essem. vox TZELA 
Hebraice notat nonnunquam latus et costam, ut ha- 
betur, Gen. rr, de costa. Adze; alias vero, fractu- 
ram, plagam, claudicationem. Igitur, adversus latus 
" €» mewn, non dissonat ab eo quod est adversum 
me. Nec etiam ali:e versiones longe sunt. 


Vgns. 15. — Gongregata sunt adversum me flagel- 
la. Quod vertunt Hieron, et interpretes pro Caje- 
tano, pro [lagellis percutientes nihil interest ad sen- 
sum, quem Sanctis translatio convertit, congrega- 
verunt se adversum me percussi ; Pratensis et Pelli- 
canus claudi; Munsterus, abjectt; Chaldeeus, impii. 
ἘΣ wECHIM inelinatur a radice. ΠῺΣ NacHA, id est 
percussit, debilitavit Eoque interpretes recte sen- 
sum expresserunt. 


Vzns. 16.— Dissipati sunt nec compuncti. Hier., 
scindentes, et non tacentes. Cui satis accedunt pro 
Cajetano interpretes, sciderunt et mom tacuerunt. 
Sic et Pellicanus, Munsterus, distenderunt os suum, 
et non tacuerunt. Cui accinit Sanetes, cachinnave- 
runt et nom lacucrunt. Pratensis, aperuerunt et 
Heb. y? Quana, significat scidit, rupit, aperuit. Et 
metaphorice, teste Sanete ex rabi David, cachinna- 
fus est, ae si loquacitate carnem seinderet. Juxta 
germanam significantiam acceperunt LXX et neu- 
raliter. Secundam vero particulam, metaphorice, 


sicut alii, sepe solent ipsam vertere "27 x5 Lo 
pAMU, non tacuerunt. Judzi enim. multis angustiis 
attriti, non cessant. blasphemare, nec ullis flagellis 
compunguntur. Silentium autem in corde, compun- 
etio est. 


Tentaverunt ime, subsannaverunt me subsanna- 
lione. Hier., im simulatione verborum fictorum; 
Pellicanus, cum simulatoribus deridentium coctio- 
nem ; Pratensis, cum simulatoribus derisionum es- 
culentorum; Sanetes, cum impiis subsannatoribus, 
qui indulgent ventri; Munsterus, cum assentatori- 
bus erant garruli subsannatores; interpretes pro 
Cajetano, blanditiis derisionem vaniloquii. Hebrzus 


habet, 53723 "Ay? ΔΖ BEANPHE LAAGE MAOG. Pri- 
mum vocabulum significat simulare et personas ac- 
cipere, quod maxime quadrat Seribis Phariscis et 
Herodianis, Christum Dominum tentantibus, Matth. 
xxt, ut caperent eum in sermone : Magister, scimus 
quia verax es, et viam Dei in veritale doces, et 
non est tibi cura de aliquo, non enim respicis per- 
sonam hominum, ete. Ac videntur legisse Inter- 
pretes LXX, *zzrni3, BEAHANPHI, id est cum simula- 
toribus seu hipocritis meis. Clarius tamen extule- 
runt sub verbo, tentaverunt me. Duo alia voeabula 
extra omnem controversiam significant subsannatio- 
nem, licet ultimum etiam quiedam alia notet. Non 
erat igitur ut isti novatores lectionem Latinam labe- 
factarent, si tamen eo animo secus verlerant, in 
preesenti versu, ad id, dissipati sunt nec compuncti. 
Mirum quod blaterant Faber et Czecus adversus 
LXX, (qui tamen, attestante Hier. prefato in libros 
Paralipomenon, Spiritu saneto pleni fuerunt) eos in- 
simulantes magne temeritatis, qui audaciuscule 
everterunt sensum Spiritus saneti, et suum reddide- 
runt. « Quomodo enim, inquiunt, si dissipat? sunt, 
continuo subnectitur, nom compuncti tentaverunt 
me, subsannaverunt me subsannatione, frendue- 
runt super me dentibus suis? Antecedentia enim et 
frequentia adversantur. » Frigida est haee ratiocina- 
tio, quandoquidem in verbis prophetarum familiare 


PETRI LOMBARDI. 


360 
À est proeteritum accipere loco futuri, ut est illud quod 
sequitur, tanquam eausa vindiet», Tentaverunt 
me, etc. Expositio enim Magistri ostendit eorum tela 


nulla esse, simul et Hieron. Dissipati sunt, inquit, 
a vinculo charitatis. 


Vzns. 17. — Domine, quando aspicies ? Ut sit ora- 
tio tribulati tempus przstolantis, quo desiderat 
citius liberari. Hebr. habent ΠῺΣ cawwaH, id est 
quantum vel quandiu, aut quando aspicies, sicque 
respiceret magnitudinem irrisionum et persecutio- 
num, quas afflietus requireret aut finem accipere, 
aut sallem imminui. Et utrumque apte refertur ad 
personam Christi hominis, Judseorum blasphemias 
exsecranlis, et eorum perditionem commiserantis, 
nihilominus justam vindietam expetentis. Et cum 
voeula Hebraica sit anceps, non debuit Faber edi- 
tioni nostrze oblatrare. 


20. — Quoniam mihi quidem pacifice loqueban- 

D tur. Negationem habent Hebr. quz facit oppositum 
sensum, nempe, nom pacem loquentur : et quem 
reddidit Hier., juxta Hebr. Sed non dubito quin LXX 


legerint, LI Ὁ pro No ro, prius autem significat 
mili, sicut Job xut. Hebr. legunt negationem, 707 
sperabo; et nos legimus ipsi, vel in ipso sperabo. 
At insultant Faber et Czecus, qui fit ut pacem  lo- 
quantur, et continuo subnectatur, dilataverunt su- 
per me os suum, et dirzerunt : Vah, vah, viderunt 
oculi nostri. Ista sunt. verba odii, non pacis. Com- 
mentarius diluit plenissime istam questionem. 


In iracundia terre loquentes. Hier. et Nebiensis, 
in rapina. Alii vertunt, super mansuetos seu humi- 
les terra, etc. Polysemasia particule y3* nEGA, aut 
ya^ parit varietatem. 

TT 


Vgns. 24. — Viderunt oculi nostri. Nescio quod 
moverit interpretes pro Cajetano, ut verterent, vide- 
runt oculos nostros, per accusativum. Et id non 
solum, sed ipse Cajetanus in sua Expositione secu- 
tus est. Omnes autem alii transferunt per nominandi 
casum , juxta intelligentiam in commentario tradi- 
tam. 


Vrgns. 24. — Judica me secundum justitiam 
fuam. Vel hic Faber errat toto ccelo. Ex Hebr. in- 
quit, non tuam, sed meam dicitur. Nam Hebr. legi- 
tur ΡΤ 3 CETZIDQUECA secundam justitiam tuam, 


sicque reddit Hieron. Fuit ille falsus mendoso co- 
dice. 


C 


Vrns. 25. — Bis legimus, Euge euge, sicut versu 
94 codex Fabri in versione Hier. habet repetitum ; 
noster semel duntaxat, quemadmodum nunc legimus 
in Hebr. Potuerunt haud absone LXX iterare ad 
emphasim. Faber et Cceeus contendunt debere diei 
vah, vah, propter evangelicum contextum, quia euge 
est interjectio gaudentis ubi vah est insultantis. Non 
intellexerunt autem voculam Hebraicam ΠΝ AH du- 
pliciter aceipi. Quod si a fronte accesserit he, i, h, 
aspiratio Lenuis, sic, ΠΝΠ HEAH, plerumque accipi- 
tur pro euge, quemadmodum in Hebr. legimus hoc 
loco. 


Vrns. 34. — Semper magnificetur Dominus, qui 
volunt pacem servi ejus. Hebr. qui vult pacem ser- 
vi ejus, ut referatur ad Patrem, cujus fuit benepla- 
citum salvare Christum suum. Frequenter admo- 
nuimus affinitatem vocularum in eausa esse ut nu- 
merus nunc hic nune ille inveniatur. Nam *YEnn 
et, vEnn tantum differunt per iod a fine. Et prius 


potest esse plurale, alterum est singulare. Hoc ita 
puaetatur VETY3 HEHAPHETZ. Illud sie, *vxze nàBa- 
PHETZE. AED MAE S 


361 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXV. 


362 


PSALMUS XXXV. 


PSALMI TITULUS : IN FINEM SERVO DOMINI, PSALMUS Α noluit vere invenire et odisse. Multi enim inquirunt 


DAVID. » 


Dixit injustus. Titulus : In. finem servo. Domini, 
psalmus David. [Alcuin.] Psalmus iste agit de errore 
quorumdam dicentium omnia mala esse ex vitio na- 
turz et creationis nostra ; bona vero esse ex libero 
arbitrio. Quod destruit hic Propheta, dicens mala 
omnia esse ex nobis, bona vero a Deo per gratiam. 
Unde et in titulo recte servus Domini dicitur fidelis, 
qui in hoc psalmo loquitur, quia bona ἃ Deo, mala 
sibi attribuit. Et est psalmus iste tendens in finem 
attribuit David, id est fideli alicui, qui loquitur in 
hoc psalmo, servo Domini, scilicet de Deo recte 
sentienti, quia bona Deo, mala sibi attribuit. [Cas- 
siod.] Vel per David, hie intelligitur Christus, quo 
dicitur servus Domini, id est usquequam Patri obe- 
diens. Cui etiam verba psalmi hujus conveniunt. Et 
est psalmus iste tendens in finem. Attribuitur David, 
id est Christo servo Domini, id est Deo Patri usque- 
quam obedienti. Intentio. Monet ut mala nobis, bona 
Deo attribuamus. Modus. Bipartitus est psalmus. 
[Aleuin.| Primo asserit mala esse ex homine. Se- 
cundo, dicit bona esse a Deo per misericordiam ibi, 
Dominus in c&lo, etc. [Cassiod.] Et notandum quod 
sunt duo genera peccantium, quia vel ex infirmitate 
carnis non possunt sequi Jussa legis. Unde in libro 
Sapientize dicitur : Corpus quod corrumpitur, aggra- 
vat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum 
multa cogitantem (Sap. 1x). Vel blasphemi sunt, 
scilicet qui ex voluntate et libere peccant, quasi 
dicat, hzec Deus non curet. Inde, id est de talibus 
est quod dicit psalmus. 

VEns. 1 — « Dixit injustus. ut delinquat in se- 
« metipso : non est timor Dei ante oculos ejus. » 

Dixit injustus, etc. [Aug.] Et est hic descriptio viri 
iniqui. Quasi dicat : [njustus, id est genus iniquo- 
rum, dizit, id est deliberavit, in semetipso, scilicet, 
apud se et non in publico ; quasi dicat, proposuit 
in se ubi homo non videt. Quid ? u£ derelinquat, id 
est libere peccet. Dico in semetipso, ubi si Deus 
videtnon curat, quia non est timor Domini ante ocu- 
los ejus : homines timent ne publice profiteantur 
iniquitatem. Deum non timent, quasi dicat, Deus 
non requirat, vel curet. Vel ita junge, injustus dixit, 
etc. Ut delinquat. Unde hoc ei? quia non est timor 
Domini ante oculos ejus. 


VEns. 2. — « Quoniam dolose egit in cons- 
« pectu ejus, «ut inveniatur iniquitas ejus ad 
« odium. » 


Quoniam in conspectu ejus, [Aug.] scilicet Dei, 
eujus timor non est ante oculos ejus ; dolose egit, id 
est in corde suo egit dolose, quia non nescit, imo 
scit, Deum esse ibi, id est in corde videre, et tamen 
malum vult ; in hoc dolose agit, u£ inveniret iniqui- 
tatem suam et odisset. Alia littera, id est de hoc do- 
lose egit, quod iniquitatem suam cum dolo quaerens, 


PATROL. CXCI. 


iniquitates suas, sed cum dolo, nolentes eas vere 
invenire et odisse : qui cum eas agnoscunt, non 
dimittunt, sed defendunt. Quod si sincere quare - 
rent, invenirent et odirent. Latet ergo illos vere, sed 
nolentes contra se faciunt, nolentes vere intelligere, 
cum tamen quzrant nec excusentur de ignorantia. 

Aliterabilloloco quoniam dolose, etc.,quasi dicat : 
[Cassiod]. Nonest timor, quoniam dolose egit in 
conspectu ejus, scilicet Dei, id est noluit studere legi 
Dei, ut inveniatur iniquitas ejus ad odium, id est 
ut per eam legem inveniret iniquitatem suam et 
odiret, quasi per ignorantiam excusari possit. Ali- 
ter totum; quasi dicat : Dicunt mali se delinquere, 
vel fato vel constellatone vel necessitate provi- 

Β dentis ; [Aleuin.] sed potius dizit, id est delibera- 
vit in semetipso, id est ex propria voluntate, nihil 
eum impulit, u£ delinguat, id est ut derelinquat ad 
id quod creatus est. Et per hoc est injustus, οἱ sic 
patet quod 2on est timor Dei, actu, ante oculos ejus, 
id est ante eum, qui timor omnibus imminet, quia 
omnes fatentur Deum timere, sed in actu non osten- 
dunt. Non est timor Dei ante oculos ejus, quoniam 
dolose egit, id est carni obedit non Deo, cum aliud 
ratio insinuet quod est im conspectu ejus, scilicet 
Dei, quasi dicat, quod videt Deus, et si non alius. 
Vel, in conspectu ejus, scilicet injusti, quasi dicat 
quod videt ipse injustus, a Deoscit ; μὲ inveniatur, 
ab ipso eodem iniquitas ejus ad odium, id est quod 
iniquitas sua habenda est odio apud Deum et omnes 
bonos, non odivit tamen eam. 

Vrns. 3. — « Verba oris ejus iniquitas et. dolus ; 
« noluit intelligere ut bene ageret. » 

Verba oris ejus. [Alcuin.] Hie ostendit per partes 
iniquitatem, scilicet in verbis, in cogitationibus, 
in operibus malis. Et hoc est, verba Oris ejus, sunt 
iniquitas et dolus, id est iniqua et dolosa, vel aperte 
mala. Vel si bona cum dolo, cogitatio quoque ejus 
cum posset esse bona de bonis, est de iniquis. Et hoc 
est, noluit intelligere, non nego eum posse, sed dico 
nolle, quid ? u£ bene ageret. Non dico eum nolle in- 
telligere quod non potuit, sed quod potuit. Et ita 
pernieiosius agit contra seipsum, qui quod potest 
intelligere, non vult. [Aug.] Sunt enim quadam et 
quz si volunt intelligere homines non possunt, ut in 
principio erat Verbum (Joan. 1), sed si non potuit in- 

D telligere "2 "€ in principio erat Verbum potuit, tamen 
intelligere ut bene ageret, sed noluit et. ita veniam 
non habet. [Cassiod.| Imprudenti:e. enim aliquando 
datur venia, voluntati male semper pena. Noluit 
intelligere, sed potius 

Vrns. 4. — « Iniquitatem meditatus est in cubili 
« suo ; astitit omni vite non bonz, malitiam autem 
« non odivit. » 

Iniquitatem meditatus est in. cubili suo, [Aug.] id 
est in corde, in quo sibi complacet, in quo mundo, 


12 


363 


PETRI LOMBARDI 


354 


id est si mundum esset, quiesceret. Ubi praecipit À sunt serutabilia. Et licet hos erigas, alios reprobes 


Dominus orare, clauso ostio mentis importunis co- 
gitationibus (Ma£th, v1), ut scilicet nihil extrinsecum 
a Deo petamus : quod si petimus, ostium cordis 
patet, turba malarum cogitationum videt atque sub- 
intrat. Unde Salomon : Musce morientes perdunt 
suavitatem unguenti. (Eccle. x, 4), id estimportunae 
cogitationes sibi succedentes exterminant dulcedinem 
purz orationis. Hane turbam amovit Dominus, 
quando filiam archisynagogi in domo suscitavit 
(Matth. xix). Et Moses legem aecepturus, et cum Do- 
mino locuturus, relictis turbis in inferioribus montis, 
verticem ascendit (Exod. xix). Isboseth quoque filius 
Saulis ab hostibus, ancilla ostiaria non bene custo- 
diente ostium, occisus est (II Reg. 1v). [Aug.] Hoc 
esl ergo hie, in cubili suo, quod supra dixit, in se- 
metipso, id est in corde,ubi velut in eubili quiescunt 
mundo corde. Si ergo extra est tumultus, vel, id est 
saltem, in cubili sit quies, quae erit, si sit ibi bona 
eonjux, seilicet Dei sapientia, et pura conscientia : 
quod si ibi sit mala uxor, nec ibi est. quies, et ita 
nusquam. Sunt namque tria quz non sinunt hominem 
in domo quiescere, scilicet. fumus, stilicidium et 
mala uxor. Fumus, sunt peccata, qua ex coneupi- 
scentia nata mentem obtenebrant ; stillicidium, pec- 
cata qu:e aliunde profluunt ; mala conjux, est sa- 
pientia carnis, qu:e inimica est Deo ; vel mala con- 
scientia, quz» rationi repugnat. Si quem ergo sua 
vel aliena inquielaverint vitia, confugiat ad cubile, 
ibique si bonam receperit conjugem, quiescet; si 
malam, turbatur amplius. stitit. Quasi dicat ; 
Mala sunt verba, et cogitationes, et etiam opera sunt 
mala. Et hoc est, astitit, quasi dicat, eum studio et 
mora, seilicet perseveranter omni vie mom bone 
[Aug.] id est. pronus fuit iniqua operari, malitiam 
autem non odivit, sed dilexit. Ecce summa mali. Qui 
enim non potest penitus carere malitia, debet vel, 
id est saltem odisse, quam quidem Deus odit, ut 
mente serviat legi Dei: quod iste non fecit qui in- 
venit et scivit esse mala, sed tamen non odivit. 


PAns. m. VEns. 5. — Domine, in colo miseri- 


cordia tua , et veritas tua usque ad nubes. » 


Domine,in c&lo misericordia tua. | Acuin.] Hic est 
secunda pars, ubi dicit bona esse a Deo per miseri- 
cordiam. Quasi dicat : Mala sunt ex homine, sed 
bona sunt ex Dei misericordia. Et hoc est, sed, o 
Domine in ccelo, id est in iis qui sunt ccelum, id. est 
arcana scientes, est misericordia tua, et quod ipsi 
iidem sunt nubes, esta te. Et. hoc est, e£ viritas tua 
venit usque ad nubes. [Aug.] Nubes sunt doctores. 

VgRs. 6 — « Justitia tua sieut montes Dei ; judicia 
« tua abyssus mulla. » 


Justitia tua sicut montes Dei, id est jusli tul, 
qui sunt montes Dei spirituales, comparantur mon- 
libus realibus, [Aug] quia luce veri solis ante alios 
illustrantur. [Hier., Aleuin.] Et sieut. hos elegis qui 
sunt montes et nubes, ita alios reprobas et ila 7u- 
dicia tua, scilicet quod horum misereris, et hos 
exe:xcas, sunt abyssus multa, id est nulli penitus 


tamen utrosque salvas. Et hoc est : 


VEns. 7. — « Homines et jumenta salvabis, Do- 
« mine, quemadmodum multiplieasti misericordiam 
« tuam, Deus. » 


liomines et j umenta, id est electos et reprobos 
salvabis Domine, [Alcuin.] hos corporaliter tantum, 
scilicet reprobos; illos etiam spiritualiter, id est, 
electos, in quo magna apparet misericordia. Unde 
admirando dicit, quemadmodum, etc. Aliter junge 
litteram, [Cassiod.] ibi homznes, judicia tua sunt in- 
comprehensibilia, quia homines, [Hier.] id est ra- 
tionabiles ; e£ jumenta,id est irrationabiles salvabis, 
Domine. Non mutatur sensus. Salvabis quemadmo- 
dum multiplicasti misericordiam | tuam Deus. 
Seeundum hane lectionem 510 procede in sequentem 
versum, quasi dicat : Homines et jumenta salvabis, 
sed preter jumenta, id est preter salutem. tempo- 
ralem, quie jumentis, id est reprobis datur. Filii 
hominum, etc. 


Aliter totum ab illo loeo, Domine, in calo. [Aug.] 
Quasi dicat : Mala sunt ab homine, sed bona et spiri 
tualia et temporalia sunt a Deo.De spiritualibus docet 
primo, post de temporalibus. Et hoc est, mala ab 
homine, sed, o Domine, misericordia tua, scilicet 
quam sanetis das, est in calo, id est coelestis, non 
lerrena, ut ista temporalis, quee communis est bonis 
et malis. Sed quomodo homo agnosceret misericor- 
diam celestem nisi ei Deus nuntiaret ? Nuntiat vero 


G missa veritate usque ad nubes. Et hoc est, veriías 


lua, venit usque ad mubes, id est praedicatores, per 
quos tonat Deus comminationibus, coruscat mira- 
culis, pluit doctrinis. Et ideo recte dicuntur nubes. 
Unde: Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi co- 
lumba ad fenestras suas ? (Isa. ix.) Et alibi : Manda- 
bo nubibus meis me pluant super eam imbrem 
(Isa. v). Et est sensus : Veritas tua usque ad nubes 
venit, id est veritatem tuam nubibus, et per nubes 
omnibus aliis presstas, per quam coclestem miseri- 
cordiam tuam intelligant. Et ipsi iidem nubes qui 
sunt justitia tua, id est per justitiam tuam, qua im- 
plentur. Sunt montes Dei, non szeculi. Montes szculi 
sunt, ' Arius, Maximianus, Donatus, Sabellius et 
alii hzretiei per quos unusquisque ducens navem, 
naufragium faceret. Et bene doctores etiam montes 
dicuntur, quos prius sol justitie, id est Christus, 
luce sapientie vestit, que post de eis, et si non ab 
eis, ab infima vallium, id est in inferiorum corda 
descendit. Ideo dico de eis, et si non ab eis; mi- 
nistri enim sunt doctrine, non auctores, sed illu- 
minati per justitiam fiunt montes, et per judicia tua, 
fiunt alii abyssus, id est profundi in peccatis, et est 
hz:c abyssus multa, quia isti tales sunt multi, mon- 
ies vero pauci. Homines. Ostendit supra spiritualia 
bona esse a Deo, hic temporalia esse ab eodem dicit. 
Quasi dicat : Non solum spiritualia, sed etiam tem- 
poraliasunt a Deo, quia, homines et jumenta, id est, 
carnales qui hisc amant, cum jumentis, salvabis 
Domine, sicut jumenta temporaliter tantum. Quasi 


365 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXV. 


366 


dicat : Qui utrosque fecit, utrosque temporaliter sal- A lumine tuo, id est per Christum, [Hier.] qui est lu- 


vat, quia et temporalia sunt a Deo, qu: eis commu- 
niter dat, et dicit homines carnales tantum. Jumenta, 
accipit ad litteram, salvabis quemadmodum multi- 
plicasti miserieordiam tuam, Deus. 

VEns. 8. — « Fili autem hominum in tegmine 
« alarum tuarum, sperabunt in te. » 

Filii autem hominum. [Aug.] Quasi dicat: Homi- 
nes, scilicet carnales, salvabis corporaliter tantum, 
cum jumentis, sed filii hominum, id est boni, spera- 
bunt, id est supra homines dicuntur, qui sunt secun- 
dum Adam, id est qui portant imaginem veteris ho- 
minis : hic filii hominum dicuntur, qui sunt secundum 
Christum, id est qui imaginem Christi portant. Ta- 
men fili hominum, generaliter homines dicuntur, 
in tegmine alarum tuarum, [Aug.] a simili avis hoc 
dicit. Et dieit alas. [Hier.] Vetus et Novum Testa- 
mentum. Et est, in tegmine alarum tuarum, [Gl. int.] 
id est in protectione Veteris et Novi Testamenti, 
sperabunt futura bona, cum illi qui sunt secundum 
Adam praesentibus gaudeant, hi qui secundum Chri- 
stum supt, sperant misericordiam qui in eclo est, 
per nubes annuntiata. 

Vrns. 9. — « Inebriabuntur ab ubertate domus 
« tuze, et torrente voluptatis tuze potabis eos. » 

Inebriabuntur. |Aug.| A simili loquitur, quia non 
potest res exprimi, sed per hoc simile innuit, ut 
per hoe pleni gratia mentem carnalis affectionis 
perdant, ne suos carnaliter jam. cognoscant patres, 
filios, amicos. Unde Dominus in Evanzelio : Qui non 
oderit patrem et matrem, aut fratres, sive sorores 
propler me, non est me dignus (Malth. x). Et hae 
inebriatio est ab ubertate domus tuc praesentis sci- 
licet Ecclesie. Ef torrente voluptatis tuc, [Cassiod.] 
id est Spiritu saneto, pot£abis eos, [Aug.] quasi dicat : 
Impetus erit grati: et misericordie ad eos inebrian- 
dos. [Alcuin.] Vel torrens voluptatis dicitur voluntas 
Dei in homine, rumpens omnia obstacula. Et est, tor- 
rente voluptatis, etc., id est voluntas tua quasi tor- 
rens in homine omnia rumpet obstacula. Vel, torrens 
voluptatis tuze dicitur sapientia Christi, quia subita 
est et rapida. [Cassiod.] Et est, torrente voluptatis 
tuz, id est sapientia tua potabis eos. Vel de futuro 
potest accipi sic : Inebriabuntur ab ubertate domus 
tui, [Aug.] futur Jerusalem, [Alcuin.]tune enim in 
re ebrii erunt, id est pleni, qui modo sperant. Et, 
torrente voluptatis, id est delectationis, tuse, qua D 
dieitur torrens, non ideo ut sit transitoria beatitudo, 
sed copiosa, polabis eos, et poteris. 

Vzns. 10. — « Quoniam apud te est fons vite, et 
« in lumine tuo videbimus lumen. » 

Quoniam apud te, (Aug.) o Christe, est fons vita, 
id est initium omnis boni, e£ in lumine tuo, o Chris- 
te, videbimus lumen, quia per ejus preedicationem 
videmus nune lumen Patris, et Spiritus sancti. Et 
ideo, praitende misericordiam tuam, ut in hoc sicu- 
lo tutius eatur. Vel ita, ut ad Patrem dirigatur sermo 
ab illo loco, quoniam apud te, quasi dicat : Potabis, 
et vere, quia apud te, o Pater, es£ fons vile, id est 
Christus, qui idem est lumen. Unde sequitur, e/ in 


B 


men de lumine, videbimus lumen, [Aug.] in futuro, 
id est Patrem. Et nota quod idem qui est fons, es- 
lumen : fons quia satiat ; lumen, quia illuminat: In- 
terim autem. 

VEns. 11. — « Prétende misericordiam tuam 
« scientibus te, et justitiam tuam his qui recto sunt 
« corde. » 

Pretende misericordiam tuam scientibus te, rec- 
te credeutibus scilicet, (Aug., Gl. int.) quod bona a 
te, mala a se, e£ justitiam tuam scilicet vitz recti- 
tudinem, his qui recto sunt corde, qui dirigunt se 
ad voluntatem Dei, [Cassiod.] non eam curvant a se 
ut in omnibus, [Aug.] scilicet prosperis et adversis, 
laudent Deum. 

Vrns. 12. — « Non veniat mihi pes superbis, et 
« manus peccatoris non moveat me. » 

Non veniat. |Aug.] Quasi dicat : Spero, inebrior, 
et pro his non veniat mihi pes superbie, [Cassiod.] 
id est superba affectio, qu: est pes quo itur a Deo, 
id est receditur. [Aug.] Hoc est quod in alio psalmo 
dicit : Ab occultis meis munda me (Psal. xvi). Et 
manus, id est impulsio peccatoris, id .est diaboli, 
non moveat me, hoc est quod alibi dicit. Ef ab alie- 
nis parce servo tuo (ibid.). Et ita facit nobis sicut 
iste petit. (Gl. int.) Nam et mala quas a nobis vel a 
diabolo sunt amovet Deus. Et nota rectum ordinem. 
Prius enim dicit : Non veniat superbia ; et post, ma- 
nus peccatoris non moveat me, quia si superbus es, 
cito te movet operatio male suadentis, aliler non 
Ideo timeo non veniat mihi pes superbiz, quia 

Vrns. 13. — « Ibi ceciderunt qui operantur ini- 
« quitatem ; expulsi sunt, eL non poterunt stare. » 

Ibi ceciderunt, [|Aug.] id est in pede superbiz ce- 
ciderunt. [6]. int.] Quasi dicat : De alto, qui ope- 
rantur adhuc iniquitatem, (Aug.) scilicet diabolus et 
primus homo [6]. int.] expulsi sunt a paradiso, dia- 
bolus primo, et postea homo ; nec potuerunt stare vi 
sua. Vel de philosophis potest accipi hoe, sic : [Aug.] 
Ideo non veniat pes, quia, ibi, id est in pede super- 
bie ceciderunt, quia cum cognovissent, non sicut 
Deum glorifieaverunt (Rom. 1), qui operantur ini- 
quitatem, juxta illud : Tradidit illos Deus in deside- 
ria cordis eorum, etc. (Ibid.) Expulsi sunt nec po- 
tuerunt stare, hoc non mutatur. 
"$ $9 COLLATIO IN PSALMUM XXXV : *« DIXIT INJUSTUS. » 

Vzns. 2. — (Quoniam dolose egit in conspectu ejus, 
ut inveniatur iniquitas ejus ad odium. Infinitivus He- 
braieus positus loco gerundivi Lalini, et respon- 
dens ad id quod dietum est, μέ inveniatur, etfecit 
ut possit verti active aut passive NY'29 LiwTzo ad 
inveniendum, id est, ut vertit Hieron., inveniret tni- 
quitatem, scilicet Deus ad odiendum. Pratensis etiam 
verlit aelive. Sanetes quidem activum posuit, et 
addidit de suo, ad alium sensum convertens sic, u£ 
inveniat iniquitatem suam, ut odio habeat bonum. 
Nam propter reciprocum pronomen, necesse erat 
intelligentiam referri ad malitiam peecantis qui sibi 
blanditur de peecato. Apud Hebroos autem hujus- 
modi affixa seu pronomina, juxta quod res expostu- 
lat, possunt facere reciprocationem, aut simplicem 
relationem : quod et fit apud Grecos. Ob idque 


361 PETRI LOMBARDI 368 


Augustinus legit, ut inveniret iniquitatem suam et A x«i uxic7,52:. Munsterus non dissidet a LXX : Quous- 


odisset, secundum quod habes in glossa expositio- 
nem.Grzce enim legilur τοῦ εὑρεῖν τὴν ἀνομίαν αὐτοῦ, 


que, ait, inveniatur iniquitas ejus odio digna. Suc- 
cinit Pellicanus et Campensis paraphrasis. 


PSALMUS XXXVI. 


PSALMI TITULUS : & PSALMUS DAVID. » 

Noli emulari. Titulus Psalmus David. [Alcuin.] 
Psalmus iste tertius est eorum qui per alphabetum 
imperfectum describuntur, et est totus de corre- 
ctione morum. Est enim psalmus iste, quasi vestis 
Christi, et polio corporis ejus, veslis scilicet. quie 
totum corpus ejus operiat prwceptis, et protegat 
contra adversa, et quasi sinu consilii foveat. [Aug.] 
Potio contra infirmos, qui murmurant de flore ma- 
lorum et labore bonorum, quasi omnia casu agan- 
tur, quorum errorem curat psalmus velut salubre 
antidotum, docens omnia, et hee inferiora divina 
providentia gubernari, et non casu agi. Intentio. 
[Aleuin.] Monet ut spreto ruundo Deo adhereamus, 
Modus. Tripartitus est psalmus. [Cassiod.] Primo, 
monet Ecclesia, in cujus persona loquitur Pro- 
pheta, ne quis malignantes imitetur, sed quidquid 
boni speratur, a Domino postuletur, qui profutura 
dat et sterna. Secundo dicit malos super bonos 
invidia torqueri, ibi, observabit peccator. Tertio, 
tractat justum hic nunquam deseri, praemia bono- 
rum et poenas malorum commiscens, cum interje- 
ctis adhortationibus, ibi, junior fui, ete. Dehortans 
ergo Ecclesia ab immutatione malignantium, ait : 

"Vgns. 1. — « Noli &emulariin malignantibus ; ne- 
« que zelaveris facientes iniquitatem. » 

Noli, [6]. int.] o tu infirme, qui hoc soles, &mu- 
lari, [Hier.| id est indignari, in malignantibus [Gl. 
int.] id est in consideratione malignantium, quia 
florent. Neque zelaveris, [Hier.] id est non ames nec 
imiteris facientes iniquitatem, [3l. int.] quia bonos 
premunt. Cur? 

VEns. 2. — « Quoniam tanquam fenum velociter 
« arescent, et quemadmodum olera herbarum cito 
« decident. » 

Quoniam tanquam fenum |Aug., Gl. int.] quod ho- 
die floret, et cras in clibanum mitlitur, velociter 
arescent mali, id est et cito decident mali, e quemad- 
modum olera herbarum vel prati. Alia littera, [Aug.] 
vilia quze non habent altam radicem. Et ideo hieme 


secundum illud : De die autem illo nemo scit, neque 
Filius, neque angelus, neque homo (Matth. xxiv). 
Sed quomodo dicitur Filius nescire, qui omnia novit 
quie Pater ? Ut dieitur dies lzetus, quia lzetos facit, et 
frigus pigrum, quia pigros reddit. Sic dieitur Filius 
nescire vel scire nobis, quibus missus est magister 
quie scire vel nescire nos facit: scit itaque sibi, 
non nobis. [Cassiod.] Aliter per fenum intelliguntur 
nobiles, qui in temporalibus proficiunt facile. Per 
olera qua non hortorum sunt, sed herbarum, id est 
vilissima que per agros sponte nascuntur, intelli- 
guntur mediocres ; sed et illi cito arescent, id est 
nobiles ; et hi, id est mediocres, decident, et hoc 
cur? Quoniam illi qui sunt tanquam fenum id est 
nobiles, velociter arescent, et illi qui sunt quemad- 
modum olera herbarum, id est mediocres, decident. 
Illi ita ; tu vero 

Vrns. 3. — « Spera in Domino, et fac bonitatem ; 
« et inhabita terram, et pasceris in divitiis ejus. » 

Spera in Domino, illi in vanis. [Aug.] Spes enim 
est introitus fidei, initium salutis, [Cassiod.] quia 
per spem intratur ad videndum illud quod eredi- 
tur : et sperare in Deo, initio fidei docemur, ef fac 
bonitatem quia fides sine operibus mortua est, [Aug.] 
illi contra malitiam faciunt ; ef inhabita terram ne 
bona facias extra Ecclesiam, [Aug., Cassiod., Hier.] 
et pasceris usque ad saturitatem et suavitatem in 
diviliis ejus terrae, qui sunt ipse Deus, vel in Seri- 
pturis sacris. Et 

VEns. 4. — « Deleetare in Domino, et dabit tibi 
« petitiones cordis tui. » 

Delectare in Domino. [Aug.] Ecce divitie terre. 
delectare in Domino, scilicet ita ut suavis sit tibi 
ejus delectatio vel recordatio, [Cassiod.] et ut ames 
quem times, spreta mundi jucunditate, ef dabit tibi 
petitiones cordis tui, id est rationis, non carnis. Et 
ut det 

Vrns. 5. — « Revela Domino viam tuam, et spera 
« in eo ; et ipse faciet. » 

Revela Domino viam tuam, [Aug.] id est indica 


virent, zestate arent. Et accipitur pro eodem fenum D ei quid pateris in carnem, id est carnis corruptio- 


et olera, quibus recte comparantur mali, qui hieme 
florent, &state autem arescent. Modo ergo hiems 
est, sestas judicii dies, ubi mali non virentes deci- 
dent, atque arescent, quia non habent radicem in 
alta per charitatem. Econtra alti& radicis arbor per 
charitatem modo est arida, quia nondum apparuit 
quod erimus ; tune gloriosa, quia tunc nos circum- 
vestiet dignitas florum, et ubertas fruetuum locu- 
pletabit. Hoc autem et si longum videatur patienti, 
cito est Deo. Junge ergo te Deo et tibi cito erit. Et 
est dies illa incognita, quia tanquam fur veniet, 


nem, et quod velis inde liberari, e£ spera in eo, et 
ipse qui potest faciet, quasi dicat, et gratia Dei te 
liberabit de corpore mortis hujus. Vel ita ab illo 
loco, spera in Domino, zterna, quz sunt in Domi- 
no. Et ut speres, fac bonitatem, id est bona: que 
ut facias, excole terram. Alia littera, Evam, [Alcuin.] 
scilicet corpus, ne germinet spinas et tribulos. Et sie 
pasceris in divitiis ejus, id est virtutibus ejus. Unde 
non in te, sed in Domino delectare, id est delecte- 
ris : quod si est, dabit tibi petitiones cordis tui, id 
est :wlerna, quiP petit ratio. Hzec quidem przdieta 


369 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXVI. 


370 


justis dico; quod si peccator es, revela Domino A sustinentes autem, [Cassiod., Gl. int.] scilicet qui 


viam tuam, id est confitere peccata. Et sic item, 
spera in eo, id est bona quie sunt in Domino, ef 
ipse faciet, id est dabit. Quid? 

VERs. 6. — « Et educet quasi lumen justitiam 
« tuam ; et judieium tuum tanquam meridiem : sub- 
« ditus esto Domino, et ora eum. » 

Et educet de tenebris seweuli justitiam tuam 
[Cassiod.| id est fidem, quie hie est quasi sub mo- 
dio, quasi lumen, [Aug.] id est ad lucem judicii, 
ubi omnia palam erunt. Modo enim abscondita est 
justitia, id est fides qua juste operaris, quia non- 
dum vides quod credis; ef judicium tuum quod jn- 
dieas et eligis sequi quod non vides, quod modo a 
malis irridetur. Educes tanquam meridiem, non so- 
lum ut lumen, sed ut clarum lumen. Interim vero 
debes hoc facere, scilicet subditus esto Domino, id 
est obedi preceptis ejus, e£ ora eum, donec det pro- 
missa [Cassiod.] Ecce bona regula, ut bona facia- 
mus, et semper rogemus. 


VERS. 7j. — « Noli aemulari in eo qui prospera- 
« tur in via sua, in homine faciente injustitias. » 

Noli. [6]. int.| Hic exponit unde solet nasci indi- 
gnalio. Noli emulari im eo qui prosperatur in via 
sua, [Aug.] et non Dei, in qua tu es. In via pro- 
speratur iste sed in perventione, id est cum ad 
finem pervenerit, erit infelix; tibi justo econtra. 
Et ideo, noli &emulari in eo qui prosperatur, scilicet 
In homine faciente injustitias. Sed tu 

Vrns. 8. — « Desine ab ira, οἱ derelinque furo- 
« rem ; noli emulari ut maligneris. » 

Desine ab. ira, [Aug.] id est ne turbetur oculus 
tuus ira. Vide veritatem,, id est Christum multa 
passum, nunquam prosperatum, nec tamem iratum. 
Ideoque non irascaris de flore malorum, quia inde 
irasci et indignari, est contra Deum murmurare, et 
propeblasphemare; e£ derelinque furorem. |Cassiod.| 
Nota differentiam inter iram, et furorem. lra su- 
bita est, furor diutius durat; sed utraque deserenda 
sunt, per qua» peecatur. [Aug.] Hoc dicitur ei qui 
üdhue infirmus tumet, cur non bona sibi dantur, 
quie etiam mali habent. Et noli eemulari ut maligne- 
ris, id est ut. voluntarie sis malus, imitando eum 
qui maligne faciendo ad tempus floret. Vel ita ab 
illo loeo, noli emulari, quasi dieat, ora eum, et, 
noli autem, aemulari in eo qui prosperatur in via sut, 
id est ne moveat te a perseverantia, prosperitas 
malorum, neque im homine faciente injuslitias, id 
est si faciunt justis iniqua : quod et si tibi ali- 
qua faciunt, desine ab ira, id est ne sis iratus. 
Quod et si grandia faciunt, derelinque furorem, id 
est, ne furiosus sis, presertim, noli emaulari ut 
maligneris, id est, ut eodem modo sis malignus. 


VEns. 9. — Quoniam qui malignantur extermi- 
* nabuntur; sustinentes autem. Dominum ipsi ha- 
* reditabunt terram. » 

Quoniam qui malignantur, G1. int. | id est quimali 
sunt, etsi modo florent, exferminabuntur in futuro, 
id est extra terminos terree viventium damnabuntur ; 


adversa ferunt, et presentia despiciunt, propter 
Dominum, qui non fallit et omnia potest, ipsi μ- 
reditabunt terram viventium,sed quandiu ferendum? 
[Aug.] eito erit quod infirmo diu videtur. Et hoc est : 

Vrns. 10. — « Et adhuc pusillum et non erit pec- 
« cator; et queres locum ejus, et non invenies. » 

Et adhuc , Quasi dicat : Jam sustinuisti, e£ adhuc 
restat pusillum, id est parum. (Gl. int.] Ne ergo 
teedeat te, e£ mon. erit peccator, pro quo gemis, id 
est non erit dominium peccatoris, qui nunc vivit 
pio, id est ad utilitatem pii, quem purgat pusillum, 
est usque ad finem vitie cujusque, quando liberan- 
tur sancti. [Aug.] Post istam tamen vitam parvam, 
nondum eris ubi erunt sancti, quibus dicetur : 
Venite, benedicti Patris mei (Matth. xxv), id est 
non habebis geminam stolam, quam habebunt san- 
cli in resurrectione, sed poteris esse in illa requie, 
in qua dives superbus et sterilis vidit Lazarum ul- 
cerosum et pauperem (Luc. xvi), in qua requie se- 
curus exspecles diem judicii, quando recepto cor- 
pore angelis eequaberis. Sed quomodo Lazarus erat 
in requie, cum nondum esset missa hostia ? [Alcuin.] 
in spe ex toto ; in re, partim, quia nec ignem ma- 
terialem, nec vermen conscienti: corrodenlis sen- 
lüiebat. Et queres. Quasi. dicat. Sie non erit pecca- 
lor, quia quaeres locum ejus et nom invenies, id est 
si quaveres non invenires, [Aug.| quia non habe- 
bit tune usum quem modo habet, eum eo utatur 
Deus ad probandum justum ; flagellum nempe facit 
Deus de malis sibi quo castiget filios. 


Vgns. 11. Mansueti autem  hereditabunt 
« terram ; et deleetabuntur in multitudine pacis. » 

Mansueti autem, [Cassiod.| non quicunque sus- 
tinentes, sed qui patientertolerant, Heereditabuntter- 
ram viventium, et quid ibi eis ? [Aug.] Delectabun- 
tur in multitudine pacis. Maliin exteris delectantur ; 
libi, o juste, omnia pax. 


— κα 


"$ 39 Pans ir. VEns. 12 — « Observabit peccator 
« justum ; et stridebit super eum dentibus suis. » 

Observabit peccator justum. [Cassiod.] Secunda 
pars. Dieto quod boni non debent cemulari malos,sub- 
dit hic malos super bonos invidia torqueri, quod non 
sunt eis similes. Et ideo pudor est eos id est malos 
aemulari, quasi dicat : Tune. pax eis, sed modo est 


D bellum, quia peecator observabit, quasi dicat,oceultis 


insidiis justum, ut eum allieiat. Ideo observabit, 
quia dum videt justum, credit se accusari ab eo ; si 
vero non potest allicere, stridebit super eum denti- 
bus suis, ut furens bellua. | Aug.] Quasi dieat : Quem 
non potest subvertere, conatur occidere. 

irridebit 


Vrns. 13. — « Dominus autem 


« quoniam prospieil quod veniet dies ejus. » 


eum, 


Dominus autem irridebit eum, |Gl. int.] id est ir- 
risibilem videt, et videre facit, Sicut. ergo 
Deus, sieut et nos videntes malos perituros irridea- 


Suos 


mus, [Cassiod.| et praesentes grandis consolatio. est 
ista. De hoe irridebit, quoniam. prospicit, [Aug.] 
quod ipse peecator non videt, quod veniat vide et tu 


311 


PETRI LOMBARDI 


372 


hoc cum Deo, dies ejus quo retribuetur ei. Semper A quia, novit Dominus, homo non potest scire, dies im- 


enim vindicatur in impium, aut hie aut in futuro, 
si se convertit, vindicatur in eum hic, ut in Paulo, 
qui divina voce prostratus resipuit; sinon conver- 
lit se, vindieabitur in eum in futuro. [Aleuin.| Si 
neque blanditiis neque minis aget, poena aggreditur. 
Unde subdit ; 

VEns. 14. — « Gladium evaginaverunt peccatores ; 
« jntenderunt arcum suum. » 

Gladium etiam evaginaverunt peccatores. [Aug.] 
Ecce aperta impugnatio. [Aleuin.| Si vero nec sic 
profieit, insidiatur dolis, quando bene loquendo, 
mala intendit. Et hoc est, intenderunt arcum suum, 
[Aug.] id est, dolos. Eece occulta impugnatio, quae 
sit per insidias: postea reddit singula singulis. (Quasi 
dicat : Arcum suum intenderunt. 

Vrns. 15. — « Ut decipiant pauperem et inopem : 
« ut tricident rectos corde. » 

Ut decipiant pauperem, [6]. int.] qui sibi nonsut- 
ficit, et inopem qui nec habet spem abalio. Gladium 
evaginaverunt u£ trucident rectos corde, [Cassiod.] 
ut martyres, sed 

Vzns. 16. — « Gladius eorum intret in corda ipso- 
« rum; et arcus eorum confringatur. » 

Gladius eorum intret in corda ipsorum unde ve- 
nerat, [Cassiod., Gl. int.| quasi dicat, occidendo in 
corpore, se occiderat in mente, quod non nocet 
sanetis, sed potius dolus eorum fit inanis, ut in 
sequenti dicitur. Gladius eorum intret in. corda ip- 
sorum et sic fit, [Aug.] Tibi enim nocent, o juste 
exira : 510] vero intus, et ila insaniunt quasi eum 
per corpus suum mittat gladium, ut cedat tunicam 
alterius. Ef arcus eorum confringatur, id est insidize 
frustrentur, ne noceant justo, qui et si spolietur 
dieat : 

VEns. 17. — « Melius est modicum justo, super di- 
« vitias peecatorum multas. » 

Melius est modicum justo, etc. Vel ita junge litte- 
ram. Ita impius justo, [6]. int.] tamen Melius esf 
modicum justo quod habet super divitias peccatorum 
multas, id est quia et si modo prospere malis, non 
tamen sic semper erit. [Alcuin.] Et nota quod paulo 
ante de malitia peccatorum et suslinentia bonorun 
egit; hie de divitiis illorum et paupertate horum. 
Vere melius, 

VEns. 18. — « Quoniam brachia peceatorum con- 
« terentur ; confirmat autem justos Dominus. » 

Quoniam brachia, id est potentia peccatorum con- 
terentnr, |Aug.] justos autem confirmat Dominus in 
adversis per spem,per exempla,et maxime per exem- 
plum erucis sue. Crux enim finita est in pena, 
manet in gloria, a locis enim suppliciorum transit 
ad frontes imperatorum. Qui tantum honorem dedit 
suis poenis, quid faciet fidelibus suis ? 

VEns. 19. — « Novit Dominus dies immaculato- 
« rum ; et hireditas eorum in zeternum erit. » 

Novit. |Aug.] Quasi dicat : Quomodo confirmat? 


maculatorum, et si miseri videntur ignaris, scit Deus 
quid eis serviet. Vel novit, [Hier.] id est approbat 
Dominus dies immaculatorum, id est vitam imma- 
culatorum, e£ hereditas eorum, (Gl. int.] que pro 
diebus immaculatis dabitur, n eternum erit. 

VEns. 20. « Non confundetur in tempore malo, 
« et in diebus famis saturabuntur, quia peccatores 
« peribunt. » 

Non confundentur. [Aug.] Confunditur ille qui 
sperat in homine, se, vel alio. Unde : Maledictus 
qui ponit carnem brachium (Jer. xvi). Si in tempore 
malo, id est tribulationis presentis, in qua potius 
gloriantur, ef in diebus famis qui modo sunt quando 
non est plena refectio, et est multa miseria, safura- 


Β buntur in spe, et vere, guia peccatores peribunt 


tantum qui ablatis exterioribus nihil habent intus, 
extra tribulantur et intra. Nam. 

Vzgns. 21. — « Inimiei vero Domini mox ut ho- 
« norificati fuerint et exaltati, deficientes quemad- 
« modum fumus deficient. » 

Inimici Domini vero, [Hier., Gl. int.]id est in veri- 
late, mox ut honorificati fuerint honoribus et poten- 
tia, e£ exalítati gloria deficientes in interiori, et pe- 
nitus ab omni virtute quemadmodum fumus deficient. 
[Aug.] Fumus quanto plus extenditur, tanto plus 
evanescit, ita mali. Nam quanto gradus altior est, 
lanto casus gravior. Velita ab illo loco. No» con- 
fundentur in lempore (Psal. xxiv). Et legitur partim 
de preesenti, partim de futuro, sie non confundentur 
in tempore malo (ibid.),id est futuri judicii. (Cassiod.] 
Et in diebus famis, id est in hac vita, quie est dies 
famis, quando boni esuriunt et sitiunt justitiam 
(Matth. v). Saturabuntur ; per Scripturas οἱ exem- 
pla, et per Domini promissiones. His duobus alia 
duo postea opponit, agens de malis, [Cassiod. | scili- 
cet peccatores peribunt, contra hoc quod dixerat, 
non confundentur, et inimici vero, contra hoc quod 
dixerat, saturabuntur. Sic boni non confundenturin 
futuro, quia peccatores tantum, peribunt in judicio, 
boni saturabuntur hic, sed inimici Domini moz, id 
est, quam statim honorificati fuerint et exaltatidefi- 
cientes, id est, quam statim in altum  conscendunt, 
tam statim a veritate cadunt,nec est in textu u£ (13). 
Ipsi dico, deficientes, ut nec judicium boni remaneat. 
Et hoe quemadmodum fumus, quia quanto plus ele- 
vantur, tanto citius cadunt ut fumus. [Hier.] Vel ita 
ut primus versus, totus de futuro, seeundus de pre- 
sentilegatur,sic : Non confundentur in tempore malo, 
id est judicii, e£ im diebus famis, scilicet quando 
mali esurient, in futuro. saturabuntur. Quia tune, 
peccatores peribunt, et non solum tunc, sed etiam 
interim, inimici Domini mox honorificati, etc. Hoc 
non mutatur. [deo hz:e malis, quia 

Vzns. 22. — « Mutuabitur peccator et non solvet ; 
« justus autem miseretur et tribuet. » 

Mutuabitur peccator et nom solvet. |Aug.] Hic ac- 


73) Griecus tamen innuit, u£, esse de textu ἅμα τὸ δοξασθῆναι αὑτοὺτ- 


313 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXVI. 


314 


cipit corpus et rentem et c:tera, a Deo, et non agit A nuit in senecta uberi, cum in honorabili ctate 


gratias. Vel, mutuabitur peccator, [Cassiod.]id est 
audit verbum Dei, e£ non 'solvet, id estnon reddit 
operibus, quod auditu percepit, quasi, dicat, non 
refert lucrum, [Aug.] Justus autem miseretur et tri- 
buet de his quee accipit a Deo. [Cassiod.] Et nota 
quia prius movetur misericordia erga non habentes 
deinde tribuet. Pr:ecedit ergo misericordia in affectu, 
etlargitas sequitur in effectu. Etideo prius dixit, 
miseretur, et postea tribuet. [Aug.] Semper est ali- 
quid quod det, saltem orationem, ideo miseretur et 
dat, quia scit quod benedicentes Dominum h:redi- 
tabunt terram, et maledicentes disperibunt. Et hoc 
est. 

VEns. 23. — « Quia benedicentes ei hzreditabunt 
« terram, maledicentes autem ei disperibunt. » 

Quia benedicentes ei, [Cassiod. , Gl. int. scilicetin 
omnibus gratias agentes, et jussa sequentes, Are- 
ditabunt terram viventium; maledicentes autem ei 
turpi vita de quibus dicitur. Nomen Dei per vosbla- 
sphematur inter gentes (Rom. m), disperibunt etiam 
cum benedicentes fiunt, pereunt in malo, secundum 
illud, Convertere impium et nom erit. Ideo est 
benedicendum, quia 


Vrns. 24. — « Apud Dominum gressus hominis 
« dirigentur, et viam ejus volet.» 

Gressus hominis, [Cassiod.] qui per se erant tor- 
tuosi, quia in peccatis nali sunt homines, dirigentur 
vel dirigetur apud Dominum, [6]. int.] id est a Do- 
mino. Dicitur hoc a simili regis vel reipubliez dispo- 
nentis. [Hier.] Gressus dicit opera et effectus; e£ per 
hoc viam ejus Dei, et si dura sit vole? homo. [Aug.] 
Via terra non est dura ; sed tamen plena latronibus 
sed via Domini tuta, etsi dura. Vel, viam ejus, [Al- 
cuin.] id est hominis, volet Deus. In qua via Dei, 

VEns. 35: — « Cum ceciderit, non collidetur, quia 
« Dominus supponit manum suam. » 

Cum ceciderit, [Cassiod.] id est adversa erit pas- 
sus corpore, 10n collidetur mente. [Hier.] Vel si 
cadit peccando venialiter, non frangitur per cri- 
mina, quia Dominus  supponit,|Gl. int.]a simili 
hoc dieit manum suam, id est auxilium. : 

Pans r1. VEns. 26. — « Junior fui, etenim senui ; 
« et non vidi justum derelictum, nee semen ejus 
« quirens panem. » 

Junior fui, etc. Tertia pars. [Cassiod.] Tractat hic 
justum nunquam deseri, premia bonorum et poenas 
malorum commiscens cum interjectis adhortationi- 
bus. Quasi dicat : Supponit manum, nam junior fui, 
etenim senui. [Aleuin.] Eeclesia hie loquitur quasi 
unus homo, qui fuit puer in Abel; in prophetis, 
in patriarchis, juvenis; in tempore marlyrum, 
quasi senex ; in senecta uberi, in fine mundi, quasi 
in decrepita zetate erit. Has quatuor zlates non di- 
stinguit hie propheta, duas tantum ponens, juven- 
tutem et senectutem,et ponit juventutem pro pueritia. 
[|Aug., Cassiod.] Ecclesia enim quasi unus homo in 
primis temporibus junior fuit, quando initia legis 
naturalis in Adam suscepit ; jam in fine. sieculi. se- 


Christum suscepit per omnes gentes dilatata ; e 
his :etatibus non vidi justum derelictum a Deo, nec 
semen ejus [Cassiod., Gl. int.] Id est opera vel imi- 
tatores, quarens panem spiritualem, (Aug.) id est 
indigere pane verbi, quia verbum Dei semper cum 
eo est. Vere non, quia 


VEns. 97. — « Tota die miseretur et commodat 
« et semen illius in benedictione erit. » 


Tota die. Vel sie junge litteram. Quia non eget, et 
ideo, fota die miseretur affectu misericordie, ef 
postea commodat terrena ut aeterna capiat. [Aug.| 
Vel miseretur admonendo, et commodat docendo. 
(Cassiod., Gl. int.) Dicitur enim hoc, vel de elee- 
mosyna actuali, quie a misericordia incipit, et postea 
manum aperit. (Cassiod.) Vel de spiritualibus ; δέ 
semen illius quod seminat ut metat, (Aug.) id est 
opera bona, vel imitatores eri£in benedictione, (Gl. 
int.) id est multiplicatione, (Aug.) quia cum exsul- 
tatione veniet portans manipulos suos (Psal. cxxv). 
Et ideo, tu quicunque es, 


B 


Vrns. 28. — « Declina a malo, et fac bonum : et 
« inhabita in seculum seculi. » 

Declina a malo et fac bonum, (Aug.) idest, ne 
cui noceas, sed benefac. Prius dicit, declina a malo ; 
postea, fae bonum, quia malus repente non polest 
bona appetere. (Cassiod.) Nemo enim repente fit 
pulcher. Neque putes te perdidisse, potius per hoc 
vives. Et hoc est inhabita terram viventium. (Aug.) 


G in seculum seculi, (Gl. int.) ecee merces. Declina 
a malo et fac bonum. 
Vrns. 29. — « Quia Dominus amat judicium ; et 


« non derelinquet sanctos suos ; $345 in eternum 
« conservabuntur. » 

Quia Dominus amat judicium, (Aug.) quo per- 
mittit sanetos afiligi : nam et si sinit sanctos pati, 
juste tamen judicat. (Cassiod.) Et. quia Dominus 
amat judicium, ideo et tu ama ut tuis bonis gau- 
deas. Et non. derelinquet. sanctos suos ; (Gl. int.) 
et si sinit afllizi, non tamen deserit eos. Vel Do- 
minus amat judicium, (Cassiod.) id est diseretos qui 
discernunt bonum a malo. Et non derelinquet sanc- 
tos suos quia im «fernum conservabuntur, el si 
hic morientur. Contra 

Vrns.30.— « Injusti punientur ; et semen im- 
« piorum peribit. » 

Injusti punientur propter prava opera. Et se- 
men impiorum, (Gl. int.) id. est. opera, peribit, id 
est non ferent fructum, quia sine fructu. beatitudi- 
nis erunt, Vel, semen impiorum peribit, (Aug.) id 
est imitatores eorum peribunt cum eis, sieut econ- 
tra semen justi in benedictione erit. 

VEns. 31. — «. Justi autem heereditabunt terram ; 
« et inhabitabunt in sieculum sceeuli super eam. » 

(Aug.) Justi autem. lereditabunt terram viven- 
lium, quie est wterna. Unde sequitur, et inhabita- 
bunt in seculum. seculi super. eam. Merito haec 
justo, quia 


315 PETRI LOMBARDI 316 


VEns. 32. — « Os justi meditabitur sapientiam, A ctatur felicitate impiorum.  Peribunine? utique, 
« et lingua ejus loquetur judicium. » quia. 
O5 cordis justi meditabitur sapientiam, [Gl. int.] VEns.37. — « Vidi impium superexaltatum, et 


qua est de ipso Deo et zternis, e£. lingua ejus lo- 
quetur instructioni aliorum judicium, id est quid 
Deus precipit tenere et fugere. (Aug.) Sed ne putes 
de illis esse de quibus dicitur : Populus hic labiis 
me honorat, cor autem eorum longe est a me 
(Matth. xv). 

Vrns. 33. — « Lex Dei ejus in corde ipsius ; et 
« non supplantabuntur gressus ejus. » 

Lex Dei ejus, (Gl. int.)id est precepta Dei, est 
in corde ipsius, quasi dicat, cor consonat lingue, 
et quid illi prodest ? Non supplantabuntur gressus 
ejus. (Cassiod.) Supplantare est plantis foveam in- 
sidiarum pretendere. Et est sensns ; (Aug.) ver- 
bum in corde liberat a laqueis peccatorum. Non 
supplantabuntur tamen. 

VEns. 34. — « Considerat peceator justum ; et 
« quarit mortificare eum. » 

Considerat peccator justum, (Aug.) id est, insi- 
diatur, quia justus gravis est ei ad videndum : quia 
dissimilis est aliis vita ejus. Et ideo, querit mor- 
tificare eum. 

VrEns. 35. — « Dominus autem non derelinquet 
« eum in manibus ejus ; nec. damnabit eum, cum 
« judicabitur illi. » 

Dominus autem non derelinquet eum in manibus 
ejus, (Aug.) id est in potestate ejus, secundnm ani- 
mam, ut ei consentiat. Ut enim ait Job : Terra 
tradita est in manus impii (Job 1x) id est caro, in 
quam ssvire potest ; sed animam invietam educit 
Deus, ne cedat eis. Nec damnabit eum Dominus ju- 
stum, (Gl. int.) et si ab homine hic damnetur ; cuim 
judicabitur justus in futuro, id est cum judicium 
fiet de illo ante tribunal Christi ; quod judicium 
fiet illi justo, id est ad commodum illius. Ecce con- 
solatio justi. Vel ita, non damnabit Dominus, eum, 
id est non permittet justum damnari, cum judicabi- 
tur ab impio : quod judicium fiet illi impio, (Aleuin.) 
id estad malum ejus. (Aug.) Et quia Dominus ita 
facit justo, ergo nunc 

VERs. 36. — « Exspecta Domiuum, et custodi 
« viem ejus ; et exaltabit te ut hzreditate capias 
« terram, cum perierint peccatores, videbis. » 

Exspecta Dominum, et si diu pateris in exspec- 
lando, custodi viam ejus, id est precepta ; et quid 
inde mihi ? exaltabit te meritis, (Cassiod.) quia non 
uisi exaltatus cclestem potest habere patriam. 
Unde subdit, μὲ hereditate, quasi dicat, ita exal- 
tabit, ut hereditate, id est firmiter capias terram vi- 
ventium, (Gl. int.) et simodo nescis quod promittit, in 
experienlia postea disces.Unde subdit,cum perierint 
peccatores videbisin re quod modo credis de pre- 
miis bonorum et penis malorum. Dupliciter notat 
gaudia bonorum : primum, quia tunc sentient in 
quantis sint jucunditatibus, inde quia videbunt pce- 
nas impiorum (Cassiod.) Unde gratior est beatitudo 
liberatis ab hujusmodi malo. Vel videbis hic in 
presenti oculo fidei. (Aug.) Quo qui caret, dele- 


« elevatum sieut cedros Libani. » 


Vidi impium. [Cassiod.| Hoc dicitur contra hoc 
quod putabatur Deo non displicere, qui hic utitur 
prosperitate ; super, id est ultra modum, exaltatum 
in honoribus, ef elevatum sicut cedros Libani. À si- 
mili dieit. [Gl. int.] Est enim Libanus mons in quo 
sunt alte cedri, quze a vento dejiciuntur. Et inter- 
pretatur candidatio,per quod significatur candor 
seculi hujus ; et est elevatum super cedros Libani, 
id est in candore seculi, qvi cito dejicitur. 


VrEns.38. — « Et transivi, et ecce non erat; 
« quaisivi eum, et non est inventus locus ejus. » 

Et transiviad novissima ejus, [Aug.] transivit 
qui presentiam non attendit, sed novissima. Unde 
alibi : Hoc labor est ante me, donec intrem in san- 
ctuarium Dei, etc. (Psal. uxxu.) Et Ecce non erat 
potens, quia nom est inventus locus ejus. Unde se- 
quitur : Ef gucsivi eum, si ibi impius vivat pio, id 
est ad utilitatem pii. Et non est inventus locus ejus, 
regnandi. Velita ab illo loco vidi impium super hu- 
miles esse exaltatum et elevatum super alia littera, 
cedros Libani, [Cassiod.] id est super altos, ut altis 
celsior sit. Et transivi, mundum meliori conversa- 
tione ad Deum tendens, factus verus Hebraeus. Bo- 
nus est iste transitus : Hec est mutatio deztere Ex- 
celsi (Psal. xxvi.) Unde: Transeamus usque in 
Bethlehem, videamus hoc verbum quod factum est 
(Luc. πὴ). Et transiens vidi hoc: Ecce non erat, 
quasi dicat, vidinihil posse, cum nihil sint. omnia 
in quibus gloriatur homo . Et quesivi eum, id est 
in memoriam reduxi, quia tunc. magis dolent boni 
de impiis, quod ab eis sunt separati, cum in melius 
immutantur. Et non est inventus locus ejus. [Cas- 
siod.] Locus malorum mundus est, qui et dissol- 
vetur. Potest tamen et de diabolo totum accipi, cui 
religato, nocendi locus ablatus est; jam ex parte, 
in futuro ex toto. Unde Jeremias clamat: Perdix 
congregavit qu& non peperit, fecit divitias non cum 
judicio, in dimidio dierum suorum derelinquent 
eum, etin novissimis ejusreperietur insipiens (Jer. 
xvin). Et Joel : Eum qui ab aquilone est fugabo a vo- 
bis (Joel. 11). Et hoc est, vidi impium. id est diabolum 


D super aliosexaltatum, hoc maxime ante Christi ad- 


ventum tempore, ante legem, et sub lege, cum ho- 
mines velut gregem post se trahebat;sed tertio 
tempore, scilicet gratie, et tertio die, scilicet. re- 
surrectionis Christi, humiliatus est superbus, et. re- 
iro conversus per fortiorem vasa ejus diripientem 
(Luc. x1). Inde est quie in rogaüionibus draco duo- 
bus primis diebus antecedit crucem plena cauda. In 
tertio, sequitur eadem evacuata. Et elevatum super 
cedros Libani, id est. super altos. Sequentia non 
mutantur de prima lectione. 


VEns. 39. — « Custodi innocentiam, et vide 
« equitatem, quoniam sunt reliquie homini paci- 
« fico. » 


371 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXVL 


318 


Custodi. |Gl. int.| Quasi dieat : Quia ita impiis, A censeat, contendat, quod via impiorum prospera- 


ergo eis sitis dissimiles. Et hoc est, custodi, (Aug.) 
ne extorqueat a te innocentiam, non terrena ; post- 
ea cuslodi, (Gl. int.) et si graveris, intelliges 
hoc esse equum. Et hoc est, ef vide cquitatem. 
(Cassiod.) Vel aliter secundum aliam litteram, custo- 
di veritatem, hzc est alia littera, ne scilicet in mun- 
danis curam habeas. Et vide directionem, alia littera, 
ut non iniquus putetur Deus, (Aug.) qui favet im- 
piis et justos afllizit. Quasi dicat: (Gl. int.) Quize- 
cunque vult Deus, te velle, velis tu, quia aliter cur- 
vus es. Vel, custodi innocentiam, quantum ad 
Deum ; et vide e&equitatem, quantum ad proximum. 
(Aug.) Et ne putes quod finitus sit homo, attende 
novissima, et videbis quoniam sunt reliquie homini 
pacifico; post hanc vitam remanet ei bonum ; non 
periit omnino, sed vivit. (Aug.) Reliquie sunt bona 
que post hane vitam relinquuntur bonis, id est 
eterna, vel memoria bona post obitum. (Cassiod.) 
Hzc autem sunt homini paeifico. Pacificus est. qui 
inter discordantes pacem servat et facit. (Cassiod.) 
Et nota cui hzc virtus est; loco beati ponitur. Un- 
de : Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur 
(Matth. v). Sed econtra, 
ΕΣ 


VEns. £0, — « Injusti autem disperibunt, simul, 
« reliquie impiorum interibunt. » 

Injusti autem disperibunt simul, (Aug. vel) in id- 
ipsum. Alia littera, id est, in seternum. Vel omnes 
simul, in unum, ef reliquie impiorum, id est ter- 
rena, interibunt. Vel sic distingue : (Alcuin.) Injusti 


disperibunt, et simul, cum eis reliquie impiorum C 


interibunt, scilicet terrena. 


VEns. 41. — « Salus autem justorum ἃ Domino 
» et proteetor eorum in tempore tribulationis. » 

Salus autem. (Gl. int.) Quasi dicat : Hzc. omnia 
justis, totum est tamen a Domino. Et colligit sum- 
matim. Et hoc est salus, quod dieat : Custodi in- 
nocentiam, vide vquitatem, (Cassiod.) quod non est 
tamen nisi per Deum, qui salus justorum a Domino 
est, (Gl. int.) non aliunde, e£ protector eorum est, 
si quis impugnat in. tempore tribulationis. 


Vrgns. 42. — « Et adjuvabit eos Dominus, et libe- 
* rabit eos; et eruet. eos a peccatoribus ; οἱ salva- 
« bit eos quia speraverunt in eo. » 

Adjuvabit eos Dominus, (Gl. int) id est coopera- 
bitur eis, e£ liberabit eos Dominus alabore vines, 
in futuro, vel de prwesenti : liberabit eos Dominus, 
id est faciet liberos et securos, ac si nullus contra- 
rius ; et eruet eos, (Cassiod.) ne fides eorum perverta- 
tur a peccatoribus, quasi dicat, servat illiesos ἃ con- 
lrarietate seculi, e/ salvabit eos in futuro, non quia 
non peccaverunt, sed quia speraverunt in eo. 


COLLATIO IN PSALMUM XXXVI : * NOLI ;EMULARI. » 


Vins. 1. —« Nolieemulari in maliqnantibus. Quod 

, Sanetes et interpretes pro Cajetano, transtulerunt, 
ne misceas Le, gratis fecerunt, quia radix 3nn τὰ - 
WAn anceps est. Hier. ct Pratensis dicunt, noli con- 
tendere, quod respicit intelligentiam nostrae editio- 
nis, ne videlicet quis eommoveatur, irritetur, suc- 


tur. Hieron. in Commentariis utramque significan- 

tiam vocis Hebraice complexus est. « Multas , 
inquit, habet zmulatio interpretationes, quie loco 
suo debent vel intelligi, vel exponi. Nam hic dicit : 
Noli particeps esse malignis, nec ad zelum, nec ad 
invidiam, quia zelus ira est, secundum illud quod 
Dominus per prophetam ait : Iz indignatione mala 
xelatus sum Sion (Zach. vim). » Hzc ille. Potest 
etiam intelligi, ne quis efficiatur similis malignanti- 
bus, id quod attingunt Chaldzeus Paraphrastes ac 
Nebiensis. 

Vgns. 3. — Pasceris in divitiis ejus. Quidam ver- 
tunt, pascere fide, seu veritate, veluti Hier. ; quidam, 
pasce- fidem. vel veritatem, quemadmodum facit Pra- 
lensis et Sanetes. Sed quia in Hebr. subaudiebatur 
pronomen £e, sicut est pasce te veritate, ob id recte 
dicebatur, pascere vel pasceris fide vel veritate. Cos- 
lerum cum partieula n2v2N EMUNAH, quam inter- 

B pretantur veritatem, descendat a radice, TON AMAN, 


qua interdum significat nutrire, ut probatur Thren. 
Iv, haud incongrue. LXX dixerunt divitias, quibus 
homo nutritur, simul et fidem «qua vivit justus vo- 
cat Apost. divitias mundi, Rom. m. Quodsi deli- 
ctum eorum divitide sunt mundi, et diminutio eorum 
diviti; gentium, quanto magis plenitudo eorum ἢ 
Omnibus modis consentit Nebiensis in. adnotationi- 
bus. Hebr., ait, verbum eque fidem sicut divitias si- 
gnificat. Quo datur intelligi divitias in hoc mundo 
esse fidem Dei. Qui enim fide caret, pauperrimus et 
miser est. Stapulensis $8 B. et Czecus, interpretem in 
jus voeant, qui secundum rationem Latini sermo- 
nis dicere debuisset pascere, per imperativum, eo 
quod praecessit, inhabita terram, et conjunctio ha- 
beat similes modos. Respondemus tamen interpre- 
tem plerumque loqui more Graeco, qui in non pau- 
cis receptus est in usu Ecclesie, uf vado piscari 
(Joan. xx1). Exigit nihilominus regula consuetudinis 
Romane, ut dicamus, ad piscandum, vel piscatum : 
atqui Greci ad hune habent modum, χατασχήνου 
τὴν γῆν xoi ποιμανθήση. Nec video insolitum | esse 
Latinis auribus quod conjunctio e£ requirat compa- 
res modos, quando significat consequentiam rei, si- 
cut hie, spera in Deo, et fac bonitatem, et inhabita 
terram. Et certe ex his consequens est, quod pasce- 
ris in divitiis ejus. 

Vgns. 5. — Subditus esto Domino, et ora eum. 
Hebr. *5 55xnnmnms n5 B3 pow rarpoar. ΨΕΠΙΤΗ- 
HOLEL LO, id est face Domino, et exspecta eum. Ve- 
rum eodem recurrit sensus. Quid enim est silen- 
tium illud de quo hic intelligitur, nisi obedientia 
perfeeta erma. Deum, citra ullam murmurationem, 
aut detraetationem ? Quod. autem vertunt interpre- 
tes, ora eum, palam est ipsos legisse he, aspiratio- 
nem tenuem, pro, chet, aspiratione forti, 5b5*mna 
nmunoLEL, id est lauda quanquam et aliam. habet 
significantiam. E: autem aspirationes non statim 
discernuntur. 

VEns. 15. — Ut trucident rectos corde. Mebr. 
TOV nssnE DAREC, id est justos via, quam in- 
lerpretes spiritualiter aeceperunt, ut. oportuit, pro 
corde. Via enim spiritualis alleetus est cordis. Unde 
solet pes aceipi in Scripturis pro aflectu interno, 
ul est idem Joan. xur : Qui lotus est, non indiget 
nisi ut pedes lavet (Joan. xu, et. Munsterus non 
omnino male transtulit, qui rectee sunt conversatio- 
nis. Unde Hieronymus ad. Suniam et Fretellam : 
« dum interpretationis χαχοζηλίαν sequimur, om- 
nem decorem translationis amittimus. » 

VEns. 17. — Melius est modicum justo, super di- 
vilias peccatorum. multas. Munsterus, Pratensis , 
Pellicanus, interpretes pro Cajetano, extremam um 
ticulam multas, referunt ad peccatores, non ad divi- 


379 


PETRI LOMBARDI 


380 


tias, hoe modo : Super divitias impiorum magnatum. À cum apieum ascriptione, *252:2 potest legi "223 


aut multorum, quod non oportuit. Nam Hieronymus 
aliter vertit juxta, Hebr. « Quam, inquit, diviti 
peccatorum multe. » Accedunt Chaldwus et Ne- 
biensis, a quibus non dissident Sanctes et Para- 
phrasis Campensis. Uteunque forsan tolerandum 
est, quando receditur ἃ Vulgata editione, ubi lectio 
Hebraiea longo intervallo videtur distare, sed ubi 
est ambigua vel proxima, zequo censori placere ne- 
quit. 

Vzrns. 21. — Inimici vero Domini moz ut honori- 
ficati fuerintet exaltati, deficientes quemadmodum 
fumus deficient. Hieron. Inimici Domini gloriantes 
ut monocerotes, consumentur sicut fumus consume- 
tur ; Munsterus, inimici Domini sicut optimum quod 
est in agnis consumentur, cum fumo disperibunt ; 
Sanctes, inimici Domini erunt sicut pretiosi agni, 
defecerunt, etc.; Pratensis, velut adeps agnorum de- 
fecerunt. Et ad eumdem modum ceteri Hebraican- 
tes. Hujusmodi versiones discrepant a nostra edi- 
tione in duobus vocabulis videlicet, honmorificati et 
exaltati, ubi in Hebr. respondent alia duo *r*2 kt- 


QUAR, et 2*2 canIM. Primum ad verbum si anxie 
reddas, sonat secundum quod. pretium aut. gloria. 
Ob id rectissime converterunt interpretes, u£ Ao- 
norificati fuerunt ; et Hieronymus, gloriantes, pro- 
pter vitandam χαχοζηλίαν translationis. Secundum 
vocabulum, canrw potest componi a 2? n4w, quod 
est excelsum, vela p» nEw, quod est unicorm:s, 
quomodo accepit procul dubio Hieronymus, et ad 
editionis Latinae sensum plane conspirat. Est enim 
monoceros, seu unicornis animal indomabile. Et 
inimiei Dominiin gloria et superbia humana pu- 
tant se insuperabiles. Porro quod ali verterunt 
sicut adeps agnorum, vel pretiosum agnorum, id ef- 
fectum est, propterea quod acceperunt litteram, 2, 
essentialem et non subsidiariam, cujus dilferentiam 
agnoscunt Hebraismi candidati. Siquidem m2 ca- 
RIM accipiendo primam lilleram, quz sit de essen- 
tia dietionis, et non ut faciat compositionem sunt 
agni, et "P" 1cQUAR, ut predietum est signifieat 
pretium. Estque sensus seeundum eos ; sicut adeps 
agnorum super altare superpositus illico. inflam- 
matur, sic inimici Domini deficient cum fumo. 
Vens. 23. — Quia benedicentes οἱ hereditabunt 
terram, maledicentes autem. disperibunt. Hierony- 
mus et alii legunt passive : Qui benedicti fuerint abeo, 
heereditabunt terram, et qui maledicti interibunt. 
Campensis tamen legit active, quod et vertit, Ne- 
biensis in activa et passiva significatione. Nulla est 
distantia penitus litterarum. Puncta addita faciunt 
distinetionem, de quibus fusius in prologo, imo 
nec nunc in synagogis suis Judci legunt Biblia, 


MEBORACAU vel "223 MEBARACAU. Perpusillum ta- 
men refert, quatenus spectat ad intelligentiam, cum 
benedicentes Domino, ab ipso identidem benedi- 
cantur ; et a Domino benedicti, rursus ipsi benedi- 
cant. 

Vgns. 25. — Cum ceciderit non. collidetur, quia 
Dominus supponit manum suam. Quia Hebr. pro- 
prie carent pronomine reciproco, scilicet suo, pro- 
nomine indiscriminatim utuntur juxta rationem, et 
consequentiam sermonis. Ob id potest verti, suppo- 
nit manum suam, nempe Deus ; autsustentat manum 
ejus, videlicet justi, ne labatur. Eodem tamen pror- 
sus conspirat sensus. 

Vzns. 37. — Vidi impium superexaltatum et ele- 
vatum sicut cedros Libani. Hieronymus, sicut indi- 
genam. virentem. Ali, sicut laurum vel arborem 
frondosam, ΠΝ  Eznan est ambiguum. Significat 
indigenam. Exod. xir, ut habet Hier. Hebr. autem 


p ut dieit Munsterus in scholio, accipiunt pro arbore 


semper viridi οἱ succulenta, qualis est laurus, 
buxus, cedrus, et similes. Et metaphoricos signifi- 
cat secundum Ra. Da. virum qui floret, et omnibus 
conspieuus est sua nobilitate, et prosapia, quem 
Hieron. vocat indigenam, id est civem, qui dieitur 
arbor viridis. Sicut enim arbor viridis nota est ob 
illius pulehritudinem et virorem, ita civis notus est 
omnibus quis sit et cujus famili: Cernis quod ser- 
monum varietas spiritus unitate concordet. 

VEns. 38. — Transivi et ecce non. erat. Hieron. 
Prantensis, Pellicanus, Campen$is, Nebiensis le- 
gunt eum LXX sub prima persona; Munsterus, San- 
ctes, et interpretes pro Cajetano, fransivit, sub ter- 
lia. Eodem sane recidit sententia, et volebamus 
preterire, sed par est sepius admonere de diversi- 
tate exemplarium, aut lectionum, ne videamur di- 
vinare. Et eerte mox subjungitur citra controver- 
siam prima persona, qucsivi, etc. 

Qj. Vrns. 39.— Quoniam sunt reliquie homini paci- 


fico.Hebr. ὦ vu mnN AnanrTH LEISCH. SCHA- 
Low. Primum verbum significat novissimum ; se- 
cundum significat virum, qui aecipitur pro uno- 
quoque, et ponitur nota dativi; tertium significat 
pacem. Igitur vertit Hier. ad. extremum viro pac ; 
Sanetes alludens ad id quod novissime redditur 
homini, ail, quia merces unicuique pav ; Munsterus 
novissimum quidquid dabitur, tali viro est pac; Pra- 
tensis paulo secius, »0vissimum viro pacis. Eodem 
tendunt quo LXX, qui illud extremum | quod homi- 
nem manet, vocant reliquias, eo quod post mortem, 
nil relinquitur homini justo, preter innocentiam, 
simplicitatem et conscientie pacem. Unde Chal- 
daus, finis hominis pac. ^ 


PSALMUS XXXVII. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID IN REMEMO- 
RATIONE SABBATI. » 

Domine, ne in furore. Titulus. Psalmus David. in 
rememoratione. (Cassiod.| Psalmus iste tertius est 
in ordine poenitentialium, docens ut. peccatum quod 
prorsus fugere nequimus semper in memoria ha- 
beamus, non ad faciendum, sed ut ab ejus fre- 
quentia saltem nos temperemus. Et hoc est, psal- 
mus iste est David, id est poenitentis, habitus in 
rememoratione , id est docens nos memoriam pec- 
cali habere, ut caveamus. Velin rememoralione Sa^- 
bati. | Aug.| Sabbatum est requies celernitatis, quam 
habere desiderat, et perdere formidat. Iste itaque 
poenitens in malis positus pejus timens, et tamen 
lugens Sabbati zwterni recordatur, quo timet pri- 


D vari peccati conseius, desiderat frui graviter alili- 


elus. [Cassiod.] Hie. enim poenitentem inducit mul- 
tis modis cruciatum, ita ut ipsum Job qui carnis 
incentiva et ingentia vicit supplicia, videatur pro- 
ponere tironibus in exemplum ut cruciatus grate 
amplectantur, minores quidem meritis, id est quam 
ipsi meruerunt, per quos ab zeterna poena liberan- 
tur. Et hoe est : psalmus iste est David, id est poe- 
nitentis, habitus in rememoratione Sabbati, id est 
agens de recordatione Sabbati, quod penitens de- 
siderat, Intentio. Monet ad penitentiam. Modus. 
Quatuor sunt partitiones. Primum captat miseri- 
cordiam per panas summalim dietas. Secundo, 
ponitur narratio in. qua. enumerantur miserie, ibi 
pulruerunt et corrupte sunt. Tertio, quia inter tot 


381 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXVII. 


382 


mala speravit in Domino, affirmat se audiendum, A ossibus meis. Accipit ossa pro carne, et exponit 


cum commemoratione emendationis, ibi quoniam in 
te, Domine, speravi. Quarto, exsultativa conclusio 
de salute ponitur, ut certa sit. spes imitanlibus. Sic 
est in omnibus peenitentialibus, ibi, ne derelinquas 
me, Domine Deus meus, ne, etc. Ab oratione ergo 
et lacrymis incipiens, ait: 

VEns. 1. — « Domine, ne in furore tuo arguas 
« me, neque; in ira tua corripias me. » 

Domine, ne in furore tuo, [Aug.] vel indignatione 
tua. Alia littera, arguas me , id est ne sim inter eos 
quibus in judicio dices: Esurivi, et non dedistis 
mihi manducare. Ite, maledicti , in ignem cter- 
num (Matth. xxv). Neque in ira tua corripias me, 
vel emendes me; alia littera, id est ne inter eos 
sim qui per ignem emendati salvabuntur ; sed hic 
emenda, quia tunc gravior ignis. Et accipitur hic 
ira et furor pro eodem, id est pro judicii die quo 
malis videbit Deus irasci. Velita : [Cassiod.] Ro- 
gat ut noniratus judex inferat tormenta ad perem- 
ptionem, sed misericors ad correctionem. Et est, o 
Domine, nein furore tuo arguas me, neque in ira 
tua corripias me, (Hier.) argue me ita, ut pcena sit 
misericordia ad correctionem, non ab ira ad ultio- 
nem. 


VEns. 2. — « Quoniam sagitte tus infixe sunt 
« mihi, et confirmasti super me manum tuam. » 

Quoniam sagitie tue, ete. [Aug.| Numerat hic 
poenitens mala quie patitur, ut quia sunt multa, 
salis sint, id est sufficiant Deo, ne pejora patiantur, 
quasi dicat. Ne arguas in furore, quia sufficere 
tibi possunt qu: patior. Et hoc est, quoniam 
βαρ! tux infixe sunt mihi. Sagitt: sunt vin- 
dicte Dei, scilicet dolores animi et corporis, quia 
sicut sagitte intenduntur et. infiguntur, ita vindictae 
intense fuerunt in Adam per comminationem, qua 
Deus ei comminabatur Ad:e dicens : [m quacunque 
die comederis , morte morieris (Gen. u). Et quia 
comedit, infixze sunt etiam nobis per poenam et eul- 
pam. Ile enim hujus miseris fuit origo, nos pro- 
pago. Infixe sunt, et non ad horam ; sed confir- 
masti diu, scilicet ut sint usque ; in finem swculi, 
et in multis partibus, scilicet in carne, et in anima, 
et in eisdem multis modis, ut ostendetur in 
sequenti. [Cassiod., Gl. int.] Confirmasti dico, super 
me manum tuam , id est vindictam. Captat hic 
misericordiam a potestate judicis. Eo usque con- 


firmasti, quod 


VEns. 3. — « Non est sanitas in carne mea a 
« facie ir: tue ; non. est pax ossibus meis, a facie 
* peecatorum meorum. » 

$9 ἈΦ Non esl sanitas in. carne mea. | Aug.| Porta 
enim mortale corpus tot miseriis subditum, quod 
el sanum cum dicitur, non vere sanum est, quod 
eviter potest Ix:edi. Unde hie dicit, »om est. sanitas 
in carne mea a facie ire tue, |Cassiod.] id est, ab 
instantia vindicte in Adam exercit». Captat hic. ab 
infirma persona sua, qua vindicta non est injusta, 
[Aug.] quia est pro peccatis. Et hoc est, non est pax 


quod dixerat, aliud dicens, scilicet a. facie peccato- 
rum meorum,quasi dicat, hujus rei causa sunt pec- 
cala mea. 


VEns. &, — « Quoniam iniquitates mex super- 
« gresse sunt caput meum; et sicut onus grave 
« gravatee sunt super me. » 


Quoniam iniquitates. Repetit quod dixerat, aper- 
lius exponens, quoniam iniquitates me: supergres- 
s:e sunt; vel, sustulerunt caput meum ; hoc est quod 
ante dixerat, a facie peccatorum meorum. Ideo sicut 
onus grave vel fascis gravis, gravat sunt super me : 
hoc est quod ante dixerat, non est pax ossibus 
meis. Et est sensus : Quoniam iniquitates mex su- 
pergresse sunt caput meum, sicut onus grave, etc. ; 
[Aug.]| id est quia iniquitas elevavit caput superbi 
contra Deum, Deus gravavit eum mole poenarum, ut 
fasce, οἱ compressit ne jam erigatur. Etiam nota 
quod congrue dicit iniquitates super se gravatas, 
quia iniquitates quz leves sunt et dulces, dum fiunt 
afllietionibus onerantur, id est onerose et graves 
fiunt. (Gl. int.) Vel ita ab illo loco, non est pac, ubi 
ostendit afllicionem anima post ostensam infirmi- 
tatem carnis. Et est, 0n est sanitas in. carne mea. 
Et etiam, nom est pax. ossibus meis, id est nec rationi 
est pax, quia caro impugnat. Et hoc, a facie pecca- 
torum meorum, id est ab instantia cogitationum et 
suggestionum mearum. Non est pax, quia peccatum 
regnat in mortali corpore (Rom. vi). Et hoc est 
quod dicit, guoniam iniquitates mea supergresse 
C sunt caput meum, id est rationem. Cetera non mu- 

tantur. [Cassiod.| Aliter totum ab illoloco : Quoniam 

sagitia, et dicit sagittas verba Dei, qui penetrant 
corda hominum , et infigunt vulnus amoris , non 
livoris. Unde sponsa in Canticis ait Vulnerata 
sum charitate. Wc infixa cordi peenitentis, faciunt 
eum recordari Sabbati sterni. Quasi dicat: Ne ar- 
guas quoniam sagitte tue infixie sunt mihi, id est 
verba tua cordi meo infixa sunt, qua faciunt me 
recordari Sabbati. Et quia nondum habet quod 
amat, gemit. Unde sequitur : E! confirmasti super 
me manum tuam, scilicet vindictam, quia quod amo 
non habeo. Et ita, non est saniías in carne mea, 

id est cognosco nonessesalutem carnis, comparatione 

futuri. Non est sanilas, et hoc, a facie ire tua futu- 
D re, (Cassiod.) id est, quia providi faciem ire, id 

est quia minaris ne videam iram, timore futura ird 
sic terretur iste ut. non sit sauitas in carne, more 
verecundi famuli, qui futuris flagellis aflligitur. 
Et. mon est paz ossibus meis , quasi dicat, gravis 
dolor ad interiora usque pervenit. Et hoc, a facie 
peccatorum meorum, quia sanctus super poenas cor- 
poris aflligitur peccatis, putans se graviora mereri ; 
quoniam iniquitates mec, etc. Quasi dicat : Nec in- 
juste passus sum, sed peccatis imputo, per quidquid 
melius captat. Et hocest, quoniam iniqu8tates med 
supergressi sunt, etc. Hac non mutantur. 


B 


Pans. m. VERS. 5. — « Putruerunt et. corrupte 
« sunt cicatrices me: a facie Insipienti? meg. » 


383 


PETRI LOMBARDI 


384 


Putruerunt, ete. [Cassiod.] Secunda pars, ubi est A impleta est illusionibus diabolieis. Et per hoc inte- 


narratio, in qua enumerantur miseri:z. Quasi dicat : 
Iniquitates sunt supergresse caput meum , quia 
cicatrices mec, [Gl. int.] id est plagz peccatorum, 
per baptismum sanat compulruerunt, cum jam 
peccato iterum consentitur e£ corruptae sunt, dum ad 
actum perducitur (74). Et hoe totum a facie insi- 
pientig mec, id est per stultitiam meam, quia non 
sum usus viribus in baptismo receptis: quod mihi, 
non Deo imputo. Et hoc idem quod supra dixerat, 
afacie peccatorum meorum. ([Gl. int. Aliter, cica- 
trices mez, vellivores mei. Alia littera, [Cassiod.] 
id est peccata mea computruerunt, [Aug.] aliis per 
exemplum. Et putruerunt, alia littera. Mihi ipsi patet 
quia non est iste sanus, quia cicatrices habet, quae 
putruerunt aliis, et fetent sibi, ut ab eis aversi odo- 
remus Sabbatum  sternum et gemamus currentes 
cum sponsa post odorem unguentorum ; a facie in- 
sipientie mec, non mutatur. 
VEns. 6. — « Miser factus sum et curvatus sum 
* usque infinem ; tota die contristatus ingrediebar. » 
Miser factus sum. [Alcuin.] Dixit qualiter iniqui- 
tates supergresse, hic dicit quomodo aggravate. 
Quasi dieat : Quia putruerunt, ideo miser factus 
sum, [Aug.] id est miseriis afllictus sum, e£ curvatus 
sum, ab elatione, quia omnis qui se exaltat, humilia- 
bitur (Luc xvi), a Deo iste incurvatus est, ut non 
possit se erigere, sicut curva mulier quam invenit 
Dominus decem et octo annis curvam, quam invenit 
Dominus decem et octo annis curvam, quam erexit. 
Vel, incurvatus sum, [Aug.] id est terrenis deditus. 
Unde et miser factus sum, id est tristis. Miser factus, 
et hoc usque in finem, id est usque in mortem, δέ 
tota die, id est tota vita, scilicet jugiter contristatus, 
quia Sabbati memor quo carebam ; sed non despe- 
rans imgrediebar, vel ambulabam, (Cassiod.) viam 
hujus vitz. Contristatus sum, ideo, j 
VEns. 13. — « Quoniam lumbi mei impleti sunt 
« illusionibus ; et non est sanitas in carne mea. » 
Quoniam lumbi mei impleti sunt. (Aug.)Vel anima 
mea impleta est illusionibus, et quoniam non est sa- 
nitas in carne mea. Etita non est in toto homine, 
unde sit plena letitia, donec anima exuatur illusio- 
nibus, et corpus induatur sanitate. Illusiones anim:e 
infinitz? sunt, quz aliquando "vix orare sinunt, ima- 
gines corporum occurrunt, et transis dehac in illam ; 
venit oblivio, recordaris hoc pro illo. Et hujusmodi. 
He pellentur cum videbimus veritatem αἰ est. 
Unde Apostolus : (uis me liberabit de corpore 
mortis hujus? (Rom. wm.) Gratia Dei. Vel ita: 
(Hier., Gl. int.) ut per lumbos accipiamus carnali- 
tatem, id ést sensualitatem, quz a diabolo fatigatur 
et corpus aflligitur. Quasi dieat : Non solum mea 
infirmitate pecceo, sed et diabolo, (Cassiod.) id est 
per diabolum, qui corpus allligit et animam fatigat 
variis imaginalionibus. ΕἸ hoc est quoniam 
lumbi mei, vel anima mea, id est. earnalitas mea. 


(14) Ex Greg. in expositione septem psalmorum. 


B 


C 


D 


rim : Non est sanitas in carne mea, quam diabolus 
affligit, sieut et supra, per saggitas, non erat in ea 
sanitas. 

Vrns. 12. —Afflictus sum et humiliatus sum | ni- 
« mis, rugiebam a gemitu cordis mei. » 

Afflictus sum. [Cassiod.] Duobus praemissis duo 
reddit, non est sanitas in carne, quia afflictus sum 
corpore, anima impletur illusionibus ef, id est quia 
humiliatus sum animo, ut nihil in me sit liberum 
ἃ poena ; nimis, quia undique est calamitas. Vel ita : 
[Gl. int.] Contristatus sum et afllictus per poeni- 
lentiam et humiliatus sum nimis, humilitate pceni- 
tendi, rugiebam a gemitu cordis mei, [Alcuin.] ge- 
mitus cordé, rugitus voce fieri solet. Iste vero rugit 
ἃ gemitu, non in voce. Et est rugiebam, [Gl. int.] 
id est cum magno desiderio querebam anime refe- 
clionem. [Cassiod.] A simili leonis et aliarum bel- 
luarum, quibus se comparat ut fortior ostendatur ge- 
mitus. Et ille rugitus erat a gemitu. Ecce virtus pa- 
Hienti:&. ostenditur quod in gemitum non in verba 
prorumpit. Et est sensus : [Aug.] Desiderabam 
Sabbatum et quaerebam, quod quia non obtinebam, 
gemebam. Et ille gemitus erat cordis mei, [Hier.] 
id est rationis. Est enim gemitus carnis et gemitus 
mentis. Omnis gemitus qui de exterioribus est, 
carnis est ; qui vero pro Sabbato est, quod caro non 
obtinet, cordis est. 

VEns. 9. — « Domine, ante te omne desiderium 
« meum ;et gemitus meus a te non est abscondi- 
tus. » 

Domine ante te. Quasi dicat : Rugiebam a gemitu 
cordis mei, [Aug.] quem gemitum non novit homo. 
Sed, o Domine,ante te qui vides cor, est omne desi- 
derium meum. Si desiderium est ante Deum, ergo 
el gemitus quicum eo est. Desiderium vero est 
oralio nec unquam desinit orare, qui non desinit 
amare. Charitas enim amor est. Vel ita : [Gl. int.] 
Omne desiderium meum, o Domine, est ante te, id 
est nihil desidero nisi esse ante te. Et est ante te, 
omne desiderium meum, [Casiod.]id est tale est 
quod meretur esse ante te, quia pro peccatis gemo. 
Et ideo,gemitus meus a te, |Aug., Aleuin.] et non ab 
hominibus, non est absconditus, sed exauditus, quia 
pius est pro liberatione anim:, non pro terrenis, 
sed pro colestibus. Alios gemitus non curat Deus. 

VEns. 10. — « Cor meum conturbatum est, de- 
« reliquit me virtus mea, etlumen oculorum meo- 
« rum, et ipsum non est mecum. » 

Cor meum. Hie exponit dolores animi. Cor meum 
conturbatum est in me. [Cassiod.| Quasi dieat : Inde 
dolor et gemitus,quia cor meum conturbatum est in. 
me. [|Aug.] Pavor undique incutitur et sollicitudo. 
Et hoc ideo, quia dereliquit me virtus mea, quam 
habui ante peecatum. Si virtus illa mansisset, nihil 
terreret. Cur et h;e virtus reliquit ? [Aug.] quia e£ 
ipsum lumen oculorum meorum non cst mecum, id 


385 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXVII. 


386 


est lumen quod Deus est, non est mecum, ex quo A cebat, quasi non esset, unde illos argueret, quod 


Adam ad umbram fugit, timens a facie Dei. Hoc 
lumen nemo videtin presenti per speciem, quia 
etsi jam Christiani sunt, nondum tamen vident, nec 
in futuro visuri sunt. Vel ita : [Cassiod.] Cor meum 
conturbatum est in me, id est mens mea succubuit 
passionibus, quia virlus mea, id esl virtus patien- 
tie, reliquit me; et lumen oculorum meorunr non 
est mecum, id est, ratio imperturbata, quam non 
habet secum pro ingentibus molestiis. 


VEns. 14. — « Amici mei et proximi mei adversum 
« me appropinquaverunt et steterunt. » 

Amici mei. [Aug.] Hactenus confessus est que 
patitur ἃ se intus : nunc dicit qu: a foris patitur, ab 
his inter quos vivit. Unde alibi dicitur : 4b occultis 


meis munda me, et ab alienis parce servo tuo (Psal. B 


xvi). Et ideo, quia in persona capitis, exponens 
ejus passionem, non dividens vocem suam a capite. 
Ut enim caput dicit peccata nostra, sua, sic nos 
passiones ejus, 4185. hie ponuntur, dicamus nostras, 
quia una vox totius est. Et hac etiam cuique ver- 
sant; inter homines conveniunt. Ait ergo in persona 
capitis, amici mei, fici, et provimi mei, scilicet co- 
gnati, Judiei, adversum me appropinguaverunt cru- 
cifigentes, et consiliis ac dolis, [Greg.] et steterunt 
perseveranter. 

VEns, 12. — Et qui juxta me erant de longe ste- 
« terunt; et vim faciebant qui quirebant animam 
« meam. » 

Et qui juxta me erant, [Aug.] scilicet apostoli, 
de longe steterunt timentes mori, et vim faciebant, 
id est. erucifigebant qui querebant animam meam 
tollere, non imitari. 

VERs. 13. — « Et qui inquirebant mala mihi, 
« locuti sunt vanitates ; et dolos tota die medita- 
« bantur. » 

Et qui inquirebant mala mihi, [Aug.] quia non 
inveniebant erimina, locuti sunt vanitates, id est 
finxerunt falsa, e£ dolos, id est fallacias tota die me- 
ditabantur ; quot falsa testimonia dixerunt ante cru- 
cem, et post resurrectionem corruptis custodibus ? 
De quibus Isaias dicit : Ponam malos pro sepultura 
ejus (Isa. Lm). Corrupti namque pecunia, menda- 
cium seminaverunt dicentes : Nobis dormientibus 
venerunt discipuli ejus, et. tulerunt eum (Matth. 
XXVIII). 


VERS. 14. — « Ego autem tanquam surdus 
* non audiebam; et sicut mutus non aperiens os 
* Suum. » 

Ego autem tanquam surdus non audiebam, [Aug.] 
non respondebam, quasi non audirem. Et sicut mu. 


tus non aperiens 0s suum. Et non solum non audie- 
bam, sed etiam 


VEns. 15. — « Et factus sum sicut homo non 
« f$z* audiens, et non habens in ore suo redargu- 
* liones. » 

Et factus sum sicut homo non audiens, [Aug.] id 
est factus sum quasi non possem audire, e£. mon 
habens in ore suo redargutiones. Illa contra illos ta- 


ante fecerat : sed implendum erat illud : Sicut ovis 
coram tondente se, sic non aperuit os suum (Isa. rm). 
Quoniam in te, Domine, speravi. Quasi dicat : Ideo 
tacui in passione, quoniam in te, Domine, speravi ; 
τὰ exaudies me, Domine Deus meus. Si bona con- 
scientia est, nihil est timendum, nec in aliquo hisi- 
tandum. Quia dixi, [tem hie caput loquitur de in- 
firmis pedibus, id est membris, sicut ante de seipso 
loquebatur, quia cum sit in ccelo, non deserit qu:e 
in terra habet. Quasi dicat : Ideo audies, quia dixi : 
Nequando supergaudeant mihi, id est meis, inimici 
mei, ut eis prevaleant; ad hoc enim laborant. Et, 
id est quia, dum pedes mei, id est infirma membra 
mea, commoventur, aliquando in aliquod peccatum, 
scilicet super me magna locuti sunt inimiei mei, 
id est insurgunt nequissims lingue inimicorum, 
cum potius fuisset miserandum. 


[Cassiod.] Aliter ab illo loco, Amici mei, dicit hzec 
poenitens graviter afllietus, ita ut ipse Job videatur 
ista verba proferre : Amici meiet provimi mei. His 
duobus solatiis gaudet humanitas, sed hi sunt cumu- 
lus passionum. Unde sequitur : Adversum me appro- 
pinquaverunt et steterunt, exprobrando, ita venit su- 
per me plaga et defeci. Ef qui juxta me erant de longe 
steterunt, ut et ipsa uxor. Unde ipse ait : Halitum 
meum exhorruit uxor mea (Job xix). Et vim facie- 
bant qui querebant animam meam, id est diabolus 
cum ministris suis, qui quanto magis moliuntur mor- 
iem anime, lanto magis vident aliquem stare. 


C Et qui. inquirebant mala mihi, ut uxor, et amici, 


locuti sunt vanitates, quia consulentes corpori, 
animi contraria suggerunt, scilicet ut loqueretur 
contra Deum. Dolos tota die meditabantur. Ego au- 
tem tanquam surdus ad iniquitatem consulentium, 
non audiebam.Et factus sum sicut mutus non ape- 
riens os suum. Mutus dicit et non aperiens os ; quia 
et si mutus clare non loquitur, saltem balbutiendo 
murmurat. Hie quoque poenitens nihil asperum, 
nihil contra Deum dixit. Et nota quod contra ini- 
quas cogitationes tacet iste qui supra conira do- 
lores corporis rugiebat. Et factus sum sicut homo 
non audiens, per hoe existens, homo [Aleuin.], id 
est rationalis, quasi dieat : assimilatus sum dissi- 
mulanti audire eonvicia sua, in quo homo est, id est 
rationalis ne perhoc cadat in pejus ; et non habens in 
ore suo redargultiones, sic tacui quasi non esset quod 
juste redderem. Ecce magna virtus audire noxia, et 
non reddere contra. 


Pans. πὶ VEns. 16. — « Quoniam in te, Domi- 
« ne, speravi; tu exaudies, Deus meus. » 


Quoniam in (e Domine, speravi. |Cassiod.]. Ter- 
tia pars, in qua affirmat se audiendum, cum com - 
memoratione emendationis, quia inter tot mala 
speravit in Domino. Quasi dieat : Hiec mihi faciunt, 
sed speravi. Salutaris medicina est in malis spe- 
rare, non deficere, im te Domine, qui mutas tristia 
in lieta, Repete : Et quoniam in te Domine, speravi, 
lu exaudies me, Domine Deus meus. Ideo audies, 


387 


PETRI LOMBARDI 


388 


VERs. 17. — « Quia dixi : Nequando supergau- A Pams. rv. VERs. 22. — « Ne derelinquas me, Do- 


: deant mihi inimici mei, et dum  commoventur 
« pedes mei, super me magna locuti sunt. » 

Quia dixi : Neguando supergaudeant inimici mei. 
[Aug.] Inter mala maxime cavet sanctus ne de lap- 
su ejus insultet inimicus. Hoc dixi, et tamen hoc 
evenit forsitan ad emendationem, Et hoc est, dum 
commoventur pedes mei, id est actus mei. [Cassiod.] 
Et dum hoe fit super me magna locuti sunt si com- 
moventur aliquando humana infirmitate, irrident 
impii, unde dolent pii. Et ideo etiam exaudies. 

VrRs. 18. — « Quoniam ego in flagella paratus 
«sum; et dolor meus in conspectu meo semper.» 

Quoniam ego paratus sum, [Aug.] sciens me de- 
liquisse, in flagella, quasi dicat, ad hoc natus sum, 
ut flagella feram, Flagellat enim Deus omnem 
filium quem recipit (Hebr. xi). Et ideo, non ex- 
sultent inimici; et dolor meus est in conspectu 
meo semper. [Aug., Cassiod.] Inde dolet, quia deli- 
quit, impius se defendit, justus contra se irascitur. 

Vzns. 19. — Quoniam iniquitatem meam annun- 
« tiabo ; et cogitabo pro peccato meo. » 

Quoniam iniquitatem. [Aug.] Quasi dicat : Unde 
dolor? non de flagello, quod est medicina, sed de 
peccati vulnere, nisi enim doleret, non se sic accu- 
saret. Et hoc est quoniam iniquitatem meam, an- 
nuntiabo, id est confitebor. Et quia non sufficit 
confiteri, addit e£ cogifabo, id est sollicitus ero, 
et sedule agam pro peccato meo sanando. Duo modi 
sunt perfecte poenitentie, confessio et emendatio, 
qui fit per fletus et eleemosynas, et hujusmodi 
qua hie notantur. 

Vrns. 20. « Inimiei autem mei vivunt, et confir- 
« mati sunt, super me, et multiplicati sunt qui ode- 
« runt me inique. 

Inimici autem mei, [Cassiod.] tua permissione δὰ 
probationem mei missi, vivunt, [Aug.]id est, fruun- 
tur mundo, quia bene eis in s:eeulo est, ubi laboro 
et rugio e£. confirmati sunt in mendaciis. Vel con- 
fortati. Alia littera sunt super me [Gl. int.] in per- 
secutione (quod gravius est). Et hoc valet ad im- 
petrandum ; etnon sunt pauci, sed multiplicati sunt, 
id est quotidie plures fiunt (quod gravissimum est) 
qui oderunt me inique, [Aug.] dando mala pro bonis. 
Unde sequitur : 

Pans. iv. VEns. 21. — « Qui retribuit mala pro 
* bonis detrahebant mihi, quoniam sequebar boni- 
« tatem. » 

Qui etiam retribuunt mala pro nobis detrahebant 
mihi, cur ? (Aug.) quoniam sequebar bonitatem ideo 
dixit mala pro bonis. 


« mine Deus meus ; ne discesseris a me. » 


Ne derelinquas me. [Cassiod.] Quarta pars, ubi 
est exsultativa conclusio, ut certa spes sit. imitanti- 
bus, quasi dieat : Przedicta mala mihi ingerunt, 
(Greg.) sed quia hec mala homini sunt intolera- 
bilia, 2e derelinquas me; velita conjungitur littera : 
(Cassiod.) Hic pcenitens de praeteritis absolutus cum 
gratiarum actione profitens Deum salutis sue au- 
ctorem, l:tus exclamat, ne jam relinquatur, dicens : 
Ne derelinquas me, Domine, Deus meus [Greg.], 
quia gravis est offensio post veniam. Et si ad horam 
relinquis, ne discesseris penitus a me, sed potius 

VEns. 25. — « Intende in adjutorium meum, Do- 
« mine, Deus salutis mez. » 

Intende in adjutorium meum, (Cassiod.) dum pu- 
gno contra hostem, Domine, Deus salutis mec, dator 
vlerne. (Aug.) Aliter, ne derelinquas me, ut sint 
verba Christi. Hzc enim dicimus in illo qui pro 
nobis interpellat, id est in persona Christi dicentis : 
Ne derelinquas me, Domine, Deus meus. Sed cum hic 
dicat, ne derelinquas, ne discesseris, quomodo ergo 
supra clamabat : Ut quid me dereliquisti ? (Joan. X1x.) 
Hoc enim quod hie dicitur, illi clamori videtur contra- 
rium, sed non est. Ibi enim vox est veteris hominis, 
qui cum eo crucifixus est, id est ibi loquebatur in 
persona Ecclesie, quie est vetus in culpa et pcena, 
cujus vetustas in Christi cruce consumpta est. Hic 
autem loquitur in persona sua propria, n£ende in ad- 
julorium meum, Domine Deus salutis mec, Cassiod.] 
quia et animam meam servavit, et a passionibus 
corpus et animam liberavit. 


COLLATIO IN PSALMUM XXXVII : 
FURORE. » 


* DOMINE, NE IN 


VgBs. 7. — Lumbi mei impleti sunt illusionibus . 
Munsterus vertit femora pro lumbis. Pratensis, 
Sanctes, Campensis in paraphrasi, ilia seu iníe- 
slina. Nescio tamen quo ingenio. Licet enim et id 
significet vocula Hebraica *?22 cEsaLar, simul etiam 
et lumbos notat, ut transferunt Hieronymus, Pelli- 
canus, interpretes pro Cajetano. Chaldzeus et Ne- 
biensis. Quod autem pro illusionibus, Hieronymus, 
dicit ignominia ; Pellicanus vilitate, alii ardore seu 
combustione. Facile est accommodare expositioni 
contextus. Sed et Chaldzeus est nobiscum. 

Vgns, 11. — Amici mei et proximi mei, adversum 
me appropinquaverunt. Webr. chüri mei et amici 
mei, contra lepram meam, vele regione plage meg 
steterunt y31 NEGA nomen,significat scabiosam pla- 
gam, et *y33 NIGEI, plagam meam, quomodo accepe- 
runt Hebrzi. ὩΣ NaGA vero verbum significat acce- 
dere etpercutere, ac "22 NAEU appropinquaverunt, 
legendo vau pro iod et punctis neglectis. Quod quam 
facile sit apud Hebraos in confesso est 


PSALMUS XXXVIII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM CANTICUM DAVID PRO 
IDITHUN. » 


Dixi. Titulus. In finem canticum David pro Id 


thun. Legitur in Paralipomenon quod arca Domini 
reducta ἃ Philisthzis, David ante eam constituit can- 
tores quatuor millia, et totidem janitores, quibus 


389 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXVIII. 390 


praefecit filios Core, cautoribus vero prwposuit du- A grua exirent. Posui, custodiam, non propter studio- 


centos octoginta et octo viros, inter quos fuerunt 
Asaph, Eman, Ethan et Idithun, quorum nomina 
Esdras frequenter posuit in titulis, tum pro ho- 
nore mysterii, tum propter nominum interpreta- 
tiones, per quas subjectorum psalmorum intelle- 
etus panduntur, sieut hujus psalmi aperitur sensus. 
Per hoc nomen Idithun, quod interpretatur íramsi- 
liens eos, id est remanentes in mundo, hzrentesque 
terrenis, de quo transiliente agitur hio. Docet enim 
psalmus iste a dilectione seculi ad Dei legem, et 
inde ad aeternitatem mente transilire. Et quia hoc 
jocundum est menti, et si grave sit carni, ideo bene 
in titulo apponitur canticum. Et est sensus : Canti- 
cum istud dieitur canticum, quia hie est mentio de 
:terna beatitudine, pro qua jucundum est menti 
transilire, et si grave sit carni, dirigens nos im 
finem, id estin consummationem est David prophetae. 
Et est Pro Idithun, [6]. int.] id est, de transiliente. 
Intentio. [Cassiod.] Monet hie psalmus inter blasphe- 
mos et iniquos linguz continentiam servare, certa- 
mina et rixas comprimere. Hoc enim silentium 
multim est utile. Modus. Tripartitus est psalmus 
primo agit de continentia linguz inter blasphemos 
et contumeliosos. Unde et optat noscere finem, ubi 
hzc non sunt mala. Secundo dixit quomodo omnes 
sunt sub vanitate et casu. Unde apponit se exspe- 
ctare Dominum petens liberari, ibi, verumtamen in 
imagine. Tertio inter tot mala seculi petit sibi 
Deum adesse, et peccata dimitti, ut prospero 
fine exeat, ibi, exaudi orationem meam. |Aug.] 
Transilitor autem iste, terrenis abdicans ille- 
cebris, de bona opinione semper contrahit invidiam 
iniquorum et calumniam. Unde deliberat inter ma- 
los tacere, ne quid dicat male, ita incipiens : 


Vzns. 1. — « Dixi : Custodiam vias meas, ut non 
« delinquam in lingua mea. » 


Di xi, [Cassiod.] id est, in corde deliberavi, ubi sa- 
pientes prius deliberant, quam loquantur. Ideo 
prius deliberat quia grave hoc est quod incipit. 
Quid sit illud exponendo subdit : Custodiam. Hoc 
dicit [Aug.], quia forsan lapsus jam fuerat in lin- 
gua, vias, id est actiones et verba. Vias dico jam 
meas, [Cassiod.] id est bonas. [Hier.] Ideo custodiam 
uL non delinquam per fatua vel otiosa $3.4& iz lin- 


805, et audire paratos, sed cum consisteret, scilicet 
cum mora, quasi dieat, hoc feci cum maxime opus 
esset. Peccator, scilicet qui non percipit ea qux 
sunt spiritus Dei, et calumniatur : hujusmodi, tur- 
gidis calumniosis litigiosis, nil dicendum est, ut 
et agnus, scilicet Christus sine voce coram tondente 
se siluit, qui etiam audire paratis multa discipu- 
lis, postea dicenda reticuit. Consisteret dico 
adversum me, quasrens calumniam, a quo trans- 
iliente peccator decipitur per silentium, non va- 
lens eum verbis tenere. Unde sequitur : 

VERS. 3. — « Obmutui, et humiliatus sum : et 
« silui a bonis, et dolor meus renovatus est. » 

Obmutui, |Hier.] quasi dieat : Posui custodiam, 


p usque eo quod obmutui, id est penitus tacui, ef hu- 


miliatus sum. Hoc dicit ut purum intelligas silen- 
tium, non dolosum. Vel humiliatus sum, [Hier.] id est 
improperia ab eis sustinui, [Cassiod.] e£ silui a bonis 
annuntiandis. Vel a bonis hominibus, pro porcis et 
canibus, quibus sanctum non est dandum, neque 
margarita mittenda (Mat£h. vir). Tacuit ergo bonis ne 
doceret contemnentem, qui causam contentionis quze- 
rit, [Aug.] e£ ita dolor meus, quem passus est in 
loquendo, a quo quievit in silentio, renovatus est. 
Inde est ei dolor, quia negat conservis cibaria verbi. 
Et ideo 

VEns. 4. — « Conealuit cor meum intra me : et 
« in meditatione mea exardescet ignis. » 

Cor meum concaluit intra me, [Cassiod.] id est 
ex omni parte caluit igne Dei, id est amore coles- 
tium. Et hoe intra me, [Alcuin.| id est in ratione, ut 
de coelestibus cogitaret. Et nota quia prius intra co- 
gitavit, quam extra exiret, loquendo vel concaluit 
intra me, [Cassiod.| id est interna gratia Spiritus 
sancti ; e£ in meditatione mea, id est in consilio. 
Hoc dicit ne insanus videretur zstus ejus exardescet 
ignis dilectionis. 

VEns. 5. — « Locutus sum in lingua mea : No- 
« tum fac mihi, Domine, finem meum. » 

Locutus sum. [Cassiod.] Dixit se intus cogitasse. 
[Alcuin.] Hie dicit se extra esse locutum, quasi di- 
cal postquam intra me cogitavi, etiam im lingua 
mea, id est transilientium locutus sum, [Aug.] non 
auditori erudiendo, [Cassiod.] sed exauditori Deo, 
à quo intus audio quod est malis invitus silui, sed 


gua quod est difficile. [Aug.| Non enim frustra est) Domino locutus sum, astu. charitatis agente. Quid 


lingua in udo quia facile labitur. Perfectus est ergo 
vir qui non peccat in lingua (Jac. rr). Lingua dico 
jam mea, [6]. int.] id est mei juris. 


VERS. 2. — « Posui ori meo custodiam, cum 
« consisteret peccator adversum me. » 


Posui ori meo, [Aug.] quasi dicat postquam trans- 
ivi terrenas delectationes, et ea verbis bonis con- 
traho invidiam et calumniam, sufficit mihi intelligen- 
lia coram Deo, ne loquendo dem aditum calum- 
niosis, in quo szpe fit perturbatio, ut dicantur non 
dicenda, contra quod melius remedium est silentium. 
Unde hic ait, posui ori meo custodiam, quasi dicat, 
dixi : Custodiam et posui ori meo custodiam, ne incon- 


locutus sum ? istud seilicet notum fac mihi, Domine 
finem. meum, [Aug.] id est Christum, qui est finis 
noster, id est consummatio ad justitiam in preesen- 
ti, et in futuro ad coronam. 


VEns. 6. — « Et numerum dierum meorum quis 
« est, ut sciam quid desit mihi. » 

Ut etiam fac notum numerum dierum meorum quis 
est, (Aug.) quem volebat scire non desiderio hujus 
vite, (Cassiod.) sed desiderio Christi ut appareat si 
ejus adventum poterit videre, quem antiqui Patres 
magno desiderio eupierunt videre. Unde : Multi re- 
ges et prophetae voluerunt videre quem vos videtis, 
etc. (Luc. x). Inde Simeon ille senex clamabat pu- 


391 PETRI LOMBARDI 


392 


tas, videbo ? ete. (Luc. n.) Inde etiam ante natale A (Psal. Lx), id est amor proximorum quibus tacuit 


Domini ille antiphonz? cantantur in persona anti- 
quorum Patrum, (Cassiod.) scilicet, 0 Adonai, 0 Sa- 
pientia, etc. (Aug., Alcuin.) Ideo volo scire nume- 
rum, u£ sciam quid desit mihi ad vitam, ante Chri- 
sti adventum, ante quem multum deest ad vitam, 
quia ante eum sunt veteres dies Adze, qui ducunt ad 
mortem, et non nova generatio quie ducit ad vitam. 
Unde sequitur : 

VERs. 7. — « Ecce mensurabiles posuisti dies 
x meos, et substantia mea tanquam nihilum ante 
« te. » 

Ecce. (Gl. int.) Quasi dieat : An deest aliquid ὃ 
utique ; quia ecce dies meos, vel veteres, (Cassiod.) 
id est breves et inanes posuisti pedes meos, et sub- 
stanitia mea, αι Adam peecante damnata est £an- 
quam nihilum est ex se, quia cito transit, et quan- 
diu est, nihil est, (Cassiod.) actus quidem boni ali- 
quid sunt, quia vitam conferunt. Nihil est dieo, et 
hoc ante te qui vere vides, [Cassiod.] quasi dicat : 
Et si actus transilientis aliquid sunt, substantia tamen 
nihil est ante Deum. 

Vkgns. 8. — « Verumtamen universa vanitas : 
« nis homo vivens. » 


om- 


Verumtamen. [Cassiod.| Videns iste adventum 
Christi, quem petierat videre, et nondum habens bo- 
num :eternum, redit ad infirmitatem suam, quam 
habet inter virtutes, dicens : Magna sunt quie dixi- 
mus et credimus, sed tamen nondum est illud :eter- 
num; sed universa sunt vanitas pro mutabilitate. 
Et quia mutabilia et transitoria sunt, ecce iste desi- 
derans sterna, exprobrat human: vite? cui subest. 
Quod ideo dicit, ne quis putet sanctos a tentatio- 
nibus alienos. (Gl. int.) Et ad hane vanitatem perti- 
net homo, non Deus, non Spiritus omnis, (Hier.) id 
est et bonus et malus. Si enim malus est, in s:ecula- 
ribus vanus est. Si vero bonus, ei cum Christo vo- 
lenti esse vana est haec vita. Homo dico vivens in 
hoc mundo. 


Aliter totum ab illo loco, obmutui, vel, obsurdui, 
Et dicit iste transiliens se tacuisse, bona, dum ti- 
met ne loquatur mala. Ego silui, (Aug.) id est tacui 
eliam bona conversis, dum timeo ne loquar mala. Et 
quia non erogo pauperibns talentum mihi creditum, 
non committit mihi dives Dominus. Et hoc est, ob- 
surdui. Alia littera, id est ccepi a Deo jam non au- 
dire; positus enim est inter divitem Deum, et paupe- 
rem hominem. Intercurrit transiliens inter Deum et 
hominem, ut a Deo accipiat, et homini distribuat Do- 
mini sui pecuniam. Sed dum timet esse prodigus et 
dissipator fitavarus dispensator, aliis non erogando 
(Matth. xxv). Et ideo subtrahitur ei a Domino, hoc 
iste confitetur se passum, docens nos cavere hoe non 
imitari. (Aug.) Si autem piger iste damnatur, quia non 
erogat, quid ille patietur, qui per luxuriam consumit ? 
Et sie humiliatus sum a Deo, non humiliavi me. Et 
ita, dolor meus renovatus est, dolet tacuisse dicenda ; 
quia vidit mala, ideo tacuit etiam bona et bonis, unde, 
scilicet quia lacuit. Zelus demus Dei comedit eum 


angit eum. Unde sequitur : concaluit cor meum in- 
ira me. Cepit inquietum esse cor, videns hine inde 
esse pericula. Et in meditatione mea exardescet 
ignis, id est :stuatio, dum in utroque video esse pe- 
rieula, et in hac fluctuatione dicendi et tacendi inter 
fluetuosos et calumniosos, et audire paratos in hoc 
wstu locutus sum in lingua mea, id est, quaesivi me- 
liorem locum, ubi hz:c non patiar, seilicet finem, id 
est vitam :ternam. Et hoe est : Notum fac mihi, Do- 
mine, finem meum, [Gl. int.] quasi dieat : Etsi mul- 
ta transivi, restat adhuc finis ubi non sunt scandala ; 
et numerum : Ecce quasi noto fine plus desiderat et 
omnia transilit; desiderat enim de fine perfectius 
cognoscere. Et hoc est, fac mihi notum numerum 
dierum meorum. [Aug.] Hie est numerus sine nume- 
ro, qui numerus dierum est vere, et non transit. 
Numerus vero dierum qui modo sunt, non est vere 
transilienti; h:erenti autem esse videtur. Uf sciam 
quid, id est quantum desi£ hie in pra:senti, mihi; unde 
humilior est homo, qui hz: novit. Ecce mensurabiles 
quasi dieat noto fine, et diebus qui sunt, altendit 
ad hec temporalia quae relinquit, et comparat invi- 
cem. Quasi dieat aliquis : Cur dixisti illos dies 
esse tanquam et isti temporales dies non sint ? Quid 
enim de istis diebus transitoriis sentis? [6]. int.] 
Ecce mensurabiles posuisti dies meos, qui dederas 
immensurabiles, si homo perstitisset. Vel, veteres, 
alia littera : [Aug.] Posuisti dies meos, quia corrum- 
puntur corpora peccato et poena. Et substantia mea 
tanquam nihilum est ante te, id est qui. vidit nihil 
esse hane substantiam, ante te videt, ubi oculi tui 
sunt, videt, non ubi humani, id est tuz& visioni concor- 
dat. [Alcuin.] Vel substantia mea tanquam nihilum 
est ante te, id est contuitu ilius, quz ante erit. 
[Aug.] Verumtamen, quasi dicat, quamvis tanta tran- 
silivi, quamvis zeternis inhio, verumtamen, dum hic 
vivo, ubi tot scandala sunt, ubi tentatio est, universa 
vanitas est omnis homo vivens, et transiliens, et 
harens, id est ad universam vanitatem adhuc perti- 
nent, quia omnia sub sole sunt vanitas, sub sole est 
omne visibile. Invisibilia autem non sunt sub sole, 
id est fides, spes, charitas. Hie habet Idithun ultra 
solem, cujus conversatio in eclis est (Philip. mr). 
Vel ita, licet mensurabiles sint dies, licet substan- 
tia nihil sit, verumtamen universa vanitas est om- 
nis homo vivens, id est universa vanitas est in ratio- 
nabili ereatura, quie secundum diversos universam 
vanitatem appetit, de hoe gemit iste, sicut in super- 
na, id est supernorum amorem inardescit. Vel ita, 
licet substantia nihil sit, verumtamen omnis homo 
vivens, [6]. int.] quasi jucunde in mundo, cui servit, 
est universa vanitas, ipsa vanitas est, non modo 
vanus. Et dicitur hoc per exaggerationem. 


Pans n. Διάψαλμα. VERS. 9. — « Verumtamen in 
- imagine pertransit homo ; sed et frustra contur- 
« batur. » 


Verumtamen. [Cassiod.] Secunda pars est hie, ubi 
dicit quomodo omnes sub vanitate et casu sint. Un- 


393 


de opponit se exspectare Dominum, et petit liberari, 
quasi dicat : Quamvis ita studeat homo vanitati, ve- 
rumtamen homo pertransit, [Alcuin.] id est cito 
transit in imagine, id est comparabiliter imagini spe- 
culi, quz cito vanescit. Unde Job : Homo quasi flos 
egreditur et conteritur, et fugit, etc. (Job xur). Vel 
τα : Licet studeat vanitati, tamen pertransit. homo. 
Hoc non mutatur. Ipse dico positus in imagine Dei, 
id est in ratione et ita mirum, quodhoc non retrahit 
eum a vanitate sed frustra, quasi dicat : Homo po- 
situs est in imagine Dei, sed tamen comíurbatur, 
[Cassiod.] id est a puritate mentis in actibus seculi 
deducitur, quia cum labore et miseria terrena appe- 
tit. Et hoc frustra,id est inutiliter, quia omnia trans- 
eunt. Aliter secundum aliam litteram, quie est: 
Quanquam in imagine ambulet homo, tamen vane 
Lurbatur.Et est : Homo est vanitas, [Aug.] tamen am- 
bulat in imagine Dei. Et quanquam in imagine, 
scilicet Dei, id est in ratione, ambulet homo, quae 
est ultra solem et veritas, quia invisibilia et vera 
bona appetit ; tamen turbatur vane, id est in va- 
nis desideriis, [Cassiod.] scilicet de vielu et veste, 
et hujusmodi. 


Vrns. 10. — « Thesaurizat, et ignorat cui congre- 
gabit ea. » 


Thesaurixat, [Aug.] quasi dicat : Inde est vana con- 
turbatio, quia £hesaurizat. [Cassiod]. Ecce de c«ete- 
ris vitiis elegit propheta avaritiam ad ostendendum 
quod intendit. Ipsa enim est radix omnium malorum, 
et ignorat cui congregabit ea. [Aug.] Nescit enim si 
filius possidebit qui et transit. 


VEns. 14. — « Et nunc que est exspectatio 
« mea? nonne Dominus? οἱ substantia mea apud 
« te est. » 


Et nunc quc est [Aug.] Visa hac vanitate ἃ qua 
transilivit et respiciens veritatem ad quam se exten- 
dit, quasiin medio positus ait ergo : E£ unc postquam 
tanta transilui que est exspectatio mea, id est finis 
meus, unde supra dixit : Notum fac mihi, Domine. 
finem meum, exspectatio dicit, [Cassiod.] quia nemo 
hic perfectus est nonne Dominus qui est super om- 
nia? id est Christus, quasi dieat : Mea exspectatio 
est exspectatio primi adventus Christi, vel secundi. 
Quae dieitur exspectatio, quia cum mora est, et 
quia interim multa sustinet e£ substantia mea qua- 
si dicat : Vere, o tu Domine, es exspectatio, id est 
quia substantia mea apud 1e considerata, |Alcuin.] 
id est secundum quod erit in futuro, quando etiam 
impassibilis et immortalis es£ ; velita : Substantia mea 
apud te est, id est quia praevideo substantiam meam 
dicit David, apud te futuram per unionem person, 
est, vel ita substantiam dicit, non illam actualem ab 
Adam contractam, sed bon:e conscientice $$ ἣν pos- 
sessionem. Et hoc est substantia mea, non illa ve- 
lus Adz, sed pur: conscientice possessio, qua in- 
lerior homo sustentatur et pascitur. Est apud te, 
non in seculis nostris ; [Aug.] sed ante Deum cui 
placet. Vel ita : Substantia mea apud te est, id est 
ad te tendens, jam incipit aliquantulum esse. Sed 


PATROL. CXCI 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXVIII. 


394 


A quia nemo sine peccato est, quantumcunque transi- 
lierit, peto, 


VEns. 12. — « Ab omnibus iniquitatibus meis 
« erue me ; opprobrium insipienti dedisti me. » 
Erue me ab omnibus iniquitatibus meis. [Aug.] Vel 
sic continua : Te exspecto, ideo erue me abomnibus 
iniquitatibus meis quia mult:e sunt, eliam justo. Ab 
omnibus, dico, scilicet non solum ab eis quae trans- 
ilivi, ne revolvar in ea, sed ab omnibus omnino, 
ita sentire non impedit perfectionem, sed facit. Im- 
perfectus enim est homo, qui nondum accepit, quod 
optat; perfeetus tamen quia scit hoc. ipsum quod 
desit sibi. Opprobrium insipienti, quasi dicat : Et 
quia sic ago, opprobrium, etc., vel sic junge, ideo 
debes eruere, quia dedisti me opprobrium insipientt 
B [Cassiod.] id est stulto. Stultus qui remanet in. va- 
nitate, quos bonis moribus esse cognoscit, irridet : 
contra quem. : 


Vzns. 13. — « Obmutui, et non aperui os meum, 
« quoniam tu fecisti; amove a me plagas tuas, » 

Obmutui. [Alcuin.] Habitus opprobrio, tacui ; 
non egi contentiose contra eos, ef qon aperui os 
meum, id est non egi murmure contra Deum. Et hoc 
a te, quoniam tu fecisti me talem, dans mihi patien- 
tiam, et quia talis, amove a me plagas tuas. [Gl. 
int.]Vel sic junge, erue ab iniquitate peccati, et etiam 
amove a me plagas, id est passionem et mortem : 
quod potes, quia fecisti eas. [Cassiod. Et hoc est 
quod sequitur : £uas, id est a te factas. Et necesse 
est ut amoveas, quia defeci. El hoc est : 


Vgns. 14. — « A fortitudine manus tu: ego defecit 
«in increpationibus ; propter inquitatem corripuisti 
« hominem. » 

A fortitudine enim manus fuc, [Alcuin.] id est 
forti potentia tua ego defeci in hoc in increpatione, 
quibus humanum genus increpuisti : quod tamen ex 
merito nostro est, quia est propter iniquitatem no- 
stram. Dico increpationibus, qui tamen sunt ad 
correctionem, quia per eas corripuisti hominem. 
Aliter enim iniquitas incurata permaneret [Cassiod.] 

Aliter ab illo loco ; obmutui, et legitur ibi alia 
littera, videlicet obsurdui, [Hier.] quasi dicat 
Dedisti me opprobrium insipienti, ad cujus convicia, 
ego obsurdui et non aperui os meum, (Gl. in.) id 
est nec conatus sum loqui, quia frustra loquerer, 
cum jlli sint incorrigibles, et quam tu fecisti. 
Amove a me plagas tuas, (Aug.) id est flagella tua, 
id est quia fecisti me, noli me exlerminare, tantum 
cede ut proficiam, non ut. deficiam, tantum tonde 
ut producar, non ut comminuar. Quasi dieat Ille 
qui creavit, ille reereet. 4 fortitudine, quasi plagas 
amore. Plagas dico, graviter illatas. A fortitudine 
manus tue (Cassiod.) ego defeci in. arguitionibus, 
alia littera, (Aug.)id est cum arguis me defici. 
Arguere autem tuum est propter iniquitatem  eru- 
dire : Unde sequitur : Propter iniquitatem. Quasi 
dicat : Quia defeci, arguis ; sed non sine causa est 
quod defeci et infirmus sum, imo propter. iniquita- 
lem. Etin hoc, erudisti hominem. Alia littera, non 


13 


395 PETRI! LOMBARDI 396 


damnasti, quasi tua argulio, et poena est et gratia. 
Unde alibi, qui fingis dolorem in. precepto (Psal. 
xcii) ; id est formas dolorem meum, quem intulisti. 
Dolor enim alius informis,alius formatus : Informis, 
qui non emendat hominem ; formatus vero est, qui 
eruditionis formam przstat ; e* talis dolor est pra- 
ceptum, id est vicem οἱ imaginem praecepti habet, 
quia docet a malis exire. 


Vrns. 15. — « Et tabescere fecisti sicut araneam 
« animam ejus ; verumtamem vane conturbatur om- 


» nis homo. » 


Et tabescere : Eruditionis modum ostendit, [Al- 
cuin.| quasi dicat : Adeo corripuisti hominem, quia 
fecisti tabescere animam ejus, id est siccatam ab 
humore virtutum et cognitionis Dei, sicut araneam, 
qui texit inanem telam : sic et iste inaniter laborat 
in congregatione temporalium; vel sicut araneam, 
quia sicut aranea egestione viscerum, unde telam 
texit moritur. [Cassiod.] ita et bono, dum extrahit 
ἃ se iniquitatem, moritur. V el in bono potest accipi. 
Aranea enim corpus tenue habet, nec in terra sed 
in alto stat, telas egestione viscerum texit ; sic ani- 
ma hominis conversi et afllicti deserit terrena, 
stans in alto cclestis conversationis, et subtiles 
operationes perficit, timore Dei tabefacta, id est 
humiliata [Aug.] Vel ita comparatur homo aranez, 
quia sicut aranea, tabidum. quiddam est in infir- 
mum, sic anima hominis infirmitate et humilitate 
eruditur, ut non de se presumat, qui displicuit for- 
titudine et superbia. Et hoc est : ita erudisti, quia 
tabescere fecisti animam ejus sicut araneam, id est 
fecisti ut anima tabesceret, id est infirma fieret, 
per humilitatem deposita superbia, quasi aranea, 
qua nihil est tabidius, qu: leniter tacta digito defi- 
cit ; hec infirmitas bona est, sicut superba forti- 
tudo, ante erat vitium. Verumtamen vane conturba- 
tur omnis homo, [Cassiod.] quasi dicat. Licet homo 
sit correctus licet increpetur, licet tabefiat, verumta- 
mem omnis homo vivens in incerto, [Aug.] vane 
conturbatur, id est humana infirmitate vanis rebus 
confunditur. |Cassiod.] Ab hac vanitate nemo exci- 
pitur, nisi qui Deum pura mente contemplatur. 


Pans. nr. Διάψαλυα. VERS. 16. — « Exaudi ora- 
« tionem meam, Domine, et deprecationem meam ; 
« auribus percipe lacrymas meas. » 

Exaudi. Etest hic diapsalma. [Cassiod.]Tertia pars 
ubi inter tot mala seculi petit sibi Deum adesse, et 
peccata dimitti, ut prospero fine exeat, quasi uni- 
versa vanitas sint. [Aug.] Inter h&c ergo positus 
transiliens, jam in superioribus spe agens, inquit, 
exaudi. Vel ita continuat. [Alcuin.] Hzc sunt vana, 
sed quia ego ista nec peto, nec pro eis tristor, 
exaudi, Domine. Quanto plura vovit iste, tanto 
plus supplicat. Orationem meam oratio est, quando 
vota Deo pandimus e£ deprecationem meam. | |Cas- 
siod.] Deprecatio est frequens supplicatio, ab imo 
cordis. Sed ne putes eum tantum verbis orare, 
addit et Laerimas, quie violenti? sunt in precibus 
ad movendam misericordiam. Et hoc est, quod se- 


A quitur, auribus percipe laerymas meas, [Aug.] licet 
enim tot transilivit, iste, habet tamen quod fleat, 
quia abest quod desiderat, quia crebrescunt scandala, 
abundat iniquitas, refrigescit charitas (Matth. xx1v). 


Vrns. 17. — « Ne sileas; quoniam advena ego 
« sum apud te οἱ peregrinus, sicut omnes patres 
« mel. » 

Ne sileas. [Aug.] Quasi dicat : Oro, deprecor, o 
Domine, ne sileas, id est fac ut audiam te, [Cas- 
siod.] quia occulte loquitur Deus in eorde fidelis : 
Salus tua ego sum (Luc. n), quam vocem iste optat, 
Vel, ne sileas id est. dic mihi : Remissa sunt tibi 
peccata tua, vel, ne sileasin futuro, id est dic mihi : 
Venite, benedicti, etc. (Matth. xxv). Nesileas, quo- 
niam ego jam sum apud te spe, [Aug.] sed adhuc 

p advena vel inquilinus, id est non habens 510 sedem, 
quia hinc transiturus ad aeterna, ubi non ero in- 
quilinus ; e£ sum peregrinus, subaudi apud te, quia 
quidam sunt peregrini cum diabolo, id est mali 
quidam vero cum Deo, cum quo sunt spe non re, 
quandiu enim sumus in corpore, peregrinamur a 
Domino (II Cor. v) sicut omnes patres mei, qui mi- 
graverunt ad vitam. Constat ergo idem de me (Cas- 
siod.] Vel ita : Ne sileas, quoniam ego sum advena 
apud te, id est non in diaboli civitate maneo, sed in 
tua sum receptus, de Babylonia ad Hierusalem sum 
translatus, meum regnum pro tuo desero. Et pere- 
grinus, non eligens mihi sedem hic: quia ibi mihi 
patria, non hic. Sicut omnes patres mei : hoc dicit, 
ne quis ab hac conditione puletur exceptus. 

Vrns. 18. — « Remitte mihi, ut refrigerer prius- 
« quam abeam ; et amplius non ero. » 

lemitte. (Cassiod.] Hic sibi petit dimitti ut certus 
ad judicium perveniat, [Aug.| quasi dicat : Et. quia 
migraturus sum restat hoc petere, remitte, ete, Vel 
ita junge : Quia sum apud te, ideo, remitte mihi 
qui curis uror, u£ refrigerer per misericordiam, 
quia habet zstus vitiorum, unde dicit : Dimitte nobis 
debita nostra sicut et nos dimittimus., etc. (Matth. 
vr). Refrigerer, dico, priusquam ab hac vita abeam, 
[Aug.] ne cum peccatis eam. Dico remitte, et alio- 
quin, id est, si non remittis ut refrigerer, egoibo de 
hac vita; e£ jam non ero amplius in vero esse quod 
est eum Deo. 


COLLATIO IN PSALMUM XXXVIII : « DIXI : CUSTO- 
D DIAM, » 


Vzns. 3. — Obmutui et humiliatus sum. Pro se- 
cunda particula in Hebr. legitur, ΠΡ ΣῪ Το puwman et 
vertunt silentium, ut sit,obmutui silentio. Quia vero 
radix r'23 DpAMaH aut ΠΤ DIMACH, preter alia 
significat oppressit, non absurde dixerunt LXX Àu- 
miliatus sum, pro obmutui hwumiliatione. 


Vrns. 7. — In meditatione mea exardescet ignis. 
Hic philosophatur Faber, quod ex Hebr. aptius ad 
vehementiam dicitur, ἐπ meditatione mea succensus 
sum igni cum tamen ad ipsissimam litteram, (ut 
ita loquar), Hebraice nune habeatur vN "yan iia 
BAAGIGI TIBEAR ESCH, n meditatione mea exardescet 
ignis. Nec obstat quod Hieronymus negligens caco- 
zeliam translationis verlerit ad eum modum quem 
legit Faber. Ignorabat tameu Hieronymus se talem 
habiturum prophetam, nisi legerit Hieronymus. sub 


ΝΑΘΑΝ 


391 


prima persona ἼΣΩΝ EBEAR, cujusmodi sepe nume- 
ro deprehendimus factitatum. 

Vrns. 6. — Ut sciam. quid desit mihi. Subscribit 
omnino Hieronymus. Citeri transferunt, quam bre- 


vis lemporis ego. Palam est by mapar significare 


desiit eL 5«* ΠΆΡΕΙ, significare 35m nmELED, id est 
durationem , transpositis litteris lamed et dalet. 
Unde nisi Septuaginta dixissent τί szep6) ἐγῶ po- 
lerat suspicari vitio scribe factum esse, desit a 
deesse, pro desiit, a desino. Verum dies nostros bre- 
viter desinere, et nos illis velociter currere, satis 
consonant et conveniunt. Et Chaldzus ac Nebiensis 
dixerunt, u£ sciam quando deficiam. 

Vrns. 11. — Opprobrium insipienti dedisti me. 
Hebraei legunt, ut apparet, contrarium sensum, 


opprobrium stulto ne ponas me 33x win ὮΝ AL ΤΕΒΙ- 
MENI : videtur repugnantia in verborum sono; sed 
ubi desiderium introspexeris peccatoris, ad Deum 
conversi, afflagitantis toto affectu ab omnibus ini- 
quitatibus eripi, ob quas sensit se traditum insi- 

ientis cacodzemonis opprobrio, invenies quod con- 
fiteatlur se ante peenitudinem remordente conscien- 
lie stimulo insipienti datum, id Deo permittente, 
ut tyrannide inimici cognita,  resipisceret, οἱ 
deinceps Deum precaretur, ne ad vomitum redeun- 
do, tradatur rursus opprobrium insipienti, et diabo- 
licis illusionibus, ut in summa sit dicere : 4b omni- 
bus iniquitatibus meis erue me; et Deo ante omnia 
idipsum deprecari, quia propter peccata mea, juste 
insipienti opprobrium dedisti me. Sed, bone Deus, 
Si deinceps me preserves a peccato, secure potero 
dicere : Opprobrium stulto ne ponas me. Quod si 
videar tibi Seriptura torquere repugnantem, simile 
proferam ex Hieronymo in libello De optimo genere 
interpretandi; et in Commentario ad cap. Isa. vir. 
In priori quidem multis argumentis volens demon- 
strare, boni interpretis officium : ut apertissime do- 
ceat verum translatorem non debere dormitanti 
litterze. servire, et putida verborum cacozelia tor- 
queri, inter alia adducit testimonium LXX, Isa. vtt, 
quod videtur ex diametro pugnare Hebraiez veri- 
tati, apostolo Paulo itidem et Petro. « Namque apo- 
stolus Paulus ad Romanos nono, exemplum sumens 
de Isaia : Ecce, inquit, ponam in Sion lapidem of- 
fensionis, et petram. scandali, discordat a transla- 
tione Veteris et tamen cum Hebraica veritate con- 
cordat. In Septuaginta enim contrarius sensus est : 
Non ut lapidi $8&$ o[fensionis occurretis, nec ut 

etri ruine, cum apostolus quoque Petrus Hebrcis 

auloque consentiens, ita posuerit : [ncredulis au- 
tem lapis offensionis et petra scandali (1 Pet. m). 
Ex quibus universis perspicuum est apostolos et 
evangelistas interpretatione veterum | Scripturarum 
sensum quisisse, non verba; nec magnopere de 
ordine sermonibusque curasse, dum intellectui res 
pateret. » Hzc. Hieronymus. Ubi pervides in LXX 
esse negationem, et in Hebraica veritate esse allir- 
maltionem, quae sunt. contradictoria. Tamen quie hie 
non conciliavit, in commentariis ad cap. Isa. vri, ad 
concordiam reduxit : Ait enim : « Unde priecipitur 
eis ut Dominum audiant, et ipsum solum limeant. 
Si enim in ipso confisi fuerint, habebunt eum in 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


Exspectans expectavi Dominum. Titulus In finem 
psalmus David. Finis in titulis psalmorum diversis 
modis accipitur. Aliquando enim Christum signifi- 
cat, aliquando plenitudinem temporis, aliquando 
Novum Testamentum, aliquando passionem vel re- 
surrectionem Christi. Hie autem pro Novo Testa- 
mento accipitur, quod consumat in quod Vetus 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXIX. 


398 
A sanctificationem, et non impingent quasi in lapidem 
scandali, et quasi in petram ruins. De hoc loco et 
Apostolus sumit testimonium, quod Christus Jud:eis 
factus sit in scandalum, gentibus autem in stulti- 
tiam (I Cor. 1). Et rursum : Israel sectando legem 
justitim, in legem. justitie non. pervenit. Quare? 
Quia non ex fide, sed quasi ex operibus. legis, of- 
[enderant in lapidem. offensionis : sicut. scriptum 
est : Ecce ponam in Sion. lapidem offensionis, et 
petram scandali. Omnis qui credit in eo non con- 
fundetur (Rom. 1x). En cernis ista duo pugnare : 
Erit vobis in lapidem offensionis, et petram scan- 
dali : Et non ut lapidi offensionis. occurretis, ne- 
que et petre ruinc. Sed quando intelligitur, si in 
ipso confisi fueritis, non ut lapidi offensionis occur- 
retis, jam omnia concordant. [ta ad propositum no- 
strum : Si ab iniquitatibus meis eripuerit me Domi- 
nus, non est quod. tradar in opprobrium insipienti. 
Si vero peccata amplector, consequens est ut tra- 
p dar in opprobrium insipienti. » Denique cum nega- 
tio et Dei nomen nihil distent, si nude scribantur, 
cui non potuerunt LXX legere 5x Er, id est Deus, 


et non 5x, aL, id est non, ut sit : Opprobrium Deus 


insipienti dedisti me, quanquam Deus non exprima- 
tur. 


Vrens. 16. — Et tabescere fecisti sicut araneam 
animam ejus. Hieronymus et ferme ceteri, pro ara- 
nea ponunt lineam sensu haud alieno, licet dictiun- 
cula vy AscH significet quoque araneam sive ara- 
newm, ut verüt Pellieanus, et versio ex Chaldzo 
habet. Sed quid est quod ubi habemus animam ejus 
alii dicunt. desideratum, desiderabilia, pretiosum ? 
Munsterus nonnihil de suo addidit, ezpetibile robur 
ejus. Certe si perpenderimus anim: dignitatem, et 
quanti eam facere debeamus, non est quod aucu- 
peris litteras et syllabas, dum sententiam tenes. 
Secus dicunt Chaldius Paraphrastes et Nebiensis : 

C Hic, carnem ejus; ille, cujus. corpus. fractum. est. 
Verum sequamur LXX, si unitatem diligimus. 


Vane conturbatur omnis homo. Nee in Greco, 
nec in Hebrzo legitur conturbatur. Et tradit Hiero- 
nymus ad Suniam et Fretellam esse de editione 

7 - : : A 
quam vocat χοίνην additum fuisse sub veru in LXX. 
Nec tamen continuo colligas eradendam esse, me- 
minisseque debemus quod in eodem tractatu dicit : 
« Et quieso vos, ut hujusmodi ineptias et superfluas 
contentiones, ubi nulla est seusus mutatio, decli- 
nelis. » 

Vins, 18. — Remitte mihi, ut refrigerer. Hiero- 
nymus : parce mihi ut rideam. GCateri, avertere a 
me seu desine aut declina, et roborabor. De primo, 
concordia inter remittere, parcere, et id genus, cla- 
ret. De seeundo, ridere, roborari, non longe sunt a 
refrigerio : quod sub aliis verbis dicit Munsterus, 
desine a me, ut vires recuperem, et si vocula He- 

D praica 353. naraG significet confortare, ridere, re- 
frigerare, juxta vocabularium. academi:e Complu- 
tensis. Quasi vero non consolidatur corroboraturque 
in homine in uno, qui, remisso crimine, gratie coe- 
lestis oleo et refrigerio diving misericordie gaudet. 
XXXIX 
4 4 2M. 

Testamentum mutatum esse ostenditur, quod Eccle- 
sia longo tempore exspectavit, desiderans Chri- 
stum, el eum eo Novum Testamentum, in qua ex- 
spectatione multa a diabolo sustinuit, occulte et 
manifeste, a quibus etiam post Christi adventum, 
el novi? legis perceptionem, penitus immunis non 
füit, diaboli insidias omnino non declinans, et aperte 
et oeculle nocentis. [Aug.] Est enim diabolus leo 


399 PETRI 


et draco; leo, cum aperte sivit, ut fecit. tempore 
martyrum, ubi opus est patientia; draco, cum 06- 
culte insidiatur, cum scandala movet et tentationes, 
sicut nune facit, ubi opus est vigilantia, el magis 
timendus est eum fallit ut. draco, quam cum sivit 
ut leo. Illie enim cogit, hic docet negare Christum. 
Inter hzc tamen exspectare non desiit, quousque 
utrumque recipit. Et est sensus tituli : Psalmus iste 
dirigens nos in finem, [Gl. int.] id est in Novum Te- 
stamentum eonsummans, quia agit de mutalione 
Veteris Testamenti in Novum ; attribuitur. David, id 
est Christo, qui salvat : quod non facit lex, nec dii 
gentium, [Gl. int.] qui loquitur in hoc psalmo ex 
membris, id est ex persona membrorum. Intentio. 
[Hier.] Monet, relietis ezeremoniis legis et idololatrice 


LOMRARDI 400 


A de lacu miseri et de luto fzecis, id est de profundo 
iniquitatis, et ex carnalibus concupiscentiis. [Gl. 
int.| Vel per lacum. miserize et lutum fzcis accipitur 
infernus, unde eduxit captivos justos, qui ibi tene- 
bantur. Et est, eduxit me de lacu miseriz, etc. ; id 
est de inferno. 


Vgns. 3. — « Et statuit supra petram pedes meos, 
« et direxit gressus meos. » 

Et statuit, [Aug.] ut jam ambulem proficiendo 
supra petram, id est Christum, pedes meos, [Hier.] 
id est sensus meos, qui prius cum diabolo erant. 
[Cassiod.] Nota quia dupliciter dat Deus profutura. 
Primum educit de miseria seculi, quae est lacus et 
lutum fmeis. Deinde supra petram statuit, cum in 
praeceptis Christi ambulamus, peccata sicut lutum 


superstitione, ad Novum Testamentum accedere. B laci fetent, et mergunt, petra contra illud Iutum est 
᾽ o , . 


Modus. [Cassiod., Alcuin.| Bipartitus est psalmus. 
Primo inducit Ecclesiam exspectasse Deum et ac- 
cepisse eum et ab eo Novum Testamentum, quod et 
multi seeuturi sunt. Unde pereutit omnes supersti- 
tiones, et invitat ad mirabilia Dei. [Cassiod.| Se- 
cundo exponit mirabilia quae sunt incarnatio, justitia 
praedicationis, liberatio hominum ab iniquitatibus, 
confusio inimicorum : letitia sperantium, ibi, an- 
muntiavi. Et quia difficile erat Judcos a consuetis 
ciremoniis, et gentes ab idololatria revocare ad no- 
vum Testamentum, ideo utitur auctoritate antiquo- 
rum Patrum, dicens : 


Vgns. 4. — « Exspectans exspectavi Dominum ; 
« et intendit mihi. » 

Exspectans ezspectavi. [Cassiod.| Hac gemina- 
tione plus intelligitur quam simpliciter diceretur. 
Exspectat enim qui etiam ingratus est; sed exspec- 
tans exspectat qui milis el cum desiderio exspectat. 
Et est exspectans exspectavi, [Hier.] id est. mitis, 
et cam desiderio exspectavi assidue in Abraham et 
in aliis patriarchis, atque in promissione propheta- 
rum. [Aleuin.] Ecce auctoritas ab antiquis. Quid? 
non legem, per quam abundat iniquitas vel delie- 
tum; non hominem, [Aug.] qui potest fallere et falli, 
et qui mecum indiget; non aliud; sed Dominum 
qui salvare potest. Et quid ille? Et intendit, non 
averüt se; sed intendit mihi, id est ad. utilitatem 
meam, scilicel ut prodesset. Non dicit intendit me, 
ut etiam malos intendit, sed non malis. Et est, Do- 
minus fuit intentus et benevolus eis. Postea subdit 
quomodo intendit, scilicet. exaudiendo eos et edu- 
cendo. Et hoc est : 


Vgns. 2. — « Et exaudivit preces meas, et eduxit 
« me de lacu miseris, et de luto fiecis. » 

Et exaudivit. |Hier.| Qui prophetis se abdidit 
preces meas, ἃ quibus exspectans non cessat. Et 
quid fecit? Et eduxit me de lacu miserie, |Aug.] 
id est de profundo carnalium concupiscentiarum, de 
luto fecis vel limi, id est de malis operibus, qui 
pedes affectuum inquinant, et retinent, et sunt vilia 
ut fiex, comparatione. vini. Vel lacus sunt tenebre 
iniquitatum, 1d est infidelitatis et ignoranti; lutum, 
est carnalis concupiscentia. Et est, et eduxit me 


[Hier.] In laeu vero et luto peccatorum sunt gentes 
idola colentes, vel omnes terrena amantes, e£ dire- 
zit, ne retro aspicerem gressus meos, id est operum 
meorum. Uxor namque Lot aspiciens retro, versa 
est in statuam salis, et nemo mittens manum suam 
ad aratrum, et aspiciens retro, aptus erit regno 
Dei. 


VEns. 4.— « Et immisit in os meum canticum 
« novum, carmen Deo nostro. » 

Et immisit, quasi dicat : statuit, direxit; e£ sic 
immisit predicationem | Novi Testamenti, scilicet 
canticum novum, id est lzetitiam de nova gratia, non 
vetus de lege Moysi. Cantabant enim homines Vete- 
ris Testamenti vetus canticum, scilicet oculum pro 
oculo, dentem pro dente, animam pro anima (Deut. 
x1); ad inferos quoque descendebant, occlusa eis re- 
gni janua, prohibente cherubim aditum paradisi, in 
cujus manu erat ignea. romphaa (Gen. ur. [Aug.] 
Sed homines novz legis cantant canticum novum, 
quod homo novus attulit. Novus enim rex, nova lex, 
nova ecce facta sunt omnia (Apoc. xx). [Hier.] No- 
vus ergo populus, nova cantat de incarnatione Do- 
mini, de resurrectione et ascensione, et hujusmodi. 
Unde in his precipue solemnitatibus ministri Eccle- 
si induti albis vel sericis ornamentis cantant et le- 
gunt, ut novum canticum nemo nisi innovatus can- 
tare przesumat. Canticum, dico, scilicet carmen vel 
hymnum, quod carmen placet Deo, [Hier.] quasi di- 
cat : Non est turpe carmen, non theatrale, sed est 
D per Novum Testamentum. Deo, inquam nostro pla- 

cet, non alienis diis, [Cassiod.] sed Deo qui noster 

est per cultum non aliorum. 


Vzns. 5. — « Videbunt multi et timebunt : et spe- 
« rabunt in Domino. » 

Videbunt, [| Aug.] quasidicat : Hoc quod de prioribus 
dixit, videbunt multi populi posteri, id est videbunt 
venisse predictum Christum, [Hier.] quem priores 
exspectarunt. [Cassiod.] Vel videbunt multi mira- 
bilia in tempore incarnationis facta. Vel ita : Vide- 
bunt multi, (Aug.] sequentes, id est imitando pre- 
cedentem populum patriarcharum et prophetarum : 
el Limebunt jam sequi malas vias, quia peccatores se 
intelligent, [Hier.] et facti Christiani sperabunt re- 


Rap diui — 9 eder era " 
————————————— 


401 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXIX. 


402 


missionem peccatorum im Domino, nonin prece- Alia, et h:»»c mirabilia ego annuntiavi, dicit Christus, 


dentibus, [Aug.] scilicet patriarchis et prophetis, 
quia solus Deus peccata dimittit. Et 

VEns. 6. — « Beatus vir cujus est nomen Domini 
« spes ejus ; et non respexit in vanitates et insanias 
« falsas. » 

Beatus vir, cujus est nomen Domini spes ejus. No- 
men dicit, quod est Salvator. Et est sensus : Beatus 
est vir cujus est spes nomen Domini, id est. qui non 
temporalia sperat ab eo, sed illud quod ejus nomen 
indicat, [Aug.] scilicet salutem, id est qui ipsum 
Deum, non aliud ab eo sperat. Et superabundat 
ejus. In Hebrzo enim sspe duplieantur hoc. modo 
genitivi. [Alcuin.] Vel tta ut non abundet ejus : Bea- 
tus vir cujus est nomen Domini. [|Aug.] Hie. distin- 


gue, id est in quo est laus Dei, ut ab eo solo credat B 


salutem unde et spes ejus est, id est inde est ei spes 
vite. Et, post non respexit in vanitates, quo, id est 
ad quas vanitates plures eunt. [Hier.] Vana sunt 
terrena, e£ non respezit in insanias falsas.[Cassiod.] 
Insanie sunt ire, rixe. Vel insanie false sunt 
idola, qu:e fallunt a veritate. Insania ergo mendax 
est, [Aug.] quia non est quod putatur ; salus verax : 
Velinsaniwe sunt in spectaculis fallacibus histrio- 
num theatrorum, et in $7 aliis voluptatibus. [Aug.] 
Ideo enim pluraliter dixit ut accipiatur de omnibus 
ad voluptatem pertinentibus. Et hoe est, non respe- 
xit insanias falsas, quce sunt. in voluptatibus seculi 
hujus. [Aug.] Qui vero ista non respicit, habet quod 
miretur et spectet, quia 


VERS. 7. — « Multa fecisti, tu. Domine Deus 
« meus, mirabilia tua ; et cogitationibus tuis non est 
« quis similis sit tibi. » 

[Aug.| Multa enim fecisti, etc. Vel ita continua. 
[Cassiod.] Hzec sunt falsa, sed opera tua sunt mira- 
bilia, seilicet ccelum, terra. Hic elidit  supersti- 
tiones. [Aug.] Et hoc est, multa fecisti, tu Domine 
Deus, mirabilia tua etin corporalibus et in spiritua- 
libus. In corporalibus, et ccelum, terram, et Petrum 
ambulare super aquas (Matíh. xiv) ; quod fuit in 
signo spiritualis miraculi hujus, scilicet quod nos in 
sieculo, id est in fluelibus s:culi sicco. pede ambu- 
lare facis. Majus ergo facis quam histrio. Ille enim 
didicit ambulare in fune ; tu vero facis ambulare 
supra mare ; e£ h:ec fecisti cogitationibus tuis, [6]. 


ete. Vel ita continua : Qu: sunt illa mirabilia ? ecce 
vide mirabilia Dei, annuntiavi prius per. prophetas, 
et post locutus sum [Cassiod.] egomet, et multipli- 
cati sunt mali super numerum salvandorum : [Aug.] 
certus quidem numerus est Jerusalem, id est 
piedestinatorum, sed super hunc numerum sunt 
admistze paleg, [Gl.int.] id est mali: Multi enim 
sunt vocati, pauci vero electi (Matth.xix). Vel mul- 
liplicati sunt super numerum, [Cassiod.] id est super 
hoc quod aliquis numerare possit. Vel, sie locutus 
sum, et me loquente, multiplicati sunt super nume- 
rum, id est plures quam olim crediderunt. 


Vrns. 9. — « Sacrificium et oblationem noluisti ; 
« aures autem perfecisti mihi. » 


Sacrificium. Quasi dicat : Quz fuit necessitas lo- 
quendi, cum sufficerent legalia ? quia sacrificium, 
quod de animalibus fiebat e£ oblationem, qu: erat 
de aliis rebus ut de simila, et thure et oleo, noluisti 
ulterius, postquam veritas est exhibita. [Aug.] Ut 
enim venit res, noluit Deus illa legalia quae erant 
quasi verba promittentia : tandiu est promissor do- 
nec det. Ut dedit, mutat verbum, non dieit: Dabo, 
sed : Dedi. Ipso ergo veniente, noluit ea qu: erant 
ejus figura. Unde in Natali Domini cantatur missa 
de promissione, scilicet : Lux fulgebit, nec repetitur 
postea de promissionis exhibitione, scilicet: Puer 
natus est, etc. quod iteratur postea. Ecce verbo- 
rum mutatio. Ibi enim est de futuro promissio, hic 

οἷς jam nato gratiarum actio. Unde et prophetia ante 
Epistolam eadem die cantatur, ut fit basis sub co- 
lumna in tabernaculo Domini. Si quis autem dicat 
adhuc apud Judzos durare illa legalia, quia cireum- 
ciduntur et quaedam hujusmodi faciunt, non est 
verum. Ablata sunt enim ex maxima parte. Non 
enim habent regem, neque sacerdotem, neque un- 
elionem, neque ephod, neque cheraphin. [Aug.] 
Quadam etiam manserunt ilis qui celebrant, ne 
omnino sine signo remanerent; sicut enim posuit 
Deus signum Cain, ut nemo occideret eum. (Erat 
enim vagus et profugus super terram, et tremebun- 
dus capite), ita manet Judz:eus cum signo circumci- 
sionis, et aliis hujusmodi, et nondum est occisus, 
habens signum suum. Sed maledictus est Cain a 
lerra, quae excepit sanguinem fratris sui, quem 1116 


int] idest non alieno consilio, sed tua sapientia. D effudit. Unde Dominus dixit : Voz sanguinis fratris 


Unde quis consiliarius ejus fuit ? Et mon est qui si- 
milis sit tibi : in illis omnibus nulli auctores artium. 


Pans m, VEns. 8. — » Annuntiavi etlocutus sum ; 
« multiplieati sunt super numerum. » 

Annuntiavt. Secunda pars. [Alcuin.] Eece que 
sunt mirabilia, scilicet incarnatio, justitia przdica- 
tionis, liberatio hominum ab iniquitatibus, confusio 
inimicorum, letitia sperantium. Et nota quia in 
prima parle rudes et incompositi praeparati sunt, ut 
libenter suscipiant verba Christi. |Aug.] Christus 
enim loquitur hzc, qui in secunda parte continen- 
tur, partim in capite, id est in persona sua, et. par- 
lim in membris. Quasi dicat : Multa fecisti mirabi- 


tui clamat ad me de terra (Gen. 1w), id est Jud:eus 
maledictus est ab Ecclesia, quz excepit sanguinem 
Christi, quem effudit Judzeus : et de hac terra cla- 
mat ille sanguis ad Deum, dum quotidie in Ecclesia 
pro hominis expiatione Deo offertur. Sed Judzus 
qui fudit, surdus non audit spiritualiter. Et hoec sunt 
mirabilia Dei et cogitationes, quibus nemo est simi- 
lis. Aures autem, vel corpus, quasi dicat: Illa. no- 
luisti, sed corpus perfecisti mihi, [Alcuin.] id est 
perfectum dedisti, scilicel. sine peccato. Propter 
hoc illa noluit. Vel, aures perfeeisti, 1d est perfecte 
fecisti me intelligere. quid velles, Vel, seeundum 
aliam litteram, seilicet corpus autem. aptasti. mihi. 


403 


PETRI LOMBARDI 


404 


Ita ponit Apostolus, in Epistola ad Hebreos, id est À contra simulationem. Vel sic, non prohibebo, et, o 


corpus aptum ad offerendum mihi dedisti. 

Vgns. 10. — « Holoeaustum et pro peccato non 
« postulasti : tune dixi : Ecce venio. » 

Holocaustum. [Aug.] Hie exponit priorem versum, 
et dicit holocaustum, quod prius sacrificium pro 
peccato, quod supra oblationem, et secundum hoc 
est una diclio, pro peccato; proprie tamen holo- 
caustum dieitur quod totum comburebatur; holos 
enim Grece, Latine £ofum ; cauma, id est. incen- 
dium ; inde holocaustum,id est tofum incensum pro 
peccato, ut de lirco ἃ Pompeio, id est emissario, 
qui cum peccatis populi, in desertum mittebatur. 
Vel ita ut sint duce dictiones pro peccato. Et est, ho- 
locaustum et, id est etiam pro peccato, id est. quod 
pro peccato fiebat, et erat majus et dignius in lege, 
ut de vitula rufa (Num. X), non postulasti tunc 
diri, quasi quia hzc noluisti, et corpus aptasti, tunc 
dixi: Eccestatim venio, |Cassiod.] quia tempus est 
ut veniant promissa, quia auferuntur promittentia. 
[Aug.] Cum ergo sacrificia cessent, constat Christum 
venisse. Venio, quia 

Vzrns. 11. — « In capite libri scriptum est de me : 
« Ut facerem voluntatem tuam, Deus meus, volui, 
« et legem tuam in medio cordis mei. » 

Ut faciam voluntatem tuam, [Aug.] quia ita scrip- 
tum esl de me in capite hujus libri psalmorum, sci- 
licet vel sic scriptum est de me, id est prefini- 
tum, in capite libri, [AIcuin.] id est apud Deum 
Patrem, qui est caput mei, dieit Christus, qui sum 
liber humani generis, in quo quisque legere debet, 
id est qui sum forma justitie hominibus. Quid scri- 
ptum est ? [Gl.int.] u£ faciam voluntatem tuam om- 
nino obediens, me offerens. Et, 0. Deus meus ego 
volui istud. (Aug.) Hoc est quod in primo psalmo 
dicitur; sed in lege Domini facere voluntatem ejus ; 
et legem tuam volui in medio cordis, (Gl. int.) id 
est in plenitudine cordis mei. (Aug.) Unde et in eo- 
dem psalmo dicit : Et in lege ejus meditabitur die 
ac nocte. 


VEns. 12. — « Annuntiavi justitiam tuam in ec- 
« elesia magna; ecce labia mea non prohibebo ; 
« Domine, tu scisti. » 


Annuntiavi. Hcec dieit Christus in membris, [Aug.] 
id est in persona membrorum, quasi dicat, prius 
per me locutus sum, post etiam in membris anzun- 
tiavialis justitiam esse tuam, (Gl. int.) id est 
quod a te est justitia. Et hoe feci in. ecclesia ma- 
gna, (Aug.) scilicet quz est in toto orbe terrarum, 
non parva ut fuit prius; et siquid insurget, timor 
non prohibet loqui. Et hac est ecce mon. prohibebo 
labia mea loqui, quasi non habeam in solo corde ut 
timore taceam. Hoc dicit contra timorem munda- 
num, Domine. (Quasi dicat : Et. sine. simulatione id 
etiam id agam, quia, Domine, /u scisti cor meum. 
Quasi dicat : Labia sonant hominibus, sed, tu Domi- 
ne, nosti cor meum. Hoc dicit ne in solis labiis es- 
setannuntiatio, quia corde creditur ad justitiam, ore 
autem confessio fit ad salutem. (Alcuin.) Et dicit hoc 


Domine, tu scisti, id est tu es testis quod timor 
non prohibet loqui. Vel sic, non prohibeho, et hoc 
per te est, quia tu, Domine, scisti, id est ita przede- 
stinasti futurum, et ad hoc non sum piger, quia 

Vrns. 13. — « Justitiam tuam non abscondi in 
« corde meo, veritatem tuam et salutare tuum 
« dixi. » 

Non abscondi in corde meo, [Cassiod.) quando 
potui prodesse aliis, justitiam tuam, vel meam, 
(Aug.) id est fidem confessus sum, non celato timo- 
re, quasi satis sit in corde tenere (Gl. int.) Et dicitur 
hie contra segnitiem carnis, non abscondi, sed veri- 
tatem tuam, (Alcuin.) id est promissorum exhibitio- 
nem, e£ salutare tuum, id est salvationem tuam 

p dixi, vel veritatem tuam et salutare tuum, (Aug.) id 
est Christum, dixi, (Gl. int.) id est przdicavi, nec 
propter multos consiliantes dimisi. Et hoc. est 

Vrns. 14. — « Non abscondi misericordiam tuam 
« et veritatem tuam a concilio multo. » 

Non abscondi misericordiam tuam, (Aug.) qua 
ipse peccata dimittit. Et veritatem tuam qua ipse re- 
tribuit premia a concilio multo, id est propter multos 
conciliantes. 

Vxns. 15. — « Tuautem, Domine, ne longe facias 
« miserationes tuas ἃ me, misericordia tua οἱ ve- 
«ritas tua semper susceperunt me. » 

Tu autem, Domine, quia non celavi misericordiam 
tuam et veritatem tuam, £u, Domine, ne longe facias, 
ne sint sine effectu miserationes tue a me, (Gl. int.) 

(idest noli removere misericordias tuas a sauciis 
membris tuis, quia misericordia tua et veritas tua, 
(Aug.) scilicet a primo justo, susceperunt me. Ne 
ergo sit inane quod ccpisti. (Rem.) Distingue quod 
ait misericordia et veritas susceperunt,(Aug.) mise- 
ricordia me suscepit, quia non auderem converti, nisi 
securus essem de remissione, quasi dicat : Bonus es, 
et amo te. Veritas suscepit, quia non perseverarem, 
nisi securus de premio, quasi dicat : Justus es, et ti- 
meo te. Et est sensus: Misericordia tua et veritas 
susceperunt me, id est amor et timor perdueunt me 
ad te. Quasi dicat : Hzc semper suscipiunt, et sem- 
per aspicio. Et opus est, 

VrEns. 16. — « Quoniam circumdederunt me 
« mala quorum non est numerus ; conprehenderunt 

D « me iniquitates meze, et non potui ut viderem. » 

Quoniam circumdederunt me mala, (Cassiod.)id 
est peccata quorum non est numerus apud homines, 
quia sunt peccata a nobis et ab alienis (Aug.) Quid 
ergo si cesset misericordia? (Gl. int.) Vel circum- 
dederunt me mala, id est pene. Et. comprehende- 
runt me ipso actu iniquitates mec, (Aug.) quibus 
pressus oculüs non potest videre, sed mundato cor- 
de videbit homo Deum. Unde sequitur : Ef non potui 
facere, subaudi ut viderem. Quasi dicat : Adeo com- 
prehenderunt me, ut nec per conatum possem te vi- 
dere, nam 


VERs. 17. — « Multiplicate sunt super capillos 
« capitis mei, et cor meum dereliquit me. » 


405 


Multiplicate sunt iniquitates super capillos capitis 
mei. [Aleuin.] Id est ut superent eos qul sunt ca- 
pilli capitis, [Aug.] id est fideles qui in Christo sunt 
radicati, quem et bene vivendo ornant. Vel ad litte- 
ram comparative dieitur : Et est, multiplicatee sunt 
super capillos capitis mei, id est innumerabiliter. 
Cave ergo si vitasti. gravia, ut adulterium et homi-. 
cidium, ne obruaris arena minorum peceatorum : 
minima quidem videntur, sed multa sunt. [Cassiod.] 
Bene autem in comparatione delictorum capilli dieti 
sunt. Nam ideo sacerdotes in Veteri Testamento ra- 
debandur, ut sic earnis vitia deposuisse viderentur, 
et cor meum, id est ratio dereliquit me, quia pro- 
futura non appetit. Vel, cor meum dereliquit me, 
[Aug.] id est cor non agnoscit se, ut cum Petrus 
dixit : Non. te negabo (Matth. xxv). Et nota quod 
ait, dereliquit. Non enim naturaliter fuit in homine 
haee cscitas; [Ὁ]. int.] sed per peecatum a primo 
parente czeci sumus, qui in nos transfudit poenam et 
culpam. Ergo. 


18. — Vzns. « Complaceat tibi, Domine, ul eruas 
« me; Domine, ad adjuvandum me respice. » 


Domine, complaceat,|Cassiod.] id est communiter 
placeat Trinitati fibi uni Deo. Dicendo enim, tibi, 
singulariter unitatem essentiz notat : dicendo com- 
placeat, trinitatem personarum. Complaceat dico uw£ 
eruas mea malis. [Aug.] Et nota quod ait,complaceat, 
non diffidens de potentia Dei, si adsit voluntas. 
Quasi dicat : Si tu vis, potes, Domine, $3$8 ad ad- 
juvandum me respice in boni cooperatione, [Cas- 
siod.| quasi dicat, respice peenitentes in dolore suo. 
Respectus autem Dei, auxilium nostrum est. 


Vgns. 19. — « Confundantur et revereantursimul, 
« qui querunt animam meam, ut auferant eam. » 


Confundantur. [Cassiod.] Loquitur hie Christus, 
quasi dicat : Me respice : contra autem confundan- 
tur mirabili operatione mirabilium, e£ revereantur 
simul resurrectionis gloria. [Aug.] Et ita factum est, 
Gavisi enim sunt cum posuit animam, sed confusi, 
cum eam recepit, qui querunt animam meam, non 
ut ea fruantur, sed uf auferant eam. interficiendo 
me. 


Vrns. 20. — « Convertantur 
« reantur qui volunt mihi mala. » 


retrorsum et reve- 


Converlantur etiam retrorsum, [Aug.] id est hu- 
miles sequantur, qui superbe peribant. Hoc Christus 
de membris dieit in bono e£ revereantur, non solum 
qui dicunt vel faciunt, sed qui volunt mihi mala, id 
est qui cum benedicunt, tamen mala volunt. 


VEns. 21. — « Ferant confestim confusionem 
« suam, qui dieunt mihi : Euge, euge. » 


Ferant, ut pondus immensum, confusionem suam 
confestim |Cassiod.| ne diutius ingravetur malum 
eorum, qui dicunt mihi adulatorie : Euge, euge, id 
est qui applaudunt mihi, quasi bono animo. [Aug.] 
Nota duo genera hostium, qui maxime sunt cavendi. 
Nam et qui bona dicit malo animo : unde supra 
dixit : Qui volunt mihi mala; et qui mala dieit 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XXXIX. 


£06 


A dolose laudando : unde hie dicit : Qui dicunt mihi : 
euge, euge. Uterque malus est et cavendus. 

Vrns. 22, 23. — « Exsultent et letentur super te 
« omnes quzrentes te,et dicant semper: Magnificetur 
« Dominus, qui diligunt salutare tuum. » 

Exsultent [Cassiod. | quasi dicat : Illiconfundantur; 
econtra exsultent ef letentur super te fundati omnes 
querentes te, [Aug.] scilicet, non me, sed in me te 
glorificantes,et dicant : Magnificetur Dominus [6]. 
int.] seilicet in membris suis, qui in se grandescere 
non potest. [Cassiod.] Hzc est eorum exsultatio. Hec 
enim professio in zeternum gaudentes effecit Chris- 
tianos. Magnificetur, [Aug.] dieo semper, quia si 
peccator homo est, ad poenitentiam vocat ; si justus, 
ad coronam. [Cassiod.| Et ne quilibet hoc dicant, 

p sed qui diligunt salutare tuum, id est me. 

Vrns. 21. — « Ego autem mendicus sum et pau- 
« per: Dominus sollicitus-est mei. » 

Ego autem. [Cassiod.] Hoc dieit Christus de se ex 
forma servi, ne quis gloriam predicte letiti:e sibi 
arroget. Illi ita dicant, Ego autem, cui dicebant : 
Euge, euge, de me hoc dico, scilicet quod mendicus 
sum secundum quod homo. Mendicus est, qui ab 
alio petit, e£ pauper qui sibi non sufficit ; sed Domi- 
nus sollicitus est mei,id est habet curam mei. Vel ita : 
[Aug.] Ego autem, ut de membris agatur, quasi di- 
cat : hoc. dieant de te semper : Magnificetur Domi- 
nus, etc. De se autem hoc dieant : Ego autem men- 


dicus et pauper, id est non est. quod in me laude- 
tur, ex me egenus sum et pauper, ut publicanus qui 


non audebat oculos levare ad ccelum cum quo dico : 
C Propitius esto mihi peccatori (Luc. xvin.) Non sum 
dives, quia non superbus ut Phariszeus qui dicebat : 
Non sum sicut ceteri hominum, etc. (ibid.) sed, Do- 
minus sollicitus est mei. 

VEns. 25. — « Adjutor meus et protector meus 
« tu es : Deus meus, ne tardaveris. » 

Adjutor meus, [Aug.] Hie orat totum corpus 
Christi, unus mendicus cum Christo, et unus pau- 
per. Quasi dieat : Ego sum pauper, et, o Domine, ad- 
jutor meus et protector meus tu es, [Gl. int.] quasi 
dicat, de hoc constat. Hoc vero quod sequitur peto, 
Deus meus, ne tardaveris, [Aug.| id est fac ne diu 
simus in malis, sed cito fini, maxime in tempore 
Antichristi, quando erit tanta tribulatio, ut etiam 
si fieri potest, moveantur eleeti ( Matth. xxiv).Unde : 
Nisi breviati fuissent dies illi,non salvaretur omnis 
caro, et tunc. erit ve pregnantibus et nutrientibus 
(ibid.); vel de prwesenti potest accipi hoe sie : Deus 
meus, netardaveris modo nobis auxiliari, quia et 
modo est vi prignantibus, id est concipientibus 
desideria alienarum rerum, et latrantibus, id est 
qui jam queesita nutriunt. 


D 


COLLATIO IN PSALMUM XXXIX : s: ENXSPECTANS ENSPEC- 


TAVI DOMINUM. 


» 


Vgns. 6. — Beatus vir, cujus est nomen Domini 
spes ejus. Hebr. Beatus vir qui. posuit. Dominum 
spem suam. Perpusillum quidem interest ad senten- 
tiam, tamen notum est LXX legisse QV? scuEW,id est 
nomen, ubi alli legunt QV? SAM, id est posuit. 


101 


PETRI LOMBARDI 


408 


Vrns. 7. — Multa fecisti, Domine Deus meus, A aperte tradit Hier. ibidem dicens: Hine ipse Domi- 


mirabilia tua, et cogitationibus tuis ; non est qui si- 
milis sit tibi. Hieronymus : e£ cogitationes. tuas 
pro nobis,non invenio ordinem coram te ; Pellicanus : 
et cogitationes tuas ad nos, non est qui pertinguat 
ad £e; Pratensis : et cogitationes tue erga nos, non 
est comparatio libi; Nebiensis : xom est proportio 
ad £e; Sanctes : et cogitationes tuas pro nobis non 
est ordinare tibi ; Munsterus : sicut et cogitationes 
tue que sunt erga nos, et nemo est qui ea, subaudi 
mirabilia, ordinet ad te; interpretes pro Cajetano, 
captiva littere, plus zequo, suo more inherentes, 
multa fecisti, tu Domine Deus meus, separata tua, 
et cogitationes tuas nobis, non estimando ad te. 
Hebrazum pressius est. Ob id paraphrasis potest cir- 
cuire hunc aut illum sensum, nostrum tamen satis est 
vindicare. Nam Campensis dieit : cogitationes quibus 
sedulo curas nos, tam sunt multa et mirabiles, ut 
nemo hominum intelligere queat, quantum tibi de- 
beat pro illis. Sed Chaldzeus brevius et aliter : Non 
est inquit, possibile ordinare laudem tuam. Primum 
C ΓΞ ΤΣ UMACHSSEBOTHECA, quod potest verti e£ co- 


gitationes tuv, aut fuas, aut fuis cogitationibus, 


juxta diversum respectum. Deinde ἸΌΝ ELENU, id 
est ad nos, erga nos, vel pro nobis, juxta exigentiam. 
]tem Tq ΤΝ ἘΝ AROC, id est sine comparatione, 
perinde quasi diceres : cogitationes tu: si comparen- 
tur ad nos vel nostras, nullam habent zequationem 
seu proportionem : quem sensum aperte sonat lectio 
nostra,cogitationibus tuis non est qui similis sit tibi. 
Hine translator ad Campensem, consilia tua apud 
nos exemplo carent. 


Vgns 8. — Annuntiavi et locutus sum ; multipli- 
cati sunt super numerum. Hieronymus, si narrare 
voluero, et numerare, plura sunt que ut narrari 
queant.Alii eodem tendunt. Hebr:zeus sic habet, AN 
ἽΞΟΞ "2XY nm^23N" AGUIDAH VAADABERAH ATZMU 
MISSAPER. (Quod est etiam ad verbum, marrabo, et 
loquar,multiplicati,aut multiplicata sunt, (indiscri- 
minatim potest diei) super numerum, vel a nume- 
rando, ut nostra editio referat multiplicationem ad 
homines. Aliorum versiones, ad mirabilia Dei. Quod 
novissimum probant Faber et C:ecus, eatenus au- 
tem qualenus damnent Latinam editionem  incon- 
gruitatis et depravat intelligenti:*. Talium censo- 
rum ncnias temerarias plane refellit expositio. Hier. 
in eumdem versiculum, cui et accedit August. Mul- 
tiplicatài sunt. super numerum , Jud:i 1n malitia 
sua. Vel super numerum, hoc est peccatores super 
numerum, et foris super numerum sunt, quia non 
sunt digni numerari in numero justorum. Non enim 
secundum hane interpretationem, multiplicati, res- 
pieit mirabilia quie in praecedenti versu erant, sed 
id quod proxime premittitur. Annuntiavi, etc. Quod 


nus ad patrem ita exorsus est, dicens : Panitentiam 
agite, appropinquavit enim regnum celorum 
(Matth. ux). Postea ostendit quod nihilominus multi 
super numerum remanserint increduli. Scio tamen 
alteram sententiam habere dignitatem sui sensus. 
Utraque igitur sana est. De varia versuum parütione 
hie et alicubi semel et iterum pertraetatum est cau- 
sis redditis. 

Aures autem perfecisti mihi. LXX vertunt σῶμα, 
id est corpus, et idem citat Apost. Hebr. x. Eadem 
est intelligentia. Nam ex perfeeta obedientia, que 
convenientissime per aures intelligitur, Christus 
corpus habuit mortale, ut per partem totum intelli- 
gas, et per eam qu: pondus rei afferret, quod 


Hebr. etiam dicunt *5 ΤΥ B*338 OZNAIM CARITHA LI, 
aures fodisti aut aptasti mihi. 
Vrns. 11. — In capite libri scriptum est de me, 


Hebr. 3E5 n5x23 smwiLLATH SEPHER, id est in vo- 
lumine libri. Prior dictio proprie significat chartam 
complieatilem. Unde LXX verterunt in capite, 
quasi a primo folio, mox ut liber ecperit volui, in- 
venies scriplum de me, atque idipsum amplius 
clarescit ex Hieron, et August. explanationibus, a 
quibus petere poteris, quanquam si opus foret, os- 
tendere possemus ex Hebr. particulam illam non 
absone aecipi quoque pro capite, propterea quod ab 
eadem pene radice desumitur significatio capitis 
et voluminis, videlicet 553 carar, id est gyravit, 


voluit, complicuit. Nam ΤΡ Δ cranium testamque 
capitis significat, et aliquando pro toto capite, ob 
sphiricam figuram, accipitur. 

Vrns. 18. — Ad adjuvandum me respice. Hieron. 
etalii vertunt festina. Nam Hebr. dicitur 2v» rus- 
CHAB, et tamen ipse Hieron. probat quod LXX dixe- 
runt, respice, satisfaeiens enim Sunie et Fretellze 
quod in Greco legissent σπεῦσον, ld est festina, re- 

(Σ spondit. Sed apud LXX πρόσχυς scriptum est.Unde, 
prudens lector, perspicere potest quod si antiqua 
magis conveniant eum Hebraica veritate, quam 
cum LXX non statim consequens esse, ut debeant 
eradi ; presertim ubi damnum non est in sensu. 

Vzns. 21. — Ferant confestim confusionem suam. 
Neoterici Hebraicatores pro confestim dicunt merce- 
dem;,utsit,desolentur propter mercedem pudoris sive 
confusionis. Hoc tamen gratis faciunt, quia ΞῸΣ 
EQUEB est ambiguum ad calcaneum, finem, et pra- 
mium. Et ita super calcaneum seu finem recte in- 
telligitur velociter aut confestim, quomodo accepe- 
runt LXX. Ad quod alludit versio Hier. : pereant post 
confusionem suam. Hine et interpretes pro Cajetano 
transtulerunt, destituuntur super calce confusionis 
suc. Tandem utcunque legas, sententia videtur eo- 
dem respicere. 


B 


PSALMUS XL. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID (vel sicut 


Hieronymus transferi :) YN FINEM INTELLECTUS 


FILIIS CORE. » 


Beatus qui intelligit. Titulus. In. finem psalmus 
David, vel sieut Hier. transfert m. finem intellectus 
filiis. Core. Ista sententiola vel sicut. Hier. trans- 
fert, etc., est adjectitia. Nam alium eodicem manu 
descriptum vidimus in quo non habetur, cum etiam 
ipse Hier. neque tomo VIII, neque in versione 
juxta Hebr. talem titulum ponat. Consimiliter nee 
LXX; sed hie titulus habetur in Haymone : unde 
forsan quispiam posuit Hier., loco Haymonis. Idem 
habetur mendum in glosa ordin. Core sicut legitur, 


Din lib. Numeri xvi, eum Dathan et Abiron movit 
seditionem contra Mosen et Aaron. Unde Dathan 
et Abiron eum omni familia sua vivi absorpti sunt a 
terra. Core vero, et cum eo ccr, qui thuribula ac- 

' ceperant, ut adolerent incensum in conspectu Do- 
mini, divino igne perempti sunt,quia officium Aaron 
et filiorum ejus sibi usurpaverant (Num. xxvi). 
Fuerunt autem quidam filii Core qui patris nequitiam 
non sunt imitati. Unde et postea a David in minis- 
sterium domus Domini sunt assumpti, et a Domino 
wlerno gaudio benedieti. Propter quod etiam in 
titulis. psalmorum sepe fit mentio eorum, maxi- 
me tamen propter nominis interpretationem , 


409 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XL. 


410 


$99 ex qua spiritualis intelligentia psalmi accipitur A Dominus conservet eum, inter mala seculi, (Hier.) 


ut hic. [Hier.] Core enim interpretatur calvaria, 
qui fuit locus Dominiez passionis. Unde per cal- 
variam, Christi passio intelligitur. Legitur id in 
tomo IV in quadam expositione psalmi xLr, quae 
non tribuitur Hieronymo ; hoc etiam divus Augu- 
stinus in titulo sequentis psalmi, et idem habet 
Hieronymus infra psalm. Lxxxiv. Filii ergo calva- 
rie sunt filii passionis, filii crucis, qui in cruce 
Domini nostri Jesu Christi gloriantur cum Apostolo 
dicente : Mihi autem. absit gloriari, nisi in cruce 
Domini nostri Jesu. Christi (Gal. v1). Et his talibus 
hujus psalmi intellectus attribuitur, qui credunt 
Christum, et si pauperem et mortuum esse, tamen 
verum Deum. Et hoc est, in£ellectus psalmi hujus, 
tendens iz finem, id est in Christum, attribuitur filiis 
Core, id est filiis erucis. Intentio. Monet ut si Chri- 
stus et pauper et passus, credatur tamen Deus. 
[Cassiod.| Modus. Tripartitus est psalmus. Primo 
propheta intelligentem super egenum et pauperem, 
divina laude concelebrat. Secundo Christus de sua 
passione agit, quae secundum egenum fuit, ibi : Ini- 
mici mei, etc. Tertio agit de resurrectione, quae 
est gloria egeni ad confirmandam spem fidelium, 
ibi : Tu autem. Domine. Et notandum quia in hoc 
psalmo vox est totius Chrisli, id est capitis et eor- 
poris, quasi unius hominis. Quzdam enim verba 
hujus psalmi, capiti conveniunt, quzedam membris, 
quadam prophete. [Hier.] Prius Propheta loquitur 
a sein persona sua. Postea inducit Christum lo- 
quentem, et in membris et in se; in membris, ibi : 
Ego dizi ; inse, ibi : Inimici mei, etc., ait ergo Pro- 
pheta : 

VERS. 1. — « Beatus qui intelligit super egenum 
« et pauperem ; in die mala liberabit eum Domi- 
« nus. » 

Beatus qui intelligit, [Aug.] quasi dicat : Irride- 
tur qui pauperem mortuum colit, sed bea£us est in 
eternis qui intelligit Christum, etsi videt eum ege- 
num esse super egenum et pauperem, [Hier.] quia et 
Deus est, qui sic credit hominem ut etiam intelli- 
gat eumdem Deum esse. Potest etiam hoc accipi de 
membris Christi. [Aug.] Intendendum quippe est 
super egentes, ut eis detur, quod et ad eum perti- 
net. Et hocest : Beatus qui intelligit super egenum et 
pauperem. Et nota quod non ait, qui dat, sed qui 
intelligit, ut eliam. non petentibus detur. [Cassiod.] 
Qui enim petenti dat, bene facit quidem ; qui vero 
lacentem inlelligit, beatus sine dubio est. Unde 
beatus qui praeoceupat vocem petituri ; 2» die expo- 
nit hie beatitudinem : in die mala, id est judicii, 
liberabit eum Dominus. 


Vrns. 2 — « Dominus conservet eum, et vivificet 
« eum et beatum faciat eum in terra; et non tradat 
« eum in animam inimicorum ejus. » 


Dominus conservet eum et vivificet, [Aug.] bene 
optat hic Propheta intelligenti super egenum et 
pauperem, quod est certa promissio ; (Cassiod.) 
quasi dicat : In futuro liberabit, interim autem, 


ne ab hoc intelluctu cadat; sed in hoc manentem 
vivificet. Unde sequitur vivificet eum, (Aug.) in fu- 
tura vita, vel hie per justificationem. Ej ne putent 
sibi tantum in futuro dari, et hic negligi, subdit, ef 
beatum faciat eum in terra, id est in hac vita. Et 
bene in presenti et in futuro promittit bona, (Gl. 
int.) quia pietas promissionem habet vitze quze nunc 
est et futur: ; e£ non tradat eum id animam, id est 
in voluntatem, et si in manus inimicorum ejus, 
(Aug.) id est diaboli et ministrorum ejus. 


Vgns. 3. — « Dominus opem ferat illi super lectum 
« doloris ejus; universum stratum ejus versasti in 
« infirmitate ejus. » 


Dominus opem. (Cassiod.) Ne putes hic beatum 
habere requiem, dolores ejus mitigari precatur, ne 
hominis infirmitas duris superetur. Quasi dicat : 
Non tradat eum, sed potius Dominus opem ferat illi 
super lectum doloris ejus. (Quasi dicat : Lectus 
quielis, sunt ista bona temporalia, sed Deus facit 
hac doloribus plena, ne in eis spes habeatur. Et 
ideo hic dicit, super lectum doloris ejus. (Aug.) 
Cur ergo, Deo opem ferente, tanta patiuntur? con- 
vertens iste sermonem ad Deum, exponit consilium 
medicine ejus dicens : Universum stratum, quasi 
dicat : Bene dixi, lectum doloris universum stratum 
ejus, hominis, id est mundanam felicitatem, ver- 
sasti in infirmitate ejus, id est provide convertisti 
in angustias ejus. Stratum enim est aliquod terre- 
num, quod infirmus, licet bonus, sibi eligit in quo 
pauset, ut uxor, filii et czetera licita, cum laborem 
mentis in Deum extense non possit assidue tole- 
rare, sed Deus volens nos non habere amorem 
nisi eeternze vite, his delectationibus miscet amara, 
et verlit in infirmitatem nostram, ne via qua pe- 
regrinamur à Domino, stabulum ubi Samaritanus 
mandat vulneratum curandum qui incidit in latro- 
nes (Luc. X), amemus pro domo zternz habitatio- 
nis. [Cassiod.] His autem trepidus iste misericor- 
diam petit, quia qui se peccasse sciebat, his jure 
tradi timebat. Unde subdit : 


Vgns. 4. —« Ego dixi : Domine, miserere, mei : 
« sana animam meam, quia peccavi libi. » 

Ego dixi. Quasi dicat : Versasti, sed ego sciens 
me peecasse diri; Domine, miserere mei. |Aug.] 
Hoc dicit Christus caput in membris. Miserere ita : 
Sana per flagella animam meam, quoniam nullo 
modo excuso peccatum, sed accuso dicens : Quia 
peccavi tibi, non accuso fortunam, non dico : Hoc 
mihi facit fatum ; non dico : Adulterum me fecit 
Venus, et latronem Mars, et avarum Saturnus. 
Nota quia versiculus iste cantatur in Tertia, quia 
fide et operatione Trinitatis sanatur anima a pecca- 
to. [Cassiod.] Sed ne famuli Dei his alllicti ideo 
videantur a Deo deserti, cum ipse Dominus talia 
pertulerit, unde dicit Inimici mei dixerunt, 
Et dicit hoc. Christus in se. Vel aliter ab illo loco, 
Dominus opem ferat illi. |Aug.] Et dicitur lectus 
doloris, caro in qua peccatum est, in quo pius ge- 


41 


PETRI LOMBARDI 


412 


mit tanquam paralytieus in lecto, impius gaudet. A siod.] Ecce malus est ingressus, et malus agressus 


Et est, non tradat, sed potius, super lectum doloris 
ejus, id est super infirmitatem carnis, que gravat 
animam. [Hier.] Dominus opem ferat illi, ut quasi 
sanatus paralyticus portet lectum imperando, carni 
non serviendo. Sed unde dolor? quia universum 
stratüm ejus. [Aleuin.] Universum stratum dicit 
vegetationem et sensualilatem, que in paradiso 
erat subjecta rationi, et lectus ketitie et quielis, 
vel propter peccatum versavit Deus per contra- 
rium, ut modo impugnet et dolores inferat. Et hoc 
est, universum stratum ejus versasti, id est, sensua- 
litatem rationi repugnare permisisti. Et hoc in in- 
firmitate ejus, hominis, [Alcuin.] id est quando 
Adam infirmatus est prevaricando. [Aug.] Sciens 
autem homo se pati hoc propter peccata, conver- 
tatse et dicat : Ego dixi, Domine miserere mei, sana 
animam meam quia peccavi tibi. 


Pans. rn. Vrns. 5. — « Inimici mei dixerunt mala 
« mihi : Quando morietur et peribit nomen ejus ? » 

Inimici mei. [Csssiod.] Secunda pars, ubi Deus 
agit ipse de passione sua, qu: secundum egenum 
fuit. Quasi dicat : Beatus qui intelligit super ege- 
num et pauperem. Sed, inimici mei, quando vide- 
runt paupulum post Jesum ire, dizerunt mala, [Aug.] 
id est falsa mihi, haec scilicet, quando morietur, et 
hoc dicunt, quia seditiosus erat eis, et gravis ad 
videndum (Sap. 11). Timebant etiam ne ipsi perde- 
rent locum et gentem ; e£ peribit nomen ejus, ut non 
sit de eo fama. Et nota quod dicunt morietur, et 
peribit nomen ejus quia, videntes eum mori, scient 
se in eo falso sperasse populum, ut illi maledicunt. 
Hzc specialiter dieta sunt de Christo, sed et de mem- 
bris dici possunt. Nam hodie fit tribulatio, ut no- 
men Christ, exstinguatur, sed per mortem suam et 
suorum magis crevit Ecclesia. Unde : Nisi granum 
frumenti cadens in. terram mortuum fuerit, ipsum 
solum manet; si autem mortuum fuerit , multum 
fructum. affert. (Joan. xu). Et alibi : Singulariter 
sum ego, donec transeam (Psal. cxr.vim). 


VrEns. 6 — « Et si ingrediebatur ut videret, vana 
« loquebatur ; cor ejus congregavit iniquitatem 
« Sibi. » 

Et si ingrediebatur. [Aleuin.] Quasi dicat : Non 
solum aperti inimici; sed etiam qui simulabant se 
amicos esse dixerunt mala. (Aug.) Et hoc est, et si 
ingrediebatur, aliquis ut Judas, quod erat uf vide- 
ret, id est exploraret, sic et de subintroductis falsis 
fratribus ait Apostolus : Qui subintroierunt explo- 
rare libertatem nostram (Gal. 1), vana id est ficta, 
loquebatur, et cor ejus congregavit iniquitatem, (Gl. 
int.) parans calumniam, quam ibi deberet depo- 
nere. Et hoc. sibi, (Aug.) id est malum suum, quia 
sibi nocet, mihi non. Et quia intravit ut videret. 

VEns. 7. — « Egrediebatur foras ; et loquebatur 
« 1n idipsum. » 

(Cassiod., Gl. int.) Egrediebatur a sinu veritalis, 
vel de amicitia quam simulabat, foras, 14 est ad 
contrarios, vel ut fieret apertus inimieus. (Cas- 


Et loquebatur in idipsum, [Gl. int.] scilicet. vanita- 
tis, id est falsa et vana. 


Vgns. 8.—« Adversum me susurrabant omnes ini- 
« mici mei, adversum me cogitabant mala mihi. » 

Adversum me, [Cassiod.| Quasi dicat : Non modo 
ingredienles, sed et omnes inimici mei, cum soleant 
paueiesse actores scelerum, adversum me susur- 
rübant, in auribus invicem murmurando. Non 
enim audent consilia detegere, qui socii sunt in 
scelere. [Aug.] Vel ita distingue litteram : Egredie- 
batur foras et loquebatur. Hic distingue, nec mu- 
latur sensus ; iz idipsum, in uno consilio : ümnes 
inimici mei adversum me susurrabant, et adversum 
me cogitabant mala mihi. (Gl. int.) Si quis amplius 


Balio inveniret, mala dico mihi, (Aug.) secundum 


G 


quod intendunt, cum potius sibi mala essent tan- 
dem. 


VEns. 6. — « Verbum iniquum constituerunt ad- 
« versum me : nunquid qui dormit non adjieiet αἱ 
« resurgat ? » 

Verbum iniquum. constituerunt adversum me, 
(Cassiod.) scilicet expedit ut unus moriatur pro po- 
pulo (Joan. x1), ete. Si hunc dimittis,non es amicus 
Caesaris (Joan. x1x).Isti sunt mali coloni, qui occisis 
servis deliberant occidere filium patrisfamilias, di- 
centes : Occidamus eum, et habebimus luzreditatem 
ejus (Matth. xxr). Ipsi ita, (Aug.) sed nunquid qui 
habet potestatem ponendi animam suam, nonne 
habet et resumendi eam? (Joan. Xx.) Et hoc est, 
nunquid qui dormit, non quidem mortuus est ne- 
cessitate, vel invitus ut putatis, sed sponte dormit, 
cito evigilaturus, non adjiciet ut resurgat. Et nota 
quod ait, dormit, quia sieut delatere dormientis Ad:e, 
qui erat forma futuri, assumpta est costa, de qua 
formata est Eva, ita dormivit Christus somno mor- 
lis, ut de latere dormientis, de quo profluxerunt 
sanguis et aqua, quae sunt nostre redemptionis sa- 
cramenta, formetur ei sponsa Ecclesia. 


VEns. 10. — « Etenim homo pacis mez, in quo 
« speravi; qui edebat panes meos magnificavit su- 
« per me supplantationem. » 


Etenim. (Cassiod.) Quasi dieat : Et unde dormi- 
tio illa? ex traditore. Etenim homo vel ita junge, 
verbum. iniquum constituerunt, quia etiam homo 
qui intingit mecum manum in. paropside (Matth. 
xxvi), (Aleuin.) per quem eis illa opportunitas da- 
tur crucifigendi me. Et hoc est, etenim homo pacis 
mem, scilicet Judas. (Aug.) Ecce prophetia de 
osculo quo tradidit eum. Im quo speravi, ut visum 
est. Vel, speravi, secundum quod merueram. (Cas- 
siod.) Vel, in quo speravi, in membris, (Gl. int.) 
quia alii fratres sperabant in illum aliquid, quia 
talis videbatur ut czeteri : (Aug.) sic esurire in pau- 
peribus dicit Christus se, et qui edebat panes meos 
(Joan. xm). Ecce prophetia de buecella qua euni 
Dominus designavit. (Cassiod.) Vel, edebat panes 
meos, id est, doctrinam cum aliis magnificavit, id 
est magnificam fecit super me supplantationem, 9O 


| 
H 


413 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. XLI. 


Ak 


id est deceptionem. [Aug.] Vel secundum litteram, À sed nos qui sumus minor filius, id. est minor po- 


ampliavit super me calcaneum , id est. erexit pe- 
dem ut me conculcaret. 

Pans. ΠΙ. VEns. 11. — « Tu autem, Domine, mi- 
« serere mei et resuscita me ; et retribuam eis. » 

Tu autem, Domine, miserere mei. [Cassiod.] Ter- 
ilia pars, ubi agit de resurrectione qua est gloria 
egeni ad confirmandam spem fidelium. Quasi dicat : 
Illi ita ; £u autem, Domine, miserere mei, [Aug.] qui 
sum egenus et pauper. Nota quia Christus petit, ut 
horno, qui, ut Deus, facit quod petit. Miserere, e£ in 
hoe resuscita me, e£ retribuam eis in presenti, ut 
dispergantur in futuro, ut damnentur. Quod enim 
dispersi sunt per mundum, ad admonitionem est, 
nondum ad damnationem : quod vere facies. 

VEns. 12. — « In hoc cognovi quoniam voluisti 
* me quoniam non gaudebit inimicus meus super 
» Ine. » 

In hoc cognovi quoniam, [6]. int.] id, est quod sem- 
per placui tibi, cognovi quoniam mon gaudebit ini- 
micus meus super me, [Aug.] id est quod me re- 
suscitabis, unde non gaudebunt. Gavisi sunt enim 
de morte, sed erubueruntde resurrectione. Vel ita, 
in hoc cognovi quoniam non gaudebit inimicus meus 
super me, [Cassiod.]id est quoniam resuscitasti me. 
Cognovi quoniam voluisti me, id est diligis me. In 
hoc enim quod resuscitat, apparet Patris dilectio. 

VERs. 13. — « Me autem propter innocentiam 
« suscepisti, et confirmasti me in conspectu tuo in 
« eternum. » 

Me autem [Alcuin.] Hic affirmat quod oravit ; me 
autem. propter innocentiam, [Aug.] id est quia 
sine peccato sum,suscepisti in resurrectione. [Hier.] 
Et confirmasti me gloria impassibilitatis [Cassiod.] 
Unde dicitur: Mors illi non dominabitur (Rom. v1). 
Confirmasti, etiam dando nomen, quod est super 
omne nomen (Philip. m). Confirmasti, dico, in 
conspectu tuo in eternum. [Aug.] In conspectu ho- 
minum et ad tempus, me infirmasti prius. 


Vrns. 14. — « Benedictus Dominus Deus Israel 
«a siculo et in seculum : Fiat, fiat. » 

Benedictus Dominus. [Cassiod.] Hic est laudativa 
conclusio, exposita passione et resurrectione. Quasi 
dicat : Suscepisti, confirmasti, unde laus tibi. [6]. 
int.] Et. hoc est, benedictus, sit Dominus cui debe- 
tur dulia (75). Deus, cui debetur latria. Deus dico, 
Israel, id est videntium se, qui non sunt Judzi, 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM INTELLECTUS, vel 
INTELLECTU FILIIS CORE. » 
Quemadmodum, etc. Titulus In finem intellectus, 
vel intellectu filiis Core. Core, sicut supra diximus, 
calvaria interpretatur (76), qui fuit locus Dominieaz 


(15) Hic accipitur dulia ut in psal. vir annotatum est. 
(16) Hier. in psalm. xxxi. 


pulus, non fide sed tempore, cui servit major, sci- 
licet populus Judaicus, major tempore. [Aug.] Judzi 
enim sunt capsarii nostri, qui nobis codices portant ; 
nos autem Israel. Aliter putassent pagani ficta quz 
dicuntur de Christo et de Ecclesia, sed vincuntur 
testimonio inimicorum. Benedictus dico, a seculo 
et in s&culum, [Cassiod.] id est, ex quo omnia coepta 
sunt administrari usque in szculum futurum, ubi 
jam omnia terna sunt. Fiat, fiat. Geminatio ista 
ostendit hoc ab omnibus esse faciendum. [Hier.| Pro 
Fiat, fiat, in Hebreo scribitur, amen, amen quod 
Aquila vere, id est fideliter transtulit. Hic dicit Hie- 
ronymus primum librum Psalterii finiri. 


COLLATIO IN PSALMUM XL : * BEATUS QUI INTELLIGIT 
SUPER EGENUM ET PAUPEREM. » 


Vzns. 1. — Super egenum et pauperem. In Hebr. 
tantum habetur, Super pauperem. Sed LXX potue- 
runt addere egenum, si potuit Munsterus addere : 
Beatus qui prospicit oppresso infirmitate, ad vehe- 


mentiam significante vocabuli 57 DAL. 

Vrgns. 7. — Egrediebatur foras et loquebatur in 
idipsum. Novissimam particulam referunt Hebr. ad 
sequentem versum, i» idipsum, id est simul adver- 
sum mesusurrabant. Quod amplexatur Faber, aliam 
distinetionem quasi irridens : « Quis enim, ait, hic 
sensus esset, egrediebatur foras et loquebatur si- 
mul?» Si Stapulensis advertisset tropum loquendi 
Scripture, quie sub uno plures comprehendit, non 
tam inimico animo, invectus fuisset in lectionem 
Latinam. Unde textus ἢ. Augus. et psalmodia Ro- 
mana habent in plurali, quanquam sequantur le- 
ctionem Hebraicam. In Hebr. tamen ingredi, egredi, 
loqui, leguntur singulariter. Inlelliguntur quidem 


C. de inimicis Christi, sed singulariter et peculiariter de 


Juda proditore. Quare Munsterus, in precedenti 
versu, e£ si ingrediebatur ut videret, vertit et si 
veniat supple aliquis eorum, uf videat. Quomodo 
autem Judas proditionem apud sese tractaverit, ut 
verum sit quod loqueretur in idipsum, Evangelium 
aperte testatur : Cum diabolus misisset incor Juda, 
etc. (Joan. xir). Caterum aliquoties admonuimus 
partitiones versuum szepius variare, sed et diastolas, 
quod etiam liquet ex precedenti versiculo. Quidam 
enim jungunt cor ad prccedentia, quidam ad se- 
quentia, e£ si ingrediebatur ut videret vana loque- 
batur cor ejus. Vel sie, cor ejus congregabit iniqui- 
tatem sibi. Secundam lectionem sequitur Magister. 

Vrns. 9. — Nunquid gui dormit non adjiciet ut 
resurgat ? LXX per interrogationem, epithasim rei 
excitant , ubi Hebrei simplici dictione legentes 
quasi frigent, qui dormivit non. adjiciet ut resurgat, 
utsint verba Judzorum, Christi resurrectionem ne- 


D gantium. Prior sententia est exprobrativa perfidi: 


eorum. ] 


XLI. 


passionis qu: in Calvaria facta est. Filii ergo Core, 
sunt filii calvi, id est Christi in calvo Eliseo prxe- 
signati. Dum Eliseus ascenderet de Jericho in Be- 
thel egressi sunt de Bethel xm pueri, irridentes 
Ascende , calve, ascende, 


Eliseum, et dicentes : 


415 


PETRI LOMBARDI 


416 


calve ! Tunc jussit Eliseus duos ursos exire de saltu, A ad bibendum ardentissime desiderat. Quo hausto, 


a quibus pueri interfecti sunt (IV Reg. 1) : ita et 
Christus, cum ascenderet in Bethel (77), id est 
cum carne assumpta veniret ad Synagogam, quie 
prius erat domus Dei, quod sonat Bethel, irrisus 
est a parvulis : Ascende, calve, clamantibus, id est 
Judzis puerili fatuitate clamantibus : Tolle, tolle, 
crucifige eum ! (Joan. XIX.) qui devorantur a duobus 
ursis (78), id esta diabolo et angelis ejus, vel a 
Tito et Vespasiano, quos Deus ad destructionem 
Judeorum misit xLu anno post Christi resurrectio- 
nem, sicut illi. pueri quadraginta duo fuerunt a 
duabus bestiis devorati. [Aug.] Filii ergo Core sunt 
qui tropheum — Christi, id est signum crucis in 
fronte cordis et corporis susceperunt, quibus attri- 


buitur psalmus iste. Et est sensus tituli : Intel- p 


lectus hujus psalmi dirigens nos in finem, id est in 
Christum, convenit filiis ComE, id est crucis que 
in Calvaria fuit. Vel secundum aliam litteram, que 
est in intellectu, et. subauditur psalmus, [Hier.] ita 
psalmus iste dirigens nosin finem, convenit filiis 
Core, idest Christi, in intellectu, id est ut spiritua- 
liter intelligant. Convenit enim hie psalmus omni 
Christiano, qui flamma divine charitatis accen- 
ditur, de qua re, id est de charitate Dei, hic psal- 
mus primus est (79). Sequuntur autem alii duo, 
scilicet octogesimus tertius et cenlesimus tricesi- 
mus tertius. (Hier.) Et est psalmus iste contra tris- 
titias seculi, ne nos a Deo retrahant, ubi est vox 
fidelis Deum desiderantis, qui degerat in vitiis, 
et ad fontem baptismi tendit (80) ; vel qui exhau- 
stis vitiis ad contemplationem Dei ascendit, qui ex- 
quisito cervi exemplo desiderium suum ostendit, 
cuiobviat malorum insultatio. Sed ne tristitia s:e- 
culi, animum in desperationem traheret, vel tz- 
dium, postea consolatur animam suam. Intentio. 
Monet ne ssmculi tristitie quemquam retrahant a 
sancto desiderio. (Cassiod.) Modus. Bipartitus est 
psalmus. Primo, omne desiderium hujus fidelis di- 
citur esse ad Deum. Secundo agit de perturbatio- 
nibus, [Aug.] contra quas ratio confortat sensuali- 
tatem spe Dei, ibi, quare tristis es, etc. Ostendens 
ergo desiderium suum, ait : 

VEns. 11. — « Quemadmodum desiderat cervus 
« ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad 
« te, Deus. » 


cornua et pilos deponit: quod fideli recte convenit, 
et catechumeno et perfecto, sed diverso modo. Ca- 
techumeno enim hec de cervo adaptatur ita simili- 
tudo, quia sicut cervus tracto serpente cstuaus 
fontem quzrit, ut :estum exstinguat, ita catechume- 
nus veneno vitiorum a terra contraetorum , se 
&stuare agnoscens, fontem baptismi querit et de- 
siderat, ubi vitiorum pilos atque superbie cornua 
deponit, et sie rejuvenescit faetus novus homo. 
[Hier., Aug., Cassiod., Gl. int., Aug.] Perfecto au- 
tem hoe modo convenit, quia sicut cervus trahit 
serpentem, οἱ tractum interimit, quo interempto, 
fontem causa bibendi quzrit : ita fidelis consum- 
ptis in se vitiis el. peccatis, fontem contemplationis 
desiderat, ubi refieiatur. Uterque tamen et perfe- 
cetus et catechumenus, ad eumdem tendit fontem, 
scilicet Christum, qui est fons aquarum viventium. 
Et hoc est, quemadmodum cervus, tracto serpente, 
desiderat, venire ad fontes aquarum, ut rejuvenes- 
cat, ia desiderat anima mea ad ie Deus, dicit 
catechumenus. Vel ita, ut perfecto conveniat, quem- 
admodum cervus, perempto serpente, desiderat 
venire ad fontes aquarum, ita consumptis vitiis, 
desiderat ardenti desiderio, amplius quam ante 
anima mea, venire ad te, Deus. 


Nota quod quia hic agitur de catechumenis fon- 
tem baptismi petentibus, ideo hic psalmus in Sab- 
bato Pasche et Pentecostes cantatur, cum sacra- 
mentum baptismi celebratur. (uia vero etiam de 

(; perfectuis Deum videre cupientibus agitur, ideo in 
exsequiis mortuorum cantatur. Quod enim ante 
desideraverant, tunc habent. 


Vrns. 2. « Sitivit anima mea ad Deum fontem 
« vivum ; quando veniam et apparebo ante faciem 
« Dei? » 

Sitivit. [Aug., Hier., Cassiod., Hier., Aug., Hier., 
Aug.] Hie determinat desiderium suum quia poterat 
cervus desiderare fontem, intellige, causa bibendi, 
vellavandi. Et ostendit quia maxime causa bibendi 
fontem desiderat,quasi dicat,desideratanima mea ad 
te. Sitivit,inquam, et olim,non modo primum,anima 
mea ad Deum fontem, vel fortem, id est Christum, 
qui est. fons aquarum irriguus, unde omnia bona 
fluunt; vivum non ad mortua simulacra gentium. 


Quemadmodum desiderat cervus. [Aug., Alcuin., D Et quid sitivit ? venire et apparere. Et hoc est, quando 


Hier., Gl. int.] Et convenit hae vox catechumenis, 
et etiam omnibus fidelibus adhuc peregrinantibus. 
Quemadmodum desiderat cervus. Ecce exquisita 
cervi similitudo. Nam cum secundum multas alias 
proprietates, cervus fideli conferatur, ob hane ve- 
lut excellentiorem et expressiorem, hie in compara- 
tionem adducitur. Cervus enim senio gravatus, 
excrescentibus pilis atque cornibus, serpentem tra- 
hit. Quo tracto naribus veneno estuat, unde fontem 


(77) Aug. in psalm. ΧΗ. 
(78) Hier. ubi supra. 
(79) Cassiod. Lxxxrv, et videtur aptius quando scribit 


veniam. Quasi dicat: Cupio dissolvi (Philip.1), 
quia sitio in peregrinatione, sitio in cursu, satiabor 
in adventu ; sed quando veniam ? hoc ideo ait, quia 
quod citius est Deo, tardum est hominis desiderio, 
et apparebo, quia et tunc et nos apparebimus, qui 
modo latemus ante faciem Dei,quia tunc videbimus 
eum sicuti est (Joan. n). Talis autem cervus, dum 
currit patitur insultantes. 


VERs. 3. — « Fuerunt mihi lacrymae mec panes 


filiis Core psalm. cxxxur, canticum graduum. 
(80) Cassiod. in conclusione psal. 


AT 


COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. XLI. 


418 


« die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie : Ubi est A — VERs. 5. — « In voce exsultationis et confessio- 


« Deus tuus? » 


Fuerunt mihi lacrymc mec. [6]. int., Aug., Cas. 
siod., Aug.] Quasi dicat: In futuro apparebo; in 
via autem, fuerunt mihi lacrymc: mese die, id est in 
prosperis, qua iste despicit; ac nocte, id est in ad- 
versis : et he lacrymse non fuerunt mihi amari- 
tudo, vel peremptio, sed panes, id est refectio, 
quia afllictionibus eruditur Christianus. Causa vero 
harum $99 Ἔ lacrymarum, id est insultatio jugis pra- 
vorum. Unde sequitur, dum dicitur, quasi dicat, 
inde sunt lacrymz, dum, id est quia dicitur mihi 
quotidie cum eorum Deus digito ostenditur, ubi est 
Deus tuus? 


Vrens. 4. — « Hac recordatus sum et effudi in 
« me animam meam, quoniam transibo in locum 
« tabernaculi, usque ad domum Dei. » 


Hec recordatus sum, vel meditatus sum. [Aug.] 
Quasi dicat : Ipsi quarunt, ubi est Deus tuus? et 
dum haec quaerunt, ego etiam sum meditatus, per 
omnia visibilia. Hzc, scilicet , ubi est Deus meus 
quasi visibilia mundi per fenestras sensuum collu- 
stravi, ut per ea invisibilem Creatorem cognosce- 
rem, et non tantum per illa visibilia, sed etiam per 
ipsam animam meam quaesivi Deum, ut per ea, 
scilicet exteriora, et animam meam, invisibilia Dei 
inveniam. Et hoc est, e£ effiuli animam | meam, id 
est ad attingendum et intelligendum Deum, dilatavi 
animam meam, quia relictis illis exterioribus in- 
strumentis sensuum corporalium subjacentibus , ad 
Seipsum rediit animus meus, et ccpit se contem- 
plari ut videat se in se, ut noverit se apud se, ut 
intelligat an aliquid tale sit Deus ipsius. Ecce in- 
tellectus tituli. Sed quia nec in exterioribus, nec 
in anima Deum invenit, quia hxc variabilia inva- 
riabilis Deus excedit, addit, super me, quasi dicat, 
dilatavi animam meam, ad intelligendum super se- 
ipsam. Si enim anima in se maneret, se non exce- 
dens Deum non videret, qui ultra est. Sed quare 
hoc fecit ? quoniam hoc modo íransito, vel ingre- 
diar in locum tabernaculi admirabilis usque ad 
domum Dei. Tabernaculum Dei in terra fideles 
sunt, in quibus iste jam multa miratur, scilicet 
quod in corpore non regnet peccatum, sed potius 
arma justitie, et quod anima obedit Deo, et tolerat 


aspera, et tendit in altum, et hujusmodi. Transit D 


eliam hac, et pervenit mente usque ad domum 
Dei celestem, et stupet. Et hoc est, ideo e/fudi, 
quoniam hoc modo £ransibo, vel ingrediar per col- 
lustrationem et contemplationem. [Cassiod., Aug.] 
In locum tabernaculi admirabilis, id est in preesen- 
lem Ecclesiam, qua» est quaedam imago et species 
futur:z» Jerusalem, quz, dum videtur, amplius illa 
desideratur, et amplius in ista gemit. Ideo dicit in- 
grediar in locum tabernaculi, quia extra locum ta- 
bernaculi hujus aliquis quirens Deum, errat. Ego 
dico perveniens mente usque ad domum Dei, non 
captus desideriis seculi. Quomodo ad secretum 
domus Dei pervenis ? 


« nis, sonus epulantis. » 


Invoce exsultationis. [Aug., Hier., Aug., Alcuin.] 
De :eterna enim festivitate sonat, nescio quid cano- 
rum et dulce cordi ejus, unde rapitur sicut cervus 
ad fontes aquarum, et mulcetur ; e£ confessionis, id 
est laudis :terne, qu: ab angelis Deo decantatur, 
unde sonat ei mira suavitas. Et dicitur hoca si- 
mili festa colentium, quibus mos erat ante domos 
symphonias constituere. Dico, in voce exsultationis 
et confessionis, id est sonus epulantis, id est sonan- 
tium et epulantium, id est de zterna refectione 
gaudentium, vel, qua» confessio est sonus epulantis 
sed non mutatur sensus. 


[Hier., Alcuin.| Aliter ab illo loco; Acc recor- 
datus sum. Quasi dicat : Ita mihi improperant, et 
hec improperia, recordatus sum et effudi animam 
meam, id est laetatus sum pr&* gaudio, liquefacta est 
anima mea. Et hoc, in me, non extra gestit, sed in 
se compuncta revertitur. Compunctio enim alia est 
letiti:, alia est doloris. Quare ita gaudebam ? Quo- 
niam transibo ad locum tabernaculi admirabilis us- 
que ad domum Dei, id est quia cogito quod, et si Deum 
modo visibiliter non videam, tamen per Ecclesiam, 
in qua sunt admirabiles sancti, ad Jerusalem coele- 
stem perveniam. Ego dico, existens in voce exsulta- 
tionis et confessionis sonus epulaníis,id est captus 
suavitate laudis angeliez, quc? suscipitur mente. 


Pans. π΄ VERs. 6. — « Quare tristis es, anima 
« mea ? et quare conturbas me? » 

Quare tristis es, etc. [Cassiod., Aug., Alcuin., 
Gl. int.] Secunda pars, ubi agit de conturbationi- 
bus, contra quas ratio confortat animam sensualem 
spe Dei. Quasi dicat : Transivi hinc usque ad do- 
mum Dei, sed quia perstrepit mundus et caro gra- 
vat animam, comparans hzc tristia illis jocundis, 
ait : Quare tristis es ? Quasi dicat : Quia transivi 
usque ad domum, ergo, o anima mea, cum jocunda 
videas, cum de Deo non dubites qua» presentis, 
quare tristis es ? δέ quare conturbas me? Quasi di- 
cat : Rationem si investigas, nil est mundo quare 
hoc debeas. 


VEns. 7. — « Spera in Deo, quoniam adhuc con- 
« fitebor illi ; salutare vultus mei, et Deus meus. » 


Spera in Deo, etc. [Aug., Cassiod., Aug., Cas- 
siod., Aug., Cassiod.] Quasi dicat : Ne dicst anima, 
ideo conturbo te, quia ibi non sum, quo per tran- 
situm rapta sum ; quia et hic gravor, inquit, potius, 
spera interim in Deo. Ecce salutare remedium, 
spera, quoniam adhuc, et si non modo plene, tamen 
in futuro confitebor illi in re, nondum enim ex 
omni parte sum salvus, sed confitebor in spe, quid? 
quod ipse est salutare, etc, Vel ita spera et spe- 
rare potes, quoniam adhuc in prwsenti confitebor 
illi, id est de peccatis poenitentiam agam, ut tibi 
non obsistam. Illi, inquam, confitebor qui est salu- 
tare, a quo, scilicet, non a me, salus mihi. Salu- 
tare dico, vultus mei, id est ex forma nostra quam 


419 PETRI LOMBARDI 420 
assumpsit ; qui est etiam Deus meus, idest Creator A — VERs. 10. — « Omnia excelsa tua et fluctus tui 
meus. « super me transierunt. » 

VERs.8. — « Ad me ipsum anima mea eontur- Omnia excelsa tua et fluctus tui quie erant super 


« bata est; propterea memor ero tui de terra Jor- 
« danis et Hermoniim a monte modico. » 


Ad meipsum. [Aleuin., Cassiod. Aleuin., Cassiod., 
Aug., Cassiod., Aug.] Iste conversus ad Deum 
dicit ex se conturbationes esse; ex Deo autem fi- 
nem earum. Unde in eo est ei spes. Et hoc est, ad 
meipsum vel a meipso anima mea conturbata est. 
Quasi dicat : Anima mea est tristis, sed ad meip- 
sum, vel a meipso anima mea conturbata est. Ad 
me conturbatur anima quz ad Deum refieitur. Non 
est mihi firmitas, vel spes in me: ideo nunquam 
presumam de me, sed sperabo in Deo. Ecce qui 
supra corrigebat animam ad conditionem hominis 
reversus, dicit hic animam ἃ se conturbari : qua, 
nisi carnis vitia essent, tranquilla permaneret. Eece 
ex qua diversitate constat homo : Propterea, quasi 
dieat, quia ad me conturbatur anima. Propterea, 
id est propter conturbaliones anims, ?nemor ero 
tui, id est festino ad te, qui exeludis omnia mala. 
Ecce remedium quo evadant tribulationes. Unde 
vero, id est pro quibus sit memor Dei, subdit, de 
terra Jordanis. |n Jordane qui interpretatur descen- 
sio, Dominus baptisma consecravit, in quo humi- 
liati lavantur, et fiunt. terra fructifera, quae reddit 
Íructum | tricesimum, sexagesimum, centesimum. 
Descende ergo ut eleveris. Et est, memor ero tul 
de terra Jordanis, id est de baptismo, ubi est. pec- 
catorum remissio, id est quia in baptismo peccata 
remisisti, et humiliasti, et terram fruetiferam me 
fecisti. Horum. memor malis non turbatur, e£ me- 
mor ero tui de terra. Hermoniim, scilicet a. monte 
modicc. Hermon parvus mons est juxta Jordanem, 
et interpretatur anathematixatio. Anathematiza te 
ergo, displicendo tibi, ut placeas Deo, anathema- 
tiza etiam diabolum, abrenuntiando ei. Et est sen- 
sus : Memor ero tui de Hermoniim a monte mo- 
dico, id est quia fecisti me mihi displicere, et dia- 
bolo abrenuntiare, et in virtutibus altum et tamen 
humilem, quia non in superbis, sed in humilibus 
memoria Dei est. Et nota congruam verborum con- 
junctionem, scilicet Jordanis et Hermoniim a monte 
modico. Nemo enim currit ad remissionem quasi ad 
Jordanem, nisi qui sibi displicet, et qui sibi fate- 
tur se peccatorem : quod notat Hermonim, et 
nemo confitetur se peccatorem, nisi se humiliet : 
quod notatur in medico. 


VgRs. 9. — « Abyssus abyssum invocat, in voce 
« cataractarum tuarum. » 

Abyssus. |Hier., Alcuin.] Quasi dicat : Decet ut 
sim memor ; nam ad hoc abyssus abyssum invocat, 
id est Evangelium et lex in hoc concordant, et haec 
invocatio fit in voce cataractarum tuarum, id est per 
doetrinam prophetarum et apostolorum, ἃ quibus 
fluenta Dei manant. Unde benedicuntur calaractz. 
Ad litteram enim cataraetee sunt ostia fluviorum, 
unde aqua fluit. Et ideo etiam, memor ero tui, quia 


me, [Aleuin.| id est major et minor pena, qui su- 
perabat me, sie transierunt, id est transibunt. Pre- 
teritum pro futuro ponit prophetica certitudine. 
Ideo etiam memor ero tui, quia 


Vgns 11. — « In die mandavit Dominus miseri- 
« cordiam suam, et nocte canticum ejus. » 


In die, (Aleuin., Aug., Hier.] id est in prosperis 
mandavit dominus misericordiam suam, id est przece- 
pit Deus ferre mala, quod est misericordia, qua fla- 
gellat omnem filium quem recipit, e£ in nocte, id est 
in adversis, mandavit canticum ejus, id est praecepit 

p exsultare in ipso Christo. Unde Apostolus : In tribu- 
lationibus gaudentes, et propler hac omnia oro in 
adversis (Itom. xit). Et hoc est, apud me oratio. Vel 
ita ab illo loco, abyssus. Iste memor Dei, admirans 
quomodo omnia invitent ad Deum etiam homines, 
alter alterum, dicit Deo : Quasi debeo esse me- 
mor, quia, abyssus abyssum invocat, id est homo 
hominem ad Deum vocat, dum aliquid veritatis 
pridicat : qui homo abyssus dicitur, quia neutrius 
illorum, scilicet vocantis, vel vocati, cor sciri po- 
test : profundum est enim et inscerutabile cor ho- 
minis (Jer. xvi). Unde, accedet homo ad cor altum, 
(Psalm. τ, Χ 11), et alibi : Homo est, et quis cogno- 
scet eum ? vocat homo hominem. Et hoe, non in 
sua voce, sed cataracetarum tuarum, id est in voce 

(; Spiritus sancti, ei divinitus immissa de quo pro- 
fluunt aquze salientes in. vitam ceternam (Joan. Y). 
Vel, abyssus dicit duo judicia Dei, id est primum 
et secundum, quibus iste terretur : Unde alibi: 4 
judicis enim tuis timui (Psal. cxx). Quasi dicat : 
Turbata est anima mea, et humiliatus sum, quia 
abyssus, id est judicium quod intulit Deus homini 
peceanti, unde est nobis hie labor et mors, invocat 
abyssum, id est ostendit aliud judicium, quo mali 
damnabuntur. Si enim ita severe eum punivit , 
quid in peenitentibus in futuro faciet? Hoc timuit 
iste, dicens ad me : anima mea turbata est. Et ideo 
humilis est, quia timet judicia. H:c duo judicia 
turbant istum, et hoe, in. voce cataractarum tuarum, 
id est per doctrinam tuorum praedicatorum, hec 
hominibus denuntiantium : quod inde patet, quia 


D ommia excelsa tua, vel, omnes suspensiones tug, 


alia littera, id est futura mala que minaris : et 
fluctus tui, scilicet dolores quos sentio ; jam in re 
transierunt super me, id est modo me premunt. 
Quorum alterum de primo, alterum de futuro judi- 
cio mihi est ; sed quo crebriora sunt mala; eo dul- 
cior erit misericordia, quia im die, id est in pro- 
speris, mandavit Dominus misericordiam suam, id 
est docet misericordiam suam, hanc scilicet quz 
liberat de tribulatione. In quieto enim tempore di- 
scitur lex Domini, qui promittit misericordiam li- 
berationis ; sed. non declarat illam misericordiam, 
"id est fructum ejus, nisi in nocte adversitatis. Unde 
hie dicit, in nocte, id estin adversis. Declaravit, 


A24 . 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLI. 


422 


alia littera, id est in adversis fructus ejus declara- (ἃ nuat : Haec mihi dicunt, et quia propter hee. anima 


tur, tunc enim subvenit, et verum probat Deus, 
quod die mandavit. Unde speciosa misericordia 
Dei in tempore tribulationis. Sicut nubes pluvie in 
lempore siccitatis. Ergo ut formica in prosperis 
debemus discere et colligere, unde vivamus in ad- 
versitate ; formica enim per zxstatem colligit, quod 
per hiemem ei prosit, ita tu in prosperis disce mi- 
sericordiam. Hoc, id est misericordia Dei, finit 
conturbationes. 


Vrns. 12, — « Apud me oratio Dei vite mee; 
« dicam Deo : Susceptor meus es. » 


Apud me. [Aug., Cassiod.| Quasi dicat : Et cum 
undique sint mala, quid ergo agis in hae peregri- 
natione? dico tibi : Oratio est mihi in his contur- 
bationibus. Et hzc oratio est apud me, id est intus 
habeo quod offeram, non de longinquo afferam Deo 
$522 ihura et aromata, non de grege vitulum vel 
arietem, in me est unde Deum placem, non extra 
me quiero. Quz oratio fit Deo vite mec, id est qui 
dat vitam. Oratio autem sine eleemosyna et jejunio 
inanis est. Justitia enim hominis est in hac vita 
jejunium. Eleemosyna et oratio, quie his duabus 
aliis volat ad Deum. Dicam Deo meo : Susceptor 
meus es, quia per baptismum suscepisti me, in pa- 
tria tua collocandum ergo. 


VEns. 73. — « Quare oblitus es mei? et quare 
« constristatus incedo, dum affligit me inimicus ? » 
(Quare oblitus es mei? [Cassiod., Aug.| dum dif- 
fert promissa. Et hic est labor, oblitus videtur, et 


est, Quare oblitus es mei ? Quare. nunc. pateris me C 


his miseriis vexari? Videbat iste qu: sit dulcedo 
patri:, et pericula mundi horrebat. Ef quare con- 
Iristatus, secundum sensum carnis, quae horret has 
difficultates, incedo aJ te, ideo contristatus, duin, id 
est quia affligi me tentando, tribulando, inimicus, 
seilicet diabolus. Quasi dieat : Tristis incedo, dum 
abundante iniquitate refrigescit charitas multorum 
(Matt. xxiv). 


Vrns. 14. — « Dum confringuntur ossa mea, ex- 
« probraverunt mihi qui tribulant me inimici mei. » 

Dum confringuntur [Aug., Cassiod.] Quasi dicat : 
Ita affligit me inimicus, dum, id est quia. confrin- 
guntur ossa mea, quia etiam fortes Ecclesie ce- 
dunt scandalis; nam quasi ossa franguntur, dum 
virtus palientize aflligitur et tepescit quod irrident 
mali. Ef etiam exprobraverunt mihi qui tribulant 
me inimici mei. Hoc modo exprobraverunt. 

Vgns. 15. — « Dum dicunt mihi per singulos dies : 
« ubi est Deus tuus ? » 


Dum dicunt mihi per singulos dies. |Aug., Cas- 
sSiod., Aug., Alcuin.] Hoc maxime in tentationibus 
Ecclesie dicitur fidelibus, Quid dicunt? Ubi est 
Deus tuus ? Hcc est exprobratio illa, ubi est. Deus 
luus ? quasi vel nullus est, vel de te non curat; et 
Si curat, liberet te, si potest. Ipsi ita. Sed tamen 

Vrns. 16. — « Quare tristis es anima mea? et 
« quare conturbas me ? » 

Quare tristis es, anima mea [Aug.] Vel ita conti- 


mea turbata est ad me, quid ei suadeam, nisi quod et 
supra, scilicet, Quare tristis es anima mea? et quare 
conturbas me ? Repetita confortatio est contra tribu- 
lationes-frequentes. Sed ne dicas : Ideo turbor, quia 
hie mala patior potius. 

Vzns. 17. — « Spera in Deo, quoniam adhuc con- 
« fitebor illi ; salutare vultus mei, et Deus meus. » 

Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi |Gl. 
int., Aug.] in futuro, vel nunc. Quid? quod ipse est. 
Salutare vultus mei et Deus meus. Dicit hic ipsam 
confessionem, et repetit spei confirmationem. 


COLLATIO IN PSALMUM XLI : * QUEMADMODUM. » 


.Vgns. 1. — Quemadmodum desiderat cervus, etc. 
Hier. vertit, sicut areola preparata ad irrigationes 


p aquarum. Caeri conspirant iu nostram editionem, 


licet in verbis paulo dissentiant. Igitur cum 5*w ΑἸΑΙ͂, 
possit anceps esse ad cervum seu cervam, et plani- 
tiem, licet aliquam ponant differentiam punetorum : 
qui, ut in prologo est probatum, non legit D. Hier, 


ipse alteram secutus est significantiam et legit 5*N 
An. Similiter ubi legimus 35^yn TAAROG, id est voci- 
ferabitur ut cervus, quod interpretamur anhelat seu 
desiderat, ut etiam ponatur, nullo reclamante, futu- 
rum loco presentis, Hier. accepit pro 321^ ARUGAH, 
et significat lineam plantationum, ad quam D. Hier. 
allusit. Nam areola plantationum sitiens, et arida 
apte aecommodatur anim? Deum summe deside- 
ranti. 

Vzns. 2. — Sitivit anima mea ad Deum fontem vi- 
vum. Potest videri vitio librariorum, positum | fon- 
tem, pro fortem, ut sentit Lyranus ob affinitatem 
vocularum maxime cum bis continuo legatur in 


Hebr. 5N5 we nbw5 rgvonm rEEL quod significat 
Deum et fortem, ut etiam vertit D. Hier.; et Graece ha- 
betur ἰσχυρὸν, id est fortem. Certe ut scribit D. Hier. 
ad Suniam et Fretellam, si quid scriptorum est errore 
mutatum, non debemus stulta contentione defen- 
dere. Mihi tamen rem altius pensitanli, visum est 
non esse necessarium ut dicamus lapsum esse com- 
mutatze dictionis, ut fit ex vicinitate syllabarum. 
Sed primo Latina lectio, semel duntaxat beum ha- 
bebat. Sitivit anima mea ad Deum vivum, quemad- 
modum adhuc visitur in psalmodia Rom. et in con- 
textu Aug. Postea ex sermonis et sententie co- 
gruitate, non est improbabile a Latinis additum 
fuisse fontem, nihil cogitantibus de forti, quasi alte- 
rum pro altero ponerent, quin potius ad prioris versi- 
culi accomodarent colligationem. Nam ante sextin- 
gentos annos, Haymo legit et interpretatur. fontem. 
Sitivit anima mea ad Deum habendum, Deum dico 
fontem, quia ipse est origo totius boni. Similiter D. 


p ^ug- lib. uno Soliloquiorum, seu quilibet alius, cap. 


35, postquam recensuit versiculum, statim excla- 
mal; « O fons vite, vena aquarum viventium, quan- 
do veniam ad aquas dulcedinis tu:e ? » Amplius quis- 
quis tandem fuerit qui edidit enarrationem in hunc 
psalm. tom. iv id est Operum D. Hier.; posteaquam 
explanavit tres fontes convenire, Pater et Filius et 
Spiritus sanctus ; mox descendens ad secundum ver- 
siculum, interpretatur fontem vivum, ipsum baptis- 
mà. Ex quibus apparet abunde lectionem hànc 
fuisse longo usu receplam : cui sua auctoritas 
tribuenda est, maxime propter euphoniam. Nam in 
quibusdam similia cognoscimus factitata ab ipsis 
Latinis consonanli: gratia, quie tamen non repro- 
bantur. Siquidem Sunia et Fretella queesierant ex 
Hier. eur, in psalm. XXXIX, Latini dicerent; Et le- 
gem tuam in medio cordis mei, pro quo in. Grieco 
comperisse dicebant Καὶ τὸν νόμον σου ἐν μέσῳ τῆς 


423 PETRI 


χοιλίας μου, id est legem tuam àn medio ventris mei, 
quod in Hebr. scriptum est, *y"2 "D3 BETHOC MEAI 


respondet. Sed propter euphoniam apud Latinos in 
corde translatum est, et tamen non debemus sub- 
irahere quod verum est. Hic ille, et satis pro- 
pinqua sunt χαρδίας et χοιλίας. Insuper divus Au- 
gust. tractans rationem tituli psalmi 11, in quo ha- 
betur Achimelec pro Abimelec, quem errorem obrep- 
sisse dicit Hieronymus, ex similitudine litterarum, 
2 caPH, et 2 nETH, apud Hebr. noluit immutari, as- 
serens in hoc esse mysterium. Si quis autem non 
fuerit contentus, sed omnino contendat debere 
psalli in Ecclesia, ad Deum fortem vivum, saltem 
satisfaciat illi Aug. lib. r1 De doctr. Christ. eap. 13, 
in eo quod magis desideraret emendationem. Sed 
quid dicit? « Illud etiam quod jam auferre non pos- 
sumus de ore cantantium populorum : Super ipsum 
floriet sanctificatio mea, nihil profecto sententiz 
detrahit. Auditor tamen peritior mallet hoc corrigi, 
ut non /loriet, sed florebit diceretur ; nec quidquam 
impedit correctionem, nisi consuetudo cantantium. 
Ista ergo facile contemni possunt, si quis ea cavere 
noluerit : qua sano intellectui nihil detrahunt. » 
Hec divus Augustinus. Item ipse Hier. in epistola 
qui fertur ad quemdam rusticum citat juxta Vul- 
gatam lectionem, idque in editione Frobeniana, 
tum priori, tum posteriori, quam przdicant elabo- 
ratissimam. Rursusque in typis novissime Lutetiz 
excusis. Denique nisi reclamarent quae habemus 


Grzca, facile quis conjectaret legi ὮΝ EL, pro ΤΝ 
ED, quod, Gen. m, translator noster verlit fontem, 
conjectationem augeret quod preciso vertice littere 
lamed, relinquitur littera daleth, id quod interim 
videmus factitatum in libris impressis. Exemplum 


accipe ob oculos, 5 recide summum apicem, rema- 
net tibi littera τ daleth. Verum unusquisque suo 
fruatur judicio. 

Vrns. 4. — Transibo in locum tabernaculi. Pra- 
tensis, Sanctes, Munsterus, interpretes pro Cajeta- 
no, pro eo quod est in. locum tabernaculi, ponunt 
in numero vel in numerum. Hieron, et Pellicanus 
sunt nobiscum. Hic vertit operimentum, ille umbra- 
culum. Siquidem 45 sac est indifferens ad umbra- 


culum vel numerum, unde Chaldzus habet in um- 
braculis. Sed magis urget quod mox sequitur, ad- 
mirabilis usque ad. domum Dei, pro admirabilis. 
Hieron. dixit facebo. Ubi videtur B'17N EppADEM de- 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


Judica me. Titulus. In finem psalmus David. |Aug., 
Cassiod.] Per David hic intelligitur Ecclesia, quae est 
corpus Christi, quod hie gemit inter zizania, id est 
inter malos, habens cum eis multa communia, sci- 
licet nasci, mori, prospera et adversa, pacem, bel- 
lum, salutem, pestem, cum quibus tamen non habet 
communem causam meritorum. Et ideo petit in fu- 
turo ab eis separari. Et est psalmus iste, tendens 
in finem ; est David, id est corporis Christi, quod 
hic loquitur. Et est iste psalmus contra pressuras 
seculi, ne et ipse retrahant nos a Deo. Intentio. 
Monet ne in pressuris deficiamus. Modus. Biparti- 
tus est psalmus. Primo conqueritur de conjunctione 
malorum, et precatur separari. Secundo agit de 
letitia finali, id est quz erit in fine, pro qua lau- 
dat in tribulatione. Ibi, e£ introibo. Videns ergo nunc 
bonos eum malis, corpore volens ab eis separari, 
nunc animo, in futuro etiam loco exclamat : o 


D 


LOMBARDI ; 424 


A flexisse a 2*7 Dow, id est facuit, et duplicasse daleth. 


Interpretes videntur consimile fecisse, nisi quod le- 
gerunt RES, id est r, loco daleth, ob affinitatem lit- 
terarum, quia 2^ ΒᾺΝ est sublimis, eoque mirabilis, 
ut sit ΣΝ EnAREM. Cseteri Hebraicantes vertunt 
incedam aut quid simile, et inclinant a radice 772 
NADAD, deficiente pe, num, ut eorum more loquar, 
juxta indieium illius conjugationis ; deinde subjun- 
git cum eis, ut littera men, id est, 7, sit affixa, non 
essentialis, ut vocant. Chaldzus paraphrastes satis 
accedit ad sensum nostre lectionis, nempe solus 
deambulans in castris justorum. 


Vgns 5.— In voce exsultationis et confessionis so- 
nus epulantis. Hier.; multitudinis festa celebrantis; 
Pratensis, copia magna populi tripudiantis. Conei- 
liare poteris hoc modo 33*n 126 nàwoN nogEG. Prior 
dietio interdum significat sonitum, interdum multi- 
tudinem ; et verbum 33n nacac proprie significat 
festa. celebrare cum epulis et gaudiis. Sed apparet 
lectionem Latinam mendosam esse, in qua videtur 
legi corrupte sonus in nominativo, loco sonitus aut 
soni in genitivo : quod liquet ex Grzeco ἤχου, et con- 
textu. August., versione quoque Hier. que habet 
multitudinis, gignendi causa. Verum hoc non est 
necesse ex Hebr., quia polest esse nominativi, geni- 
tivi, accusativi juxta exigentiam. Nam Sanctes sic 
vertit, e£ confessionis multitudo tripudians ; inter- 
pretes pro Cajetano, itidem ; Munsterus, in voce ex- 
Sultationis et confessionis deducens, inquam, £ur- 
bam festinantem. 

Vzns. 7. — Salutare vultus mei. Hebreus legi 
T2 PANAU, id est vultus ejus. Interpretes legerunt 
*Z ΡΆΝΑΙ, sieut in duobus versibus ultimis hujus 
psalmi, et sequentis, qui sunt omnino similes, quod 
mox sequitur ; ET Deus meus, juxta lectionem Lati- 
nam pertinet ad finem hujus versiculi ; juxta lectio- 
nem Hebrcwam, ad exordium sequentis. De ratione 

( diversitatis aliquoties discussum est. 


Vrns. 10. — Omnia excelsa tua et fluctus. Pro 
primo vocabulo Hier., posuit gurgites ; et Nebiensis 
similiter eum Chaldz:o. quibus accedunt Sanetes et 
Pratensis, qui dicunt inundationes seu undas. Cze- 
teri vertunt confractiones seu illusiones. Aug. habet 
suspensiones, quas interpretatur comminationes Dei. 
Particula Hebr. *2v»2 wisspAR ambigua est. Ex cu- 
jus ambiguitate non est difficile translationes ad 
unum redigere. 


XLII. 


Vrns. 1. — « Judica me, Deus, et discerne cau- 
« sam meam de gente non sancta; ab homine ini- 
« quo et doloso erue me. » 


Deus, judica me, in futuro separando a malis. 
[Aug., Cassiod.] Iste videns misericordiam, non 
timet judicium. Ideo ait, judica. Quasi dicat : Non 
timeo judicium, quia novi misericordiam tuam, non 
metuo ultorem, quia agnosco indultorem ; timere 
possem, si districte mecum ageres. Sed mom in- 
€933 tres in judicium cum servo tuo, Domine (Psal. 
cxLI), misericordia tua mihi opus est. Nam si judi- 
cium vel justitiam exhibueris sine misericordia, quo 
ibo? Si iniquitates observaveris, quis sustinebit ? 
(Psal. cxx1x.) In misericordia ergo tua sperandum 
est, et humili confessioni instandum, unde judicii 
metus tollitur, vel mitigatur, ut metum pene supe- 
ret spes glorie, omnis tamen homo judicium horret. 
Quid enim facet virgula deserti ubi coneutitur ce- 
drus paradisi? Ef hie interim discerne, si non lo- 


425 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLII. 


426 


cum, saltem causam meam, id est mea merita, quz A — Pans rr. VEens. 4. — « Et introibo ad altare Dei, 


sunt causa vile ; de gente non sancta, cum qua est 
mihi par infirmitas, sed dispar conscientia et desi- 
derium, scilicet ad homine iniquo et doloso : haec 
est gens non sancta. Iniquus est qui aperte mala fa- 
cit. Dolosus qui occulte. Erue me hic in presenti, ne 
ab eis corrumpar. Vel de futuro totum accipi potest, 
sic : Judica me Deus, hiec dicendo, non petit pec- 
cata sua discuti : quod periculosum est, quia astra 
non sunt munda in conspectu ejus, et in angelis re- 
perit pravitatem (Job xxiv), sed causam suz retri- 
butionis querit ab impiis separari, ut hedis positis 
ad sinistram ipse cum electis sit in dextera. Unde 
addit : Ef discerne causam meam de gente non san- 
cía, quod exponondo subdit, scilicet ab homine do- 
loso et iniquo erue me in judicio, gens non sancta, 
est iniquus et dolosus, a quibus in judicio separatur. 


Vrns. 2. — « Quia tu es, Deus, fortitudo mea : 
« quare me repulisti? et quare tristis incedo, dum 
« affligit me inimicus ? » 

Quia tues. (Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.) Quasi 
dicat : Erue, quia tu es, Deus, fortitudo mea ; non 
mihi arrogo fortitudinem , qua opus est inter hzc 
scandala. (uare ergo me repulisti secundum quod 
videtur. Miratur cum Deus sit ejus fortitudo, quare 
modo videtur repelli, desiderans enim putat se re- 
pulsum, quia non statim habet quod optat : E£ quare 
tristis : ideo tristis, quia et si non vincitur, vel id est 
saltem periclitatur, id est perieula patitur ; incedo, 
causam tristitie quzrit iste, quae est peccatum, si- 
cut causa leetiti:e est justitia. Unde Isaias ait : 0mnem 
flatum ego feci, propter peccatum, modicum quid 
contristavi illum (Isa. rvm). Sic enim, id est pro 
peccato punit Deus,ideo tristis dum, id est, quiaf/li- 
git me tentationibus hicin presenti, quod non ibi fa- 
ciet, id est in futuro znimicus. Ut autem excludatur 
inimicus. 

Vzns. 3. — « Emitte lucem tuamet veritatem ; ipsa 
« me deduxerunt et adduxerunt in montem sanctum 
« tuum et in tabernacula tua. » 


Emitte ad judicandum. (Cassiod., Aug.) Hoc ideo 
orat, quia Christo veniente ad judicium tolletur om- 
nis tristitia sanctis ; lucem tuam et veritatem tuam, 
id est.Christum. Lux enim mundi et veritas Patris 
est Christus, qui veniens in primo adventu, modo 
discernit causam meritorum, et in secundo, eruet 
iniquo et doloso, quia mittet angelos separatores, 
qui separabunt triticum a paleis et a zizaniis, ut. col- 
ligant de regno ejus omnia scandala (Matlh. xum). 
Emitte : et ita erit, quia certi jam pignus habemus, 
quia jam ipsa, id est lux et veritas, me deducerunt a 
peccatis, e£ adduxerunt in montem sanctum tuum, 
idestin Ecclesiam pr:esentem, quc eadem estet ta- 
bernaculum. Unde sequitur, e£ im tabernacula tua 
qua sunt peregrinantium et militantium; quandiu 
enim sumus in corpore peregrinamur a Domino ad- 
versus diabolum militantes (II Cor. v). 


PaTnoL. CXCI. 


« ad Deum qui lz»tificat juventutem. meam. » 

Et introibo. [Cassiod., Aleuin., Aug.] Secunda 
pars, ubi agit de letitia finali, pro qua laudat Deum 
in tribulatione, quod supra tristis erat. Unde et se 
confortat. Quasi dicat : Deduxisti mein tabernacula, 
ubi non positi hoc speramus quod etiam introibo 
de monte sancto ejus, scilicet de sancta Ecclesia, 
ad altare Dei, scilicet ad illud invisibile altare cce- 
lesti Jerusalem, quo non accedit aliquis injustus ; 
qui vero accedit,sumitur in holocaustum,divino igne 
totus accensus, ad quod introibo. Sicut pontifex ad 
Sancta sanetorum solus intrabat 

[Aleuin., Aug.] Nota quod altare missam ccle- 
braturus sacerdos ascendens, ait : Infroibo, etc. 

p Desiderio enim et amore superioris et invisibilis 
altaris, hoc visibile cum modestia adire debet, 
wterna non caduca petiturus, ut Christi celsitudi- 
nem humilis sequatur. Quod sit illud altare, expo- 
nit dicens ad Deum, scilicet qui letificat juventu- 
tem meam, id est novitatem, qui ante contristavit ve- 
tustatem. Et ideo 

VEns. 5. — « (Confitebor tibi in cithara, Deus 
« Deus meus : quare tristis es, anima mea, et quare 
« conturbas me ? » 

Confitebor tibi in cithara. [|Aug., Cassiod., Aug., 
Cassiod.] Cithara ab inferiori sonat, sicut psalte- 
rium a superiori. Qui ergo prwcepta Dei facit, et 
non patitur, in psalterio confitetur. Qui vero facit et 
patitur, quod est ex inferiori natura, in cithara con- 

(; βίαν. Et est sensus : Confitebor tibi in cithara, 
Deus Deus meus, id est gratias agam tibi in tribula- 
tione. Unde supra dixit, £ristis incedo. Ecce iste su- 
pra tristis de malis seculi, de bono intellectu sibi 
gaudium facit; sed quare tristis, etc. Vel ita junge : 
Quia confitebor, ergo, quare tristis est anima mea ? 
Hoc dicit, quia vult eam erigere ad meliora ; vel 
forsan quia non potest vitare omnia peccata, timet. 
Diffieile enim purgata vita invenitur, cum ille judi- 
cat qui novit ad liquidum et purum judicare, quia 
et si probabilis jam vita est inter homines ut non 
habeant quid jam reprehendant, juste invenit tamen 
in homine quid reprehendat Deus : quod nec ille 
ipse qui judicandus est, forte videt. Hxc timens ani- 
ma conturbatur. Unde subdit : E£ quare conturbas 
me? rationem? frequenter et vehementer persuadet 

D tristitiam hujus swculi fugiendam, qui patientiam 
et charitatem, et spem exslinguit, et totam vitam 
confundit potius. 

VEns. 6. — « Spera in Deo, quoniam adhuc con- 
« fitebor illi; salutare vultus mei, et Deus meus. » 

Spera in Deo, non in te. [Aug., Gl. int., Aug.] 
Quid enim es in te? quid enim es de te? ille sit sa- 
nitas in te, qui suscepit vulnera propter te. Et potes 
sperare, quoniam adhuc confitebor illi.Quid illi con- 
fiteberis? hoc, tu es salutare vultus mei quia tu me 
sanabis, et Deus meus, quia creasti. /Eger ad te lo- 
quor, agnosco medicum vel morbum, non me jacto 


lá 


&271 


PETRI LOMBARDI 


428 


sanum. Unde alibi : Ego dixi : Domine, miserere mei, A celeriter accipiuntur orationes bene ogerantium! 


sana animam meam, etc. (Psal. xi.) Hac vox, 
fratres, tuta est, sed vigilate in operibus bonis, tan- 
gite psalterium obediendo, et tangite citharam pas- 
siones tolerando, frange esurienti panem tuum. ΕἸ, 
inquit Isaias, ne putes sufficere jejunium sine elee- 
mosyna et oratione (Isa. L.vri). Jejunium te castigat, 
sed alterum non reficit; fructuose erunt angusti: 
tum si alteri prastiteris latitudinem. Aliis ergo da 
quod tibi denegasti. Quam multos enim pauperes sa- 
ginare potest intermissum hodie prandium ! Ita ergo 
jejuna, ul alio manducante, prandisse te gaudeas : 
Hilarem enim datorem diligit Deus. (I Cor. x1) Si 
panem dederis tristis, et panem et meritum perdidisti. 
Ergo ex animo fac , insta orationibus. Quam 


PSALMUS 


Et hze est justitia hominis in hac vita jejunium, 
eleemosyna et oratio. Vis orationem tuam volare 
ad Deum, fac illi duas alas, jejunium et. eleemosy- 
nam, quibus volet ad Deum ; tales nos in- 
veniat ut securos inveniat lux et veritas Dei, cum 
venerit liberare nos a morte, qui jam venit pro nobis 
subire mortem. 


COLLATIO IN PSALMUM XLII : * JUDICA ME, DEUS. ^ 


Vzns.4.— Qui letificat juventutem meam. Hebr. 
dicunt *5^3 GILI, idest exsulíationem. Sed exsul- 
tatio hominis est ipsa juventus, que suapte natura 
propensa est ad ea quie gaudia aiferunt. Εἰ quia in- 
terpretes novitatem 1nsinuare volebant, congruentius 
id fecerunt per juventutem. 


XLIII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS FILIIS CORE AD B mirum relinqui praesentes sanctos, recolit preterita, 


INTELLECTUM. » 

Deus auribus nostris [Cassiod., Alcuin. Aug., 
Aleuin., Cassiod., Aug.] In finem psalmus filiis 
Core ad intellectum. Sciendum est quod in veteri 
testamento multis et abundanter contulit Deus bona 
temporalia, tanquam rudibus et ad serviendum alli- 
ciendis, et paueos afllgi permisit. In novo autem 
testamento Ecclesia paucis fidelium flores mundia - 
lium rerum apponit, et multis subtrahit et aflligi 
permittit, eastigans eos tanquam filios, ut sint. filii 
Core, id est passionis, et discant alia bona esse 
quzrenda, que non sunt communia malis, id est 
spiritualia et aeterna, quee figurantur per temporalia 
qua populo rudi data sunt. Unde in titulo bene po- 


nitur ad intellectum. Et est sensus tituli : Psalmus C 


iste, dirigens nos in finem , scilicet in Christum; 
cantatur vel attribuitur filiis Core, id est passionis, 
id est sanclis martyribus quorum vox est hic, ad 
intellectum, id est ut intelligant cur martyres Deus 
videtur relinquere, subtrabendo temporalia, et afiligi 
permittendo, cum Patres antiquos juverit in manu 
valida, et eis apposuerit temporalia: quod ideo 
facit Deus, id est ad temporalia non audit, ut ab 
eo desiderentur :eterna, et hxc non amentur. 
Hoc ergo intelligentes ne sic quzrant sibi fieri, sic- 
ut rudibus factum est, illis concessit prospera Deus 
ut crederent, istis adversa infert ut futura quaerant. 
Sed sciant per temporalia illorum figurari sua 
spiritualia. Et est iste psalmus confortatio infirmo- 
rum. Íntentio. Monet ad contemptum terrenorum, 
eL ad appetitum  ccelestium. Modus. Tripartitus est 
psalmus. Primo, distinguit beneficia Dei, osten- 
dens qua incipientibus data sunt in mundo, quie 
perfectis dabuntur in colo. Secundo enumerat 
mala que hic ferunt boni, ibi munc autem. 
Tertio, precatur auxilium, ut afllietis tempore resur- 
rectionis Christus subveniat, ibi, exurge quare 
Propheta ergo in persona martyrum, ut magis sit 


dicens : 

VEns. 1. — « Deus, auribus nostris audivimus ; 
« patres nostri annuntiaverunt nobis. » 

Deus. [Cassiod., Gl. int.] Primum dicit Deus, 
quod facere solet aliquis lzetus, vel graviter afilictus, 
auribus nostris audivimus, id est discretioneratio- 
nis intelleximus, cum patres docerent nos. Ideo 
dicit, audivimus, ut major fides sit rei, ne putetur 
ambigua. À quibus audistis paíres, non juvenes, ut 
videantur veri, nosíri, qui suis non nisi certa di- 
cerent, annuntiaverunt mobis, id. est retulerunt, 
quid ? 

VERs. 9. — « Opus quod operatus es in diebus 
» eorum, et in diebus antiquis. » 

Opus quod operatus es.[Cassiod., Aug.| Etsi sem- 
per operetur Deus, tamen operari dicitur, quando 
aliquod signum novitatis ostendit. Ideo dicit hic, 
opus quod operatus es, ut est eductio de Egypto, 
et in terram promissionis inductio, i2 diebus eorum, 
scilicet in diebus antiquis. Operatus es opus hoc, 
scilicet 

Vrns. 3. — « Manus tua gentes disperdidit ; et 
« plantasti eos, afllixisti populos et expulisti eos. » 

Manus vel opus, quod operatus es in diebus 
eorum. Hoc non mutatur. [Gl. int., Cassiod., Aug.| 
Et etiam quod operatus es in diebus antiquis, sicut 
est creatio coeli et. terre, qua omnia spiritualiter 
implentur in nobis. Manus. Exsequitur opus quod 
fecit €9-& in diebus patrum. Manus £ua, id est po- 
testas disperdidit morte, et aliis modis, gentes ter- 
re promissionis, scilicet Amorrheum, Heveum, 
Etheum, et alios, e£ plan£asti eos, scilicet patres. 
Et hoe non facile af/lixisti populos, qui ibi erant, 
qui aliter non crederent, quia fortes erant; et ex- 
pulisti eos a terra. promissionis. Tu fecisti hzec. 

Vrns. &. — « Necenim in gladio suo possede- 
« runt terram ; et brachium eorum non salvavit 
« eos. » 


129 COMMENTARIUM IN 


Nec enim ipsi in gladio suo possederunt terram. 
[Aug., Cassiod.] Hoc ideo dieit, quia forsitan puta- 
rentur fortes ; e£ brachium, id est robur, eorum non 
salvavit eos, quasi dicat : Nec per se habuerunt ter- 
ram, nec per se sunt salvati. 


Vrns. 5. — « Sed dextera tua, et brachium tuum, 
« et illuminatio vultus tui, quoniam complacuisti in 
« els. » 

Sed dextera, [Aug., Cassiod., Aug., Cassiod., 
Aleuiu.| id est potentia ἔμπα salvavit eos, ef bra- 
chium tuum, id est filius, et illuminatio vultus tui, 
id est propitiatio przsentie tuc. Ideo enim talibus 
signis eis affuit Deus, ut presens intelligeretur, quia 
nobis hie non ostendit pr:isentiam suam, nisi effe- 
ctu miraculi : presentiam quippe ejus facie ad 
faciem videre nequimus. Et h:ec non merito suo, 
sed quoniam complacuisti in eis, alis, id est sic 
egesti cum eis, ut aliis placeres in eis, ut qui eos 
attenderet diceret : Deus cum illis est. Vel secun- 
dum aliam litteram, qua$ est, complacuit tibi in 
illis, id est placuit tibi, ut illis solis hee faceres. 
Aliter ab illo loco, sed dextera tua, id est bonus suc- 
cessus, quem eis dedisti ; et brachium tuum, id est 
fortitudo, quam eis dedisti ; et illuminatio vultus 
tui, id est sapiens consilium tuum a te eis datum, 
salvavit eos. Quod tota fecisti, quoniam complacui- 
stiin eis, id est ex benevolentia tua. 

Vrns. 6. — « Tu es ipse rex meus et Deus meus, 
« qui mandas salutes Jacob. » 

Tu ipse, [Àug., Cassiod., Aug.], quee hac illis fe- 
Cisti es rex meus, qui soles me regere, ef Deus 
meus, qui soles subvenire. Ideo dicit Deus, ne du- 
bites de Deo Christo, id est quin Christus de quo 
loquatur sit Deus. Et nota quod idem Deus noster 
est et illorum. Tempora enim variata sunt ; auctor 
vero non mutatur. Tu dico quinandas, quasi dicat, 
per alium non per te, salutes corporales, Jacob, 
id est illis antiquis. Per creaturam enim subjectam, 
visus es illis, non per te, id est per tui essentiam, 
quod servatur in resurrectione justis. 


VEns. 7. — « In te inimicos nostros venlilabi- 
«mus cornu; el in nomine tuo spernemus insur- 
« gentes in nobis. » 

In te inimicos, [Cassiod., Aug.,Gl. int., Aug., Cas- 
siod., Gl. int.] quasi dicat : Quse illis tunc tempora- 
liter fecisti, h:ec nobis in judicio spiritualiter facies, 
unde afllieti se consolantur et resumunt animum. 
| - Et hoc est in te inimicos nostros, quasi dieat : Sicut 
illos juvisti, eodem modo et nos. In te inimicos no- 
stros ventilabimus sicut paleam a granis separantes 
cornu, id est fortitudine ; et in nomine tuo, id. est, 
per hoc quod dicimur de tuo regno, spernemus in 
futuro, quia non valebunt nos ledere mali spiritus 
insurgentes nunc in nobis. Benedico in te. 

VEns. 8. — « Non enim in areu meo sperabo ; et 
« gladius meus non salvabit me. » 

Non enim, etc. (Aug.,Cassiod.) Vel merito hiec no- 
bis facies. Non enim in arcu meo sperabo, ut nec pa- 
tres speraveruntinsuo, et gladius meus non salvabit. 


PSALMOS. — PSAL. XLIII. 430 


A Arcus qui minus valet in bello, minor virtus homi- 
nis intelligitur. Gladius qui in bello plus valere cre. 
ditur, major virtus hominis est. Iste vero in neutro 
sperat. 


VEns. 9. — « Salvasti enim nos de aflligentibus 
« nos ; et obedientes nos confudisti. » 


Salvasti enim nos, [Aug., Cassiod.] id est, sal- 
vabis, przeteritum pro futuro ponit. Adeo enim cer- 
tum est, quasi faetum sit, ut quod fuit non potest 
non fuisse, de affligentibus nos, id est ab immundis 
spiritibus, qui hie aflligunt, e£ odientes nos confu- 
disti, id est confundes, quando damnabuntur. Et 
tunc 


Vrns. 10. — « In Deo laudabimur tota die, et in 
« nomine tuo confitebimur in szcula. » 

In Deo laudabimur [Cassiod., Aug., Cassiod., 
Aug., Alcuin.] Non arrogant.isti sibi de gloria per 
futura quee miscet. Nota et preterita dicta pro futu- 
ris accipienda. Laudabimur dico íofa die, id est, 
in perpetuitate quz non est interpolata noctibus, 
sed tota dies est, et confitebimur,id est laudabimuste, 
quz est gloria eorum, iz sccula,idestsinefine, unde, 
in secula seculorum laudabunt te (Psal. vu). Ethoc 
in nomine tuo, quod estJesus, scilicet Salvator, sci- 
licet quia ex omnibus eruisti me. Vel ita ab illo 
loco, salvasti enim, et legitur hoc de presenti. 
Quasi dicat : Gladius meus non salvabit me, sed tu, 
quia in hoc sceculo, salvasti nos de affligentibus mos, 
ne nos traherent post se ; e£ odientes nos confudisti, 
id est eos qui nos odiunt, pudere fecisti. Et ideo 

C tunc, in Deo laudabimur tota die, et in nomine tuo 
confitebimur in secula. Hzc non mutantur. 


Pans. π. VEns. 11. — « Nunc autem repulisti et 
« eonfudisti nos ; et non egredieris, Deus, in virtu- 
« libus nostris. » 

Nunc autem. [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.. 
Cassiod. , Aug.| Secunda pars ubi enumerat 
mala qua hic ferunt boni, non tamen obliti Dei, 
Quasi dicat : Hzec. vere futura sunt, et illa ἃ patri- 
bus audita, unc autem, scilicet in medio temporis, 
quod est inter illorum praeteritum el nostrum fu- 
turum, repulisti nos. Hwe dicunt quia differtur 
promissio, dum hic iniqui habentur opprobrio ; et 
confudisti nos, non in conscientia, sed in facie ho- 
minum. Et nota quod exaggerat hie mala sua, ut 

D penevolentia judicis impetret. Hoc ideo fecit Deus, 
ul doceret hzc spernere, et zterna querere. Hoc 
est intellectus tituli; ad quem mittuntur filii Core. 
Et ideo etiam fecit ut appareat an gratis colatur Deus, 
ἃ quo gratis est homo salvatus. Non est pro terrenis 
colendus Deus, Et quia similia his in ternum sit 
daturus, sed pro terrenis. Sed cogites :terna carna- 
liter, forte dices : Ideocolo eum, quia dabit mihi vil- 
lam. Non tamen temporaliter 2orruptam adhuc geris 
mentem. Amore enim casto 324 €olis, eam mercedem 
non vis habere in futurosweulo quam hic necesse est 
relinquas, mutare vis v3 apialem earnalem, non 
amputare. Noli ergo talia sperare a Deo danda, 
qualia hie jubet contemnere. Hiec sperabant “αὶ, 


431 
qui in futuro haee tempora multiplicata sibi exspe- 
clant reddi, ut Jerusalem aurea, et hujusmodi. 
Qui vero ita Deum colit, laudabilis non est, sicut 
non laudatur in illo jejunium, qui ad luxuriosam 
cenam servat ventrem suum. lloc est enim jejunium 
non conlinenti$, sed luxurie. Gralis itaque Deus 
coli debet, non propter aliud ab eo ; et non egredie- 
ris Deus evidenter. Non egredieris dico ulterius, 
o Deus, sicut olim Judzis faciebas, in virtutibus, id 
est, in exercitibus nostris. Et per hoc invalidi su- 
mus contra inimicos. 

VEns. 12. — « Averlisli nos retrorsum post ini- 
« micos nostros; et qui oderunt nos, diripiebant 
« sibi. » 

Avertisti. [Aug., Gl. int.] Exsequitur qualiter con- 
fusi et repulsi fuerunt. Avertisti nos retrorsum post 
inimicos nostros, quia illic. victores et nos vieli ; et 
dicit hoe pro deficientibus a fide. Unde sequitur : 
Et qui oderunt nos diripiebant sibi, id est ad castra 
iniquitalis su:e attrahebant. 

Vzgns. 13. — « Dedisti nos tanquam oves esca- 
« rum, et in gentibus dispersisti nos. » 

Dedisti. [Cassiod., Gl. int., Aug., Cassiod., AI- 
cuin.] Hoc dicit quia omnia potestate Dei fiunt, 
id est quam Deus dat lanquam oves escarum non 
felus, id est. quie ad escas sunt, non ad fetus spiri- 
tualium operum, plangit eos qui sic sunt passi ut 
in corpus gentium verterentur, quasi ab eis man- 
ducati ; et in gentibus dispersisti. Vel itaab illo loco. 
Avertisti, et acit de persistentibus, qui tamen furori 
persecutorum fugiendo quandoque cedunt. Et hoc 
est : Avertisti nos retrorsum post inimicos nostros. 
Averti est hostem fugere, secundum illud : Si vos 
persecuti fuerint in unam civitatem, fugite in aliam 
(Matth. x). Et qui oderunt nos, diripiebant sibi. 
Hoc fugatis conlingit, ut cadant in predam, quia 
hostibus nequeunt resistere. Dedisti nos, persisten- 
les in fide,fanquam oves escarum. Hoc diversi mar- 
tyres notantur, id est diversa martyrum genera, 
alii enim fuerunt esca feris, alii tradili gentibus in 
servitutem. Unde dicit, tanquam oves escarum, ubi 
notatur quorumdam mactalio. Et in gentibus dis- 
persit nos. Hic persecutio notatur. 

Vrns. 14. — « Vendidisti populum tuum sine pre- 
« lio ; et non fuit multitudo in commutationibus eo- 
« rum. » 

Vendidisti populum. tuum, [Aug., Cassiod., Al- 
cuin.]id est martyres dum dantur alienigenis, et hoc 
sine pretio. Videmus enim quos dedisti, sed non 
quos accepisti, quia nullus acquiritur : quod fit ad 
probationem vel ad correctionem. Unde sequitur : Et 
non [uit multitudo in commutationibus eorum, quia 
vel nullus pro eis acquiritur. Vel si quis querat, 
pauci tamen sunt. Vel secundum aliam litteram, sci- 
licet (81) e£ non fuit multitudo in jubilationibus eo- 
rum, quia tempore perseculionis non congregaban- 
tur, ut jubilarent Deo, ut fit in pace. 


PETRI LOMBARDI. 


432 


Vgns. 15. — « Posuisti nos opprobrium vicinis 
« nOSlris, subsannationem et derisum his qui sunt 

in circuitu nostro. » 

Posuisti, |Gl. int. , Cassiod., Gl. int. , Cassiod.,Gl. 
int.. Cassiod. quasi dieat : Przeter dura etiam turpia 
patimur, quia posuisti nos, quasi fixos in hoc oppro- 
brium vicinis nostris, jam jam convertendis. Gravis 
afllietio est, qus a vicinis ingeritur, quia non transi- 
lorie dicitur, quod a circumstantibus irrogatur, et 
posuisti nos subsannalionem, quxe fit contracto naso, 
vel contemptum. Alia littera, e£ derisum qui fitore. 
Derisus vox confusa l:etitizee, insultationem immode- 
rata hilaritate denuntians. Contemptus est, abjecta 
vilitas his qui in circuitu nostro sunt, et nunquam 
nobiscum sunt. 

p Vens. — 16. « Posuisli nos in similitudinem genti- 
« bus; commotionem capitis in populis. » : 

Posuistinosgentibusin similitudinem [Aug., Cas- 
siod., Aug.] ut de nobis formam maledictionis su- 
per alios sumant dicentes : Sic pereas ut Lauren- 
tius et hujusmodi. Vel posuisti nos, id est apposuisti 
in gentibus in similitudinem Christi. In similitudi- 
nem Christi appositi sunt gentibus, quando eos com- 
paribus penis effecerunt, et posuisti nos im. populis 
commotionem capitis, id est ad insultandum nobis, 
ut et Christo insultaverunt in passione, moventes 
capita sua. 

VEns. 17. — « Tota die verecundia mea contra 
« me est, et confusio faciei mes cooperuit me. » 

Tota die verecundia mea contra me est, vel coram 
me est. |Cassiod., Gl. int., Cassiod., Gl. int.,Cassiod.] 
Gravis verecundia ostenditur, qu:& permanet tota 
die. Et hic erat contra sanctos, vel coram sanctis, 
id est ante oculos sanctorum, quando quos im- 
pios sciebant sibi insultare videbant, vel contra se 
dicit esse, id est contra hoc quod bonus erat, quia 
non fecerat unde verecundari deberet. Describens 
autem verecundiam subdit : E£ confusio faciei mec 
cooperuit me. Quodam enim pallio confusionis vul- 
tum dieit opertum, dum nube sanguinea facies in- 
flammata rulilat. Sed cum dicit, cooperuit me, non 
vultum, non solum vultus, sed etiam totius corpo- 
ris indicavit horrorem. Et hac confusio procedit 

Vgns. 18. — « A voce exprobrantis et obloquen- 
« tis, a facie inimici et persequenlis. » 

A voce exprobrantis, [Aug., Cassiod.] id est insul- 


A 


D tantis $$» et obloquentis,id est crimen imponentis. 


Exprobrare enim est in faciem maledicere ; obloqui 
est absenti detrahere, et dolose mordere. Quis au- 
tem sit exprobrans et obloquens subdit, a facie, id 
est ab instantia inimici odio habentis, ef persequen- 
lis in actu. Et 

Vzns. 19. — « Hac omnia venerunt super nos, nec 
« obliti sumus te; et inique non egimus in testa- 
« mento tuo. » 

Hec omnia, [Cassiod., Alcuin., Aug., Cassiod., 
Aug., Gl. int.] quasi dieat : Non separatim, sed si- 


(81) August. accepit. ἀλάλαγμα ab ἀλαλάζω, ld est jubilo, non ab ἀλάττω, id est, muto. 


433 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLIUI. 


454 


mul venerunt super nos, quia non erant in nobis, Ain sua religione peccare, quod pondere acute pro- 


per culpam. Venerunt dico, ut fera vel torrens ; nec 
obliti sumus te, quia intelligimus gratis colendum 
te propter te. Ecce quanta firmitas nartyrum. Ef 
inique. Quasi dicat : Quomodo non obligati sumus ? 
quia inique nom egimus in. testamento tuo, id est 
in lege, cujus praecepta servamus. Velin testamento 
tuo, id est in pacto quod pepigimus tecum in bap- 
tismo. 

VEns. 20. — « Et non recessit retro cor nostrum ; 
« et declinasti semitas nostras a via tua. » 

Et cor nostrum, [Gl. int., Cassiod., Alcuin., Aug.] 
id est ratio nostra nom recessit, ita quod retro iret, 
scilicet desperando de bonitate Dei. Et si enim ali- 
quando descendit ἃ contemplatione veritatis, non 


nuntialionis ostenditur. Vere hec manifesta requi- 
ret, quia etiam occulta ipse enim movi: abscondita 
cordis. Quo, scilicet corde, magis religio geritur, 
quam devotione corporis. Et nota quod ait novit. 
Noscere dicitur Deus, quod te facit noscere. Unde 
Abrahe ait : Nunc cognovi quod timeas Dominum 
(Gen. xxi), id est te et alios cognoscere feci. No- 
vit ergo Deus quomodo requirit, id est ita noscere 
dicitur, quomodo requirere, scilicet non modo : 

"pro se, sed etiam pro te, scilicet quando facit, 
utiuinvenias te, et ut ei gratias agas qui fecit 
te, ut in Petro acetum est, qui probavit quid posset. 
Et 


VrEns. 24. — « Quoniam propter te mortifica- 


tamen retroit. Et ideo non dixit simpliciter, »on B « mur tota die ; wstimati sumus sicut oves occi- 


recessit ; sed abdidit, retro. Et dum sic in angusta 
via ambulamus, tu declinasti, id est tulisti, semitas 
nostras a via tua. Semitze enim nostra: erant in pro- 
speritatibus, et voluptatibus seculi.Sed tulisti eas de 
via tua, et ostendisti arctam viam tuam, qua ducit 
ad vitam. Ideo declinasti, 


Vrns. 21. — « Quoniam humiliasii nos in loco 
« afflietionis ; et cooperuit nos umbra mortis. » 

Quoniam. hwumiliasti nos in loco afftictionis, [Gl. 
int., Hier., Aleuin., Gl. int., Aug.]| id est in mundo 
unde nascitur compunclio et pconitudo. Exaltabis 
autem in loca fortitudinis, scilicet in futuro. Vel 
ita : Et declinasti semitas mostras a via tua, id est, 
opera nostra delege tua pendere fecisti, alia non 


« sionis. » 

Quoniam propter te. [Aug., Cassiod., Aug., Cas- 
siod., Aleuin.| Quasi dicat: Qus sunt illa abscon- 
dita ? ecce quoniam mortificamur tota die longis 
passionibus. Et hoc propter te, non pro criminibus 
nostris, sed ut fides tua gentibus augeatur, et hoc 
quod pro te mortificamur, et de illis absconditis. 
Quod enim morimur, videt homo ; sed causam non 
nisi Deus. /JEstimati sumus sicut oves occisionis, id 
est sine aliqua reluctatione sumus occisi. Vel ita 
lege litteram versus hujus. Quoniam propter te : Ha- 
ctenus dixerunt quod non sunt obliti, hiec petunt 
perseverare, quod non sumus obliti. Et ut perseve- 
remus, Exsurge,et debes. Quoniam propter te mor- 


mutantur. Vel ita, ut legatur, et non declinasti, (1 tificamur tota die ; &stimati sumus sicut oves occi- 


id est non permisisti declinare et deviare semitas 
nostras, id est opera; a via tua, id est a lege. 
Ideo non declinasti, quoniam humiliasti nos in 
loco afflictionis, hoc non mutatur. Εἰ cooperuit nos 
umbra morlis, id est homines per ignorantiam 
veritatis morientes, et alios ad sus» mortis tene- 
bras trahentes. Vel hac mortalitas umbra mor- 
tis est. Vers autem mors est damnatio cum dia- 
bolo. 


Vgns. 22. — « Si obliti sumus nomen Dei nostri ; 
« et si expandimus manus nostras ad Deum alie- 
« num. » 
|. Si obliti sumus. [Aug., Cassiod., Gl. int.] Ecce 
. iste est intellectus filiorum Core, qui propter hac 


sionis. Non mutatur sensus horum verborum. 


Pans. mr. Vrns. 25. — « Exsurge, quare ob- 
« dormis, Domine?exsurge; et ne repellas in fi- 
« nem. » 


Exsurge. [Cassiod., Alcuin., Gl. int., Cassiod., 
Alcuin., Gl. int., Cassiod.] Tertia pars ubi precatur 
auxilium, ut hic afíllietis tempore resurrectionis 
subveniat, quasi dicat : Non tanta patimur, sed ut 
non deficiamus, exsurge, id est conforta stantes. 
Ideo dico exsurge, quia obdormis, Domine, id est 
negligere videris. Hoc videtur dum differt quod ex- 
spectatur. Et quare ? hoc etsi nescimus, tu scis 
quare. Nam vel pro culpa est, vel pro utilitate. 
Quod si pro culpa est, utinam abesse! si vero pro 


, omnia mala non obliviseuntur Deum, scientes quia [) utilitate, utinam adesset ! Et exsurge reducendo de- 


. Deus requiret ista. Quasi dicat: Non sumus obliti 

| te, quia si obliti sumus, ete. Vel sic junge, πολ su- 
mus obliti, sed si sumus obliti nomen Dei, et si ex- 
pandimus manus nostras. Ad litteram. Descriptio 

| orantis ostenditur, qui tensis manibus crucem efficit, 
quam fronte recepit. Vel per manus opera intelli- 
guntur. Et est : Si expandimus manus nostras ad 
Deum alienum, id est si nos cum operibus idolo vo- 
vimus 


Vrns. 23. — « Nonne Deus requiret ista? ipse 
« enim novit abscondita cordis. » 


Nonne Deus requiret ista, |Cassiod., Aug.| scilicet 
manifesta faciet. Quasi dicat : Grave est. apud. Deum 


ficientes, et ne repellas in finem.Et si hic repellis, 
non iu finem hoc facias. 

VEns. 26. — « Quare faciem tuam avertis ? obli- 
« visceris inopi: nostre, et tribulationis nostr; ? » 

Quare. [|Alcuin., Gl. int.] Duobus predictis duo 
alia reddit, quasi dicat : Quosdam repellis, quia fa- 
ciem tuam | vertis, id est cognitionem tuam eis sub- 
trahis, obdormis quibusdam qui gemunt de malis, 
quia oblivisceris inopie nostra, id est non das spi- 
ritum fortitudinis sine quo inopes sumus, et tribu- 
lationis nostram, quia eam non mitigas. Et hoc, 
quare? Quasi dicat: Nos nescimus, sed inquira- 
mus, quia non nisi juste et pie facis. Et nota. quia 


435 PETRI 


hoc dicere non est quirela, sed pia supplicatio puri 
cordis. 

VEns. 27. — « Quoniam humiliata est in pulvere 
« anima nostra; conglutinatus est in terra venter 
« noster. » 

Quoniam. [Alcuin.] Avertis faeiem tuam, quo- 
niam, subtracta cognitione tua, anima nostra humi- 
liataest in pulvere,id est in cogitatione mundanorum, 
qui pulveri comparanda sunt. Ed venter noster, id 
est sensualitas,conglutinatus sst in. terra,id est ter- 
renis inh:ret. Et cum ita sit necesse, id est cum ita 
indigeamus auxilio. 

VEns. 28 — « Exsurge, Domine, adjuva nos ; et 
« redime nos propter nomen tuum. » 

Exsurge, [Alcuin., Hier.] id est fae nos surgere a 
terrenis ad ecelestia ; et adjuva nos erectos, et redime 
nos, id est libera nos adjutos ut sine metu simus ; 
et hoc totum propter nomen tuum, id est gralis, non 
pro merito nostro. 

[Cassiod., Alcuin. , Cassiod. , Aug. , Cassiod.] 
Velita ab illo loco, quoniam  humiliata. Sancti 
martyres quorum hie vox est, supra oraverant, et 
licet Deus exaudire differat, tamen post moram au- 
ditionis non desperant, sed continuant orationem, 
et cinere super se asperso animam peccatorum me- 
moria cruciant, . secundum morem poenitentium. 
Cinis namque et cilicium sunt arma poenitentium. 
Unde tempore quadragesimali cinis aspergitur su- 
per capita pcenitentium ob humilitatem, et fragilis 
conditionis memoriam. Et hoc est, non debes obli- 
viscl, quoniam anima nostra humiliata est inpul- 
vere, id est cinere supra nos sparso, ad poeniten- 
tiam compuncti sumus. Et conglutinatus est in ter- 
ra venter noster, id est adhaesit terrae venter, ut fit 
prostratis, qui tota corporis effusione tenduntur. 
Hoc autem dicendo summam humilitatem ostendit. 
Qui enim genua terrz affligit, habet quo plus humi- 
lietur. Qui vero sic humiliatur ut etiam. venter hze- 
reat Lerrze, non habet ultra quo plus humilietur. Ex- 
primit ergo iste nimiam humiliationem, ut quia ve- 
nit ad summum, jam adsit Dei miseratio. Vel ita, 
ideo ne obliviscaris, quoniam anima nostra humi- 
liata est in pulvere, id est pro his qui sunt. pulvis, 
quasi non solum pro nobis oremus, sed et pro his 
qui facile cedunt illicitis moribus, et haerent terre- 
nis : et conglutinatus est in lerra venter noster, id 
est carnales heeserunt terrenis, et pro his humilia- 
mur et oramus. Exsurge, Domine, adjuva nos, hic 
sine dormitionis verbo ponitur,exsurge, quod perti- 
net ad Christi resurrectionem, in qua est spes om- 
nium fidelium, in qua humana destruitur captivilas, 
per quam etiam sumus adjuti et liberati. Quasi di- 
cat: Quia ita humiliati sumus, exsurge ἃ morte, o 
Domine Christe, et per hoc, adjuva nos, e£ redime 
nos ὦ captivitate. Et hoc propter nomen tuum. 

[Aug., Cassiod., Aug.] Aliter totum ab illo loco, 
Exsurge quare,ubi saneti martyres preeatur ut Chri- 
stus resurgat per fidem in genlibus, quia et. sciunt 
Christum non dormire, et sibi resurrexisse. Pre- 
cantur tamen resurgere per fidem, non sibi, sed 


LOMBARDI. 436 


A gentibus quee putant. mortuum. Si enim et illi cre- 
derent resurrexisse, credentes in eum non perse- 
qurentur; sed et ipsi crederent. Quasi dicat: Tofa 
die mortificamur, et ut hac finiantur, ezsurge, per 
fidem in gentibus, quia, tu, o Domine, obdormis, 
non nobissed gentibus, que non credunt. Et hoc, 
Quare ? Exsurge, repetit ex effectu. Et ne repellas in. 
finem. Si enim surgit Christus in gentibus, cessat 
persecutio. Quare enim avertis faciem tuam ? Qua- 
si dicat : Non assis sicut videris, dum differs subve- 
nire. Et quare oblivisceris, quasi oblitus sis. nostri, 
inopic nostre, cui consuevisti subvenire, ef tribula- 
Lionts nostre, eujus semper est clemens inspector. 
Ideo ne obliviscaris, quoniam anima nostra humi- 
liata est, ut te invocemus in auxilium, iz pulvere, id 
est inter manus pulveris ; pulvis enim nos perse- 
quitur, id est mali, de quibus dicitur: Nom sic im- 
pii non sic,sed tanquam pulvis quem projicitventus a. 
facie terre (Psal. 1). Et conglutinatus est in. terra 
venter noster, plangit hic eos qui sunt venter, id est 
carnales, et haeserunt, id est consenserunt iniquis. 
Sed ut hic finiantur, exsurge, gentibus per fidem, 
quibus ἃ persecutione cessantibus etiam qui terre 
haserant eruti οἱ pcenitentes, redduntur corpori 
Christi, unde sequitur, et sic adjuva nos et redime 
nos de manu gentium, propter nomen tuum, non 
propter meritum nostrum. 


B 


COLLATIO IN PSALMUM XLIII: « DEUS, AURIBUS. NOSTRIS 
AUDIVIMUS. » 

Vgns. 10. — In Deo laudabimur. Hieronymus, in 

G Deo gaudebimus. In Hebr. est verbum preteriti tem- 


poris, »:5558 ninaALNv, id est laudavimus. Sanctes 
et Munsterus aecipiunt pro priesenti, id est gloria- 
mur. Sed eum rectius intelligatur de futura gloria, 
juxta Augustinum, LXX Interpretes et Hieronymus 
verterunt per futurum ; illi tamen in passiva signi- 
ficatione *3b5m nvrrLANU, ubi prorsus nulla est dis- 
tinctio, citra punctorum ascriptionem. Verum cum 
Deum laudare magis pertineat ad illam gloriam 
quam laudari, posset videri mendum scriptoris, lau- 
dabimur pro laudabimus, nisi reclamaret id quod 
procedit, in Deo, alioqui dicendum erat Deum, si 
versum fuisset laudabimus. Quin etiam Grecus 
habet futurum passivum ἐπαινεθησόμεθα, ,at universa 
in Deum referuntur, quze in Deum dicuntur fieri. 
Omnis enim laus nostra ab illo procedit, qni san- 
clis verbis dieturus est suavissimum, omnique laude 
superius : Venite, benedicti Patris mei, percipite re- 
qnum (Matth. xxv). Adde quod nihil aliud est dicere, 

Dn Deo laudari, etin Deo gloriari, aut eodem penitus 
pretendunt. 

Vgns. 20. — Et non recessit cornostrum, et decli- 
nasti €$ € semitas nostras a via tua.Et in Hebreo et 
Greco, et in. Latina editione, subauditur in se- 
cunda sententia, e£. declinasti, negatio qui pre- 
cesserat, ut nihil agant Scapulensis et Caecus, qui 
arbitrantur bis negationem esse expressam in He- 
brzo. Quod falsum est, sed debet repeti. Quare 
non est mirum, si clamaverint oppositum sen- 
sum Hebreo nos legere, licet divus Augustinus 
affirmative interpretetur, tamen semifas accepit in 
malam partem, qua eum negatione accipiendze 
forent in bonam, ut eodem et conspiret intelligen- 
lia. 

Vgns.21. — Humiliasti nos in loco afflictionis. 
Heb. ὩΣ TANNIM, id est draconum, LXX apte fi- 
guratam locutionem explieuerunt. 


£31 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLIlV. 


438 


PSALMUS XLIV. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PRO HIS QUI COMMUTABUN- 
TUR FILIIS CORE AD INTELLECTUM , CANTICUM PRO 


DILECTO. » 


Eructavit cor meum titulus : In finem pro his qui 
commutabuntur filiis Core ad intellectum canticum 
, prodilecto. [Aug., Cassiod., Gl. int., Aug.] Agitur hic 
de sanctis nuptiis sponsi et sponsc, id est Christi et 
Ecclesi:, scilicet regis et plebis, Salvatoris et sal- 
vandorum. Unde et hoc carmen dieitur epithala- 
mium, id est laus thalami, quia laus sponsi et 
spons:z hie cantatur. Solent enim in nuptiis ad 
honorem sponsi et sponse quadam carmina can- 
tari, que  diéuntur epithalamia, id est laudes 
thalami. Similia eantat in his nuptiis Prophe- 
ta. In. nuptiis namque istis prophete, apostoli , 
et omnes sancti tympanis, citharis, et aliis mo- 
dis cum exsultatione sancta conclamant : unde 
pascitur auditor. Harum nuptiarum copulam in 
thalamo Virginis fecit Dei gratia, quando Verbum 


Alum verbum eructat, [Aug., Hier., Cassiod.] intus 


enim Propheta satis laudem Deo eructat, et illum 
hymnum regi cantare volebat. Unde sequitur : Ego 
dico, id est dicere gestio opera mea regi, id est ad 
laudem ejus, quia ex eo habeo, opera dicit hunc 
psalmum. Hanc enim operationem quam mente con- 
ceperat, regi dicere gestiebat. Ne vero eum aliquid 
ἃ se putes dicere, calamo scriba: se comparat, a Spi- 
ritu enim sancto regitur. Et hoc est 


Vrns. 2. — « Lingua mea calamus scriba veloci- 
« ter scribentis. » 

Lingua mea est calamus scribe, id est Spiritus 
sancti, velociter scribentis. [Hier., Cassiod., Aug.] 
Quia dixit, et facta sunt (Psal. xxxu). Vel ideo di- 
cit, velociter scribentis, ut notetur virtus prophe- 

B (is, qui non sub cruciatu humano cogitat, quod de 
arcano Divinitatis aliis divulgat. Vel calamo com- 
parat, ut per hoc intelligat scripsisse quie dieit. Et 
est lingua mea ealamus scribe (84), quia quod dico 


- caro factum est, et humana natura divin: unite, et4.— qq scribo, velociter seribentis, quia cito ventura 


sponso sponsa, nunc charitate, post etiam immor- 
talitate conjuncta. Et est sensus tituli : Psalmus hic 
subaudi, tendens im. fime, id est in consummatio- 
nem, scriptus est filiis Core, id est Christi, ad. in- 
tellectum, tanti mysterii, tanti decoris, scilicel con- 
junetionis Christi et Ecclesi:. Et est canticum (82). 
Quia hic est exsultatio pro sternis. [Aug., Cas- 
siod., Aug., Cassiod.| Psalmus dico habitus pro his 
qui commutabuntur de veteri homine in novum, et 
pro Jilecto Christo, de quo Pater : Hic est Filius 
meus dilectus (Matth. x1). Hic enim describit per 
quem commutabuntur. Laus sponsi et sponse hic 
cantatur. Vel ita, ut non subaudiatur psalmus, sie : 
Canticum, istud tendens, in finem, id est in Christum. 
Vel in consummationem ἐρίου τ beatitudinis habitum, 
pro his qui commutabuntur, id est pro commutandis, 
et pro dilecto, id est commutante, scilicet sponso et 
sponsa, scribitur, filiis Core ad intellectum, id est, 
ut intelligant et venerentur tantum mysterium. In- 
tentione monet ad laudem sponsi et sponse. Modus. 
| Tripartitus est psalmus. Primo Propheta ccelestibus 
epulis saginatus, prz:econia Dei se eructaturum pro- 
mittit, Secundo incipit de laude sponsi, laudans eum 
| quadriformiter, a forma, a potestate, a judicio, ab 
ornatu, ibi, speciosus. Tertio, laus sponse cantatur 
submissius. Item quadriformiter, a forma, a gloria, 
| ab amicabus, a prole, ibi audi filia. Propheta ergo, 
quasi ad has nuptias intromitti desiderans, ut sibi 
aperiatur. se velle sponso cantare, ail : 
Vgns. 1. — « Eructavit cor meum verbum bonum; 
* dico ego opera mea regi. » 
Gor meum, [Cass.| id est mens mea plena intus 
eructavil (83), quasi de pleno verbum. bonum, id 
est hymnum Deo. δῖοι: qui blasphemat, ma- 


82) Hieron. ad Principiam virginem. 
(85) Hier. ad Principiam. 


sunt qui scribo. 
Pans. 1. VERS. 3. — « Speciosus forma pre filiis 
« hominum, diffusa est gratia in labiis tuis : pro- 
« pterea benedixit te Deus in c:ternum. » 
Speciosus. [Cassiod., Hier., Aug., Alcuin.] Se- 
cunda pars, ubi incipit de laude sponsi quam pro- 
miserat, prius laudans eum ἃ forma. Quasi ergo in- 
iromissus ad sponsum, de laude ejus cantat, spe- 
ciosus es forma, quia immunis a peccato pra filiis 
hominum. Est utique homo, et cum ipse sit homo, 
C non est tamen ut quilibet homo. Et ideo ut eum a 
suo genere commendaret, non ail hic, pr: angelis, 
quos eliam excellit; sed dicit, pra filiis hominum, 
contra illos qui putantes eum purum hominem, di- 
cunt in Isaia propheta : Vidimus eum non habentem 
speciem neque decorem (Isa. zur). Et quia non suf- 
ficit pulehritudo sine sapientia et eloquentia, addit : 
Et diffusa est gratia in labiis tuis, quia lex per 
Moysem quidem dala est, sed. per Jesum Christum 
gratia el veritas facta est (Joan. 1), qu: gratia pec- 
cata solvit. In labiis dieit, quia eo loquente, mun- 
dus gratiam reconciliationis aecepit. Propterea, quae 
ἃ principio psalmi usque huc dieta sunt, in persona 
Propheta leguntur, sieut et. sequentia. Augustinus 
tamen et Hieronymus (85) dieunt. quod quidam pu- 
tant personam Patris hiec dicere, licet magis super- 
stitiose quam vere, non considerantes textum t0- 
tum, ubi sunt quaedam quie non conveniunt. Patri ; 
arbitrantur autem illi, ex persona Patris hiee intelli- 
sic : Commendat Pater Christum, secundum 
utramque naturam ; et prius seeundum divinam natu- 
Cor meum eructavit verbum. bonum, 


gi 


ram, dicens : 
quasi non de extrinseco conjugio genui, sed de 
corde, sicut homo generat consilium suum de corde, 


(84) Hier. in Comment. 
(85) Hier., tom ΠῚ ad Damasum De duobus filiis. 


439 


PETRI LOMBARDI 


440 


antequam sit quod facturus est, consilium est. Con- A est super carnem. Femur enim humanz propaginis 


silium vero Patris, Filius est, quem ante omnia creata 
ex se Pater genuit. [Alcuin., Cassiod.] Et est sensus: 
Cor meum eructavit verbum bonum, id est, ex pleni- 
tudine mea, et secreta essentia genui Verbum, id 
est Filium, qui dicitur Verbum, quia per eum Pa- 
ter notus est, quod Verbum dicitur bonum, quia Det 
Filius in natura sui solus bonus est cum Patre et 
Spiritu sancto. Unde nemo bonus nisi solus Deus 
(Marc. x). Est etiam bonum hoc Verbum, quia per 
eum omnia bona facta sunt. Sequitur: Dico, id est 
verbum profero. Idem hic dicit, quod prius dixerat ; 
sed addit : Opera mea regi, ubi ipso Verbo om- 
nia opera Dei esse dicit. Unde alibi : Quod factum 
est, scilicet in tempore, in ipso vita erat (Joan. 1) ; 
ut nihil sit in opere, quod prius non fuerit in consi- 
lio. Et est sensus : Dico ezo opera mea regi, id est 
Verbum zternaliter zigno, cum quo etin quo om- 
nia dispono antequam sint in opere. De hoc verbo 
alibi dicitur : Semel locutus est Deus , etc. (Psal. 
LXI). Item verbum vocal et linguam dicens : Lingua 
mea, quasi dicat : Non solum dispono omnia cum 
eo, sed etiam per eum loquor. Et hoc est, ipse est 
lingua mea, hic est etiam calamus mei scribe, apta 
comparatio est. Ut enim scriba nil sine calamo, nec 
calamus sine scriba operatur, sic cooperatur Pater 
et Filius. Et nota quia non sono, qui transit, com- 
parat verbum, sed scripto, quod manet ; ut ostendat 
Filium cozternum Patri. Scribz dico, velociter scri- 
bentis, quia non unum post aliud, sed omnia simul 
in uno verbo zterno Pater disposuit. Speciosus, su- 
pra Pater commendavit Filium, secundum divinam 
naturam, hic secundum humanam. (Quasi dicat : Ge- 
nitus est Filius secundum quod Deusde mea essen- 
tia, et ipse secundum quod homo est, Speciosus 
forma pra filiis hominum, et diffusa est gratia in 
tabiis tuis. Hzc non mutantur. Propterea benedixit 
te, Priora dixii Propheta ex persona Dei Patris, hzc ex 
sua ; accommodatius enim videtur hoc accipi ex per- 
sona Prophetz, quam ex persona Patris et mutatio- 
nes personarum repeniins, et omnino ex improviso 
inveniuntur in sanctis Scripturarum libris. Dicit 
ergo Propheta in sua persona: Propterea, id est 
propter gratiam, qua regnum cclorum datur, cum 
olim terra daretur, benedixit te hominem, Deus in 
eternum, dando tibi regnum, cujus regni non erit 
finis. 


VEBRs. £. — « Accingere gladio tuo super femur 
" tuum, polentissime. » 


Accingere. [Hier., Aug.. Hier., Cassiod.] Hic 
laudat eum.a potestate. Quasi dicat : Et, tu ta- 
lis, accingere, ἃ simili pugnaturi. Accingimur 
enim  pugnaluri, precingimur ministraturi, suc- 
cingimur ituri, gladio íuo quo ipse dividit etiam 
filum a patre, et nurum a socru (Luc. xm), id 
est verbo Dei, quo hostes stravit, sicut! Samson 
mandibula asini inimicos superavit. De hoc gladio 
dicit Dominus in Evangelio : Non veni pacem mit- 
tere. sed gladium (Matth. x). super femur tuum, id 


est seminarium, per quod congrue caro accipitur, o 
potentissime, subdit, ut etiam secundum carnem, 
que per íemur accipitur, reverendum habeas. Po- 
tentissime dico : 


VERS. 5.— « Specie tua et pulchritudine tua, in- 
« tende prospere, procede, et regna. » 

Specie tua et pulchritudine tua. Cassiod., Hier., 
Aug., Cassiod.] Hic distingue, id est secundum hu- 
manitatem et divinitatem. Species enim refertur ad 
humanitatem, in qua mundo apparuit ; pulchritudo 
ad deitatem, qua omnia decora sunt. In£ende, id est 
hominem pereuntem miseratus respice. Vel ita. Et 
accipitur pro eodem species et pulchritudo, scilicet 
pro justitia Dei. Quasi dicat : Accingere, et accin- 


B ctus, intende, id est hominem misericorditer respi- 


ce. Et hoc, specie tua et pulchritudine tua, id est ex 
justitia tua, qua speciosus es et pulcher, prospere, 
id est liberans homines, procede de utero Virginis, 
ut sponsus de thalamo. Vel, prospere, procede, sci- 
licet ab his victis, et alios vincendos ; e£ regna, id 
est, in fide hominum tuam potentiam ostende, qui 
semper in te regnavisti. Dico procede et regna. Et 
hoe : 

VERs. 6. — « Propter veritatem et mansuetudi- 
« nem et justitiam ; et deducet te mirabiliter dextera 
« tua. » 


Propter veritatem, |Hier., Aug., Cassiod., Alcuin., 
Aug.] id est, propter hoc quia per te et per tuos ve- 
ritatem doces, quz falsitatem nostram destruit ; 
et propter mansuetudinem, id est quia mansuetus 
es, ferendo malos, ut et quando pro inimicis oravit, 
et adulter dixit : Nec ego te condemnabo (Joan. vir), 
sic et sui. Εὖ propter justitiam, quia justitiam vitae 
ostendit, ef hoc totum ideo quia deducet te inoffense 
per cursus totius vite, vel de populo ad populum, 
mirabiliter, quia omnes mirabuntur, vel quia mira- 
cula faciet dextera tua, id est potentia verbi. Aliter 
abillo : Prospere procede et regna. Vel ita, prospere 
procedeetregna,id estita prospere procede, ut re- 
gnes per fidem in gentibus, quod jam factum est. 
Et hoc propter veritatem promissionum implendam, 
et jam sunt implete promissiones. Et propter man- 
suetudinem implendam in te etin tuis : et ita fa- 
ctum et, quia passi sunt martyres, unde regnum 


D crevit, ut et ipse prior passus est. Et propter justi- 


tiam implendam, et ita erit, quia veniet ut judicet 
secundum opera cujusque. Et hoc potes, quia dedu- 
cel te mirabiliter dextera tua. Hoc non mutatur. 
Et 

VEgns. 7. — « Sagiite tug acute, populi sub te 
« cadent; in corda inimicorum regis. » 

Sagitte tue sunt acute, [Aug., Cassiod., Aug.] 
id est verba tua, que corda hominum penetrant, et 
€»'$ velociter quo vult, perveniunt, et longe diri- 
gunt. Et nota quia supra gladius positus est, qui 
prope ferit : hic sagitta, quz? eminus, et sic incom- 
prehensibilis potentia Christi ostenditur. Et populi 
per eas sagittas vulnerati, sub fe cadent in corde, vel 


44 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLIV. 


442 


corda. Ubi se erigebant contra Christum, ibi cadunt A ges οἱ sacerdotes ungebantur (IReg. xv1; Exod. 


ante eum. Corda dico inimicorum regis, id est ini- 
micorum tuorum, qui es magnus rex, ut scilicet de 
inimieis sint amici, sicut Saulus, prius erectus con- 
tra Christum, eclitus emissa sagitta corde percus- 
sus est, et cecidit per humilitatem dicens : Domine, 
quid me jubes facere? (Act. 1x.) Vel ita, populi 
inimicorum regis, id est multi de inimiels tuis, sub 
te cadent, id est supponent se libi. Et hoc, in 
corde, id est ex ratione, vel voluntate. Hoc est quod 
titulus dixit, pro his qui commutabuntur et filiis 
Core. 1 

VEns. 8. — « Sedes tua, Deus, in seculum se- 
« euli; virga directionis virga regni tui. » 

Sedes tua. |Aug., "Cassiod.] Hic a judicio com- 


mendat Christum. Sedes enim ad judieium pertinet. B 


Quasi dieat : Benedixit te Deus in. :eternum , quia 
sedes iua, scilicet sedes regni, id est judieiaria 
elregalis potestas, o Deus, est in seculum seculi, 
quia quidquid constituit, non mutatur, quod te decet, 
quia virga, id est sceptrum et gubernatio, regni tui 
est virga directionis, qu:e distortos dirigit. Hec est 
regula divin: cquitatis, qu:e vere recta est et nun- 
quam curvatur. Hzc justos regit, iniquos percutit. 
Nemo ergo sibi de misericordia Christi multum 
blandiatnr, quia virga directionis est ei, si alios 
regit, alios conterit: regit spirituales, conterit car- 
nales, sic dilige misericordem, ut velis esse vera- 
cem. Vere est virga directionis, quia. 


VEns. 9. — « Dilexisti justitiam, et odisti ini- 
« quitatem : propterea unxit te Deus, Deus tuus, 
« oleo lititi:, prz& consortibus tuis. » 


Dilexisti justitiam. [Aug., Cassiod., Aug., Cas- 
siod., Aleuin.] Quia non solum in te justus es, sed 
in aliis diligis justitiam ; e£ odisti non homines, sed 
iniquitatem. Aliter perfecte non diligitur justitia, 
nisi odiatur iniquitas. Si ergo homo iniquitatem in 
se odit, cum Deo facit. Odit Deus iniquitatem, ode- 
ris et tu, ut. unam rem ambo oderitis. Eris enim 
Deo amicus, si displiceat in teipso iniquitas tua, et 
placeat creatura ipsius. Propterea, scilicet ut dili- 
geres justitiam et. odisti iniquitatem, unxit fe. Vel 
sic continua. Proplerea, scilicet quia dilexisti jus- 
tiam, et odisti iniquitatem, reddita sunt tibi hiec 
premia, scilicet. unxit, secundum hominem, te, o 
Deus, Fili, Deus tuus, scilicet Pater, id est, fecit te 
regem, dando tibi nomen, quod est super omne 
nomen (Phil. u.) [Aug., Cassiod., Hier.] Et nota 
quod ait : Unxit te Deus, cum tamen divinitas un- 


gi non indiguerit; sed hoc dicit, quia homo ille 


Deus est, qui secundum quod homo unctus est, 
seeundum quod Deus ungens. Bis ponitur Deus pro 
Patre et Filio, eL in. Grieeo aperte alter vocativus 
est, alter nominativus est. Iste vero unctus est 
ile lapis , id est per illum lapidem significatus, 
quem Jacob unxit erigens in. titulum, et effundens 
oleum desuper (Gen. xxvi). Per hoc autem .quod 
dicil eum uncetum, regem et sacerdotem eum esse 
significat, in cujus figura in Veteri Testamento re- 


xxxiv). Unxit dico oleo spirituali. Oleo dico letitia 
pro puritate conscienti€ et plenitudine grati:. Et 
hocpre consortibus tuis, id est apostolis et aliis san- 
ctis, in quos ab eo unctio gratic efllueret. Ei nam- 
que spiritus non est datus ad mensuram (Joan. nt), 
in quo habitat plenitudo divinitatis corporaliter 
(Coloss.it), et de plenitudine ejus nos omnes accepi- 
mus (Joan. 1). 


Vrns. 10. — « Myrrha et gutta et casia ἃ vesti- 
« mentis tuis ἃ domibus eburneis, ex quibus de- 
« lectaverunt te filie regum in honore tuo, » 


Myrrha et gutta. [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug., 
Aleuin., Cassiod., Hier., Gl. int.] Hic laudat Pro- 
pheta sponsum ab uxore et ornatu, et prius ab 
ornatu, quasi dieat : Non modo hxc praedicta ha- 
bes; sed etiam myrrha et qutta et casia spirabunt 
a vestimentis — tuis. — Boni odores virtutum 
his aromatibus signantur. Unde Apostolus ait: 
Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. πὴ. Qui 
odores bene adhibentur nuptiali gaudio ut in nu- 
ptis solet fieri. Est autem gutta, quz? et amoniaca 
dicitur. Casia qua et fistula dicitur. Per quie signi- 
ficantur diversa virtutum odoramenta. Myrrha, qua 
est amara species, vermes arcens, est carnis ama- 
ritudo, quz pellit vermes malorum desideriorum et 
male conscientie , et servat a putredine vitiorum- 
Gutta pellit omnes inflaturas et tumores, id est hu- 
militas, quzecurat duritias cordium. Casiain aquosis 
locis nascitur, et crescit in immensum et reddit odo- 
rem : hac est fides quz? per baptismum crescit. Ves- 


" tis autem Christi, a qua hxc fluunt, Ecclesia est, 


quam Christus sanguine abluit a macula, extendit in 
cruce a ruga duplicitatis. Et est sensus : myrrha, 
scilicet carnis mortificatio; et gutta, scilicet humi- 
litas; et casia, scilicet. fides, spirabunt aliis per 
bonum exemplum, a vestimentis tuis, id est ἃ san- 
ctis tuis, ab Ecclesia tua. 4 domibus. [Rem., Cas- 
siod., Hier., Aug., Cassiod., Aug.) Eosdem dicit do- 
mos quos antea dixerat vestimenta, scilicet sanctos, 
quitamen propter aliud vestimenta, propter aliud 
domus dicuntur, quz ipse sunt eburnez. Vestimen- 
ta Christi dicuntur, quia ornant ipsum vita et. doc- 
trina : domus, quia in eis habitat Christus ; eburnez, 
quia ipsi sunt casti, ut elephas a quibusdam castum 


D animal dicitur. Ebur enim frigide naturie est. Ideo 


in ebore castitas significatur: et sicut ebur prius 
obscurum limis et serris, vel sculpulis lucidum fit, 
iia et sancti. perfectiones et attritiones diversorum 
suppliciorum elimati virtutum varietate fiunt lu- 
cidi. Et hoc est, dico a vestimentis tuis spirabunt 
hzc, scilicet ἃ domibus, id est a cordibus sanc- 
torum, in quibus habitat Deus; eburneis, propter 
castitatem, vel virtutum decorem. Aliter abillo loco, 
myrrha et gutta, et accipitur vestis corpus Christi, 
qua celatur deitas. Ab hoc venit myrrha, quia mor- 
tuus est pro omnibus hominibus ; gutta fluxit, quia 
duritiam cordium sua priedicatione solvit. Casia pro- 
diii, id est. redemptio per aquam baptismi, Et hoc 


443 PETRI LOMBARDI AA 


est. Myrrha et gutta et casia, spirabunt, a vestimen- A Unde sanctus Spiritus igneis et dispertitis linguis 


tis tuis, id est ἃ corpore Christi, quo quasi veste 
celatur deitas. Et non tantum a eorpore Christi, hiec 
veniunt : sed etiam, a domibus eburneis, id est a 
sanctis. Hic non mutatur sensus. His odoribus filiz 
regum terrenorum allectz&? Christum sequuntur, post 
habito honore Patrum, et hoc est,a vestimentis 
tuis, spirant hzec odoramenta, ex quibus odoramentis 
virtutum delectaverunt te, id est, delectabilem te 
habuerunt filie regum terrenorum, ad litteram. Et 
hoc, in honore tuo, scilicet. non curantes honorem 
Patrum, sed Christi. Et reges dicit apostolos, qui se 
et alios virtutibus regunt, quorum fili: sunt omnes 
pereos in fide geniti, quos in honore Christi, non 
in suo genuerunt, a Christo enim Christiani, non 


a Petro Petrini, vel a Paulo Paulini dicuntur. Et B 


est hoc tractum ἃ veteri lege. In lege enim 
scriptum est : Si mortuus fuerit frater sine se- 
mine, accipiat uxorem frater ejus vel alius pro- 
pinquior de cognatione, ut suscitet semen, non sibi 
sed fratri suo et habeat natus momen defuncti, 
(Deut. xxv). Hoc spiritualiter Christo convenit, qui 
est primus frater et primogenitus in multis fra- 
tribus (Rom. viu), qui per Prophetam dieit : Nar- 
rabo nomen tuum. fratribus meis (Psal. xxi). Et in 
Evangelio: Vade, et dic fratribus meis Matth. xxvur) 
qui mortuus es! sine semine, quia pendens in 
cruce vix unum latronem solum comedit. Unde 
ait : Singulariter sum ego, donec. transcam (Psal. 
CXL.) Et alibi: Tota die evpandimanus meas ad po- 
pulum non credentem (Rom. x). Sed suscitatur ei 
semen a fratre, qui accipit uxorem ejus, id est ab 
apostolis, qui sponsam Christi, scilicet, Ecclesiam 
regendam suscipiunt, qui non sunt sponsi, sed 
amici sponsi. Qui emim habet sponsam sponsus, 
est (Joan 111.}, quorum pradicatione gentium mul- 
titudo intravit ad. Chrislum. Et habet natus nomen 
defuncti, id est. conversi ad fidem habent nomen 
Christi erucifixi; a quo Christiani dicuntur. Et hec 
est, ex quibus, scilicet odoramentis, delectaverunt 
tefilie regum , scilicet apostolorum. Filie dico, 
tamen, in honore tuo ; qui es primus frater, a quo 
nomen habent, cui gloriam quzrunt. 


Vgns. 14. — «  Astilit. regina a dextris tuis in 
« vestitu deaurato, cireumdata varietate » 


super apostolos descendit ( Acf. m). Velita, ut per 
vestitum opera intelligantur, qui dicitur deauratus, 
non aureus. [n auro intelligitur charitas. Quod ve- 
ro aureum est, totum de auro est: quod est de- 
auratum, aurum habet et aliud. Et est : Astitit re- 
gina in vestitu bonorum operum; deaurato, non 
aureo, ne sola sit charitas, sed adsint cztera quee 
charitas ornat. Ipsa dico circumdata varietate me- 
ritorum; et si sit unitas in charitate, tamen auro, id 
est doctrina apostolorum, et cocco, id est in con- 
fessione martyrum, et gemmis, id est in puritate 
virginum, et purpura, id est lamento peenitentium 
ornatur regina. Unde in Veteri Testamento cortinze 
tabernaculi context?e sunt de quatuor pretiosis co- 
loribus, scilicet de bisso retorta et coeco bis tincto, 
hyacintho et purpura. (Exod. xxv), 


Pans mr. VEgns. 12. — « Audi, filia, et vide ; et 
inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, 
« et domum patris tui. » 


Audi filia et vide. [Cassiod., Aug. ,Cassiod., Aug., 
Cassiod., Aug., Cassiod.] Tertia pars, ubi laus 
sponse cantatur, sed submissius, id est minus ex- 
cellenter, quam supralaus sponsi. Et laudat eam 
quadriformiter, scilicet a forma, a gloria, ab adole- 
scentulis, a prole. Alloquitur autem Propheta regi- 
nam tanquam unus de Patribus, id est de apostolis, 
quos supradixit Patres. Quasi dicat : Aslitit regina a 
dextris tuis. Et, o regina, filia mea, id est mea pr&- 
dieatione genita audi intus, e£ vide, Deum ipsum. 


Quasi dicat : Judzi viderunt et occiderunt, tu audi 
Evangelium et credendo videbis Deum : hic perima- 
ginem ; in futuro, per speciem. Vel, audi prophe- 
lias, qu: Inearnationem Christi preedixerunt. Et vide 
impletas, e£. inclina. aurem tuam, ut. humiliter au- 
dias. Parum enim est audire, nisi humiliter audiaris, 
et obliviscere populum tuum, scilicet populum Ba- 
bylonie, unde venit Ecclesia, scilicet obliviscere ri- 
tus legis, vel idololatri:e, per quos servis regi Ba- 
bylonis. Et domum, id est conversationem, et con- 
ortum patris tui diaboli, id est Babyloniam, 485 
est contra Jerusalem. Et h:c est praecedentis expo- 
sitio. Et sic fides decora, 


VEns. 13. — « Et concupiscet rex decorem iuum, 


Astitit. [Cassiod., Aug,, Gl. in&, Aug., Cassiod.] D* quoniam ipse est Dominus Deus tuus, et adora- 


Hicab uxore commendat sponsum. Quasi dicat: 
Tu talis es, et sponsa talis as/itil etiam non 
limore curva, sed spe erecta, regina, qu: sub rege 
regit, scilicet sponsa Ecclesia, a dextris tuis, id 
est in sternis spe. Qui autem a sinistris est, ubi 
erunt hzdi, non est regina, sed ancilla quz de domo 
ejiciatur eum filio suo (Gen. xx1), quando dicetur : 
Ite, maledicti. in. ignem. eternum (Matth. xxv). 
Reginie autem dicetur : Venite,benedicti Patris mei, 
possidete, ete. (ibid.). Astitit dico ἐπ vestitu deau- 
rato, id est, in doctrina sapientie, circumdata va- 
rietate, id est omnibus linguis variata. Tamen vestis 
Catholic» doctrine una est, quia sine scissura 


« bunt eum. » 


Et concupiscetrex decorem tuum quem ipse fecit 
in te. [Aug., Cassiod., Hier., Aug., Cassiod., Aug.] 
Hic laudat eam a forma. Coneupiscet dico, quod est 
magnum , quoniam. ipse, non prior patet, scilicet 
diabolus, esf, non qualiscunque rex, sed Dominus 
Deus tuus, non. modo sponsus ; e£ adorabunt om- 
nes populi, de quibus facta es, eum, scilicet rezem 
tuum. 


VEns. 14. — « Et filie Tyri in muneribus ; vul- 
« tum tuum deprecabuntur omnes divites plebis. » 
Et etiam filie Tyri, [Aug., Hier., Aug., Cassiod., 
Aug.] id est gentium : ἃ 4} 59 parte totum. Per Ty- 


445 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. XLIV. 


446 


rum enim vicinam Jude, gentes designat Christo A portuna praedicatione conversi. Velita ut per vir- 


credituras. Unde mulier Chanansa a finibus illis 
egressa (Matth. xv), Ecclesise figura est. H:e,inquam, 
filiieTyri, id est gentes venient ad illumregem tuum, 
in muneribus, scilicet, ut se offerant, vel ut ele- 
emosynas faciant, quibus mercentur regnum ccelo- 
rum. Ideo ait, in muneribus, quia vultut in coelum 
thesaurizemus, largiendo temporalia. Filie Tyri, 
scilicet omnes divites plebis, nobiles, sapientes, et 
hujusmodi. Hz sunt filie Tyri. Vel secundum in- 
terpretationem nominis : Tyrus enim interpretatur 
angustia. Et est,filie Tyri, id est angustis, scilicet 
peccatorum, id est gentes qui sunt in angustia pec- 
catorum, id muneribus venient, scilicet divites ple- 
bis omnes. Hzc non mutantur ἃ priori sensu. Et hi 


gines robusti accipiantur, et per proximas infirmi. 
Et est : Post eam, reginam, adducantur regi virgi- 
nes, ut robusti et fortes; et prorime ejus, scilicet 
vidus et caste, qux sunt in gradu secundo, et alii 
infirmi quasi imbecillitate fatigati, afferentur tibi. 
Et nota quod prius unitas Ecclesiw dicitur, cum di- 
cit, eam ; post enumeratio parlium est distincta, 
cum dicitur, virgines, et provim«a, addit : 

Vgns. 17.—« Afferentur in lcetitia et exsultatione ; 
« adducentur in templum regis. » 

Afferentur, [Cassiod., Aug.] etiam ministeriis an- 
gelorum, in letitia etexsultatione, quia sexus ille 
fragilis vicit graves passiones corporis, quo addu- 
centur tanquam viri lapides, in templum regis, non 


adorando jin muneribus deprecabuntur vultum tuum, xy solum ad conspectum, sed in penetralibus regis, id 


ὁ regina, id est conformitatem tuam, ne extra po- 
siti faciant sed in vultu sponse, id est unitate Eccle- 
sim. Vultus namque Ecclesie prodest eleemosynas 
facientibus, ne extra nidum Ecclesie faciant, ut sit 
gloria Dei, et non sua. 


Vxns. 15. — « Omnis gloria filizte regis ab intus ; 
« in fimbriis aureis, cireumamicta varietatibus. » 

Omnis gloria. [Cassiod., Aug., Hier;, Aug., Cas- 
siod., Gl. int., Hier.,] Hic est laus sponse a gloria, 
ut supra ἃ potestate sponsi. Quasi dieat : Dieo  con- 
cupiscet rex decorem tuum : qui decor non est nisi 
intus, quia omnis gloria ejus, scilicet fili? regis, est 
ab intus, vel intrinsecus, id est. in conscienlia tua. 
Sit ergo eleemosyna tua in occulto ubi Deus videt 
qui internam pulchritudinem amat quam videt. Vel, 
intrinsecus, id est non in circumcisione manufacta, 
sicul in veteri lege, sed in spiritualibus. Reginz 
dico existentis i» fimbriis aureis, id est in doctrina 
sapientiz, quz regina est eircumamicta varietatibus, 
id est diversarum linguarum. Varietas linguarum 
decus est doctrine, sed non prodest, nisi sit intus 
gloria. Vel fimbrie, que sunt finis vestis, signifi- 
cant finem mundi, vel hominis. Aureis dicit non 
deauratis, ut supra, sed aureis, quia in (ine tota 
perfectio est, ubi invenitur'charitas plena; et est, 
gloria reginz est, ab intus, et. hrec gloria est, in 
fimbriis aureis, id est in fine seculi. Vel cujusque 
hominis, quando perfecta erit charitas, qua» regina 
est, cireumamicta varietatibus, virtutum vel gen- 
lium. 


VERs. 16. — « Adducentur regi virgines post 
« eam ; proxima ejus afferentur tibi. » 


Adducentur. [Cassiod., Aug., Alcuin., Cassiod.] Hic 
laudat sponsam ab amicabus ut supra sponsum ἃ 
judicio. Quasi dicat : Regina domum patris oblita 
venit ad regem. Et post eam primam que est gene- 
ralis mater fidelium, virgines, id est pudic:e mentes, 
adducentur gratia Dei. Non enim a se hoc habent 
regi, et hiec virgines sunt procimu ejus reginz, id 
est non aliena? ab ea, sed ad eam pertinentes, et 
converlens verba ad regem ait : Et isti. afferentur 
libi, o rex ! Nota verborum differentias, aaducentur, 
opportuna prodiealione venientes ; a/ferentur, im- 


est in Jerusalem futuram: Vel, in templum regis, 
id est in Ecclesiam presentem. Non est satis quod 
sunt virgines, nisi adducantur in hoc templum, 
quia sunt et heretice virgines extra hoc templum, 
cujus junctura est charitas. 


Vrns. 18. — « Pro patribus tuis nati sunt tibi 
« filii : constitues eos principes super omnem ter- 
« ram. » 

Pro patribus. [Cassiod., Hier., Aug.] Hic dicit 
quanto incremento sponsa profecerit, et a prole 
commendat. Quasi dieat : Adducentur ; nam pro pa- 
tribus tuis, scilicet pro antiquis patribus, idolorum 
cultoribus na£i sunt tibi filii, id est apostoli, prin- 
cipes pradicationis. Vel post prophetas apostoli, et 


(; Post apostolos etpro apostolis episcopi et alii, quos 


Ecclesia genuit, et in sede constituit. Unde sequitur : 
Constitues eos principes super emnem terram. Non 
in uno loco Ecclesi:x. 


VrEns. 19. — « Memores erunt nominis tui in 
« omni generatione et generationem. » 


Memores erum nominis tui, Dominc. [Hier., Cas- 
siod.] Vel, memor ero, alia littera, secundum quam 
populus Christianus loquitur sic : Constitues eos 
principes, et per eorum pradicalionem memor ero 
nominis tuis, Domine, id est Christianus populus qui 
in eorum predicationibus per omnes successiones 
perseverat. Vel, memores erunt ipsi principes, no- 
minis tui, Domine, in omni generatione et genera- 
tionem. 

Vrns. 20. — « Propterea populi confitebuntur tibi 
« in eeternum, et in seeculum soeuli. » 

Propterea. |Hier., Aug., Aleuin.| Quia constitues 
eos principes, populi una confessione confitebuntur 
tibi peccata vel laudes ; hiec confessio unitatis va- 
let. Et ideo Deo placet; et hoc in aeternum prie- 
sentis seculi, in seculum seculi, id est in. futuro, 
ubi est zeterna laus. Notandum quod psalmus iste, 
in natali Domini cantatur, quia agit de laude spon- 
si οἱ sponse, el de nuptiis Christi οἱ Ecclesie, 
quarum desponsatio faeta est in Verbi incarnatione. 
Cantatur etiam in festo. beate. Virginis, quia quie 
de Ecclesia generali hie dicuntur, ad. Mariam. spe- 
cialiter referri possunt. Cantatur etiam pro virgi- 


41 


PETRI LOMBARDI 


4&8 


nibus, quia dieitur ibi, adducentur regi virgines ; A gentiam. Quod Latina consuetudo non recipit, ne 


et pro apostolis, quia ibi dicitur nati sunt tibi filii. 
COLLATIO IN PSALMUM XLIV : « ERUCTAVIT. » etc. 


Titulus, apud Septuaginta : Pro his qui commuta- 
buntur, ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων. Hebr. azur ὃν 
AL BCHOSCHANIM SUPER LILIA, vel PRO LILIIS, per quie 
congruenter intelliguntur virgines, maxime Chri- 
stus sponsus et Ecclesia sponsa. Per virginitatem 
vero, homines efficiuntur pares angelis. Et ita com- 
mutabuntur, cum mortale hoe induerit immortali- 
tatem. In colo neque nubent, neque nubentur; sed 
erunt sicut angeli Dei in ccelo (Matt. xxit). Unde 
D. Hieronymus testatur se hunc psalmum voluisse 
exponere Principi: virgini, eo quod invenerit in ti- 
iulo, Lilia et flores, qua pertinent ad virginitatis 
decus immortale. 

VEns. 4. — Versu 4, 5 et 6, aliter distingunt 
Hebraicantes. Ob id perturbatur intelligentia ultro 
citroque conversa; et bic ponit hune casum alter 
alterum juxta quod magis arridet. Nos sequamur Pa- 
tres nostros. 

VEns. 5. — Ubi legimus, intende, Hebr. rursum 
repetunt. Et in decore fuo "YT VABADARECA. In- 
terpretes legerunt caph finale; essentiale, non sub- 
sidiarium, in verbo quod vocant ΗΙΡΗΠ,, a themate 
7 panaca, id est incessit. Unde "yy nipnic di- 


rexit, intendit,in imperativo Tun nminEC. Intende, 


quomodo videntur accepisse interpretes. Deinde, 
prospere procede. Quam significantiam unica parti- 
cula signat rox. Mox sequitur 323 mEcAB, id esl 
equita. Cujus emphasim Septuaginta intelligentes, 
concinne dixerunt, regna, sive £riumpha. 

Vgns. 7. — Sagitte tue acute populi sub te ca- 
det in corda inimicorum regis. Quid hie, non obla- 
terant Faber et Caecus? Contendunt enim ablativum, 
corde, debere legi ; et respicere vocabulum acuta, 
ae non referri ad verbum cadent ; et id quod est 
medium diei per parenthesin hoc modo : Sagitta 
tue acuta populi sub te cadent in corde inimivorum 
regis. Ista philosophia non est nobis necessaria. 
Quid enim senserit Augustinus loeulenter habes in 
Glossa. Ideo Sanetes ut ostenderet respicere ver- 
bum, cadent, ipsum repetiit, licet. semel duntaxat 
ponatur in Hebrzo : Sagitte tue acute, populi sub 
te cadent,in cor inimicorum regis cadent ; οἱ Mun- 
sterus, defigentur ; Chaldzeus, £ransmittenturin cor- 
da odientium regem. Nec obest quod in. Hebraeo et 
Greco ponatur singulariter. In. Graeco. quidem ἕν 
χαρδια, in corde, in Hebraeo 352 BELER, quod est in- 
ditferenter im corde vel in cor. « Siquidem, ut dicit 
Hieronymus ad Prineipiam, Hebraica interpretatio 
distat in verbis, non distat in sensu. Mox subnectit 
hunc versiculum, in quo alias legebatur, potentis- 
sime, sagittee tuc acule, potentissim, | populi sub 
le cadent inimicorum regis. In. Hebraico, absque 
potentissime. Reliqua similiter. » Hec ille. 

Vgns. 9. Propterea unzit te Deus, Deus tuus. 
Oportet Augustinum usum fuisse aliis codicibus 
Grecis, quam quos vidimus. Nam prius nomen, 
Deus, accepit sub vocandi casu ex (Graeco, recta 
interpretatione; quam omnino habet Hieronymus 
ad Principiam virginem. Seeundum autem, Deus, 
sub nominativo. Verum, inquit Augustinus, in La- 
tino putatur idem casus nominis repetitus. In 
Graco autem evidentissima distinetio est. Et lamen 
codices nostri legunt ὃ Θεὺς, ὃ Θεός cov, adeo ut demi- 
retur D. Hier. ad Prineipiam, cur Aquila in supe- 
rieri versiculo, £hronus fuus, Deus, verterit. Θεέ, et 
in subsequenti Θεὸς repetitum, quanquam in nostris 
exemplaribus, nunc habetur in utroque versu. Ex 
quoclarum desumitur argumentum codices variasse. 
Ubi etiam non videtur silentio przetereundum.| quod 
Hieronymus dieit se potuisse θεὲ propter  intelli- 


D 


quis putet perverse Deum dilecti et amantissimi re- 
gis bis Patrem nominari. 

Vgns. 11.— Astitit regina a dextris tuis,in vestitu 
deaurato, circ. variet. Duo vocabula finis versus, 
non habent Hebr. Greci tamen nune, et Latini, 
legunt ad vehementiam sententie ; eL. expressiorem 
significantiam particularum. Siquidem prior signi- 
ficat notam, auri massam : et eam sane insignem 
Dn2 cETHEM. Seeundaest aurum gemmatum, sive ut 
vult Hieron. diadema. Qu:e omnia satis indicant 
variegatam pulehritudinem. Utramque vero lectio- 
nem recenset Hieronymus, et interpretatur ad 
Prineipiam virginem : Asfitit regina a dextris tuis 
in vestitu deaurato. Quodque sequitur circumdata 
varietate, exceptaeditione Vulgata nullus interpretum 
transtulit. In Hebraico, stetit conjuna in dextera tua 
in diademate aureo. Ubi nos conjugem vertimus, ibi 


apud Hebreos legitur 53v? scuEcar pro quo. Aquila 
συνχοίτην, id est concubinam ; Symmachus et quinta 
editio παλλαχήν, id est pellicem. LXX, Theodotion, 
οἱ Sexta edit., reginam interpretati sunt. Deinde 
ubi ego posul, im diademate aureo, Symmachus 
transtulit, im auro primo. Aquila, quinta et sexta 
Editio, in finctura, vel in auro ophir, qu: fili:e re- 
gum sunt, et in sponsi parantur amplexus. Per 
myrrham guttam et easiam et domos eburneas de- 
lectant eum, eujus thronus in seculum seculi est. 
Que autem jam super petram Christum stabili ra- 
dice fundata est catholica Ecelesia, una columba 
perfeeta et proxima stat a dextris, et nihil in se si- 
nistrum habet.Stat i» vestibus deauratis, de sermo- 
nibus Seripturarum ad sensum transiens, et cun- 
clis plena virtutibus. Sive ut. nos transtulimus, in 
diademate aureo. Est enim regina, regnantis cum 
reze, eujus filias possumus intellisere, et in com- 
muae credentium animas, et proprie virginum cho- 
ros. Ophir genus auri est, vel a loco Indie, vel a 
colore nomine indito. Septem quoque apud Hebr. 
auri $999 vocabula sunt. Uxorem quoque et concu- 
binam intelligimus de cantico Salomonis, que sine 
sponso suo vel marito dormire non potest. » Hec 
Hieronymus. 

Vens. 13. — Ef adorabunt eum. Hebraei, adora 
eum, quia legunt, *5nnw VEHISSTAANI cum iod in 
fine, LXX sine iod, sed cum geminato vau 

Vgns. 14.— Filia Tyri in muneribus.Hieronymus 
juxta Habreos, Filie fortis. Unde videtur sentire ad 
Principiam virginem, quod error sit in lingua Latina 
aut Graeca propter ambiguitatem vocabuli, ea ta- 
men lege, ut errorem vocet :equivocationem. Nam 
mystice et suaviter, hane cum legimus et psallimus, 
pariter interpretatur et disserit, cujus verba non 
piguit subscribere, filie Tyri in muneribus, etc. 
Verbum Hebraicum *x quod in Ezechiele juxta Sep- 
iuaginta legimus, interpretari potest, et Tyrus, et 
tribulatio, et fortissimus, sive fortissima, et silex, 
id est lapis durissimus. Unde in presenti loco error 
ortus est. Aquila enim et Septuaginta et Theodo- 
lion, et quinta editio, Tyrum interpretati sunt. 
Sexta verbum Hebraicum ἫΝ TZoR posuit ; Symmachus 
χράτιστον, id est fortissimam. Nos idipsum ad Deum 
retulimus, ut illa cuisupra dixerat, audi, filia et 
vide, filia fortissimi nunceupetur, aut certe ipsa 
fortissima sit, quia imitata est forlem Patrem, cujus 
vultum in diversis muneribus deprecabuntur divites 
plebis. Divites in cunctis operibus bonis et scientia, 
sive qui divites putantur in hoc seculo sapientes 
hujus mundi, et philosophorum disciplinis eruditi. 
Vel, quod melius est, qui antea divites fuerant, ha- 
bentes eloquia Dei, et testamenta et prophetas, id 
est, de populo Israel. Ut enim ante Salvatoris 
adventum, hi qui de Tyro erant, hoc est de populo 
gentium, et proselyti esse cupiebant, deprecaban- 
tur divitem populum Israel, et per eos introduce- 
bantur in templum. Sic post adventum Domini, 


449 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLV. 


450 


quicunque ex Israel credere voluerint, divites A — VERs. 15. — Omnis gloria ejus filie regis. Prono- 


quondam familiaritate et protectione Dei, venient 
ad filiam Tyri, et offerentes varia dona virtutum, et 
confessionis in Christum, deprecabuntur eam, ut 
salutem quam perdiderunt in Judea inveniant in 
gentibus. » Hzc ille. Caeterum editio Latina, qui 
legit plurative, filie Tyri, respicit finem superioris 
versus ; videlicet, adorabunt eum, juxta explanatio- 
nem et Hieronymi et Augustini in Commentariis. 
Quod si voluissent Stapulensis et Cz cus, non adeo 
momordissent lectionem Vulgatam, ceu interturba- 
lam et confusam : imo vero ineptam. Quis enim 
sic loqueretur, filie Tyri in muneribus vultum tuum 
deprecabuntur, quin potius ut ratio Latinitatis exi- 
git, vultum vestrum ἢ Hallucinantur autem in texendo 
ordine, nec officit quod Hebraice et Grice unice di- 
catnr filia Tyri quasi vocandi casu, cum sit mentio 
de Ecclesia, qua est una, et plures, diversa consi- 
deratione ; et varius respectus coordinationis dic- 
tionum efficit multiplicitatem — interpretationum. 
Nusquam tamen est indigna intelligentia. 


men ejus, additum est ex psalmodia Romana vel ex 
aliis editionibus, que multe fuerint. Et potuit hoc 
contingere fortasse, eo quod si legatur per punctum 
quod dicunt mappic in littera, he, id est, in aspira- 
tione, qua ponitur in fine dictionis 122 KEBUDACH 
id est gloria ejus. Quod si non ascribebantur puncta, 
ut probabilius est, facilius poterat verti ejus. 


Vzns. 19. — Memores eruntnominis (ui, Domine. 
Sie legimus ex editione Romana. Nam et Hebrzi 
habent (quod et contestatur Hieronymus ad Prin- 
Cipiam) mYz5N AZKIRAH, id est recordabor. Quia 
tamen est futurum verbi quod dicunt nreniL, haud 
incongrue verti posset, recordari faciam. Quod quam 
quadret aposlolis, quibus spiritus Christi Jesu sug- 
gessit omnia quecunque dixerant, nemo non videt. 
Itaque memores nominis ejus erant, Dco inspirante, 
et memoriam priorum reíricante et confirmante. 


PSALMUS XLV. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID PRO An- D quo si quis aliquando ad hzc confugerit, magis in- 


CANIS. » 


Deus noster refugium. [Hier., Aleuin., Aug., Al- 
cuin., Aug., Cassiod.] Titulus : [m finem psalmus 
David pro arcanis. Psalmus iste agit de arcanis di- 
vins dispositionis, qua» sunt, quod si Deus homo, 
quod salus promissa utrique populo, quod czecitas 
ex parte contigit in Israel, ut plenitudo gentium 
intraret, quod apostoli transierunt ad gentes, quod 
nimia pax fuit in terra, tempore Dominie:e nativita- 
tis. Unde Isaias : Conflabunt gladios suosin vomeres 
et lanceas suas in falces (Isa. 1). Et est sensus : Psal- 
mus iste tendens in finem, id est in Christum, est 
David, id est alicujus fidelis de Judza, ut sit certius 
testimonium. Psalmus dico kabitus, pro arcanis, id 
est agens de manifestatione arcanorum. Vel secun- 
dum aliam translationem, qua habet : In. fine psal- 
mus, filiis Core pro arcanis. Filii Core sunt filii cru- 
cis, qui de arcanis, id est de adventu Christi et 
aliis predictis loquitur. Et est, psalmus hic tendens 
in finem attribuitur filiis Core, qui hic loquuntur. 
Psalmus dico, habitus, pro arcanis. Intentione mo- 
net ad fidem. Modus. Tripartitus est psalmus. 
Primo, in adventu Domini omnis spes habenda os- 
tenditur, et in transitu apostolorum ad gentes. Se- 
cundo dicit quod Ecclesia fundatur in Christo, cui 
gentes et regna subjiciuntur, ibi, //uminus impetus. 
Tertio narrat magnalia tempore Incarnationis faeta, 
ibi, venite et videte. Propheta ergo in Christi ad- 
ventu, videns multas exsurgeretribulationes contra 
eas pramittens consolationem in persona filiorum 
Core, vel alicujus fidelis de Jud:ea, ait : 

Vras. 1. — « Deus noster refugium et virtus, ad- 
* jutorin tribulationibus que invenerunt nos nimis. » 

Deus noster refugium. [Gl. int., Aug., Alcuin., 
Cassiod.] Quasi dicat: Alii dii non sunt refugium, sed 
Deus noster, id est nobis communis carne assumpta 
estre[ugium, dum de periculo liberat, e£ virtus. Hoc 
ideo addit, quia est refugium ubi plus timetur : 


firmatur. Hie vero confirmatur, ideo ad te fugien- 
dum, quia es adju£or in tribulationibus, quia juvas 
vincere eas. Εἰ non solum in aliis vincendis es ad- 
jutor, sed etiam in iis quae sunt mimis, id est in 
conscientia, quae enim intus sunt a nobis nimis 
sunt. Nulla enim hie major est tribulatio, quam de- 
lictorum conscientia ; sed et hic adjuvat Deus nos- 
ter, quia peccata dimittit. Et hee tribulationes inve- 
nerunt nos, non nos eas, ut per nos poeniteremus, 
ubi tamen et ille rogzandus est, sed ips: tribulatio- 
nes invenerunt nos aliis monentibus peenitere. Ali- 
quando ergo homo invenit tribulationem  peccato- 
rum, quando sine admonitione alieujus considerat 
sua errata, etsic poenitet, dicens : Tribulationem et 


G dolorem inveni (Psal. xiv). Aliquando tribulatio in- 


venit hominem, quando alterius persuasione poni- 
tel, cognoscens peccatum : utrobique autem rogan- 
dus est Deus. Vel iia, ut per tribulationes accipia- 
mus panas, et legitur littera seriatim sic : Adjutor 
est in tribulationibus; qui tribulationes invene- 


runt nos. Nos enim fugiebamus eas. Vel, invene- 
runt nos, expositos eis per Adam. Invenerunt 


nimis, quia hic perimus sub mole pona- 
Tanto potentior est ille qui liberat. 


dico 
rum. 

VEns. 2. — « Propterea non timebimus, dum 
« turbabitur terra; et transferentar montes in cor 
« maris. » 

Propterea. [Cassiod., Aug.] Quia talis est securi- 
tas non timebimus nos qui montibus, id est apostolis, 
consentimus : timeant contrarii, dum conturbabitur 
de novitate miraculi in adventu Christi erra; id 
est Judaea, quasi arida, sine idololatria, amaritudine 
gentium cireumdata tanquam mari terra, e/ transfe- 
rentur montes, id est apostoli, secundum illud : 
Quia repulistis verbum Dei, ecce convertimus ad 
gentes (Act. xui). In cor maris, idest in finem gen- 
tium, quia gentes credunt eis. Vel, mare est hoc 
seculum ; cor maris, immanitas gentium. Ad gen- 


&51 


PETRI LOMBARDI 


432 


ies enim immanes et barbaras transierunt, in qua À vocem. suam, id est praedicationem, quando tonuit 


translatione. 


VEns. 3 — «x Sonuerunt et turbatze sunt aqua eo- 
« rum ; conturbati sunt montes in fortitudinem 
« ejus. » 

Sonuerunt contradicentes e£ turbata aque eorum 
vel ejus, alia littera, id est maris. [Aug., Gl. int., 
Alcuin., Gl. int.] Conturbati sunt etiam mones, id 
est potestates seculi, in fortitudine ejus, id est Dei 
qui est refugium et virtus. Velita ab illo loco, sonue- 
runt, quasi transferrentur montes, in qua transla- 
tione, sonuerunt montes, ipsi apostoli praedicando, 
et turbat sunt aque eorum ; ad sensum fit relatio, 
non ad vocem, id est aqua maris, scilicet populi 
gentium, vel doctrine eorum, quz infatuat:e coru- 
scante doctrina Salvatoris, unde : Absorpii sunt, 
juncti petre judices eorum (Psal. cxL). Heec est virga 
Moysi, que devoravit virgas magorum Pharaouis. 
Stultam enim fecit Deus sapientium hujus mundi. 
Ubi sapiens, ubi scriba ? ubi inquisitor hujus seculi? 
(I Cor. 1.) Unde Abdias propheta : Perdam sapien- 
tiam sapientium, et prudentiam prudentium repro- 
dabo (Abd. vu). Conturbati sunt montes, id est 
exterius apostoli turbati sunt; in fortitudine ejus- 
id est in nimia persecutione ejus, maris. 

Pans π. Διαψαλμα. VERS. &.— « Fluminis impetus 
« letificat civitatem Dei ; sanctificavit tabernaculum 
« suum Altissimus. » 

Fluminis impetus, |Cassiod., Aug., Cassiod.] Se- 
cunda pars, ubi dicit Ecclesia in Christo fundatur, 
cui gentes et regna subjiciuntur. Quasi dicat : Ita 
sevit mare, sed inter hos fluctus et sonitus non 
timent, qui ad illud refugium fugerunt, quia fluminis 
ümpetus, id est Spirttus sancti inundatio, letificat 
civitatem Dei, scilicet Eeclesiam. Et sazctificavit 
tabernaculum suum, id est Ecclesiam vel corpus; 
quod assumpsit de Virgine Al£issimus. Et 


Vgns. 5. — « Deus in medio ejus non commovebi- 
« tur ; adjuvabit eam Deus mane diluculo. » 

Deus manetim medio ejus civitatis, (Aug., Cas- 
siod., Alcuin., Cassiod.) quia ::que omnibus consu- 
lit, non accipit personas. Quomodo quod in medio 
est paria habet spatia ad omnes fines, ita Deus me- 
dius esse dicitur, x: qualiter omnibus consulens. Et 
ideo nom commovebiturilla civitas, unde port: in- 
feri non prevalebunt adversus eam (Matth. xvi) ; 
adjuvabit eam. Deus in labore szculi mane, id est in 
ipso boni operis principio. Et hoc diluculo, id est 
per illuminationem sancti Spiritus, qui est lux 
quasi diei. Vel alia littera, adjuvabit eam Deus 
vultu suo, id est presentia Incarnationis. Vel vultu 
suo, id est demonstratione auxilii sui, id est cum 
adjuvando se indicat. Et sic 

Vrns. 6. — « Conturbat:e sunt gentes, et inclinata 
« sunt regna ; dedit vocem suam, mota est terra. » 

Conturbaie sunt gentes |Aug., Cassiod., Aug., 
Cassiod.] salubriter. Ef etiam regna inclinata sunt, 
ut adorent, non erecta per superbiam, quia dedi ; 
non ait protulit, sed dedit, quasi magnum praemium 


de nubibus, id est priedicatoribus, qui dieuntur nu- 
bes et montes. Montes propter altitudinem et firmi- 
tatem ; nubes propter pluviam et ubertatem. Unde 
terra mota est, id est terrenus tremit metu judicis. 
Quis dedit vocem ? 


Vgns. 7. — « Dominus virtutum nobiscum ; sus- 
« ceptor noster Deus Jacob. » 


Dominus virtutum cclestium, [Hier., Cassiod., 
Aug., Cassiod.| qui est nobiscum & OO carne assum- 
pta, ae si diceret : Emmanuel, proprium nomen sup- 
ponendo. (Emmanuel enim interpretatur z0biscum 
Deus.) In his verbis breviter diffinit quid sit Chri- 
stus, dum dicit, Dominus virtutum, nobiscum. Quasi 
dicat : Qui misit olim angelos, jam ipse venit. Et 
est nobiscum, et per hoc susceptor est. Nulla ergo 
lerreat infirmitas mosfer non nisi filiorum crucis. 
Ipse dico, Deus Jacob, id est significatorum per Ja- 
cob. Quasi dicat : Qui tanta nobis dabit, quanta de- 
dit Jacob ; non enim tantum illius Deus. 

Pans nr. Διαψαλμα. VERS. 8. — « Venite et videte 
« opera Domini, qu: posuit prodigia super terram : 
« auferens bella usque ad finem terra. » 

Venite et videte. [Cassiod., Aug., Alcuin., Hier., 
Aug., Hier., Cassiod.| Tertia pars, ubi narrat ma- 
gnalia tempore Incarnationis facta. Quasi dicat : 
Quid fecit susceptor ? magna opera, et venite fide, 
et videte, id est intelligete opera Domini. Velita 
continua, quia nobiscum est et susceptor, ergo 
venite fide, quasi dicat : Jam securus vos invito. 


C Et videte, id est intelligite opera Domini, quzetem- 


pore Incarnationis fecit, ut de pace nimia. Et hujus- 
modi que posuit super totam ferram, et illa opera 
erant prodigia, quia aliquid portendebant. Quid? 
hoc scilicet pro ipse est, auferens bella spiritualia, 
scilicet bella malze voluntatis, us jue ad finem terre. 
Hoc jam faetum est in. quibusdam non repugnanti- 
bus Deo, quia per Christi adventum idololatria et su- 
perstitio totius orbis perit. Et hoc signicabat illa 
pax actualis, quz» toto mundo tempore Dominice 
nalivitatis fuit. Unde tunc primum decantatum est 
ab angelis canticum pacis : Gloria in excelsis Deo, 
et in terra paz hominibus bona voluntatis (Luc. 1). 
Natus quippe erat ille qui est pax, qui facit utraque 
unum (Ephes. m), qui ait : Pacem meam do vobis, 

D pacem relinquo vobis (Joan. 1v). Vere aufert bella, 
quia 

VERs. 9. — « Arcum conteret, et confringet arma ; 
« et scuta comburet igni. » 

Arcum, [Aug.] id est insidias conteret, et confria 
get arma, id est publicam impugnationem, e£ scuta, 
id est van: presumplionis protectionem. Unde ait 
Job : Cucurrit adversus Deum, in crassa cervice scuti 
sui (Job. xv). Comburet igni Spiritus sancti, ut 
armemur evangelicis armis, qua describit Apo- 
stolus. . 


VEns. 10. — « Vacate, et videte quoniam ego 
« sum Deus ; exaltabor in gentibus et exaltabor in 
« terra. » 


453 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLVI. 


454 


Vacate et videte. [Aug., Cass., Hier.,Rem., Aug.] A ctorum ποία] quando scribuntur. Et ad. secundum 


Quasi dieat : Dedit vocem. Quam ? Vacate ab armis 
diaboli, scilicet ἃ vitiis, ἃ tumultibus contentiosis, 
ut attendatis infirmitatem vestram. Infirmaris enim 
de te, id est infirmari debes ut fortis sis de Deo. 
Vel ita ab illo loco, Venite, et est ibi vox Domini ; 
et agit de his ad litteram, qui? in adventu Christi 
acta sunt. Quasi dicat : Dedit vocem. Etest illa vox : 
Venite et videte opera Domini, horum verborum non 
mutatur sensus. (Jur)? posuit super terram, quasi 
signa ad convocandum errantem populum ad viam 
veritatis, quz? erant prodigia, quasi porrodieia id est 
future novitatis indicia, ut de partu Virginis, et de 
stella, et de pace nimia, et de cmteris; auferens. 
Ecce opera et prodigia, quod ipse est, auferens bel- 
la ad litteram, usque ad finem terre, qua tunc. tem- 
poris pro pr:esentia ejus orbis pacatus fuit, quia ar- 
cum conteret e£ confringet arma, et scuta comburet 
igni, hrec omnia in adventu Christi ad litteram fue- 
runt ; secundum illud : Conflabunt gladios suos in vo- 
meres, et lanceas suas in falces (Isa m). Si ergo com- 
busta sunt arma, vacate, o homines, a bellis, non 
habeates unde pugnetis. E£ videte, id est intelligite 
quoniam ego sum Deus, non ille qui vos deludebat ; 
nonetiam vosipsi, sedego qui feciet reficio vos. 
Non ergo de vestris operibus extollamini, quia exal- 
tabor in gentibus quando convertentur ad fidem, et 
postquam plenitudo gentium intraverit (Rom. Xr), 
exaltabor in terra, id est in Judza. Gentes sunt mare 
propter idololatriam. Ergo licet dicere quod 


B 


Vzns. 11. — « Dominus virtutum nobiscum ; sus- C 


« ceptor noster Deus Jacob. » 


Dominus virtutum mobiscum est, et susceptor 
moster est Deus Jacob, scilicet qui facit vincere 
Christianum populum per Jacob signatum, licet sit 
posterior. 


COLLATIO IN PSALMUM XLV « DEUS NOSTER, » etc. 


Titulus a LXX, Pellicano et Pratensi, pro occultis 
interpretatur. Hieron. et interpres pro Cajetano, pro 
juventutibus et pro juvenculis transtulerunt. Mun- 
sterus et Sanctes dictionem Hebraicam reliquerunt- 


nwo5y arnawoTH, quasi sit instrumentum musicum. 
Hebr. est anceps ἘΠῚ ALAM, significat abscondit, et 
n"25y AtuvTH adolescentiam, licet. varientur. pun- 


significatum alludit D. Hieron. Sensus tamen eodem 
recidit; tractat enim psalmus de initio nascentis 
Ecclesi, quasi de ejus juventa, occultis et internis 
Spiritus sancti inerementis roborata. 

Vzns. 1. — Deus, noster refugium. Faber affirmat 
ex Hebr. debere dici, Deus, nostrum refugium, quia 
dieit Hier. Deus nostra spes. In Hebr. habetur 
x5 rawv, id est nobis; quod potest respicere aut 
Deum, aut spem, ad sensum exigui momenti. 

In tribulationibus qu& invenerunt nos nimis. NY'c1 


NIMITZA potest esse futurum, quomodo accepit San- 
ctes, reddens inveniemus, scilicet auxilium validum 
in Deo, ut verbum illud non respiciat tribulationes. 
Vel potest esse xiPHAL quod vocant, et tunc signifi- 
cat juventus ut possis referre ad Deum, vel ad tri- 
bulationes supplendo relativum, ut fit passim He- 
breis. Quasi diceres: Intribulationibus, quibus 
inventum est valde. Sed ut clarior esset sententia, 
dixerunt LXX, que invenerunt nos nimis, vel qui- 
bus inventi sumus nimis, singularis loco pluralis : 
quod non est extraneum. Hebr. au 5N'2 MEOD, quod 
significat vehementiam, teneat locum quasi substan- 
tivi, ut intelligas in. tribulationibus inventam, ve- 
hementiam : hoc est que nos vehementer premunt. 
Sive ergo vertas, quod Deus est nostrum auxilium, 
et valde opportunum in tribulationibus ut plures 
reddunt, sive quod sit adjutor in tribulationibus 
qua nimis nos angunt, utrobique digna et sana est 
intelligentia. 

Vgns. 4. — Sanctificavit tabernaculum suum Al- 
tissimus. Interpretes, ut apparet, legerunt verbaliter 
V7 QUIDESCH,ld est sanctificavit, et MISSCHA- 
NO, id est Zabernaculum suum. Nam Hebr. nunc le- 


gunt Yw5y sx2w"2 WD QUEDOSCH MISSKENE ELION, id 


"- " 
2292 


o 
est sanctum tabernaculum Altissimi. Ut sensus sit : 
Fluminis impetus seu divisiones ; vel rivuli letifi- 
cant sanctum, subaudi locum, juxta Munsterum, £a- 
bernaculorum Altissimi. 

VERS. 8. — (ue posuit prodigia super terram. 
Hieronymus, solitudines, sive, ut alii volunt, deso- 
lationes in terra. Dictio in Hebr. est anceps a radice 
ὩΣ scHAMEM, desolatus est, vel mov? scuaMAM,ad- 
miratus est. llla tamen prodigia sunt solitudines 
lerre, id est terrenorum affectuum, quos Christus 
adventu suo proculcavit, ejiciendo principem hujus 
mundi foras. 

Vrns. 9. — Scuta comburet igni. n'bay Aca- 
LOTH, plaustra vertunt. Quia vero bay AGAL, signifi- 
cat rotundum, et tradunt particulam hic positam 
notare plaustra, ob rotunditatem, cur non simili 
ratione, poterunt LXX vertere scuta, quae etiamnum 
in orbem ducuntur ? Maxime utrumque reddideris, 
innuitur apparatus bellieus, quem indicant aut plau- 
Stra, aut scuta. 


PSALMUS XLVI. 


PSALMI TITULUS : IN FINEM PSALMUS DAVID PRO 
FILIIS CORE. » 


Omnes gentes. [Aug., Gl. int., Hier., Cassiod., 
Hier.] Titulus. In finem, psalmus David pro filis 
Core. Gentes quas in praecedenti psalmo vocavit ad 
fidem jam conversas,in hoc psalmo invitat ad laudem. 
Vel hie sunt filii Core, id est filii passionis. Et est 
sensus. Psalmus iste, est David prophet, qui. hic 
loquitur in voce apostolorum, habitus pro filiis Core, 
id est pro conversis gentibus dirigendis, in. finem, 
id est in Christi laudem. Intentio. Monet ad laudem. 
Modus. Bipartitus est psalmus. Primo gentes ad 


D 


quas gratias transivit, invitat ad laudem Dei. Se- 
cundo ascensio et regnum Dei describitur. Unde 
monet inslanter psallere, ibi, ascendit Deus in 
jubilo.In voce ergo apostolorum gentes ad laudem 
monens ail : 

Vgns. 1. — « Omnes gentes, plaudite manibus ; 
« Jubilate Deo in voce exsultationis. » 

Omnes gentes. [Aug,] Quasi dicat : Et si insultent 
pueri, scilicet Judei, dicentes: Ascende, calve (IV 
teg. wt). Vos, omnes gentes, ad quas transivit gratia, 
non modo Judei, plaudite manibus, id est gau- 
dete bonis operibus, jubilate Dee in voce exsultatio- 


455 


PETRI LOMBARDI 


456 


nis. Quasi dicat: Concordet manus, et lingua illa A — Pans. rt. Διάψαλμα. VERS.O. — « Ascendit Deus 


operetur. Hzc confiteatur. Unde in levitico, caput 
turturis jubetur retorqueri ad ascellas (Levit. v). 
Nostra editio habet ad pennulas. 


VEns. 2. — « Quoniam Dominus excelsus terri- 
« bilis; rex magnus super omnem terram. » 

Quoniam [Cassiod., Aug., Alcuin., Aug., Cassiod., 
Alcuin.] Hz» sunt cause jubilandi et plaudendi: 
quoniam Dominus quem irriserunt pueri, est excel- 
sus, id est potens, quos vult, e£ £erribilis ascenden- 
do colum, qui prius despicabilis apparuit. Vel,terri- 
bilis quia judieaturus in potestate, et rex magnus, 
quia suos regit, superomnem terram, non tantum 
super Judzos. Quod ostensum est in titulo crucis 
superposito, tribus linguis inscripto. 

VERs. 3. — « Subjecit populos nobis; et gentes 
« sub pedibus nostris. » 

Subjecit populos nobis. [Cassiod., Aug., Cassiod., 
Rem.| Loquitur in persona Ecclesi;&. Quasi dicat: 
Et ideo etiam plaudite, quia subjecit populos nobis, 
id est universali Ecclesie. Hoc enim dicere commu- 
niter omnibus fidelibus convenit, quibus omnes ex- 
trinseci sunt. Quanti enim modo currunt δὰ Eccle- 
siam nondum Christiani rogantes auxilium Ececle- 
sie ? Subveniri sibi temporaliter volunt, et si in 
seternum nobiscum regnare adhuc nolunt. Ef. gentes 
sub pedibus nostris. Sic enim exaltata est Ecclesia, ut 
omnes nondum credentes sub pedibus babeat, quia 
Ecclesie auxilium querunt, atque temporahter ei 
serviunt.Vel in persona apostolorum dicentium sic: 
Subjecit nobis, apostolis qui de Juda sumus, popu- 
los gentium. Passi enim a suis, honorantur a gen- 
tibus. Et gentes sub pedibus nostris, id est sub 
praedicatione nostra. Per pedes praedicatores accipe, 
quibus populi subjecti sunt. Vel ita in persona eo- 
rumdem apostolorum ; Deus subjecit sibi populos, 
id est Judzos, nobis, associandos, et gentes, id est 
gentiles credentes, sub pedibus nostris, id est sub 
przedicatione nostra, cui obediunt, et 


VERS. 4. — « Elegit nobis hereditatem suam; 
« speciem Jacob, quem dilexit. » 

Elegit, [Cassiod., Aleuin., Aug.] non merito no- 
stro, sed sua gratia, dicit Ecclesia, scilicet dare πο- 
bis; et si ad Judaeos venerit hereditatem suam, id 
est vitam :zternam, quam hzreditatem | speciem, id 
est pulehritudinem Jacob, id est posterioris populi, 
quam pulchritudinem. Vel quem Jacob dilexit. Coe- 
lestis hereditas pulehritudo 8494 est Christiani 
populi, in qua speciosus erit, fulgens cicut sol, qui 
nunc est abjectus. Velinpersona apostolorum sie, ele- 
git dare nobis hzereditatem auam, multorum populo- 
rum, ut colamus eam, gladio praedicationis cordaeo- 
rum ferientes, et malitiam destruentes. Quam speciem 
Jacob, id est similes Jacob, vel significatos a Jacob, 
scilicet qui terrena dant pro coelestibus, ut Jacob fecit, 
qui dedit edulium lentis pro primogenitis Esau (Gen. 
xxvir), quod fuit ex gratia, quia eum dilexit, Esau 
reprobato (Malach. 1). Unde hic sequitur, quem di- 
lexit. 


B 


C 


« in jubilo ; et Dominus in voce tubz. » 

Ascendit, [Cassiod., Alcuin., Aug., Cassiod.,] Se- 
cunda pars, ubi ascensio, et regnum Dei describitur, 
unde instanter monet psallere, quasi dicat: Nobis 
subjecit, et potuit, quia ascendit Deus, id est Chri- 
stus in jubilo, quia gaudium admirantium apostolo- 
rum non poterat exponi. Est enim jubilus ineffabile 
gaudium quod nec taceri potest, nec. exprimi valet, 
quod Ecclesia prasentat in praecipuis solemnitati- 
bus, cirea eamdem vocem varias formando melo- 
dias, ut in natali Domini cantatur. Tanquam spon- 
sus, quasi non valens exprimere meritis hilaritatem 
sentiens de se. Sicut Jeremias qui ait 4, a, a, 
Domine Deus, puer sum, nescio loqui (Jer. 1). Et 
Moyses postquam ccepit loqui cum Domino, dicit se 
esse faetum tardioris et imperitioris lingue (Exod. 
IV), qui omni /Egyptiorum sapientia eruditus fue- 
rat. Nam cum quis accedit ad intelligendum et lo- 
quendum de verbo, quod erat in principio (Joaz. 1) 
apud patrem, mens deficit, vox silet. E£ Dominus in 
voce tube. Ibi enim audita est vox tubz, id est vox 
manifesta angelorum clamantium : Viri Galilei, quid 
hic statis aspicientes in colum, etc. (Act. 1), Quod 
ideo factum est ut mundus firmius crederet. Quod 
tales priecones, scilicet apostoli et angeli confirma-- 
rent. Ergo 


Vrns. 6. — « Psallite Deo nostro, psallite : psal- 
« lite regi nostro, psallite. » 

Psallite Deo nostro, [Cassiod., Aug., Cassiod.] 
id est operibus laudate eum, quem ut hominem irri- 
serunt alieni, sed est et Deus. Psallite assidue regi 
nostro,id est Christo, psallite. Valde est salutare 
quod jam crebro repetitur. Ideo psallite. 


VERs. 7. — « Quoniam rex omnis terre Deus; 
* psallite sapienter. » 

Quoniam, [Cassiod., Aug., Cassiod., .Aug.] ipse 
est Deus, qui creat, et rex creata gubernans. Rex 
dico jam omnis terre, quia ab omni terra  agnosci- 
tur. Non est tantum partis terpe, ut Jupiter 
Crete, et Mars Thracie; psallite dico, sapienter, 
Docet hic quomodo sit psallendum, scilicet sapien- 
ter, olim sine sensu psallebant, dum collebant la- 
pides. Nemo sapienter facit, quod non intelligit. Et 


D debetis psallere, quia 


Vgns. 8. — « Regnabit Deus super gentes ; Deus 
« sedet super sedem sanctam suam. » 

Regnabit vel regnavit, Deus, [Cassiod., Aug., 
Hier.] quasi dicat : Qui humilem contemnunt, sal- 
tem potestati ejus succumbant. Regnabit dico, super 
gentes, omnes qui olim super unam gentem Ju- 
diorum ; modo impleta est hec prophetia; Deus 
sedet super sedem sanctam. suam, id est, super cce- 
losad dexteram Patris regnans per sccula. Vel 
sedes sancta, sunt throni virtutes et sancli. Et est 
super sedem sanctam suam, id est super angelos 
et justas animas. Quomodo regnabit ? quia etiam 

VERS. 9. — « Principes pepulorum congregati 


ADT 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLVII. 


458 


« sunt cum Deo Abraham ; quoniam diifortes terre A cundum LXX. Nee perinde refert ad sententiam. 


« vehementer elevati sunt. » 

Principes omnium populorum [Aug., Hier., Al- 
cuin.] non unius proprii tantum, id est primitivi 
omnium gentium, congregati sunt, id est, convene- 
runt eredendo cum Deo Abraham, id est in Chri- 
sto, qui est Deus Abrahze, qui habet filios de lapi- 
dibus (Matth.m). Quasi dieat : Expulsis Judei gen- 
tes ab oriente et ab occidente venientes, in filios 
Abrahze succedunt habentes promissionem (Matth. 
vim). Unde sequitur, quoniam dii; quasi dicat ideo 
congregati sunt : Quoniam dii forfes ferre, id est 
Jud:»i priesumentes de se terra, vehementer elevati 
sunt, id est valde superbierunt. Quasi dieat : Fracti 
sunt rami, ut humilis oleaster inseratur (Rom. xt). 
Vel ita : ideo congregati, quoniam dii terre, id est 
apostoli, fortes, quos neque mors neque vita sepa- 
rabit a charitate Christi (Rom. vim), vehementer 
elevati sunt doctrina et miraculis. 


COLLATIO IN PSALMUM XLVI : * OMNES GENTES, » etc. 


Vzxns. 4.—Elegit nobis luereditatem suam vnm 
NAHALATENU, id est /vereditatem nostrum, juxta Hebr. 
quod videmus. Vel noni NAHALATENNU Cum pun- 
ctulo dages, id est haereditatem ejus, seu suam se- 


Nam hereditas est Dei efficienter et in causa, et est 
nostra etiam dono. 

VEns. 9. — Principes populorum congregati 
sunt cum Deo Abraham. Hier. et plerique alii, prin- 
cipes populorum congregati sunt, supple, πὲ sint, 
populus Dei Abraham. Vel ut Munsterus vult, 
adjunguntur populo Dei Abraham. Ubi perspicue 
cernitur LXX pro populo legisse pr:epositionem cum, 
propterea quod in Hebr. duc litterulze, scilicet aim, 
et men sine aecessionne notularum pro legentis ar- 
bitrio, possunt fadere prepositionem cum, aut no- 
men populus hoe modo, ὩΣ, si legas im, id est cum 
quomodo posuerunt LXX zy iu; si legas am, id est 
populus ὩΣ ^M, quemadmodum alii intelligunt. 

Quoniam dii fortes terre vehementer elevati sunt. 
Hieronymus, quoniam dii scuta. terre vehementer 
elevati sunt ; Sanctes, quoniam Dei sunt scuta terra, 
vehementer elevatus est; Pellicanus, Deo sunt pro- 


p !ectores terre valde elevatus est; Munsterus, quo 


dilucidiorem faceret sententiam quam concipiebat, 
addidit de suo sie, eo quod Dei sit velut scuto pro- 
tegere terram, qui valde exaltatus est. Quod si ad 
verbum reddas Hebraum, dicere poteris quoniam 
diis scutis terre valde elevatis, quod qui subobscu- 
rum erat, clariorem merito reddiderunt sensum LXX, 
quoniam dii fortes terre vehementer elevati sunt. 
Accedit salis Nebiensis, dii scuta terre vehementer 
elevati sunt. Graeci tamen codices habent τοῦ Θεοῦ 
οἰχραταιοί hoc est, dii fortes. 


PSALMUS XLVII. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS δύ δ LAUS CANTICI FILIO- 
RUM vel FILIIS CORE, SECUNDA SABBATI. » 


Magnus Dominus et laudabilis nimis. [Aug., Al- 
cuin., Cassiod.] Titulus : Psalmus, vel laus cantici 


filiorum vel filiis Core, secunda Sabbati. Sicut legitur ( 


in Genesi : Primo die fecit Deus lucem, et discre- 
vit a tenehris, rebus confusis atque informibus for- 
mas accipientibus (Gen. vi): sic Dominico die 
qui primus fuit in prima rerum conditione Chri- 
stum a mortuis suscitavit, et lucem immortalitatis 
discrevit a tenebris mortalitatis. Secunda Sabbati, 
id est secundo die, fecit Deus firmamentum. Ita 
tempore post Christi resurrectionem Ecclesiam fe- 
cit, scilicet. corpus capiti, qua est firmata post 
Christi resurrectionem supra firmam petram, a qua 
dimoveri non potest. Unde Apostolus : Que est co- 
|. lumna et firmamentum veritatis (1 Tim. 1), de qua 
hic cantatur filiis Core. Et est sensus tituli: Psal- 
mus iste, vel laus cantici est. Et est filiorum Core 
vel cantatur filiis Core. Psalmus dico habitus se- 
cunda Sabbati, qua factum est firmamentum, id est 
colum, id est agens de Ecclesia, quie post Christi 
resurrectionem est confirmata, quam vocat civila- 
' tem. Et commendat hane civitatem et dominum ci- 
vitatis. Quinque autem modis commendat civitatem, 
Scilicet a dignitate conditoris, a situ, ab amplitu-- 
dine, a benignitate regi, a stabilitate ἴον πὰ. In- 
"tentio. Monet ut omnes eam amplilicent. Modus. 
Biparütus est psalmus. Primo, agit de fundatione 
eivilatis, quam commendalive deseribit. Secundum 
agit gratias de adventu Christi ; monet de gradibus 


PATROL. CXCI. 


Ecclesie distribuendis, per quos Salvator possit 
agnoscis, ibi, suscepimus, Deus. Propheta ergo primo 
commendans civitatem a dignitate conditoris dicit : 

Vgns. 1. — « Magnus Dominus et laudabilis ni- 
« mis; in civitate Dei nostri in rijonte sancto 
« ejus. » 

Magnus Dominus [Aug., Cassiod., Alcuin.] qui 
prius humilis fuit, est magnus, quia omnia poten- 
ter fecit. Et laudabilis, quia pulehre et mire fecit 
nimis, sine termino et fine. Ubi laudabilis? In. civi- 
tate Dei nostri, non in. Babylonia, qui est civitas 
malorum. In malis enim blasphematur Deus, quae 
civitas est sita i» monte sancto ejus. Non potest abs- 
condi hac civitas (Matth. v), omnibus diffamata 
est. Hie est mons ille qui, ut ait Daniel, fuit parvus 
lapis preecisus de monte sine manibus, qui crevit 
in montem magnum postea, et implevit omnem 
terram (Dan. 1), id est Christus de gente Judzcorum 
sine virili semine natus, super quem fundata est 
Ecclesia. Ne autem putes hane civitatem non ubique 
esse, addit : 

Vrns. 2. — «  Fundatur exsultatione universa 
« terree; mons Sion, latera aquilonis civitas regis 
« magi. » 

Fundatur exsultatione. [Hier., Alcuin., Cassiod., 
Aug.| Quasi dicat : Quie civitas fundatur exsulta- 
lione universe terra. Qua enim prius maledietioni- 
bus subjeeta, slerilitatis opprobrio dolebat, nunc 
prole fecunda ubique exsultat. Et commendatur 
hie ab amplitudine. Vel seeundum aliam litteram, 
scilicet : Fundatur exsultatione universi terra. Quasi 


15 


459 
dicat: Dominus est magnus. Dominus dico, Fun- 
datur exsultatione universc terrz, cui sensui con- 
cordat alia translatio; alii enim transferunt sic : 
Dilatans exsultationes universe terre. Ipse est 
Christus qui per universam Ecclesiam gaudia dila- 
tat. Mons Sion, οἷς. per partes ostendit quod dixe- 
rat, per montem Sion, Jud:zeos significat ; per latera 
aquilonis, gentes quz adhzrent diabolo, qui per 
ventum frigidum et durum aquilonem significatur. 
Ipse namque ait : Ascendam in celum et ponam se- 
dem meam ad aquilonem et ore. similis Altissimo 
(Isai. xiv). Unde in canticis : Surge, aquilo, et veni, 
auster (Cant. iv). Unde Jeremias : Ab aquilone pan- 
detur omne malum super faciem terre (Jer. 1).[Hier., 
Cassiod., Aug.] Quasi dieat: Vere universa terra 
fundatur, qui mons Sion, id est, Judzi, et latera 
aguilonis, id est gentes. Quicunque enim alicui 
hzrent latera ejus dicuntur. Unde solemus ita 
loqui, bonus homo est, sed prava latera habet, 
scilicet maligni sunt, qui ei juncti sunti. Ita gentes 
erant diaboli latera. Hzc, inquam, sunt civitas re- 
gis magni, id est. Dei. Alii reges non sunt magni. 
Et est sensus : Duo parietes convenerunt in lapidem 
angularum, qui fecit utraque unum (Ephes. m), 
ut esset unum ovile et unus pastor (Joan. x). Et 


Vrns. 3. — « Deus in domibus ejus cognoscetur, 
« cum suscipiet eam. » 

Deus etiam cognoscetur in domibus ejus, civitatis, 
[Gl. int, Hier., Aug., Cassiod. Gl. int.] domibus 
dieit pluraliter, quia jam sunt plures domos in ea 
civitate. Multi enim sunt Ecclesiarum ordines, una- 
tamen Ecclesia. Dico cognoscetur, sed hoc per gra- 
tiam suscipientis, et hoc est, cum suscipiet ut me- 
dicus eam curandam. Vel de futuro potest legi, 
secundum aliam litteram, sic: Deus cognoscetur, 
in futuro. In gradibus ejus, id est secundum gradus 
meritorum, quia in singulis distinetim dabit co- 
gnitionem sui. Cum suscipiet eam, in zeterna a Z7 
beatitudine. Hic commendatur a benignitate regis. 


VrEns. 4. — « Quoniam ecce reges terra congre- 
«gali sunt; convenerunt in unum. » 


Quoniam ecce reges. [Aug.] Hxc sunt latera Aqui- 
lonis. Quasi dicat : Verelatera aquilonis sunt civitas 
Dei, quoniam ecce reges terre congregati sunt cum 
emteris fidelibus in unitate fidei. Convenerunt in la- 
pidem angularem et hoe i2 unum, id est in unitatem 
fidei et morum. In hac unitate non est locus hzere- 
licis per partes pravi dogmatis concisis, qui di- 
cunt : Ecce his est Christus, ecce illic (Matth. xxi). 
Et sic, 

VEns. 5. — « [psi videntes sic admirati sunt : 
« conturbati sunt, commoli sunt, tremor apprehen- 
« dit eos. » 

Ipsi facti sunt videntes, [Aug., Cassiod., Hier., 
Aug.]et sic, scilicet videntes. admiratisunt de gloria 
et miraculis Christi ; et post admirationem gloria et 
miraculorum Christi, conturbati sunt pro peccatis, 
et commoti sunt, id est ad bona mutati, £remor ap- 


PETRI LOMBARDI 


460 


A prehendit eos pro conscientia delictorum. Tantus 
erat illis pavor, quod etiam corpore tremebant. 


Vgns. 6. — « [bi dolores αἱ parturientis ; in spi- 
« ritu vehementi conteres naves Tharsis. » 

Ibi, [|Aug., Aleuin., Aug., Cassiod., Aleuin., Cas- 
siod.] id est in illa conturbatione fuerunt dolores poe- 
nitentie. Dolores dico, u£ parturientis, idest graves, 
sed utiles, quia inde fructus provenit. Unde Isaias : 
A timore tuo, Domine, concepimus et parturivimus 
spiritum salutis (Isai. xxvit). Quomodo totum fiet ? 
quia i2 spirituvehementi, id est per spiritum sanctum, 
vel in forti timore tui judicaturi. Conteres naves 
Tharsis, id est evertes superbiam gentium. Cilicia 
namque regio a Tharso metropoli sua Tharsis dici- 
tur: per hane gentes accipiuntur; a parte totum. 
Vel Tharsis est Carthago, qu: navibus olim floruit 
ad mercandum, quibus superbia gentium signatur, 
qui? in incertis divitiarum, velut in flatibus venti 
confidit. Sed jam firma sedes est in Sion, non in 
mari. Ibi enim stabiliri debemus, non  perflari 
omni vento doctrine (Ephes, 1v). Et nota quod ait 
conteres ; hoc enim dicit a simili naufragantium. 
Vel juxta interpretationem nominis. Interpretatur 
enim Tharsis exploratio gaudii. Naves ergo Tharsis 
sunt discursores, in diversis mundi gaudia explo- 
rantes. Hos conteret Dominus, ut ab his desistant. 
Aliter ab illo loco, cum suscipiet eam, quasi dicat : 
Deus cognoscetur in domibus, et hoc, cum suscipiet 
eam civitatem tutandam, et quid opus est, ut tueatur 
eam ? Valde opus est, quoniam. ecce reges terre, 

C gentiumad litteram, congregati sunt et convenerunt 
in unum, contra hanc civitatem, ut tollerent eam ; 
sed postea, ipsi videntes, per fidem, sic, scilicet 
quod tam digna est hic civitas, admirati sunt; et 
post admirationem, conturbati sunt. Hoc et reliqua 
qua sequuntur non mutantur a lectione priori. Ali- 
ter, et agitur ad litteram de Herode, et historia Do- 
minicz nativitatis exponitur. Quasi dicat : Vere sus- 
cipiet, quia per incarnationem quz vere fiet quo- 
niam ecce reges, id est principes Judeorum, congre- 
gatisunt, ab Herode suscitante ab eis locum Dominice 
nativitatis. Et ipsi convenerunt in unum, concorditer 
dicendo in Bethlehem Judz (Matth. 11), secundum 
Scripturas. Ipsi videntes sic utin prophetia legerant 
fieri (Mich. v), admirati sunt de tanta gloria, et non 

p leviter vel otiose; sed conturbati sunt pro peccatis, 
et commoti, ad fidem, et tantus fuit pavor, ut cor- 
pus tremeret ; unde sequitur : Tremor apprehendit 
eos ; ibi dolores ut parturientis, id est. pcenitentia, 
quia ipsi videntes ita conturbati sunt ad poeniten- 
tiam sed in spiritu vehementi, Herodis, conteres 
naves Tharsis, qui naves in Tharso Cilicie, qua: 
magos per aliam viam revertentes, transposuisse in 
patriam suam credebantur, confracta sunt ab He- 
rode. 


^ 
"m 


Vgns. 7. — « Sicut audivimus sic vidimus in ci- 
« vitlate Domini virtutum, in civitate Dei nostri : Deus 
« fundavit eam in seternum. » 


Sicut audivimus. [Cassiod., Aug., Alcuin., Aug., 


A61 


Decursis omnibus qu: tempore incarnationis acta 
sunt, concludit, quasi dicat: ΕἸ quia ita est, ergo 
sicut audivimus, in promissionibus propheticis, si- 
cut estillud : Adorabunt eum omnes gentes, et omnes 
reges servient ei (Psal. xcvi) ; etillud : Im semine tuo 
benedicentur omnes gentes (Gen. xxur). Sic vidimus 
in exhibitione. Omnes enim reges, omnes gentes 
adorant Christum, Christus regnat ad dexteram 
Patris in civitate, in Ecclesia, Domini virtutum, quia 
ibi custodes angelos deputat. Repetit idem dicens : 
"In. civitate, id est in catholica Ecclesia Dei mostri 
dieit, ne sibi hoc nomen conventus hereticorum 
usurpet. Quicunque est in hac civitate, audit et vi- 
det; qui vero extra est, c:ecus est. Ne autem putetur 
hec civitas temporalis, addit Deus ipse fundavit 
stabiliter eam. civitatem. Ne ergo timeas nequando 
cadat firmamentum. Fundavit eam, dico im «cter- 
num, non ad horam, ut prius tabernaculum Moysi 
(Exod. xxvi). / 


Pans m. VEns. 8. — « Suscepimus Deus miseri- 
x cordiam tuam, in medio templi tui. » 


Suscepimus. [Cassiod., Aleuin., Aug.] Secunda 
pars, ubi agens gratias de adventu Christi, monet 
de gradibus Ecclesic distribuendis, per quos Salva- 
tor possit agnosci. Sic continua quo ordine fundata 
est hic civitas? Ecce suscepimus, etc., vel ita : quid 
audivimus et vidimus ? Ecce suscepimus, etc., velita : 
Fundavit, et vere, quia, o Deus, suscepimus nos boni 
qui sumus grana inter paleas, lilium inter spinas, 
amica inter filias (Cant. i), quid suscepimus ? qmise- 


sacramentorum. Nam sacramentis grana et palea 
communicant, rem vero sacramentorum, soli boni 
percipiunt. Ubi suscepimus ? in medio templi tui, id 
est populi non suscipientis misericordiam, id est in 
medio palearum, qui per sacramenta quibus com- 
municant, populus Dei sunt et templum. De quibus 
Apostolus dicit : Habentes formam pietatis ; virtu- 
tem vero ejus abnegantes (II Tim. 1m), qui populus 
palearum multus est, ita ut nulla videantur esse grana ; 
sed tamen nonnulla sunt, quia 


VEns. 9. — « Secundum nomen tuum, Deus, sic 
« et aus tuain fines terre ; justitia plena est dextera 
« Lua. » 


Secundum quod est nomen tuum, o Deus, sic est, et 
laus tua in. fines terrm [Aug., Cassiod,, Alcuin., 
Cassiod., Gl. int.] Per hoc ostenditur, non in arcto 
fundata civitas. Vel ita, et agit de actuali suscep- 
lione Christi, qua susceptus fuit a Simeone et aliis, 
quando in templo est praesentatus (Luc. m). Et est, 
suscepimus, Deus, misericordiam tuam, id est Filium 
uum, ix medio templi tui, quod eratin Hierusalem, 
per hoe gravius accusantur, qui contemmut eum, 
qui in medio eorum est conspectus, et per hoc no- 
latur incarnatio Christi, qui secundum quod homo 
in templo est praesentatus. Velita : Et agit de su- 
Sceplione Christi per fidem, qua ab omnibus cre- 
| dentibus suscipitur. Suscepimus, fide, o Deus, mi- 
sericordiam tuam, id est Filium tuum, in medio 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLVII. 


ricordiam tuam. Non solum sacramenta, sed et rem (1 


462 


A templi tui, id est in communi populi tui. [Cassiod., 
Aug., Cassiod., Aug.] Et quia hoc est secundum 
nomen tuum, o Deus, quod ubique diffusum est, 
quia nullus est qui huie nomini se non. subjiciat, et 
si nesciat cultum. Secundum ergo nomen tuum, id 
est sic ut reverentia tui nominis dilatetur. Sic et laus 
tua, qui non est nisi in sanctis vera, dilatata est, in 
[ines terre, id est in Ecclesia qu: toto orbe diffusa 
est, laus tibi datur. Non enim desunt qui te laudent 
per omnes terras, quia dextera (ua, id est propitiatio 
plena est justitia, id est justificavit multos, qui om- 
nes laudant. Vel dextera tua, id est zterna beati- 
tudo, in qua parte justi locantur, est plena justitia, 
id est justis, quia multi sunt justi qui stabunt in 
dexteram. Unde, 


B 


VEns. 10. — « Lsetetur mons Sion et exsultent 
« filie Jude, propter judicia tua, Domine. » 


Letetur mons Sion, [6]. int., Aug., Hier.] id est 
Judza,qua primos radios fidei accepit ; et exsultent 
filie Jude, scilicet confessionis, id est gentesa Juda, 
id est ab apostolis genit: per confessionem. Et hoc 
proter judicia tua, Domine, quibus cecitas contigit 
in Israel, ut plenitudo gentium subintraret (Rom. 
X1). Et 0 vos, gentes, 


Vzns. 11. — « Cireumdale Sion, et complectimini 
« eam ; narrate in turribus ejus. » 


Circumdate Sion, [Aug., Cassiod., Aug., Cassiod., 
Aug., Hier., Cassiod.] electos de Judzeis. Cireumdate 
dico, non seandalis sed complectimini eam brachiis 
charitatis. Velita ab illo loco, lotetur mons, et in- 
telligitur mons Sion Ecclesia generalis. Sion enim 
interpretatur speculatio. Et hoc est, laetetur mons 
Sion, scilicet quae est in speculatione populi. Et, 
eacsultent filie Jude, id est Christi, scilicet sanctse 
femine ; per Judam, genus earum ostenditur, propter 
Christum qui fuit de Juda, et ἢ exsultant, ut in 
utroque sexu Ecclesia sit. Causa vero letitie sunt 
judicia Dei: unde sequitur Propter judicia tua, 
Domine. Quasi dicat : Laetetur. mons Sion et exsul- 
let. Et hoc, propter judicia tua, Domine, futura, 
ubi se sciunt ad beatitudinem futuram. Quasi dicat : 
Et si laborent modo justi inter spinas, tamen exsul- 
tent propler hoe, quia non errat Deus in judicando, 
sed discernet omnia grana a paleis. Concrete ergo 
nàli, diserete vivant, non temere modo judicent : 
eorum est modo colligere, Dei vero est sperare, 
nunc merito, in futuro premio. Illi qui intus sunt 
letentur et exsultent ; vos autem reprobi, in quo- 
rum medio suscipitur misericordia, qui extra estis, 
rem sacramentorum non habentes, circumdate Sion, 
non scandalis, sed honores exhibendo ; et complecti- 
mini charitate eam, Sion, id est bonos, et vos pri- 
dicatores, narrate, id est proedicate aliis laudes ejus. 
Et hoc in turribus ejus, id est in altitudine munitio- 
num ejus, id est in concordia apostolorum qui sunt 
turres hujus civitatis. Sicut. enim in actuali civitate, 
turres sunt ad munitionem, et ad providendos ho- 
stium incursus, et ad loquendum exteris : ita in hac 
civitate bene sunt turres apostolice, quie sunt muni- 


463 


üiones contra hzreticos : 
exteris est loquendum, ut possint exteri audire. Ne 
vero per laetitiam remissi lentescant, in virtute Ec- 
clesie monet corda ponere. Unde subdit : 

Vrns. 12. — « Ponite corda vestra in virtute ejus ; 
« et distribuite domos ejus, utenarretis in progenie 
« altera. » 

Ponite corda vestra. [Aug., Gl. int., Aug., Cas- 
siod.] Quasi dicat : Narrate, non ut habeatis pietatis 
formam, et virtutem ejus negetis : sed, ponite corda 
vestra, non modo ora iz. virtute ejus, id estin chari- 
tate (IJ Tim. n1). Virtus enim civitalis est charitas, 
quam nihil vincit. Unde Salomon : dilectio fortis est 
ut mors (Can vun). Et, habita charitate, distribuite, 
id est dislinguite, domos ejus, domum, scilicet a 
domo, qux habet formam tantum ; et quze cum forma 
habet pietatem, et nolite confundere, quasi unum sint. 
Quasi dicat : Si charitatem habueritis, non temere 
judicabitis, et videbitis malos non obesse bonis. Vel 
ita : Distribuite domos ejus, scilicet domos circeum- 
cisionis et praeputii (Gal. i), ut Paulus eat in gen- 
tes, alii in circumcisionem, dispensationem quidem 
diviserunt, sed charitatem junxerunt. Hoc magis 
convenit, id est hiec. sententia melius littere. con- 
gruit. Unde subdit,u£ sic, o praedicatores, enarratis in. 
progenie altera, id est usque ad posteros. Velita se- 
cundum aliam litteram : Ef distribuite gradus ejus, 
id est officia distineta ordinatione disponite, scilicet 
presbyteros, diaconos, et hujusmodi. Ut per eos 
enarretis magnalia Dei in progenie altera, scilicet 
Christiano populo, qui est secundus ab Hebrwo, 
quem primum elegit Deus. 

Vgns. 13. — « Quoniam hic est Deus, Deus noster 
« in ceternum, et in s:eeulum sesuli ; ipse reget nos 
« in ssecula. » 

Quoniam hic est. [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.] 
Hic ostendit quid narrandum: est, brevis est senten- 
tia, sed que» omnia concludit. Quasi dicat : Enarretis 
hoc, scilicet quoniam hie, scilicet Hl €PZE Christus 
presens, in terris visus, et cum hominibus conver- 
satus est (Baruch. ur) ; Deus, Deus noster et si in 
homine latet, et hoc i eternum non ad tempus, ut 
falsi dii. Hoc dicit contra eos qui temporales ho- 
mines deos faciebant. Ef pro, id estin seculum sa- 
culi, et ipse reget nos ne cadamus, quia rex est Chri- 
stus ; est enim Deus et rex noster, quia Deus est, 


protegit ne moriamur ; quia rex est, regit ne cada- ἢ 


mus. Et hoe in secula, id est sine fine. 


COLLATIO IN PSALM. XLVII : « MAGNUS DOMINUS, » etc. 


In titulo mystice addiderunt LXX, secunda Sab- 
bati. Firmamentum enim factum est secundo die, 
per quod intelligitur Eeclesia, de qua nobilissime 
tractat psalmus. 


Vrns. 2. Fundatur exsultatione universa 
Lerre. Hic mire variant translatores. Hieron., spe- 
cioso [germine, gaudio universe terre ; Sanctes, 
pulcher termino, gaudium universe terre; Pra- 


PETRI LOMBARDI 


et altitudines, de quibus Α tensis, 


A64 


formosa mympha, letitia totius. terra ; 
Munsterus, pulcher locus, et gaudium universe 
Lerre ; interpretes pro Cajetano, pulchra sponsa le- 
tificans terram ; Paraphrasis Campensis, elegans 
regio, .gaudio univers lerra ; translator ad eum- 
dem, speciosa nympha est, et decus universe terra; 
Chaldzus, pulcher ut sponsus, gaudium omnium 
habitatorum: terre; Nebiensis, pulcherrimo frut- 
ice, lelificans omnem terram. Quo divertemus in 
lanta diversitate? pugnent quantum volent. Notum 
est orlam esse hujusmodi varietatem ex particula 
Hebraiea ry5 worm, que multiplex est, ad levare, 
germen, ad sponsam ad regionem, ad favum mel- 
lis. Primam significantiam acceperunt LXX, leva- 
(ur exsultatione universe terre ; quod non 
potest fieri solide sine fundamento. Omnes tamen 
versiones in unum possunt reduci. Etenim sancta 
Ecclesia, supra firmam petram stabilita, frondet 
vernantibus ramis ; florescit fragrantibus rosis, et 

Best regio spiritualis, sponsa tandem Christi formo- 
sissima. 

Vrns. 4. — (Quoniam ecce reges terre congregati 
sunt. Nec in LXX, nec in Hebr. legitur ferre. Et 
Hieronymus seribit ad Suniam et Fretellam se de 
veleribus Latinorum codicibus sustulisse. Sunia et 
Fretella legebant pro ferre ejus. Psalmodia Romana 
el contextus Augustini habent ferre. Quod cum 
receptum sit in usu Ecclesiz, non est jugulandum : 
imo ipse Hieronymus interpretatur in commentariis 
reges lerra, id est principes βου], ae in Graecis 
codicibus quos licuit videre, legimus οἱ βασιλεῖ 


τῆς γῆς. 


Vgns. 6. — In spiritu vehementi. Hieronymus, in 
vento uredinis ; alii, in vento orientali ; Chaldzeus et 
Pratensis, vento noto ; et translator ad "Campensem, 
moti procella. Sed ventus orientalis, qui dicitur 
Eurus, vel Vulturnus, est calidus et siccus, ob id- 
C que urens et vehemens. 


Vrns. 11. — Narrate in turribus ejus. Quoniam 
*zD saPnamn, est indifferens ad 2arrare et numerare. 
Priorem significantiam LXX respicientes subaudie- 
runt propositionem iz. Alias vertunt gyumerate terras 
ejus, utrobique digna intelligentia. 


Vzns. 13. —« Distribuite domos ejus. N3D9 PASEGU, 
id est roborate vel exaltate, quomodo vertunt Neo- 
terici Hebraicantes. Hieronymus et LXX videntur 
legisse 553 PALEGU, quia LXX reddunt distribuite, 
ille separate. Ad sensum exigua est ORB Une sicut 
quod nos dicimus domos, ponunt palatia, n*2:oN. 
ARMENOTHEHA. Denique non est improbabile. quin 
primum vocabulum significet distribuere, ut refert 
Jexicon academie Complutensis. Et Nebiensis ver- 
üt separate. 


Vgns. 13. — Ipse reget nos im. secula. nv2oy 
ALMUTH, id est usque ad mortem, vel super mortem 
vel in. morte, ut reddunt Hieronymus, 


et interpretes pro Cajetano, cfernaliter ; translatio 


ad Campensem, in sempiternum. Caeterum usque αἷς 


mortem, id genus locutionis, satis indicat eternam 
Dei providentiam circa sanetos suos: Pratensis 
vertit per juventutem ; Chaldzus et Nebiensis, si- 
militer, ut almuth sit unica dictio ; sic enim juven- 
tutem significat, per quam intelligit Rab. Salom. 
teste Lyra suavitatem, metaphoricos, ut intelligas 
Deum ducere nos suaviter, quemadmodum puer 
bon: indolis, a prudenti patre, dulciter et humani- 
ter tractatur. 


Munsterus, . 
Sanctes, et paraphrasis Campensis. Sed Pellicanus : 


A65 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLVIII. 


466 


PSALMUS XLVIII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM FILIIS CORE, PSALMUS Α num, ad utrumque enim refertur. Ac si dicat : Nulli 


DAVID. » 


Audite hac, omnes gentes. [Alcuin., Aug., Hier., 
Cassiod., Aug.] Titulus : [n finem filiis Core psal- 
mus David. Agit hic Propheta de amatoribus hujus 
mundi, ostendens eos cum gloria sua perituros; et 
. de Christo redemptore, non illorum, sed contem- 
ptorum mundi, redarguens eos, illos qui colunt 
Deum, ut hie eis bene sit : qui murmurant vel 
blasphemant Deum, quia mali florent, et ipsi pre- 
muntur, quasi Deus hac ignoret, vel non curet, ne 
ipse laboret videndo, vel corrigendo. Contra hos 
loquitur hie Propheta filis Core. Et est sensus: 
Psalmus iste, David tendens in finem, id est in 
Christum, cantatur filiis Core. Intentio. Monet, ut 
dejectus in mundo, non appretietur elatos. Modus. 
Quatuor sunt partitiones. Primo attentos facit ad 
nova, et ad ingentia qua dicturus est. Secundo in- 
cipit prosequi illa, dicens quod Christus non redi- 
met improbos, ibi, cur timebo. Tertio qu: impiis 
et justis reddenda sunt, ibi, sicut oves. Quarto ad- 
monet ne timeantur potentes, qui omnia cum luce 
relinquunt, ibi, ne fimueris. Primo ergo reddens 
attentos, ait : 

VEns. 1. — « Audite hzc, omnes gentes ; auribus 
« percipite, omnes qui habitatis orbem. » 

Audite hic qua dicturus sum. [Aug.] Hic atten- 
tos facit omnes gentes, id est omnes iniqui. Hxc jam 
hodie quz hic dicuntur, per recitatores audiuntur. 
Videmus enim hunc psalmum, qui ante non recita- 
batur nisi in una gente Judzorum, nunc recitari 
per totum orbem terrarum, scilicet per omnes Ec- 
clesias, e£ auribus audiendi percipite. Quasi dieat : 
Non transeuntes audiatis omnes qui habitatis orbem, 
id est, omnes justi, qui sunt domini, non servi 
rerum : habitant enim orbem, qui non tenentur ab 
orbe, nec ejus erroribus implicantur. Postea quod 
dixerat exponit, dicens : : 


Vzns. 2. — « Quique terrigenz et filii hominum; 
* simul in unum dives et pauper. » 

Quique terrigenm. [Cassiod., Aug.] accipientes 
per terrigenas, iniquos, et per filios hominum, 
justos. Vel ita, ut per gentes et inhabitantes com- 
muniter omnes homines accipiat, sic : Audite hoc 
omnes gentes, nullum excipio, quia non accipit 
Deus personas, omnibus presto est ipse, et gene- 
rale beneficium est incarnatio, et ut manifestius 
fiat quod dixit, addit , auribus audiendi, percipite , 
omnes qui habitatis orbem. Quique, etc. Exponit bic 
per partes quos anle vocaverat terrigeng, id est, 
iniqui : terrigenze. sunt qui vitia terrena. sequuntur, 
quasi geniti a terra : hi sunt in parte Ad:e, qui fuit 
homo, non filius hominis. Et filii hominum, audite, 
id est justi, qui sunt in sorte Christi, qui fuit filius 
hominis, cujus gestavit imaginem (II Cor. xv). Post 
ea addit. Quique, scilicet. ferrigenm, et filii homi- 


B 


sermonem subtraho, audiat hores terre propter 
judicium, id est unde judicetur ut sic timeat, et 
justus propter regnum, id est unde regnet, ut sic 
diligat. Postea sequitur brevis explicatio justorum, 
cum subditur, dives e£ pauper, dives refertur ad 
terrigenas, pauper ad filios hominum, etc. Dives, 
id est terrigena et pauper, id est Filius hominis, au- 
dite, qui estis simul in unum, id est non. separati 
usque ad messem, quandoquidem non simul eritis, 
quando separabuntur zizania a tritico (Matth. xur), 
oves ab hedis (Matth. xxv). Audiant ergo nunc, 
simul in unum, id est non separatim, et pascantur 
simul agni et hzedi donec veniat, qui segreget alios 
ad sinistram, alios ad dextranr (ibid.) 

Vgns. 3. — « Os meum loquetur sapientiam ; et 
« meditatio cordis mei prudentiam. » 

0s meum. [Cassiod., Aug., Cassiod.] Commendat 
dicenda, quasi dieat : Ideo audite, quia os meum 
loquetur sapientiam, id est Christum. Sapientia ad 
divinas res perlinet. Et ne putes eum solo ore, et 
non ex corde loqui, addit, eZ meditatio cordis mei 
loquetur prudentiam, scilicet de moribus, quod est 
in futuro providere. Prudentia enim ad instruendos 
mores perlinet. In his duobus omnis sermo divinus 
indicatur, nec hoc a me, sed. 


Vrns. 4. — « Inclinabo in parabolam aurem meam ; 
« aperiam in psalterio propositionem meam. » 

Inclinabo aurem meam in parabolam , [Hier., 
Aleuin., Hier., Aug., Hier., Aug.] id est humiliabo 
me veritati intus loquenti, qua» docet me loqui per 
parabolas, ne omnibus pateat. Vel, inclinabo aurem 
meam in parabolam, id est humiliabo me veritati, 
qux per parabolas et :nigmata me docet. Videmus 
enim nunc per speculum in :vnigmate (I Cor. xim. 
Quidquid enim modo videmus per aenigma est. Et 
aperiam in psalterio, id est factis ostendam propo- 
silionem meam, id est quid mihi pra omnibus pro- 
pono, id est. :eternam beatitudinem. Et est. sensus, 
Factis ostendam quod dico. 

Pans. II. VEns. 9. — « Cur timebo in die mala? 
« iniquitas calcanei mei circumdabit me. » 

Cur timebo? |Cassiod., Alcuin., Aug.| Secunda 
pars, ubi incipit narrare quie supra promisit, di- 
cens quod Christus non redimet impios. Hic Pro- 
pheta in sua persona generalem agens causam, 
quirit causam damnationis et timoris malorum, 
quie est iniquitas. Et hoc est, cur timebo in. die 
mala, id est in die judicii? qua dicitur dies, quia 
tune omnia aperia erunt; et mala, quantum ad in- 
justos, qui tunc. damnabuntur. Ecce cur timebo, 
quia, iniquilas, etc., id est, pro iniquitate timebo, 
quam vitare possum. Mors quam timent homines, 
separatio est animi ἃ carne. Mors autem vera 
quam non liment, separatio est animie ἃ Deo. Utra- 
que vero diaboli persuasione propinata est homini. 


461 


PETRI LOMBARDI 168 


Quasi dicat : Non est quod timeam, id est quod A scilicet Qui confidunt in virtute sua, et in multitu- 


timere me oporteat, si volo, cum iniquitatem, qux 
est causa timoris, vitare in mea sit potestate : pro 
qua tantum timebitur in die novissima, qua erit 
damnatis mala, non justis. Juste ergo punietur 
quicunque non vitat, cum possit ; et hoc est, ideo 
timebo quia iniquitas calcanei mei circumdabit me. 
Alludit verbis que in Genesi Dominus serpenti 
dixit : Inimicitias ponam inter te et mulierem : ipsa 
conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo 
ejus (Gen. τ). In singulis nostrum est hec mulier, 
et vir ejus. Eva enim caro nostra est, qua seducit 
virum, id est rationem, per quam carnem labitur 
homo, qui lapsus per caleaneum hic significatur, 
quem observat diabolus, ut dejiciat. Vel per calca- 
neum, finis vite intelligitur, cui diabolus maxime 
insidiatur; per caput serpentis initium diabolica sug- 
gestionis. Hinc dicitur : Illa observabit caput tuum, 
o serpens, (86) [Aug.] id est initium suggestionis, 
ne veniat delectatio. Et tu ejus caleaneum observa- 
bis, id est lapsum carnis, vel 8 94 finem vitz, ut 
insidieris. Et hoc est, iniquitas calcanei, id est quae 
mihi est ex lapsu carnis, quem observat diabolus. 
Observat enim diabolus quando labaris, ut dejiciat 
te; tu observa caput ejus, id est initium suggestio- 
nis. Vel, iniquitas caleanei mei, quae mihi erit in 
fine, cireumdabit me, id est opprimet me, et faciet 
me timere. 


VERs. 6. — « Qui confidunt in virtute sua, et in 
« multitudine divitiarum suarum gloriantur. » 


Qui confidunt. [Aug., Alcuin., Cassiod., Aug.] Hi C 
sunt quos circumdabit iniquitas calcanei, scilicet, 
qui confidunt in virtute corporis vel animi, in divi- 
liis vel amicis, in quibus summa omnium terreno- 
rum concluditur. Quasi dicat : Timor est de iniqui- 
tate; iniquitas vero de terrenis, in quibus adeo 
stulti sunt, quia alii sunt. Qui confidunt in virtute 
$ua, id est presumunt in virtute sua corporali, vel 
ingenii, et alii, quia gloriantur in multitudine divi- 
tiarum suarum, id est qui gloriantur in divitiis 
mullis, unde superbiunt. Unde enim inílatur homo 
magis, quam de divitiis? Et nota quia post intrin- 
seca quiz nomine virtutis significatur, ponit exte- 
riora qui intelligit per divitias. Et alii sunt qui 
confidunt in amicis, hoc subintelligendum est; sed 
frustra, quia 


Vgns. 7. — « Frater non redimit, redimet homo ; 
« et non dabit Deo placationem suam. » 


Frater, [Aug., Aug., Alcuin., Cassiod., Hier., 
Aug.]ad litteram, non redimit eum. Et vere non, 
quia, an redimet eum homo purus? Quasi dicat : 
Non, quia non dabit frater, vel alius homo, deo pla- 
cationem suam, id est unde Deus placetur. Vel ita 
ab illo loco, qui confidunt. Quasi dicat : Ideo timen- 
dum est iniquitate cireumdato, quod per partes ini- 
quitatis exponit, scilicet quem circumdet iniquitas, 
cum ait, qui confidunt et gloriantur, etc., quia eos 


(86) August., ad vers. 14 hujus Psalmi. 


dine divitiarum suarum. gloriantur, hoc non muta- 
tur. Frater, id est Christus, sub admiratione pro- 
nuntiandum, qui est primogenitus in multis fratribus 
(Rom. v1), et qui post resurrectionem dixit : Vade, 
et dic fratribus meis (Jaan. xxt). Ille, inquam, tan- 
tus frater, non redimit : et si ille frater, id est Chri- 
stus non redimit, redimet homo, qui sauciavit? Quasi 
dieat, nullus homo redempturus est. Qui ergo in 
hoc fratre confidit, non timebit in die mala, ut alii. 
Ideo non redimet homo, quia non dabit homo Deo 
placationem suam, id est unde placetur. 

Vrns. 8. — « Et pretium redemptionis animx 
« sus; et laboravit in seternum, et vivet adhuc in 
« finem. » 


B Et non dabit pretium redemptionis anima sue, 


[Cassiod., Aug., Hier., Alcuin.] id est unde redima- 
tur anima hominis, quia nulla oblatio potest com- 
pensari pretio Christi. Vel ideo, frater, id est Chri- 
stus, non redimet talem, quia iste talis, qui confidit 
in virtute, vel divitiis, vel amicis, non dabit Deo 
placationem suam, id est qua flectat Deum pro pec- 
catis; et non dabit Deo, pretium redemptionis ani- 
m: sum, id est eleemosynas, quibus redimat ani- 
mam ; e£ ideo hic talis laborabit in eternum. Labor 
non finietur, vita finietur. Vivet tamen adhuc in fi- 
nem, id est, post finem vitze; vivet secundum ani- 
mam, quia non peribit anima cum corpore, sed do- 
lori reservabitur, usquequo accepto corpore utrum- 
que erucietur. Ideo laborabit, quia 


VEns..9. — « Non videbit interitum cum viderit 
« sapienles morientes; simul insipiens et stultus 
« peribunt. » 

Non videbit interitum, [Aug., Alcuin.] id est non 
intelliget quod sit verus interitus. Et hoe, cum vide- 
rit sapientes morientes, id est quia vident zque 
mori bonos et malos. Dicit enim : Si sapiens qui pie 
coluit Deum mortuus est, et non potest evadere, cur 
sequerer eum? Faciam mihi bene dum vivo, et ita 
nescit iste, quid sit verus interitus, qui ei eminet 
sternus, tamen sapiens transit ad vitam, sed insi- 
piens, id est qui sibi non prospicit in futuro; ef 
stultus, scilicet. qui nescit in quo malo nunc sit. 
Vel, insipiens, qui non attendit mala presentia vel 
futura, et stultus, qui, si attendit, non cavet, simul 


D peribunt. 


VrEns. 10. — « Et relinquent alienis divitias suas ; 
« et sepulera eorum domus illorum in zeternum. » 

Et relinquent. divitias, [Alcuin., Aug., Gl. int., 
Aug.] propter quas fecerunt mala. Divitias dico, 
suas, quie non sunt seeundum Deum, alienis : et si 
filiis relinquant, alienis tamen, quia alieni sunt, qui 
nihil prosunt ; e£ sepulcra eorum sunt domus illorum, 
qui palatia zdificaverunt im eternum hujus s:culi. 
Quasi dieat : In. sepuleris manent, non in palatiis 
qua exstruxerunt. Vel ita : et sepulera eorum, se- 
cundum opinionem suam, sunt domus illorum in 


469 


eternum, sunt, id est putant quod sepulera eorum 
qua construunt quasi domos zeternas ad memoriam, 
semper sint domus sibi quamvis in inferno magis 
maneant. 


VEns. 11. — « Tabernacula eorum in progenie 
« et progenie ; vocaverunt nomina sua in terris 
« Suis. » 


Tabernacula etiam eorum, [Aug., Gl. int., Aug.] 
in quibus ad tempus sunt, id est domos quas hare- 
ticis relinquunt, putant esse duraturas im progenie 
filiorum e£ progenie nepotum. Et deinceps, et voca- 
verunt nomina sua, id est hoc qu:runt, ut invocen- 
tur nomina eorum a domibus illorum : quod ta- 
men, non est magnum, quia hzc invocatio tantum 
fuit, in terris suis, id est in provinciis suis, non 
apud exteros fama eorum pervenit. Velita secun- 
dum aliam litteram, scilicet, invocabant nomen co- 
rum in terris ipsorum. Hzc faciunt hzredes, qui ad 
sepulera mortuorum inebriant se in memoriam eo- 
rum, sed nec gutta pervenit ad linguam in inferno 
ardentis. Ventri itaque suo serviunt, nons spiritibus 
defunctorum : ad spiritus enim. defunctorum nihil 
pervenit, nisi quod fecerunt dum viverent. Et tam 
in hoc quam in ceteris, 


Vgns. 12. — « Homo cum in honore esset, non 
« intellexit; comparatus est jumentis insipientibus, 
« et similis factus est illis. » 

Homo non intellexit, VAug., Alcuin. ,Aug.,Alcuin., 
GI. int.] id est non intelligibiliter egit, dum sepulera 
quasi aeterna exstruit, et nomina sua facit invocari, 
cum potius zeterna deberet quaerere, cum tamen in 
honore esset, id est ad imaginem Dei factus,non qui- 
dem viribus, sed rationis intellectu. Velita : quasi 
| dicat : [ta studet homo vanis, et inde non est accu- 
sandus Deus, sed homo, quia, homo cum esset in 
honore, id est ad imaginem Dei factus, non in- 
tellezit suam dignitatem, scilicet quod intellectu 
praeest homo jumentis, non viribus. Quasi dieat : 
, Non intelligibiliter egit, sed comparatus est amissa 
, ratione jumentis insipientibus, 1d est non in alia re, 
| sed in insipientia. Et merito e£, id est quia similis 
factus est illis vitio suo, non natura; illis, id est 
| jumentis. 

Vzns. 13. — « Hac via illorum scandalum ipsis ; 
| * el postea in ore suo complacebunt. » 

Hec via. [Cassiod., Aug.] Hic jam omnia dieta 
in unum colligit. Hzc via, quasi dicat : Ita. agunt 
ili. Et hac via, id est vita, qu:e dicitur via, quia 
ducit ad mortem. Via dico, illorum, non Dei, est 
scandalum, id est stimulus et dolor, non securitas, 
quia de suis actibus torquentur ipsis, id est malis. 
Non ita sit tibi, ut tales putes esset beatos. Vita 
malorum scandalum est. Unde Habacuc : Pro 
iniquitate vidi tentoria ZEthiopie; turbabuntur pel- 
les terre Madian. (Habac. 1), (87). Ethiopes ni- 
gri diemones sunt, animos seductorum nigredine 
peccatorum et vitiorum caligine offuscantes. Unde : 


(87) Hier. in commentariis Habaeuc, ur, lib. i. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS — PSAL. XLVIII. 


£10 


A Dedisti eum escam populis ZEthiopum (Psal. τ χα). 
Horum tentoria et tabernacula sunt mali, qui de di- 
vitiis vel honoribus laborant, sicut boni :terna 
quirentes sunt templum Spiritus sancti (I Gor. n1). 
Idem etiam sunt pelles terre, quia terram amant, 
non colum; non dant terrena pro ceternis, sicut 
Job ait : Pellem propelle, et omnia qua& habet homo, 
dabit pro anima sua (Job m). Pellem propelle, et 
omnia qua habet homo, scilicet terrenitatis et mor- 
talitatis pellem. deforrnem pro pelle gloriosa. Vidi 
ergo quod turbabuntur tentoria JEthiopim, scilicet 
pelles terre, et hoc pro iniquitate sua. Per quid 
turbabuntur? [Hier., Aleuin.. Aug.] Madian, id est 
ex judicio cujus metu et nunc et in futuro cruciabun- 
tur. Et postea in ore suo complacebunt aliis, id est 
alios secum perdunt; vel in ore suo, ubi simulatio 
est, complacebunt, quia sua mala palliant. Et ideo 
ilis placent, non in corde, sed in ore. Vel, bene- 
dicent, alia littera quasi dicat: Cum tales sunt ut 
non querant nisi bona temporalia, fiunt. etiam hy- 
pocrit:e, et labiis benedicent Deum, non corde, Au- 
dientes enim de zeterna vita, de contemptu mundi 
non curant, sed ne erubescant vel corripiantur, ore 
benedieunt Deum, et pejores sunt apertis malis, et 
fiunt posteriora prioribus deteriora. Vel benedicunt 
Deum, implendo desideria. Hie est nos peccantium. 
Cum enim vota implent, Deo gratias agunt, sed in 
ore suo hoc faciunt, juxta illud : Populus hic, la- 
biis me honorat, cor autem eorum longe est a me 
(Matth. xv). 


Pans. nr. Διάψαλμα. VEns. 14. — « Sicut ovesin 
« inferno positi sunt ; mors depascet eos. » 

Sicut oves. [Cassiod., Aug., Gl. int., Aug., Al- 
cuin., Cassiod., Aleuin.| Tertia pars, ubi dicit quae 
justis et impiis reddenda sint. Quasi dicat : Illi ita 
se jactant, sed positi sunt ili, qui sola prwsentia 
attendunt, jam in inferno mente, ut justi mente in 
colo faciunt. Ipsi dico exislenles, sicut oves, sci- 
licet iznavi, e£ mors, id est diabolus, pastor est eis ; 
alia littera, ut Christus vita, ita diabolus est mors, 
qui pastor est illis, ut ovibus quas trahit ad pascua 
morlis. Vel ita se jactant, sed mihi jam constat 
quod positi sunt, id est quod ponentur, post hane 
vitam, in inferno sicut oves : oves enim amissa lana 
manent, sie in istis, sine consumplione substantii, 


B 


p bona invenit quod cruciet. Et mors depascet eos, 
Hoc dicitur a simili jumentorum, quie non radicitus 
vellunt herbas, sed summitates carpunt, unde ite- 
rum herbz nascuntur ad pastum, sic et illi morte 
depasti reviviseunt, quia non deficiunt. Vel depa- 
sce eos, id est de pascua ad pascuam, id est de 
poena ad poenam ducet. 

VEns. 19. — « Et dominabuntur eorum justi in 
« matutino ; et auxilium eorum veterascet in inferno 
« à gloria eorum. » 

Et justi dominabuntur eorum. [Cassiod., Hier., 


Aug., Cassiod., Aug., Cassiod.| id est praeemine- 


A11 
bunt eis et judicabunt eos in matutino, id est in re- 
surrectione, quando omnia erunt aperta, quia modo 
est nox, dum non apparent merita justorum, et 
quasi felieitas nominatur impiorum ; e£ auzcilium 
eorum, quod hie habebant in gloria smculi, quod 
erat a gloria eorum, id est ἃ virtute sua, pecunia, 
amicis, veterascent a simili panni, in inferno. Vel, 
auxilium eorum veterascet in inferno : et hoc, a 
gloria eorum, id est juxta quantitatem glorie eo- 
rum; quia quantam aliquis malus visus est habere 
gloriam inter homines, tantum in inferno corruptio- 
nem patietur. Vel ita distingue, secundum aliam 
litteram , auxilium eorum veterascet in inferno, 
hie distingue : a gloria eorum, vel sua expulsi 
sunt, hae est alia littera, Ipsa ita, sed ego non. Et 
hoc est. 


Vgns. 16. — « Verumtamen Deus redimet ani- 
« mam meam de manu inferi, cum acceperit me. » 

Verumtamen Deus redimet animam meam. [Cas- 
siod.] Ut terror pradietorum prosternit malos, ita 
spes redemptionis relevat bonos. Redimet dico, de 
manu inferi, id est potestate diaboli, qui ante adven- 
tum Christi animas tenebat, cum acceperit. me, id 
est carnem ex me. 

Pans. VI. Διάψαλμα. VERS. 17. — « Ne timueris 
« cum dives factus "B €P£» fuerit homo; et cum 
« multiplieata fuerit gloria domus ejus. » 

Ne timueris. [Cassiod., Aug., Cassiod.] Quarta 
pars, ubi est admonitio ne timeantur potentes in 
saeculo, qui omnia cum luce relinquunt. Cur 


enim hzc peccatoribus sunt permissa, communis (] 


quarela est. Quasi dicat : Quia sic peribunt mali, 
et Deus redimet suos. Ergo ne timueris esse bonus, 
cum dives factus fuerit homo,in quo videris frustra 
tibi laborasse, qui justus es, et tamen pauper. Non 
est magnum quod dives est ; hoc enim abjecti ha- 
bent : Postea subjungit quod majus est, dicens : Εἰ 
cum multiplicata fuerit gloria quz est in honoribus 
seculi. Gloria dico, non tantum ejus, sed et do- 
mus ejus, quia non solus ipse, sed etiam omnes 
qui ad eum pertinent, honorantur; et hoc etiam 
dicit pro nihilo esse ducendum. Ideo ne timueris, 


VEns. 18. — « Quoniam cum interierit, non su- 
« met omnia ; neque descendet cum eo gloria ejus. » 
Quoniam cum interierit,non sumet omnia, [Aug., 


PETRI LOMBARDI 


A sphemat in adversis; despecta vero confessio est, 


412 


quam prosperitas facit; sed illa est magni meriti, 
quam non tollit vis doloris. Nec sufficit ei propria 
iniquitas, imo etiam 

VEns.20.— « Introibit usque in progenies patrum 
« suorum ; usque in aeternum non videbit lumen. » 

Introibit usque in progenies patrum suorum, 
(Aug.,Hier.) id est imitabitur antiquos patres iniquos, 
et ideo non videbit lumen. Qui enim patres pessi- 
mos imitantur, eorum societate damnandi sunt. Non 
videbit dieot usque in eternum, quia etiam hic in te- 
nebris interioribus est, et postea exteriores patie- 
tur (Matth., xxi). Sed quare hoc? quia, 

Vrns. 21. — Homo cum in honore esset, non in- 
« tellixit; comparatus est jumentis insipientibus, 
« et similis factus est illis. » 

. Homo cum in honore esset non intellezit. (Aug., 
Cassiod.) Quasi dicat: Non est inde accusandus 
Deus, sed homo. Et ideo comparatus est jumentis 
insipientibus, et similis factus est illis. terat hic 
deformitatem hominis, ut malus a malo quiescat. 


COLLATIO IN PSALMUM XLVIII : « AUDITE, » elc. 


Vrns. 1. — Omnes qui habitatis orbem. Hier., ha^ 
bitalores occidentis; Pratensis et Pellicanus, pro 
orbe, vertunt £empus et avum ; Sanctes, et ceteri, 
orbem, cum LXX. Ceterum. cum simus temporarit 


et mortales, et dictio 5m nELED significet. tempus 
in hoe seculo, in quo oecidimus, non leditur sen- 
tentia. Et rabbi Emmanuel dicit mundum generabi- 
lem et corruptibllem, idque Hier. apposite innuit 
per occidentem. 

Vgns. 7 et 8, — Frater non redimit ,redimet ho- 
mo ; non dabit Deo placationem suam et pretium 
redemptionis anima sut. Ut repetatur negatio mox 
praecedens, et secunda clausula, redimet homo? 
legatur admirative vel interrogative secundum Aug. 
Nostra editio ferme ad verbum respondet He- 


brao v"N nz! n2 N? ΠΝ ACH LO PHADOH IIPHDOH 
IscH. Hier. aliter vertit, fradem redimems, mom re- 
dimet vir, nec dabit Deo propitiationem pro eo. Et 
pretium redemptionis anim: eorum, ubi commutat 
Ordine prepostlero negaüonem priorem, qua in 
Hebrwo retrahitur ad. priorem particulam. Consi- 
militer  Munsterus, diversam tamen habens trans- 
lationem, at frater redimendo, redimere non po- 
test quemcunque, nec dare potest Deo redemptionem 
ejus; pretiosa est enim. redemptio anima eorum; 
Pratensis,fra£er non redimens redimetvirum; et non 
dabit Deo redemptionem ejus,et erit pretiosa redem- 
ptio anime eorum ; Pellicanus, frater non redimen- 
do, redimet virum, etc. ; Nebiensis, fratrem nequa- 


Cassiod.| hic possessa ; neque descendet gloria ejus ) quam redemptione redimet vir.Hic etiam refert quo- 


ad inferos cum eo, quia in abyssum cadet, ideo 
ait, descendet. Et ideo descendet. 


Vrns. 19. — « Quia anima ejus in vita ipsius be- 
« nedicetur; confitebitur tibi, cum benefeceris ei. » 

Quia anima ejus [Cassiod., Aug., Cass., Aug,] 
sensualis, non ratio benedicetur, id est exaltabitur ; 
in vita ipsius, quia quandiu vixit, sibi benefe- 
cit : in morte torquebitur anima. Vel, benedicetur, 
non ulique de bono aetu, sed de deliciis. Benedice- 
tur, enim favore luxuriantium, qui inter epulas pa- 
storibus bene optant. Ideo etiam descendet, quia 
confitebitur libi, id est laudabit te, o Deus, cuin be- 
nefeceris ei, id est solummodo in prosperis : bla- 


rumdam Hebrcorum opinionem,qui sentiunt ΠΝ AH, 
id est fratem, pro *nN EHAD, id est unus positum, 
ut sit sensus : Unus nonredimit, redimat quisque, vel 
redimanl.singuli ; Sanetes,fratrem mon redimendo, 
redimet quispiam, etc. Interpretes pro Cajetano, fra- 
irem mon redimendo, redimet vir, ete. Translatio ad 
Campensem, zemo fratrem suum ulla ratione potest 
redimere, nec pro eo rationem Deo dare. In tot ver- 
sionum ambagibus, non est quod quis discruliet, 
cum ecclesiaslica lectio satis sit clara, et veritati 
Hebraice proxime respondens. 

VrEns. 8. — Et laborabit in eternum. Hier et Hze- 
braismo h:wrentes, oppositum sensum reddere vi- 
dentur : sed quiescet seu desinet in eternum cum 
labor et quies pugnent, quem locum impetiverunt 
hosüliter Fab. et Cz»cus. Secundum Aug. intelli- 
gitur de eo, qui dum viveret, confidebat in virtute 


413 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. —PSAL. XLIX. 


ἀπε 


sua, et in multitudine divitiarum gloriabatur. Αἱ A de verbo, sed sensum de sensu exprimere. Itaque 


ubi reddenda fuerit ratio coram tribunali judicis 
post finitam vitam, nil invenit quo redimeret ani- 
marm suam, etideo laborabit in zeternum, vitaque 
ejus voluptaria, quam in deliciis duxerat, finem in- 
venit, et jam damnaturi adjudicatus ; cessabit a 
gaudiis illis, quibus inebriatus fuit, nec miseriam 
deinceps vitare poterit, aut peenitenti::. locum inve- 
nire. Àc proponit exemplum speetabile divilis epu- 
lationis, et ulcerosi Lazari, qui vicem in morte 
mutarunt. Hic laboraverat in finem, et vivet in 
selernum : ille vixerat in finem, laborabit in zeter- 
num. Ex quibus perspicis quemadmodum accipien- 
dum sit labore, et desinere in seternum. 

Vgns. 10. — Sepulcra eorum domus illorum in 
eternum. Hieronymus, interiora sua, domos suas 
in seculo, ut referantur ad verbum quod przeces- 
sit, relinquent : Pellicanus, Pratensis, Sanctes, 
pro Cajetano interpretes, intimum. illorum, domus 
eorum in seculum ; Munsterus, et tamen cogitatio 
eorum est, quod domus sue maneantin eternum. 
Particula Hebraica 2p QuEREB, cum significat 


medium et omne intimum, facile potest accommo- 
dari ad sepulerum, ad cogitationem aut quodlibet, 
quod quadraret proposito. Nobiseum sunt Chal- 
d:us et Nebiensis. Quomodo autem debeat intelligi 
sensus, habes in enarratione versiculi. 

Vans. 12. — Homo, cum in honore esset, non in- 
tellexit. In fine psalmi repetitur idem versus, ubi 


legerunt yo Nb Lo rABIN, id est non intelliget, seu 


non intellexit, ut sit futurum loco praeteriti, aut prze- 
sentüis juxta versionem Munsleri. In. przsenti loco 


legitur v5» ΝῸ ro rani, id est non commorabitur 
8 


seu pernoctabit. Iabin et ialin non longe distant, 
eoque valde probabile est, interpretes utrobique 
legisse iabin, quanquam eo pacto possit conciliari 
intellisentia, quasi dicas : Homo conditus est in 
honore, dotatus ratione, at, proh dolor ! in illa 
non est commoratus, quia cito praevaricatus est, 
feminz, non rationis consilio voluntatem suam cre- 
dens ac permittens. 

Similis factus est illis. Pratensis et. Munsterus 
vertunt qu£, scilicet jumenta, exterminata sunt vel 
interierunt. Hieronymus dicit nobiscum, e£ exequa- 
tus est ; Sanctes οἱ ali, similes sumt, vel bestie 
excquata sunt videlicet hominibus, in eumdem sen- 
sum habet. Nebiensis, assimilatus est jumentis mu- 
Lis. ὩΣ NIDMU descendit a radice ΠΤ ΘΆΜΔΗ, quie 
est anceps ad exterminare et assimilare : unde va- 
rietas profecta est. 


VEns. 13. — "x D523 DmonN? VEAHAREHEM 
BEPHIHEM IIRTZU, id est postea vel posteri eorum, in 
ore suo, aut eorum, vel secundum ipsa, complaee- 
bunt vel current. Propter multiplicitatem significan- 
ti: particularum et aceeptionis earum, hic vertit hoc 
modo, ille diverso, alius alio. Nusquam sensus de- 
viat ἃ veritate sanae intelligente, dum non dam- 
netur lectio recepta in usu Ecclesi, quae aliis me- 
ritó praeferri debet, ne fluctuemus per abrupta. Et 
manifestum est ἽΝ rmTzUu esse futurum. verbi ny? 
naATZAU, id est voluit, complacuit. (Quia si esset a 
themate y^^, id est cucurrit, legeretur ἽΝ 1AnU- 
TZU, eliamsi prius vocabulum nonnunquam pro 
ambulare sumatur. 

Vrns. 14. — Ef dominabuntur eorum justi. Hie- 
ron. ad Suniam et Fretellam, hie docet, sicut et 
in plerisque aliis locis, interpretis esse non verbum 


scribit : « Pro justis, οἵ εὐθεῖς, id est rectos in Greco 
vos legisse dicitis, sed hoc propter euphoniam, ita 
in Latinum versum est. Alioqui et in eo loco, ubi 
scriptum legimus, ecce scriptum est in lib. εὐθέων, 
justorum intelligimus librum, et non debemus sic 
verbum de verbo exprimere, ut dum syllabas se- 
quimur, perdamus intelligentiam. » φρο ille. 


Vgns. 15. — Et auxilium eorum veterascet in in- 
ferno. Hieronymus, ef figura eorum conteretur in 
inferno ; Pratensis, e£ fortitudinem eorum consu- 
met fovea ; Pellicanus, et robur eorum ad consump- 
tionem. Deinde infernum refert ad id quod sequitur. 
Sanctes, figura eorum, ut veterescat, egredietur ad 
foveam ; Munsterus, forma eorum erit in defectio- 
nem in sepulcro, in quod migrat quisque, etc.; in- 
terpretes pro Cajetano, figura eorum ad consumen- 
dum foveam ; Translator ad Campensem, fhesaurus 


B istorum veterascet. Hebraice sic habetur 5»Nw n!535 
ἘΣ Ὶ VETZURAM LEBALLOTH SCHEOL. Prima particula 
est valde anceps ad auzilium, robur, figuram et ple- 
raque alia. Secunda particula est infinitivi modi, 
qui: debet exponi per gerundivum. Tertia significat 
foveam, sepulcrum, infernum. Et quia Hebr. de- 
stituuntur casuum variatione, unus refert ad przce- 
dentia, alius ad sequentia : ae ne oratio sit manca, 
hie subaudit quod magis sibi videtur accommodum ; 
accipiendo verbum passive aut active ; alius aliud 
quid commentatur. Nostra lectio et Hier. versio, 
propinquius aecedunt ad veritatem Hebraicam , 
Juxta diversam significantiam primas vocule. Alii 
confundunt lectorem, etsi ad eumdem scopum for- 
lasse tendant. 


A gloria eorum. Grecus addit ἐξώθησαν, id est 


expulsi sunt, idque legitur in Psalmodia Romana. 
Non tamen habetur in Hebr. nec in editione Vul- 


gala. Hebr. *5 53» wizzEnUL Lo. Quod si ad ver- 
bum reddas, id est ab habitaculo sibi; Hier., post 
habitaculum suum ; Pratensis, pro habitaculo suo : 
Sanctes, ab habitaculo quod erat sibi; Munsterus, 
de habitaculo suo ; Pellicanus infernus habitaculum 
eorum. Latina Psalmodia satis respondet Hebr., nisi 
quod pro habitaculo, ponit gloriam. Sed si accipias 
habitaeulum pro corpore, in eujus solius cura de- 
morantur ac gloriantur seculi homines, recte, loco 
habitaculi, dixerunt gloriam, *quz in inferno vete- 
rascet, ut eo sit major ignominia et despectio, quo 
amplior eorum s:ecularis fuerit gloria. 

Vgns. 19. — Confitebitur tibi cum benefeceris ei. 
Hier. ex Hebr., laudabunt te cum benefeceris tibi. 
Ad eumdem modum ceteri, ut sensus sit, impios 
laudare eos qui ad sui imitationem animi su: be- 
nefaeiunt, id est voluptatibus vit» vacant. Cate- 
rum littera caph finalis, paulo distat a vau, ob id- 
que potuerunt exemplaria variare v vel *5 rac. vel 
LO, id est fibi vel ei. Quantum vero spectat ad qua- 
dam plurative dieta ex Hebr. qua unice efferimus 
exigui est momenti, cum sensus constet. 


4 OS Vins. 21. — Similis factus est illis. De 
hoe supra dietum est vers. 12. Sed monet, quod in 
ilo Hieronymus vertit exequalus ; hie silebitur. 
Ergo hic defleetit *252 ΝΙΝ a radice 2*3 pow, id 
est silere. Secus tamen efferendum esset ad ratio- 
nem grammatices, nisi dicas quod 725 nAMAir etiam 
silere designet, id quod testatur Sanctes in suo 
Thesauro. 


PSALMUS XLIX. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS ASAPH. » 
Deus deorwin. [Cassiod.] Titulus : Psalmus Asaph. 


Sicut supra diximus, Asapl. cum aliis multis prafe- 


ctus fuit eantoribus in tabernaculo Domini, de quo 
in titulis psalmorum plerumque ^it. mentio, tum 
pro offieii reverentia, tum pro nominis interpreta- 


ἀπὸ 


PETRI LOMBARDI 


416 


tione. Asaph enim Hebraice, Latine congregatio, A Spiritus sanctus apostolis, ut essent testes in Jeru- 


Grece synagoga interpretatur, quz& secundum par- 
tem fidelem hic loquitur que Christum exspectavit, 
per quam magis confutantur increduli Judaei, cujus 
voce propter certius testimonium utitur hic Pro- 
pheta agens de mutatione legalium sacrificiorum, 
in sacrificium laudis, sicut supra egit de mutatione 
eorumdem in sacrificium corporis et sanguinis 
Dominici ; agit etiam de utroque adventu Christi ; 
per primum blandiens, per secundum terrens. Et 
est sensus tituli : Psalmus iste attribuitur Asaph, id 
est synagoge fideli, in eujus persona loquitur hic 
Propheta. Intentione monet, ne quis ad jam termi- 
nata sacrificia redeat. Modus. Tripartitus est psal- 
mus. Asaph vocem Dei inducturus, in secunda 


parte de mutatione sacrificiorum, prius, id est in B 


prima parte, agit de utroque adventu ejus, per pri- 
mum invitans, per secundum terrens. Secundo vox 
Christi inducitur, monentis ut relictis sacrificiis pe- 
cudum fiat sacrificium laudis, ibi, audi, populus 
meus. Tertio, dicit a quibus sacrificium velit, ubi 
peccatori sus nequitie imputantur, ibi, peccatori 
autem, etc. Ne quis autem mediocriter de incarna- 
lione zstimet, potentia incarnati praedicetur, ut 
incredulitas omnis tollatur, cum ait : 


Vgns. 1. — « Deus deorum Dominus locutus est, 
« et vocavit terram. » 


Deus, [Aug.] scilicet Verbum caro factum, qui 
est factor deorum, id est qui homines deificat, de- 
dit enim potestatem filios Dei fieri his qui credunt 
in nomine ejus (Joan. 1) ; qui est etiam Dominus do- C 
minantium, locutus est per se, etiam per pracones 
qui olim multifaria in prophetis loquebatur. Nota 
quia tribus modis Deus dicilur substantialiter vel 
naturaliter, ut Deus, Trinitas, scilicet Pater, Filius 
Spiritus sanctus adoptative, sicut dicuntur sancti, 
qui per gratiam adoptionis dii sunt nuncupative, 
ut idola et daemones : Ef vocavit. Antequam dicat, 
quid locutus sit, dicit quid loquendo fecit, quasi 
dieat : Dico : Locutus est. Et loquendo hoc fecit, 
vocavit terram, non unam tantum, sed eam omnem 
qua est, 


VEgns. 2. — « A solis ortu usque ad occasum ; ex 
« Sion species decoris ejus. » 

A solis ortu usque ad occasum, [Gl. int., Aug.] 
missis testibus usque ad ultimum terre. Non ergo 
solam Afrieam vocavit, ut ait Donatus, non illam 
separavit, quia nullas reliquit partes, quas sua vo- 
calione non vocavit; tantam vocavit, quantam fa- 
bricavit. Unde autem ccepit ? ex Sion, id est a Jeru- 
salem, quia inde ccpit annuntiari species decoris 
€jus, id est speciosus decor ejus, quia speciosus 
fuit prz» filiis hominum. Quasi dicat : Qui omnes 
gentes vocavit, a Jerusalem inccpit, quia inde 
exeuntes apostoli speciem decoris Christi toto orbe 
nuntiaverunt. Unde Isaias : De Sion exibit lex et ver- 
bum Domini de Jerusalem (Isa. n). Ex Sion namque 
Evangeli decus ccpit. Inde speciosus forma pre 
filis hominum copit annuntiari, quia ibi datus est 


salem et in tota terra. Dica locutus est Deus; et 
vocavit, qui etsi tunc occultus foret, pro similitu- 
dine carnis peccati; et est adhuc ad dexteram Pa- 
tris sedens, tamen 


VERs. 3. — « Deus manifeste veniet ; Deus no- 
« ster, et non silebit. » 

Manifeste veniet ad judicium, [Aug.] quia Deus 
est. Deus es Deus, inquam, non quilibet, sed no- 
ster, qui verus est Deus ; e£ nom silebit in judicio, ut 
modo cum et flagella sunt admonitio, modo enim 
exspectat ad pcenitentiam. 1 


VEns. 4. — « Ignis in conspectu ejus exardescet, 
« et in cireuitu ejus tempestas valida. » 


Ignis in conspectu. [Cassiod., Aug., Alcuin., 
Aug., Cassiod.] Hic ostendit qualiter veniet ad ju- 
dieium ignis materialis, vel male conscientis» ; 
exardescet, timeat ergo palea se arsuram, id est 
torquebit impios. Exardescet, dico, im conspectu 
ejus, id est, cum conspicient judicantem. Vel, secun- 
dum aliam litteram, ignis ante eum prcibit. Ignis 
iste materialis erit, quo comburetur facies mundi hu- 
jus, et mali comburentur ; boni vero purgabuntur.Pce- 
naergo terreat, quos premia noninvitant. Et in cir- 
cuitu ejus tempestas valida, tempestas hzc, judica- 
tio Dei est, que non ventis fiet, sed potentia Dei, 
per quam fiet ut ejus sententia area ventiletur, et 
grana a paleis secernantur. Quz judicatio tempe- 
stas dicitur, quia improvisa veniet, et festinanter 
rapiet quos ignis exuret. [Aug., Cassiod., Aug., 
Gl. int.] Et hac erit i» circuitu ejus, id est in san- 
ctis, et in angelis, qui dicuntur esse circuitus ejus, 
quia cum ipso justi sedentes judicabunt, et angeli 
messores bonos a malis separarunt (Matth. xui). Et 
est, tempestas, id est judicatio et sententia zquita- 
lis, qui dicitur tempestas. A simili, quia improvisa 
veniet, et subito rapiet, valida, quia separabit bo- 
nos, et a malis erit; in circuitu ejus, id est in san- 
clis et in angelis. Ejus enim in circuitu sunt an- 
geli separatores et sancti. Veniens autem ad judi- 
cium. Ξ 

VERs. 5. — « Advocavit coelum desursum, et 
x terram, discernere populum suum. » 

Advocavit, [Hier., Aug., Hier., Gl. int., Cassiod., 
Aug., Cassiod.] id est advocavit celum, id est om- 
nes perfectos secum judicaturos desursum sessuros, 
scilicet super duodecim sedes, ut judicent duode- 
cim tribus Israel; e£ terram advocabit, id est omnes 
judicantes. Ad quid? Discernere populum suum, ut 
ccelum cum illo discernat, populum suum, ante 
suo. Ccelum enim cum illo terram discernit. In ju- 
dieio enim alii tantum judicabunt, quos hic dicit 
coelum ; alii judieabuntur, quos hic dicit terram. 
Sed de his aliis salvabuntur, quos hic dicit popu- 
lum suum : de damnandis tacet. Velita ut per cce- 
lum omnes justos salvandos accipiamus. Per ter- 
ram, omnes peceatores damnandos; et legitur, 
desursum 510 : Dominus veniens desursum, id esta 
Patre, advocavit,id est advocabit, celum, id est 


ATI 


omnes justos ef ferram, id est peccatores. Ad 
quid ? dicernere populum suum, id est ut dividat 
malosa bonis. Nota quod primo omnes mistos 
communiter vocavit. À solis ortu usque ad occa- 
sum. Tunc autem vocabit ut discernat. Simul enim 
zizania cum tritico crescunt, nec sinit ea eradicari 
paterfamilias (Matth. xir). Petrus quoque missis 
in mare retibus pisces magnos et parvos conclusit, 
et usque ad littus traxit, dum pene frangeretur rete 
(Luc. v). Et in Evangelio : Paterfamilias misit ser- 
vos ad exitus viarum vocare ad nuptias quoscunque 
reperirent ( Mat£h. xxi). 


VEns. 6. — « Congregate illi sanetos ejus, qui 
« ordinant testamentum ejus super sacrificia. » 

Congregate. [Aug., Hier., Aug., Alcuin., Cassiod.] 
Videns Propheta futura quasi presentia, hortatur 
angelos congregantes et applaudit. Quasi dicat : 
Et quia ita erit, ergo, o angeli messores, congre- 
gate illi sanctos ejus, qui ordinant testamentum 
ejus, id est novum, super sacrificia, id est super 
vetus testamentum. Vel qui ordinant testamentum 
ejus, id est qui cogitant de promissis ejus. Super 
sacrificia, id est superilla qu: operantur,quze sunt sa- 
crificia Deo. Quasi dicat : Qui dicunt : Yon sunt con- 
digna passiones hujus temporis ad futuram glo- 
riam (Rom. vu. Vel qui ordinant testamentum 
ejus super sacrificia, id est qui dieunt post. laborem 
sequi denarium. Vel qui ordinant testamentum ejus 
super sacrifieia, id est qui pluris pretii habent 
opera charitatis quam sacrifieia pecudum. 

VERS. 7. — « Et annuntiabunt coli justitiam 

« ejus, quoniam Deus judex est. 

Et annuntiabunt. (Gl. int., Aug.] Quasi dicat 
Veniet manifestus et judicabit : et hanc justitiam 
ejus annuntiabunt cali, id est apostoli, toti mundo. 
Hoc jam impletum cernimus. Jam enim cceli annun- 
tiaverunt nobis hane justitiam Dei, quod quidam 
erunt ad dexteram, quidam ad sinistram. Nullum 
granum erit tunc cum palea, et si nunc permista, 
quoniam Deus qui non fallitur, judex est, id est dis- 
cernens. 


PARs. rt. VERS. 8. — « Audi, populus meus, etlo- 
« quar Israel, et testificabor tibi : Deus, Deus tuus 
« ego sum. » 

Audi, populus meus. [Cassiod., Hier., Aug., Hier., 
G1. int.] Secunda pars ubi et vox Christi monentis 
ut, relictis sacrificiis, pecudum, fiat sacrificium lau- 
dis : hic dedit quid Deus deorum locutus est. Quasi 
dicat : Deus locutus est. Que locutus est ? hae, sci- 
licet audi aure, scilicet. cordis, tu qui es populus 
meus. Ostendit in eodem verbo, qui et quare debeat 
audire. Quasi dicat : Si populus meus es, audi. Et 
si audis loquar tibi. Aliter, scilicet si non audis et 
si loquar, non tibi loquar. Repetit subalio verbo, 
dicens : Audi, Israel, id est sicut Israel, id est vir 
videns Deum. Quasi dicat : Si es Israel, id est si me 
vides, audire me non negligis ; e£ festificabor tibi, 
id est per seripturas, et per miracula ostendam tibi, 
[Cassiod., Hier., Aug., Gl. int., Aug.] hoc scilicet 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLIX. 


418 


À quod ego sum Deus ille generalis, qui est. omnium 
Deus per potentiam, et sum Deus fuus proprie, et 
familiarius, quia te habeo servum ; et quia in pro- 
phetis tibi promissus sum. Ideo dicit sum, quia esse 
proprium est Deitatis. Unde : Ego sum qui sum, et 
qui est misit me ad vos (Exod, nr). Et nota quod 
prius dicit simpliciter, sum. Deus. Et postea dicit, 
sum Deus tuus. Quasi dicat : Et si non sum Deus 
tuus, tamen sum Deus : bono meo sum Deus ; malo 
tuo non sum Deus tuus. Et ego ipse 


VsnE. 9. — « Non in sacrificiis tuis arguam te ; 
« holocausta autem tua in conspectu meo sunt 
« semper. » 
In sacrificiis tuis, [Aug., Aug., Alcuin., Aug.] non 
exhibitis, non arguam te, quia non quero animalia 
B in sacrifieium : hxc nolo, sed holocausta tua, id 
est qui sunt tui juris semper, non ad tempus, sunt 
in conspectu meo, id est mihi placent, illa volo. 
Holocausta dieit, animam igne charitatis inflamma- 
tam totam. Unde alibi: Sacrificium Deo spiritus 
contribulatus (Psal. t). In quo psalmo dicit ani- 
malia nolle in sacrificium vel holocaustum. Si anima 
inflammatur et membra in suum usum rapit, ne ser- 
viant cupiditati. Inde in Levitico precipitur, ut adi- 
pem cum renunculis offerant (Levit. 11] ; quibus in- 
terna charitas signatur. Sed ne putes hzc holocau- 
sta esse de animalibus, subdit : 


VEns. 10. — « Non accipiam de domo tua vitulos ; 
« neque de geegibus tuis hircos. » 

Non accipiam de domo tua vitulos. Quasi dicat : 

C Non arguam si non feceris ; et si feceris non acci- 
piam vitulos in sacrificium. Vitulos dico qui sunt 
de domo fua, [Alcuin., Aug.] quasi significatos vitu- 
los et spirituales acciperem, non illos, de domo 
tua. Unde propheta : Reddemus Deo vitulos labio- 
rum nostrorum (056. 1v). Hoc dicendo prenuntiat 
novum testamentum, ubi omnia significativa saeri- 
ficia cessant, neque de gregibus tuis hircos. deo a te 
non accipiam. 

VERs. 11. « Quoniam mes sunt omnes fere 

« silvarum, jumenta in montibus et boves. » 

Quoniam mec sunt. [Aug.| Quasi dicat : Quia non 
sunt tua, sed mea, cur ergo qu:eram ἃ te quod meum 
est qui creavi? Et hoc est quoniam mec sunt 
omnes fera silvarum, id est mea sunt, qu:e non pos- 

D sides, scilicet indomita. Et etiam jumenta, 4 Ὁ ὦ 
quie pascis m montibus et boves. Quasi. dicat : Mea 
sunt etiam domita quz tu nutris et possides. Vel 
secundum aliam litteram, equi silvestres et boves, 
ctiam volatilia sunt mea, quia, 

Vrns. 12. — « Cognovi omnia volatilia coli, et 
« pulehritudo agri mecum est. » 

Cognovi, [Aug., Gl. int.] ab zeterno. quod. nullus 
homo fecit omnia volatilia caeli que et quot sunt 
Quasi dicat : Et volatilia mea sunt... Et pulchritudo 
agri, id est ubertas omnium in terra gignentium, 
mecum est, id est mihi Vel mecum est, 
quia ego ubique sum. Unde in propheta : Calum et 
lerram eqo impleo (Jer. xxm). Vel, mecum est, quia 


servit. 


419 


apud me nihil praterit, nihil futurum est, cum illo 
sunt omnia futura, et ei non detrahuntur jam prae- 
terita ; cum illo sunt omnia cognitione quadam inef- 
fabili sapienti: Dei. Et ideo 

VEns. 12. — « Si esuriero, non dicam tibi ; meus 
* est enim orbis terra, et plenitudo ejus. » 

Si esuriero. [Aug., Hier.] Quod nunquam fit ; sed 
dicilur ad convincendum parvulum sensu. Non di- 
cam tibi, ut pascas me. Quasi dicat : Si hec datis, 
forsitan esurire putatis, quod est insania, meus est 
enim orbis terre, ergo ne quaras quod mihi des, 
qui sine labore habeo quod volo, e£ plenitudo ejus, 
id est omnes creaturz, sed 


VEns. 14. — « Nunquid mandueabo carnes tau- 
« rorum ? aut sanguinem hircorum potabo ? » 

Nunquid manducabo carnes taurorum, aut. san- 
guinem hircorum potabo ? [Aug., Cassiod., Aug.] 
Quasi dicat : Non in sacrificiis, sed in pauperibus 
hec volo. Mystice his similitudinibus figurat Eecle- 
siam. Fer: sunt gentes, jumenta in montibus sunt 
simplices in culmine fidei, boves sunt apostoli et 
prophelz, volatilia sunt supernz angelorum virtutes, 
pulehritudo gentes converse, quie sunt deeus ter, 
id est Ecclesie. Esurit Dominus salutem omnium 
hominum, et de omnibus satiatur. Carnes vero tau- 
rorum non vult in sacrificiis, sed in pauperibus. 

VEns. 15. — « Immola Deo sacrificium laudis, et 
« redde Altissimo vota tua. » 

Immola Deo. [Cassiod.] Reprobato veteri ritu, de 
se quasi de alio loquens, quid sibi faciamus, indicat. 
Quasi dicat : Hzc nolo, sed ?mmola Deo, non dicit 
mihi, sed de se, ut dealio loquitur post cum ait: 
Peccatori autem dixit Deus, non dixit, ego ; sa- 
crificium laudis quod in te ipse est, scilicet ut gra- 
tias de omnibus. Ecce quid exigit, e£ redde item item- 
que al£issimo vota tua quie in te sunt, non extra te. 


VEns. 16. — « Et invoca me in die tribulationis ; 
« eruam te et honorificabis me. » 

Et tunc invoca me. [Aug., Gl. int.] Non enim de- 
bes prasumere de viribus tuis in die tribulationis, 
id est adversitatis, quz? ideo datur ut homo invocet. 
Vel nostra tribulatio proprie est timore salutis, non 
carnalium ; e£ eruam te, ne deficias. Ecce praenium 
oblationis. Et sic honorificabis me, ut jam non dis- 
cedas a me. Vel honorifieabis me, id est apud 
alios eausa honoris eris mihi. 


Pans. nr. VEns. 11. — « Peecatori autem dixit 
« Deus : Quare tu enarras justitias meas, et assumis 
« testamentum meum per os tuum ? » 

Peccatori. [Cassiod.] Tertia pars a quibus sacri- 
fieium velit, hic dieit, ubi peccatori suc nequitie 
imputantur, quia laudem querit Deus, ne putet 
turpis hane sibi imperari. Prohibet ne lingua pre- 
sumat laudare, cui obviat prava conscientia; non 
tamen interdicitur laus conversis ad penitentiam, 
sed oblitis Deum, ut inferius ait. Quasi dicat : Im- 
mola Deo sacrificium laudis; sed vide ne cantes 
bene et vivas male, quia peccatori dixit Deus : Quare 
iu enarras justitias meas ? Ne ergo securus sit, quasi 


PETRI LOMBARDI 


480 


A hoc solo salvetur, quod bene docuit. Vel ita conti- 
nua : Hzc populo suo dixit, sed non suo, id est 
peccatori dixit Deus, hoc contra przedicantem dici- 
tur, securus tamen sit ille qui audit, a quocunque 
audiat bona, secundum illud : Que dicunt facite, 
que autem faciunt nolite facere (Matth. xxi). Hoc 
inquam, dixit : Quare tu enarras justitias meas, 
cum opere non impleas, id est quare communi ser- 
mone, scilicet ad populum profers aliquid de mea 
majestate ? Et assumis, id est indevotus prasumis 
testamentum meum sanctum, per os tuum pollutum, 
aliis predicare ? [Aug., Cassiod., Alcuin.] Quasi di- 
cat: Nec sancta verba os pollutum presumat do- 
cere. Vel os hiretici ; non enim lectio negatur cor- 
rigendis. Unde Apostolus ait : Castigo corpus meum 
et in servitutem redigo illud, ne forte cum aliis pre- 
dicaverim reprobus efficiar (I Cor. xix). Non igitur 
scelerati se misceant divinis sermonibus. Ideo in 
Veteri Testamento erat labrum zneum, in introitu 
tabernaculi, ubi sacerdotes lavabant manus, ingres- 
suri tabernaculum, et egressuri. Unde : Mundamini, 
qui fertis vasa Domini (Isa Lu). 

VEns. 18. — « Tu vero odisti disciplinam ; et pro- 
« Jecisti sermones meos retrorsum. » 

Tu vero. Quasi dicat : Ore bene dicis, sed factis 
negas. Et hoc est : Tu vero odisti disciplinam, quia 
si corrigo, murmuras ; laudas, quando parco ; mur- 
muras, quando castigo ; projecistà sermones meos 
reírorsum. [Aug.] id est que dicis post te ponis. Ne 
videas, et ne dicas te non fecisse, quia 


G 


VEns. 19. — « Si videbas furem, currebas cum 
« eo; et cum adulteris portionem tuam ponebas. » 

Si videbas furem [Aug., Cassiod., Alcuin., Aug.] 
ad litteram currebas cum eo, assentiendo, laudando, 
et cum adulteris portionem tuam ponebas aliquo 
consensu. [ἢ his enim duobus omnia notat crimina, a 
patre totum. Vel sie : Si videbas furem, sani intelle- 
ctus Seripture, currebas eum eo, assentiendo, et 
cum adulteris, scilicet qui ponunt falsum intelle- 
clum in Seripturis, portionem tuam ponebas aliquo 
consensu, id est astipulator facti eras. Et 


Vzns. 20. — « Os tuum abundavit malitia ; et lin- 
« gua tua concinnabat dolos. » 
0s tuum abundavit malitia, [Aug., Cassiod,] quia 
non solum non reprehendit, vel tacet; sed etiam 
D laudat, et si malum sciat esse ut sit dolus. Unde 
sequitur : E£ lingua tua concinnabat dolos. Accusat 
conscientiam et linguam. Concinnabat, dicit, quia - 
mos est decipientis sic falsa componere, ut lepore 
verborum blandiatur. Et hoc facit iste, etiam contra 
fratrem. Unde sequitur : 


VEns. 21. — « Sedens adversus fratrem tuum lo- 
« quebaris, et adversus filium matris tu: ponebas 
« scandalum : hzc fecisti, et tacui. » 

Sedens. [Cassiod,, Aug., Cassiod., Aug.] Quasi 
dicat : Cum otio ita tibi placet. Non enim casu alii 
derogat, sed studio. Quod enim transiens aut stans fa- 
cit, non cum voluntate facit. Sed tu sedens loqueba- 
ris adversus fratrem tuum, id est omnem hominem, 


Á81 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XLIX. 


482 


quia omnis homo est frater conditione prim: nati- ἃ ascendunt, id estfideles ascendunt ad landem divini- 


vitatis; e£ adversus filium matris tuc, id est sancte 
Ecclesi$, cui charitate jungimur, ponebas insidiose 
scandalum, id est h:ereses. Et alia, quibusinnocens 
capiatur. Vel ita : sedens adversus fratrem tuum, de- 
trahebas. Alia littera : Frater hic accipitur, aliquis 
bene ambulans, et bene docens : cui dum detrahit 
aliquis doctus, ponit scandalum infirmo, qui dicitur 
hic filius matris. Et est, sedens, quasi dicat : Cum 
studio, adversus fratrem tuum, benedocentem, et am- 
bulantem detrahebas. Et dum hoe facis, adversus 
fiiium matris tuz, id est aliquem infirmum, qui 
adhuc indiget lacte, id est minori doctrina, ponebas 
scandalum. Dum enim detrahit qui doctus videtur 
fratri forsan bene docenti, vel bene ambulanti, ponit 
scandalum infirmo, qui nescit judicaret.Et ideo filius 
matris dicitur, lacte scilicet egens Ecclesi, non- 
dum patris ad mensam accedaus, cujus pane pasca- 
tur, id est validioris doctrinz cibo. Et ideo, ignarus 
est judicandi. Hec praedicta fecisti, o inique, et tacui, 
id est distuli poenam, exspectans ad poenitentiam, sed 
tu vertis ad impunitatem. 


VEns. 22. — « Existimasti inique quod ero tui 
« similis, arguam te, et statuam contra faciem 
« tuam. » 

Existimasti. [Aug.] Quasi dicat : Tacui, unde 
existimasti, o inique, quod ero tui similis, consen- 
tiendo malis, quia placere mihi putas mala, quem 
non credisullorem ; sed egoarguam te, et arguendo 
statuam te contra faciem tuam, id est ostendam te 
tibi, et displicebis tibi, quod et modo faceres, si te 
videres. Mihi vero placeres si te videres. Quasi di- 
cat : Quod post dorsum posuisti ante faciem tuam 
ponam, ut scias quod male egisti et feeditatem tuam 
videas, ut erubescas. Et quia ita dixit Dominus, 
ergo vos 


Vgns. 23. — « Intelligite hee, qui obliviscimini 
« Deum, nequando rapiat et non sit qui eripiat. » 

Qui obliviscimini Deum, [Aug., Gl. int., Alcuin. 
Cassiod.] cui nemo potest resistere, id est qui me Deum 
esse non creditis, infelligite quod dixi, scilicet quod 
laudem volo, sed non a peccatore. Nemo dicat sibi 
non praedictum. Ideo, intelligente, nequando rapiat 
Deus, id est ego ad poenam, e£ mon sit qui eripiat. 
Quando diabolus rapit, Deus eripit. Cum Deus rapit, 
nemo valet liberare. Hoc scilicet intelligite, quod 


VEns. 24. — « Sacrificium laudis honorificabit me, 
« et illic iter quo ostendam illi salutare Dei. » 

Sacrificium. [Cassiod, Alcuin., Aug., Alcuin.] Non 
quod scelerati canunt, sed sacrificium laudis, non 
animalium, Aonorificabit me. Nemo offert hoc sacri- 
ficium οἱ malus est, quia nemo laudat, nisi bonus, 
quia si laudat, οἱ bene vivit; Nemo enim laudat, si 
bene dicit et male vivit ; nec qui bene vivit, si sibi 
dat, vel si super alium se extollit, cui potius irro- 
gare deberet quod habet. Quiescat ergo a malis, et 
offerat sacrificium laudis, e£ illic, id est in sacrificio 
laudis. Est ifer,quia hoc sacrificium est via ad Deum. 
Hzc est scala Jacob, qua angeli descendunt et 


latis, et. descendunt ad laudem humanitatis, in 
Christo, quo itinere ostendam illi, id est laudanti sa- 
lutare Dei, id est me. Salutare Dei Christus est, qui 
cum gratia venit, quem non novit, qui alii quam 
grati: aliquid tribuit. 

COLLATIO IN PSALMUM XLIX : « DEUS DEORUM. » 

Vzns. 6. — Congregate illi sanctos ejus. Hebr. 
congregate mihi. Sed facilis lapsus in *5 tt, vel v5 
Lo, id est mihi vel illi, utrobique constante senten- 
tia. Item in τ ΟΠ nasrbAr, et Y 2r id est sanctos 
meos, sanctos ejus. 

Vgns. 9. — Non in sacrificiis tuis arguam te, ho- 
locausta autem tua in conspectu meo sunt semper. 
Sanctes, et Munsterus, et interpretes pro Cajetano, 
sic verterunt, ut repetatur in secunda clausula ne- 
gatio praecedens, quasi holocausta veteris ritus non 
sint in conspectu Dei, quia non placent amplius illa. 


BSensus est pius, tamen non sic accipiunt czeteri. 


Quomodo autem debeat intelligi affirmando, pete ex 
glossa superiori. Vel, illa holocausta sunt in con- 
spectu meo, quia illis non indigeo. Translator ad 
Campensem, legit per interrogationem : Num sacri- 
ficiorum causa redargui te, aut jugis holocausti 
coram me offerendi ? Chaldzus Paraphrastes tradit 
longe diversum sensum, non propter sacrificia tua, 
qu& non sacrificasti mihi in captivitate, ego cor- 
ripio te, sed propter holocaustomata, qua sacrifi- 
caverunt patres tui coram me jugiter. 

Vrns. 11. — Jumenta in montibus etboves. Hiero- 
nymus et alii preter Pellicanum, pro bobus, dicunt 
mille, Namsi dixerismox ALEPH, id est mille. Si Tov 
ALLUPH, id est bos, quomodo apparet LXX accepisse, 
et ubi nonsunt notul punctorum, pro voluntate le- 
gentis et juxta commoditatem 38. 4} $s sententix hoc 
aut illud intelligitur. 

VEns. 12. — Cognovi omnia volatilia cali. Hebr. 
D'" nani, id est montium, per quos licet intelli- 
gere ecdlum aereum, nisi quod fortasse LXX acce- 
perunt litteram he servilem, ut dicunt, et deinde 
rim a themate 2^ πᾶν, id est altus, excelsus. Quasi 
diceres, volatilia excelsi,quod est colum. Unde 
Chald:eus, que volant in aera celorum. 

Pulchritudo agri mecum est. Hieronymus, univer- 
sitas agri. Pratensis, Sanctes, Munsterus, et Cam- 
pensis, fera vel fere agri. Pellicanus, am«nitas 
agri cum LXX. Interpretes pro Cajetano, mobile 
agrorum. y*; Ziz duo habet significata. Prius idem 
quod splendor, apparitio, eoque apte verterunt pul- 
chritudinem.Secundum est nomen generale bestia- 
rum sylvestrium, ob idque Hieronymus vertit uni- 
versilas agri, quasi utrumque complexus. Alii se- 
cuti sunt aliam significationem. Translator ad 
Campensem habet, avicule agri me non latent. 

Vrns. 21. — Sedens adversus fratrem tuum loque- 
baris. Plerumque submonuimus ex Hieronymo, bo- 
num interpretem, non debere se captivum reddere, 
ut plus :equo serviat littere, quod et in presenti 
loco, docuit Suniam et Fretellam ipse Hieronymus 
dicens : In Grzecolegisse vos dicitis, χατελάλεις, et 
putatis non bene versum, quia diximus, adversus 
fratrem tuum loquebaris : et debuisse nos dicere, 
adversus, fratrem tuum detrahebas. Quod vitiosum 
esse, et in lingua nostra non stare, etiam stultis 
patet. Nec ignoramus quod χαταλαλία dicatur detra- 
ctio, quam si voluerimus ponere, non possumus 
dicere, adversus fratrem tuum detrahebas ; sed de 
fratre tuo. detrahebas. Quod si fecerimus, rursum 
contentiosus calumniator inquiret, quare non dixi- 
mus χατὰ τοῦ ἀδέ φου σου, hocest P fratrem 
tuum. Hec superflua sunt, et non debemus putida 
nos verborum interpretatione torquere, cum dam- 
num non sit in sensibus, quia unaqueque lingua, 


PETRI LOMBARDI E 48: 


Asuper priorem, videlicet v, posueris punctum, 
quod vocant smol, id est sinistrum hoc modo 2v 
sAM, significat ponere, collocare. Si autem per ja- 
min, id est, punctum in dextro cornu D scHAM 


T - 
significat illic, quomodo acceperunt LXX et Pellica- 
nus. Consentit translatio ad Campensem, hoc via 
ostendam ei salutem Dei. 


483 
(ut ante diximus) suis proprietatibus loquitur. 


Vzns. 25.—Illic iter quo ostendam illi salutare Dei. 
Hieronymus, qui ordinat viam, oslendam 1111 salu- 
iare Dei. Sanctes, Ponenii vium Dei coram se, 
ostendam saluiem Dei. Sic εἰ 811] in eumdem sen- 
sum, przier Pellicanum : qui nobiscum habet illic 
er. Diversitas oria est ex duplici lectione unius 
vocule habenüs iantum duas hiteras 2. Si enim 


PSALMUS L. 


PSALMI TITULUS : € PSALMUS DAVID CUM VENIT AD EUM 
NATHAMPROPHETA, QUANDO INTRAVIT AD BERSABEE. ? 


Miserere mei, Deus. Titulus. Psalmus David, cum 


ostenditur, quze adeo peenitentibus valet. Inde est 
quod hie poenitentialis psalmus plus alis frequen- 
tatur in Ecclesia (88), quia hic magis humilitas 


osienditur, et quia hoc est temperatum supplica- 
- Ξ Ξ LEE s tionis genus, quod etiam implere infirmi possunt 
, Ξ . Legitu libro Rezum (II m XE cec: Ma. Lp E 

intravit ad. Bersabee ire am gum quia hic nihil difficile dicitur ut in aliis : Lavabo 


Reg d EE aee p proe a tone d sue per singulas noctes lectum (Psal. v1) ; et Gravata est 
in suo palatio sedens, vidit Bersabee uxorem Uriz, : s 
super me manus iuaí(Psal. xxx1); Putruerunt etcor- 


lavaniem se, et concupivit eam, et ad se vocatam : 5 E 
3 rupiccicairices mec (Psal. xxxvII) ; el Ginerem tan- 
coznovit. Comperto autem quod per eum esset facta p 

E quam panem manducabam (Psal. c); De profun- 


avida, revocavit ab expeditione Uriam, s forte i C A 
ET aL Ke XP : ὯΕ dis clamavi (Psal. cxxix) : Persecutus est. inima- 
ad uxorem intraret, ut ejus concubitu gravida cre- : 


deretur. Urias autem noluit dum in castris populus 
Domini laboraret. Scripsit ergo rex duci exercitus 
sui Joab, ui Uriam poneret inilla parle przeli ubi 
occideretur. Hac epistola suz rmortis accepta, Urias 


venii ad eum Natham propheta, quando vel quoniam 


cus animam meam (Psal. cxLi). Sed hic a pio pe- 
üt misericordiam. Alibi ergo districtiora fortiori- 
bus; hie temperata providit infirmis. Forsan ideo 
dicet, docebo iniquos vias tuas, et impii ad te conver- 


- ovi AE : ieniur, quia przevidit per hunc psalmum plures pe- 
dedit Joab, qui ita fecit sicut praeceperat David, εἰ. des ES P P d 
tituros veniam. Et est iste psalmus quartus in or- 


occubuit Urias. Sic ergo David cum adulierii cul- - Ip 3 3 Ξ 

pam celasset, Natham propheta immissus a Deo in- Ex puente) € o perium kr 

travit ad eum, et quzsivit ab eo judicium de di- quagesimus est, pro modo Sum E 
d psalmus remissionis. Jubileus quippe annus in lege 


xite, qui, cum haberet centum Oves, vicino pau- 3 Ξ - E : E 
ei inen Rabia ο ταν τη spent Dum quinquagesimus erat, in quo omnibus debita remit- 
"eri Lm E iebantur et possessiones alienata restituebantur 


autem judicaret David hunc esse dignum morte. 
Respondit Nathan : Sic et tu fecisti, qui cum ha- 


(Levit. xxv). [Aleuin., Cassiod., Alcuin.] Unde ju- 
bileus initians, vel remittens dicebatur. lta per 


beres multas uxores ei concubinas, unam quam S ced - Ξ : 
E eon im C penitentialem humilitatem, de qua hic agitur, 


habebat Urias rapuisti. Ad vocem ergo prophete 
Dawit poenituit, et in conspectu omnium contesians 
peccatum suum, se reum abjecit. Et hoc est quod 
ait titulus : Psalmus iste attribuitur David pro- 
phetz. Psalmus dico, agens de poenitentia et hu- 
militate quam habuit David, cum venit ad eum 
Natham propheia, missus a Deo ad arguendum 
eum, qui similitudinem de ove pauperis proposuit. 
Venit dico, ut argueret eum de peccalo, quod fe- 
cit, quando intravit ad Bersabee. Vel, redargueret 
eum de hoc, quoniam iniravit ad Bersabee. [Aug., 
Cassiod., Aug.] Vicit pax prosperitatis, quem bella 
non vicerunt. David autem hic apponitur in exem- 
plum non cadendi, non prosperitatis otia affe- 
ciandi, sed si cecideris resurgendi. Et ne desperes 
de peceati immanitate, cum videas David post rea- 
tum homücidii et adulterii, per peenitenti& humili- 
tztem, Deo placuisse. Nam arguenie eum Naihan 
propheta, rex non erubuit peccatum publice confi- 
ieri. Non se excusavii, ut solet homo, et a se poe- 
nas exegit, quas vix ferret aliquis eoactus. In con- 
spectu omnium reum se abjecit eujus judicium ab 
omnibus timebatur. Unde hic specialiter humilitas 


(88) Cassiod in conclus. psalmi hujus. 


plena his przstatur peccatorum remissio. Inten- 
iio : Monet ad poenitentiam. Modus : Quinque suni 
parütiones. Prima pars esi deprecatio, ubi ca- 
piat a persona judicis per misericordiam et justi- 
tiam qua punire deberet, nisi quia iste satisfacit, 
quod est a sua persona captare. Secundo ex aucto- 
ritate Dei manifesiantis confidentia ablutionis osten- 
ditur, ibi, incería, etc. Tertio ex confidentia secu- 
rus petit dilectionem, omnium peccatorum et ple- 
nam restitutionem, ibi, averíe faciem tuam. Quarto 
dicit quid restitutus persolvat, ibi, docebo. Quinto 
de zdifcatione Jerusalem prophetat, ibi, benigne 
fac Domine. David ergo non excusans peccatum, 
sed publice confitens, ait : 


p Vzms. 1. — « Miserere mei, Deus, secundum 


« magnam misericordiam tuam. » 


Miserere mei, Deus. [Cassiod., Hier., Aug., Cas- 
siod.] Hoc dicens locum aufert judicio, id est dicus- 
sioni, quia factum conceditur, secundum magnam 
misericordiam tuam naturalem, cujus misericordia 
est divina natura. Quasi dicat: Ad tuam miseri- 
cordiam confugio, ut gravibus vulneribus ciriacam 


"' “Ὁ 


M m ww TT pT.- I c 


W 9. ww tt 


485 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL.L. - 486 
remissionis infundas. Misericordiam dico magnam, A —Vrnms. 5. — « Tibi soli peecavi, et malum eoram 


quia magna est miseria mea, εἴ ideo magnam exi- 
git medicinam ; de gravi enim peccato desperan- 
dum esset, nisi esset magna misericordia, quz 
non potest diffiniri quanta sit. Bene erzo dicit, 
magnam, quz de eclo Deum deposuit, corpore in- 
duit, ut pateretur et moreretur, per quam credebat 
iste se facile absolvi, per quam sciebat zenus hu- 
manum liberari. Quid ergo non poterat dare, cum 
secundum se rogatur Deus ignoscere? 

VERs. 2. — « Et secundum multitudinem mise- 
« rationum tuarum dele iniquitatem meam. » 

Et miserere mei secundum multitudinem misera- 
tionum tuarum (89), ab initio seculi exhibitarum, 
id est secundum multitudinem factorum tuorum, 
que superat masnitudinem quamlibet peceatorum. 
[Cassiod., Greg., Cassiod., Gl. int.| Ecce per mi- 
sericordiam et miserationem petit iste. Et est mi- 
sericordia in natura, miseratio in effeetu. (juomo- 
do vero misereri velit, ostendit, dele ut nullum 
remaneat peccati vestigium, iniquitulem meam con- 
tra proximum commissam : quem modum delendi 
velit, ostendit : postea subdit : 

Vgns. 3. — « Amplius lava me ab iniquitate 
« mea ; et a peccato meo munda me. » 

Lava me ab iniquitate [Cassiod., Gl. int., Auz., 
Aleuin., Hier., Cassiod.] qua  peeeavi contra 
Uriam. Lava dicit, quia videbat per spiritum ablu- 
tionem baptismi, ubi plena ablutio et remissio, et 
taliter ablui petit. Et [ava me a peccatis meis, quod 
in me fuit carnis voluptate. Lava dico, amplius 
quam ab aetu peccati, quia plus peccavi quam actu, 
qua scienter, et ex voluntate utrumque feci. Tu ergo, 
amplius lava, ut non modo culpam operis, sed etiam 
reatum voluntatis abstergas. Vel, amplius lava, quam 
petere intelligam ; lava dico, et munda me, scilicet 
sic lava, ut mundes me; lavantur enim quedam, 
qua tamen non sunt pura. 

VEas. &. — « Quoniam iniquitatem meam ego co- 
« gnosco, et peccatum meum contra me est semper.» 

Quoniam iniquitatem, [Aug., Cassiod., Aug.] cu- 
jus misericordiam petit ut ignoscat, quia scit ju- 
stum ut peccata puniat, subdit, quoniam iniquita- 
tem. Posset enim ei dici : Petis per misericordiam 
peccatum deleri, quid ergo erit ? Per misericordiam 
peribit justitia ut hoc sit impunitum? non, quia 
ego punio ; et hoc est : Tu ideo ne punias, quoniam 
iniquitatem meam ego cognosco. Quasi dicat : Ignos- 
ce, quia ego cognosco, non dissimulo, e£ peccatum 
meum coníra esí me semper. Sibi fecit iste quod 
Deus in judicio faciet. Unde supra : Arguam £e, ef 
statuam conira faciem iuam (Psal. xr1x). Vel se- 
cundum aliam litteram, e£ peccaéum meum coníra 
me est semper, non habet peccatum post tergum, ut 
prius habuit cum negligeret, post tergum enim 
peccatum habuit, cum rex sententiam in divitem, 
qui rapuit ovem pauperis, dedit, oblitus sui. 


(89) E. Greg. in psalmis penitent. 


« te feci, ut justificeris in sermonibus tuis, et vin- 
« eas cum judiearis. » 

Tibi soli. [Gl. int., Cassiod] Dico munda, et me- 
rito te oro ut munde, quia peccavi in me earnis 
voluptate, sed fib; soli, quia rex est omnibus su- 
perior, et ideo a Deo tantum, qui est major eo, pa- 
niendus est. Si quis de populo erraverit; et Deo 
peccat et regi. Rex vero non habet hominem qui 
sua faeta dijudicet. Ideo ait - Tibi soli peecavi, e£ 
malum, commissum in proximum, coram fe feci. 
Hoe dieit, quia ubique scit Deum esse. Unde 
Se arguit, quia eo przsente non erubuit. Tibi 
soli peccavi, quia a Deo justus est, ut justificeris, 
id est ut justus et verax inveniaris, im sermonibus 


Bíuis, id est in cibis quz dixisti, eujus verba 


non transeunt, sed implentur. Unde : Coelum ei 
ierra íransibuni verba auiem mea non írans- 
ibuní (Luc. xxt), et adeo justus es, μέ vincas, id 
est superes in justitia, alios, cum judicaris, id 
est eum mihi et aliis in judicio compararis. Deus 
enim tante justitke est, ut se eum homine velit 
judicari. Unde in Isaia : Judicate infer me σὲ vi- 
neum meam. (Isa. vi), et postea quasi sub judice 
eausam suam exponens, ait: Popule meus 4 0$ 
quid feci tibi, aut quid molestus fuit tibi ? Responde 
mihi (ibid.) Ergo contra eum quem ex pastore re- 
gem fecit, talem habet justitiam, ut vincat, si inter 
se et eum judicetur. [Aus., Hier., Aus.| Vel ita ab 
illo loeo, Zibi soli, Christo nullum peccatum habenti, 
in przescientiam, id est in spiritu prophetie dieit 
David. Tibi soli, quasi dicat, ideo dico tibi munda, 
quia, peceaviin me, tibi soli, quia tu. solus sine 
peccato es. Et ideo justus pumitor. llle enim juste 
punit, qui non habet in se quod in illo puniatur. 
Ille est justus reprehensor, qui non habet in se quod 
reprehendatur. Hic est inter homines solus Chri- 
stus, de quo Isaias : (ui peccatum non fzci£, nec in- 
veniíus esi dolus in ore ejus (Isa. Lr). Et malum in 
proximum coram te feci, id est in tui presentia. 
Tibi soli peccavi, qui adeo justus es, ut justificeris, 
id est solus verax inveniaris; in sermonibus tuis, 
quia solus in omnibus unum potuit dicere homo 
Deus, unde eus verar omnis, homo mendar 
(Rom. ur). Vel adeo justus es, ut vincas omnes in- 
justitias; superas enim orcnes homines, omnes ju- 
dices; et qui se putat justum esse, coram te inju- 
stus est. In. eujus conspectu astra non sunt munda 
(Job. Xxv); quiin angelis tuis reperis pravitatem 
(Job. 1v). Tu ergo solus juste judicas, eum, id est 
quamvis injuste judicaris, id est injuste judieatus 
sis a Pilato et a Judzis. [Aug., GL. int., Greg.] Vel 
ita : et adeo justus es, ut vincas diabolum, et mor- 
tem, et Judzos, eum judicaris in judicio quo judi- 
catus es; videt enim futurum judicem justum, ἃ 
peccatoribus judicandum, et in eo judicio vincentem 
qui ascendit super occasum ; occidendo enim victor 


Á8T 


factus est. Unde : Ero mors tua, o mors (Ose. xum). 
Vel ita ab illo loco : Ut justificeris in sermonibus 
tuis, etc. Ostendit esse veracem Patrem in promis- 
sione qua promiserat Christum ex stirpe David 
nasciturum, quod quidam propter peccata David 
Deum non implere dicebant ; contra quos David di- 
cit loquens ad Deum Patrem, Ideo munda, ut me 
mundato justificeris, id est verax reperiaris, in ser- 
monibus tuis, qui sunt de promissione Christi, quam 
mihi fecisti. Et vincas, id est ostendas illos menda- 
ces, cum judicaris, ab eis, non facere quod promi- 
sisti. Vel ita : Agit contra illos qui dicebant Deum 
David non indulgere, eo quod tam graviter Deum 
offenderat. Precatur ergo David ut parcat, ut sic 
impleat quod promisit de venia ingemiscentis, dicens : 
Quacunque hora peccator ingemuerit, omnium ini- 
quitatum ejus non recordabor (Ezech. xvin). Quhsi 
dicat, ideo munda, ut justificeris in sermonibus tuis 
qui sunt de promissione veniz ingemiscentis ut vin- 
càs, id est convincas eos, cum judiraris, ab eis non 
parcere mihi. 


VEns. 6. — « Ecce enim in iniquitatibus conce- 
« ptus sum, 
« mea. 


et in peccatis concepit me mater 
» 


Ecce enim. [Aug., Gl. int., Aug., Cassiod.. Aug. 
Dixit Christum justum et in justitia alios vincere ; 
sed ne putetur eos vincere tantum qui grandia com- 
miserunt, et non eos qui ex quo nali sunt, nihil 
tale commiserunt. Personnam totius humani generis 
in seostendens subdit : Ecce enim. Quasi dicat: Vere 
vincis. Ecce enim. Vel ita continua : Peccavi et 
non mirum, quia ecce conceptus sum in iniquitati- 
bus originalibus et actualibus, id est ita conceptus 
sum, quod et macula originalis peccati teneor, et 
ad actualia pronus existo. In iniquitatibus se con- 
ceptum dicit, non quia peccatum sit misceri conju- 
gibus, cum sit causa prolis ; sed ideo quia quod fit, 
id est concipitur de carne pcenali fit; οἱ quod de 
corpore mortuo per peccatum seminalur, cum vin- 
culo peccati originalis nascitur ; et mortis tlempora- 
lis et :eternge. Non igitur se conceptum in iniquita- 
tibus dicit, eo quod de adulterio sit natus, imo de 
sanclo Jesse, et conjuge ipsius sed ideo quia in om- 
nibus trahitur iniquitas ex Adam, et vinculum mor- 
tis. Nemo enim nascitur, nisi trahens poenam et tra- 
hens meritum ΡΟ ΠΡ, nisi tu quid de Spiritu sancto 
conceptus es. Ergo etiam in his imputas peccata, 
qui nullum actuale peccatum. commiserunt. In om- 
nibus enim sunt vincula peccati, propago mortis ; tu 
Deus vincis, qui de Spiritu sancto es conceptus. 
Advertenda est humilitas pcenitentis, qui omnia con- 
fitetur a parentibus tradueta, unde minuitur invi- 
dia peccati : si a radice peccator est, id est quia a 
radice se peccatorem confitetur, et tam humilis con- 
fessio tot peecatorum misericordiam pii commovet 
judicis ; de uno arguitur, et omnia confitetur. Ε in 
peccatis libidinis concepit me, vel aluit me in utero 
maler mea, il est, concupiscentia libidinis quae 
peecatum est, nisi excusetur per bona conjugii. 


PETRI LOMBARDI 


488 


ANam hoc opus castum in conjunge, non ha- 
bet culpam, sed origo peccati in prole secum 
trahit. debitam poenam. Ideo ita fateor me pecasse, 
quia 

Vzns. 7. — « Ecce enim veritatem dilexisti : in- 
« certa et oceulta sapienti: tu:ze manifestasti mihi. » 

Eccein evidenti veritatem dilexisti. [6]. int., Aug., 
Cassiod., Aleuin.] Quasi dieat : Non in te culpam re- 
fundo, sed veritatem profiteor, quam diligis. Hie pae- 
nitens, quiain confitendo dixit in veritatem quam Deus 
super sacrificia quirit supplicat sibi subveniri. Vel 
ita : Ideo ita punio peecatum meum, quia, ecce in 
manifesto, veritatem dilexisti, qua peccatum punias, 
licet sis pius. indultor. Sie enim misericordiam dat 
Deus, ut servet veritatem, ut nec peccata ejus sint 


B impunita cui ignoscit. Ignoscit enim seipsum pu- 


nienti. Misericordia ergo est quod homo liberatur, 
veritas est quod punietur peccatum. Incerta secun- 
da pars secundum quosdam, ubi ex auctoritate Dei 
manifestantis occulta ostenditur confidentia ablu- 
tionis. Quasi dicat : Oro ut mihi parcas, quia jam 
incerta e£ occulta sapientie tuem,id est adventum 
Filii tui, qui aliis incertus, aliis occultus erat, ma- 
nifestati mihi, per spiritum prophetiz. [Cassiod., 
Hier., Aug.] Per hoc enim prophetiam notat, qua ei 
revelatum est, ut sciret quod Deus Filium habe- 
ret, et de suo semine nasceretur, undesibia peccato 
magis erat cavendum. Vel ita : Incerta et occulta 
sapientie tuz, id est cognitionis tuze, id est quee de 
cognitione tua aliis sunt occulta manifestasti mihi. 

(; Vel incerta et occulta sapientie tuc, id est remis- 
sionis peccatorum mihi per sapientiam revelatz, 
manifestasti mihi. Per Nathan prophetam, qui dixit 
mihi poeenitenti ; £ranstulit a te Dominus peccatum 
tuum (II Reg. xn). Incerta autem et occulta sunt, 
quod talibus ignosceit Deus. Sub hac incertudine 
Ninivit:e peenituerunt, dicentes : Quis scit si conver- 
tatur et ignoscat. Deus ? (Jonas ur.) Sed hoc novit 
David, dicente sibi confitenti Nathan propheta : 
Dimisum est tibi peccatum tuum (II Reg. xu). Ideo 
confidenter inquit : 


Vrns. 8— « Asperges me hyssopo, et mundabor; 
« lavabis me et super nivem dealbabor. » 


Asperges me [Cassiod., Aug., Hier., Cassiod., 
Aug., Aug.] Hie secundum quosdam auctores, se- 
cunda partitio hujus psalmi dicitur esse, qua est 
confidentia misericordi:& Dei, quze multum est utilis 
ne subrepat desperalio, quz omnibus peccatis est 
gravior. Quasi dicat : incerta et occulta manifestasti 
mihi : et ita certus sum quod asperges me, Domine, 
hyssopo, id est sanguine Christi, et charitatis humi- 
litate, scilicet. ut radice charitatis sim fixus in 
Christo. Hyssopus enim herba est humilis, sed me- 
dicinalis, cujus radix petrz hzrere dicitur, ita homo 
hac in mysterio aspersus fit humilis radice charita- 
tis, fixus in humili Christo, et sic mundatur. Dici- 
tur hec herba etiam purgare pulmones, in quibus 
est inflatio : sic humilitas, superbiam depellit. Ef 
sic mundabor et supponit qualiter. Lavabis me aqua 


A89 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. L. 


190 


baptismi, id est sieut in baptismo lavabis fideles A ad terrena. Rectas est spiritus, cum ei Deus est 


tempore gralize. Vel, mundabis me. Alia littera e£ 
dealbabor super nivem, id est incomparabiliter. Vel 
ideo dicit, super nivem, ut notet se esse vestem Do- 
mini : et ideo sine macula et ruga, quia testimenta 
Christi in transfiguratione Domini faeta sunt alba 


sicut nix, per qua sancti significantur. Unde : Quot- 


quot in Christo baptizati estis, Christum. | induistis 
(Gal.S). Quorum si fuerint peccata ut vermieulus, 
velut nix dealbabuntur (Isa. 1). Et hoe est, et deal- 
babor super nivem, id est ut sim vestis 
Domini sine macula et ruga. Unde et in mon- 
te vestis Christi fulsit. sieut nix. Et sic ego au- 
diam et, 

Vrns. 9. — « Auditui meo dabis gaudium et lzeti- 
« tiam, et exsultabunt ossa humiliata. » 

Auditui meo dabis gaudium. [Aug., Cassiod., 
Hier., Aug.] Nota istum humilem esse, quasi dieat : 
Audiam te humilis, non loquar contra te superbus 
defendendo culpam. Et huie auditui meo dabis gau- 
dium de absolutione peccati, dicendo : Dimissum est 
tibi peccatum tuum (II Iteg. xu). Et letitiam de 
sternis, qu: promittis mihi. Qui enim humilis audit 
et discit, intus gaudet de veritate. Unde amicus 
sponsistalet audit: stat, non cadit loquendo ; et 
gaudet gaudio, propter vocem sponsi. E£. quia jam 
humilis sum exsulfabuntossa,id estinteriora mea, 
hwumiliata, quia sunt sine fastu, non habent tumorem; 
tumor enim infusa repellit. 


10. — » Averte faciem 
meis; et omnes iniquitates 


Pans. mr VEns. 
« a peccatis 
« dele. » 


tuam 
meas 


Adverte. |Cassiod., Aug., Hier., Aug.| Tertia pars, 
ubi confidentia securus petit deletionem  om- 
nium peccatorum, et plenam restitutionem. Quasi 
dieat : Ossa sunt humiliata. Et ideo, averte a pecca- 
Lis meis non a me, faciem tuam, quia ea ante faciem 
meam habeo. Si enim homo advertit peccatum, Deus 
avertit faciem ne puniat. Adverte ergo peccatum, 
ut avertat Deus : ne advertendo, ipse animadvertat, 
quiest virgza vigiliarum. Unde ad Jerem. dicitur: 
Quid tu vides Jeremia ? virgam vigiliarum ego video 
(Jer. 1). Virga vigiliarum Deus est, qui vigilat super 
populum suum ad puniendum, si ille dormit ad 
confitendum ; dormit vero, si ille vigilat. Dico 
averte etavertendo dele de notitia tua omnes. iniqui- 
tates meas, plus praesumit iste, quam de illo grandi 
peccato homicidii et adulterii, et hoe per 
magnam misericordiam Dei. De duobus culpatus, 
prudenter pro omnibus orat. Dico dele, et deletis 
malis. 


Vgns. 11. — « Cor mundum crea in. me, Deus, 
« el spiritum rectam innova in visceribus meis. » 

Crea in me, Deus, cor mundum, quasi novum 
aliquid. [Aug., Cassiod.| Sed quia et ante peecatum 
innocens fuerat, addit e£ innova spiritum meum fa- 
eiendo rectum, quia curva erat spiritus mei rectitudo : 


(90) Greg. Homil. 15 Evang. 


PATROL. CXCI 


bonus per omnia, ut et David postea fuit, etiam. in 
adversis. Et non tantum in spiritu me innova: sed 
etiam in visceribus meis, unde adulterium exiit. [90) 
In renibus enim sedes est voluptatis. Unde de diabo- 
lo dicitur : Cujus virtus est in lumbis, et in umbilico 
ventris (Job. XL). Ideo in utriusque parlibus, anima 
scilicet eL carne, remedium curationis petit, quia. in 
eis peecavit. Sic desiderat expiari, αἱ videatur nil 
tale ultra. velle committere. 

VrERs.12. — « Ne projicias me facie tua; et 
« Spiritum sanctum tuum ne auferas a me. » 

Ne projicias me. [Cassiod., Aug.] Quasi dicat: 
A peccatis faciem averte, sed ne projicias me a facie 
tua unde lumen et sanitas venit, eujus faciem amit- 


p teret timet, ejus faciem. invoeat, e£. Spiritum. san- 


ctum. tuum, id est gratiam Spiritus sancti ne. aufe- 
ras a me. Auferas dicit, quia jam habet donum Spi- 
ritus : qui confitetur et peenitet, quia non potest esse 
confessio peccati, et punitio in homine, ex seipso. 
Cum enim quisque sibi irascitur, et. displicet, sine 
dono Spiritus saneti non est. Vel spiritum prophetize, 
qui sibi omnibus pretiosior est rebus, solum peto 
non auferri tacens. 3 10 de ceteris, ne auferas 
Spiritum, et per eum, 

VEns. 13.— « Redde mihi Letitiam salutaris tui; 
« et spiritu prineipali confirma me. » 

hedde mihi, | Aug., Hier.] quia peccando amisi ἰω- 
Litiam salutaris tui, id est Christi, per cujus venturi 
fidem, priores salvati sunt, ut nos per fidem factze 
rei salvamur ; tempora variata sunt, non fides, e£ 
spiritu principali, id est Spiritu saneto, id est per 
gratiam Spiritus saneti, qua ignovisti mihi confirma 
me. Non solum non auferas, sed etiam confirma. 
Velita :Per hoe quod ter dicit spiritum, notant 
quidam Trinitatem hie in Deo, qui est spiritus, non 
corpus; spiritum reetum Filium dicunt; Spiritum 
sanetum suo nomine intelligunt ; per spiritum prin- 
cipalem, Patrem accipiunt 

Pans 1v. Vgns. 14.— « Docebo iniquos vias tuas, 
« et impii ad te convertentur. » 

Docebo. |Aleuin., Aug., Cassiod., Gl. int., Cas- 
siod.] Quarta pars, ubi dicit quid restitutus per- 
solvat ; prius plorans, jam fit doctor. Dico contirma 
me in gratia quia ignovisti, et confirmatus non ero 
ingratus, sed docebo vel exemplo, quia dum sibi par- 
citur, aliis spes datur: vel verbo, postea magnalia 
Dei preedieavit ; iniquos qui in fide manentes pec- 
cant ; vias £uas, id est. misericordiam οἱ veritatem. 
Quos dixerat iniquos, postea eosdem dicit impios 
subdens, et impii, ut ego sum. Vel, impii sunt, qui 
penitus sine Deo sunt, id est infideles et impii, in- 
quam, ad te convertentur. Ecce quaestuosus de pro- 
dicaione fructus, seilicet quod impii ad te. eonver- 
tuntur : hoc dicere non est elatio, sed providentia, 
quia per ista verba multi orantes soluti sunt. Doce- 
bo, quod ut possim. 

Vgns. 15, — « Libera me de sanguinibus, Deus 


16 


A91 


« Deus salutis mez ; et exsultabit lingua mea justi- 
« tiam tuam. » 

Libera me de sanguinibus Deus,Deus. [Aug., Cas- 
siod.] Omnes novimus Latine non dici sanguines, 
sed sanguinem, sed elsi minus Latine dicatur plu- 
raliter quam singulariter, tamen magis proprie plu- 
raliter dixit, innuens multa peccata ex origine car- 
nis peccati trahi, id est ex carne per originale pec- 
catum corrupta. Unde : Caro et sanguis regnum Dei 
non possidebunt (I Cor. xv), id est peccata quae. de 
carnis et sanguinis corruptione veniunt. Et hoc est, 
libera me de sanguinibus, o Deus, id est de carnali- 
bus peccatis quz multa sunt, ut jam ab his desinam. 
Vel ita : Libera me de sanguinibus, id est ab omni 
corruptione poen: et. culpie, et da incorruptionem, 
quod implebitur in futuro. Unde sequitur: Deus, 
Deus, dator salutis mec, qui salus eritin incor- 
ruptione, cum hoc mortale induet immortalitatem : 
modo jam est in specie.E/ sie exsultabit lingua mea, 
id est cum exsultatione annuntiabit justitiam tuam. 
Alioquin nisi prius mundatus fuero, timeo quod 
supradictum est : Quare tu enarras juslitias meas. 
Nota quod justitiam laudat, cum pietati vel miseri- 
cordie potuis debet gratia agere, sed justitie. fuit 
confitentem suscipere. Et h:e due res semper ju- 
dicio Domini adjuneta sunt, nec in te dubito, 
quia, o 

VEns. 16. — « Domine, labia mea aperies : et os 
« meum annuntiabit laudem tuam. » 

Domine, labia mea aperies, [Cassiod., Aug., Cas- 
siod.| propter peccata clausa, e£. os meum etiam 
cordis areanum, annuntiabit laudem tuam, scilicet 
quod me creasti, quod peccantem non reliquisti, 
quod confiteri monuisti, quod mandasti. Hoc obten- 
do, quia non vis sacrificia pecudum. 


VEns. 17. — « Quoniam si voluisses sacrificium, 
« dedissem utique, holocausüs non delectabe- 
« ris. » 


Quoniam si voluisses sacrificium, Aug., Cassiod., 
Hier.] quod illo tempore pro expiatione pendebatur, 
dedissem utique. Videbat propheta tempus. gratie, 
quo haec figurativa cessarent. Si voluisses, dedis- 
sem, sed non delectaberis sacrificiis nec etiam Aolo- 
caustis quie sunt digniora, quz? adventu Christi re- 
spuuntur. Quid ergo offerendum ? non pecudes, non 
circum, sed 


Vrns. 18. « Sacrificium Deo spiritus contribu- 
« latus; cor contritum et humiliatum, Deus, non 
« despicies. » 

Sacrificium peccatorum, [Gl. ini., Aug., Cassiod.] 
quod placet Deo est spiritus contribulatus, in quo 
datur spes venie convertendis, si ponitere velint. 
Lotus lascivus spiritus obligat. hominem — peccato, 
sed spiritus contritus est sacrificium, quo peccata 
solventur. Sequitur hujus sacrificii promissio, o 
Deus, non despicies cor contritum poenitentia, Sper- 
nit-Deus taurum et hireum, ete. Qui tempus habue- 
run!, dum aliquid promitterent futurum ; e£. humi- 
liatum Deo confitendo, non. elatum. peccatum. ex- 


PETRI LOMBARDI 


492 


A cusando. Prius dieit contritum, et post humiliatum : 
quia non potest humiliari, nisi prius contritum 
sit. 


Pans v. VEns. 19. — « Benigne fae, Domine, in 
« bona voluntate tua, Sion, ut zdificentur muri Je- 


« rusalem. » 


Benigne fac. [(Cassiod., Aleuin., Aug., Gl. int., 
Aug., Greg.] Quinta pars, jam gaudens de zdifica- 
lione Jerusalem, id est Ecclesi: : propheta in qua 
sacrificium justitize fiat. Quasi dicat: Sacrificium 
est libi spiritus contritus, quod sacrificium ut tibi 
fiat, o Domine, benigne fac Sion, id est Eeclesism. 
Supra unus precabatur, scilicet prophetia, pro- 
seipso. Ecce jam est hic typus et imago Ecclesiz, 

p que figuratur per Sion, pro qua precatur hie Pro- 
pheta in sua vel Ecclesi: persona, dicens huic Sion, 
id est spirituali Sion, scilicet Ecclesie, quae aliquid 
speculatur quod sperat. Benigne fac, id est, mitte 
Filium, et dimitte peecata. Et hoc, in. bona volun- 
tate tua, non sibi tribuat aliqua merita, αὖ cdifi- 
centur muri Jerusalem, per primum hominem de- 
strueti, id est munimenta immortalitatis nostrae quz 
dabitur in futuro, constituantur in fide, spe et cha- 
ritate. Hic sunt bona merita per qux» nobis defen- 
detur immortalitas in. futuro, quo modo consum- 
mari precatur, et 

Vgns. 20. — « Tune aeceptabis sacrificium justi- 
« tiae oblationes et holocausta ; tunc imponent super 
« altare tuum vitulos. « 

G Tunc,[Aug., Gl. int., Aug., Alcuin., Cassiod., 
Hier., Cassiod.]| scilicet cum zedificati fuerint multi, 
scilicet in futuro acceptabis, id est, acceptum tibi 
erit sacrificium justitie, laudis : modo offertur tibi 
sacrificium pro iniquitate, cor contritum. Sed tunc 
solius laudis, quod est sacrificium justitie. Et tunc 
acceptabis oblationes et holocausta, id est sanctos, 
qui erunt holocausta, ita ut divinus ignis eos totos 
absumat, id est fervor charitatis, et sic levetur ho- 
locaustum, ut fiat spirituales, ut. absorbeatur mors 
in vietoria. Tunc imponent angeli messores vitulos, 
id est novos populos innocentia, scilicet. novze zeta- 
tis colla libera a jugo legis, et peccati super altare 
tuum, id est celestem Jerusalem. Vel ita, et legitur 
de presenti : Dico zedificetur Jerusalem, et cum Ee- 
clesiam construxeris, tunc acceptabis sacrificium 

D iustitie, id est justitia erit tibi sacrificium, οἱ tune 
acceptabis oblationes et holocausta, id est minores 
saneti, qui per oblationes intelliguntur ; et perfecti, 
qui per holocausta tibi offerentur, tunc imponent, 
sacerdotes, vitulos, id est innocentes, et adultos, 
sine jugo peccati. Super altare tuum, id est fidem. 
Vel, vituli sunt przedicatores, qui orbem mugitibus 
predicationis implent, qui a majoribus, ut ab apo- 
stolis imponuntur super altare Ecclesize. Et est ; tunc 
imponent, scilicet majores prelati, vitulos, id est 
predieatores. Super altare tuum, id est. Ecclesiam. 
Vel vituli sunt qui se Deo offerunt in sacrificium, id 
est martyres. Et est imponent, seipsos vitulos, 
super altare tuum, id est seipsos offerent tibi. Vel 


493 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LI. 


494 


ita ut accipiatur sacrificium justitize. Passio Filii, id A n23 zican si vocabulario editionis Hispanica credi- 


est Christi, oblationes et holocausta, ad fideles per- 
üinent. Et est, tunc acceptabis saeriüicium justitize, 
id est tibi erit accepta passio Christi et acceptabis, 
oblationes et holocausta, id est fideles, pro tuo no- 
mine patientes, tibi erunt grati. Reliqua non mu- 
tantur. - 


COLLATIO IN PSALMUM L : « MISERERE, » ETC, 


Vzns. 1. — Misesere mei, Deus secundum magnam 
misericordiam tuam. Additum esta LXX, magnam, 
quo insinuetur pondus rei. Imo in quibusdam ecodi- 
cibus legitur in plurali, secundum misericordias tuas 
Plurale autem emphasim habet "32112 QuEnspEca . 


Unde Hieronymus libro secundo adversus Jovinia- 
num : « David postea tentatura diabolo, et post pec- 
catum pcenitens loquitur : Miserere mei, Deus, secun- 
dum magnam misericordiam tuam. Magnum pec- 
catum magna vult deleri misericordia. » 

VEns. 5. — Etvincas cum judicaris. Dubium est, 
in Heb., Graeco et Latino, an verbum judicaris ac- 
cipiatur active, an passive ? quia Graece et Hebraice 
ponitur infinitivus. Quod si ad verbum transferas in 
judicare seu judicando te ἐν τῷ χρινεσθαί σε "amv 
BESSOPHTECA . Hieronymus juxta Hebraeos, sine ambi- 
guo passive reddidit, cum. judicaberis. Explanatio 
quoque ejus, in hunc versieulum, idipsum declarat. 
Amplius caput Isa. xxmr commentatus hoc citat 
modo, Et vincas cum fueris judicatus. Tamen ipse 
Hieronymus, libro r adversus Jovinianum, sub ac- 
tiva signifieatione interpretatur. « Suspicor, ait, te 
aliquando ut hominem fuisse mentitum ; omnis enim 
homo mendax, ut sit solus Deus verax, et justifice- 
iur in sermonibus suis, et vineat cum judicaverit. » 
Sic et active accipiunt Neoterici translatores, proeter 
Pellicanum. Paraphrasis Campens, itidem videtur 
sumpsisse passive, ait, eequissimus judicaberis. Sed 
utrumque quadrat. Nempe quo Deus appareat ju- 
stus, eum judieatur a perfidis hereticis non remit- 
lere peccata poenitentibus ; aut, ut interpretatur 
Ambrosius in cap. Luc. ix. Quod peecemus, tantum 
venit nobis tribuendum : omnia qu: per se sunt 
justa, Deo. Ait enim : Miseretur ergo Dominus, ne 
quis defieiat in via. Si quis ergo defecerit, non per 
Dominum Jesum, sed per se deficit : nec habes quod 
ascribas Domino, qui vincit cum judicatur. Quid 
enim dicas ei, qui in te contulit. omnia firmamenta 
virtutum ? Nonne ipse te genuit ? Nonne ipse te pa- 
vit? Cibus ejus virtus est, cibus ejus fortitudo 
est. Sed si tu. negligentia tua virtutem quam acce- 
peras perdidisti, non alimentorum ecelestium, sed 
tuze mentis tibi preesidia defuerunt. » Haee ille. Jam 
quod ad justissimum, in quo non potest peecatum 
habere locum, spectet proprie judicare, hoe est pu- 
nire peccata ét peccatores palam est. Ceterum ubi 
habemus, e£ vincas, Hebraicantes (prier Hierony- 
mum) vertunt, purus sis aut mundus appareas nzin 
TIZKEH, Hieronymus dicit ?0biscum vincas. Et certe 


mus, interdum significat vincere. Quin et Munsterus 
idipsum attestatur secundum auctorem Aruc, id est 
dietionarii Chaldaiei, utut fuerit, non longe discre- 
pat eodem sensu. Vietoria enim judicis supra reum 
est ut si purus ab eo crimine, in quod animadver- 
tere debet. Quod quam proxime Deo, qui est ipsa 
justitia congruat nemo ambigit. 

Vrns. 6. — Ecce enim ininiquitatibus conceptus 
sum et in peccatis concepit me mater mea. Frigidum 
est satis quod Faber et Caecus contendunt melius 
legi iniquitate et peccato singulariter, ob noxam ori- 
ginalem. Debuissent enim attendere David assumere 
personam generis humani, et peccatorum omnium 
radicem. Deinde quod philosophantup, ex Hebr. 
melius legi, Peperit me mater mea, ut David expres- 
sius ostendat suam humiliationem, per hoc quod non 
est sanetificatus in utero, veluti Jeremias, et Joan- 
nes Baptista, nihil agunt, quia dictio Hebraica am 


B ranaw proprie significat calefacere et coneipere. 


4 d B Vrns. 7.—Ecce enim veritatem dilexisti, 
incerta et occulta sapientie tue manifestasti mihi. 
Neoterici traductores aliter distinguentes, aliter etiam 
vertunt. Ecce enim veritatem dilexisti in intentio- 
nibus vel renibus, vel interioribus, et in occulto sa- 
pientiam mihi notam facies. Hieronymus juxta He- 
breos est nobiseum, ecce enim veritatem diligis, 
absconditum et arcanum manifestasti mihi. Parti- 
cula Hebraica rnv runoru significat renes, visce- 
ra; ac teste Munstero, capitur pro puris cogita- 
tionibus et affectibus. Hzc autem sunt nobis incerta 
el abscondita, ut interpretes reddiderunt secundum 
intelligentiam, non verba. Unde Hieronymus ad Su- 
niam et Fretellam : « Noluimus immutare quod ab 
antiquis legebatur ; et idem sensus erat, quanquam 
ad alium loeum hoc dicit. » 

Vgns. 15. — Ei spiritu principali confirma me. 
Hieronymus, spiritu potenti confirma me ; Pellica- 


C nus, spiritu. libertatis sustentabis me ; Pratensis, 


spiritu anunifico ; sic et Munsterus, etc. Sanctes, 
spiritus voluntarius confirmet me. Interpretes pro 
Cajetano, spiritu spontaneo, ete. Caeterum 3*33 NA- 
DIB, significat principem munificum, liberalem, ut in 
eamdem redeant sententiam. Unde paraphrasis 
Campensis, principe illo spiritu munime ; Nebiensis 
spiritu nobili, ete.; Chaldzus, spiritus propheticus 
confortabit me. 


Vgns. 17. — Quoniam si voluisses sacrificium de- 
dissem. Heb. legit. 3r? n35 y^Enn N5 Ἵ oKrro 


TACHPOTZ ZEBAH VELTENACH. Quod si anxie red- 
das, non vis seu non dabis sacrificium et dabo, sen- 
sus est. obscurus, nisi legeris per interrogalionem, 
ul facit Sanctes : Ef dabo? Unde quo dilucidior 
esset sensus apposite verlerunt interpretes. Sic et 
Hieronymus, 20m enim vis ut victimam feriam. Sic 
et Nebiensis. Quod exprimens Munsterus, extulit 


D hoe modo : Nam non desideras sacrificium, alioquin 


darem. Translatio ad. Campensem, nobiscum est, 
quoniam si amares victimam, redderem. 


PSALMUS 11. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM INTELLECTUS DAVID, 
CUM VENIT DOEG IDUMJEUS, ET ANNUNTIAVIT SAUL, 
ET DIXIT : VENIT DAVID IN DOMUM ABIMELECH, » 
Quid gloriaris in malitia. Titulus : In. finem in- 

tellectus David, cum venisset Doeg Idum«us, etan- 

nuntiavit Saul et dizit : Venit David in domum Abi- 
melech. Legitur in libro Regum quod David fugiens 

à facie Saul, venit in. Nobe civitatem ad Abimelech 


sacerdotem, à quo quisivit panes et gladium. Cui 
dedit panes propositionis et gladium Golicz, et mi- 
sit David ad Achis regem Geth. Quandovero Abi- 
melech dedit David gladium et panes, intererat Doeg 
Idumzeus, potentissimus pastorum Saul. Cum au- 
tem. Saul quadam die conquereretur quod nullus 
nuntiaret sibi David, dixit Doeg : Vidi filium Isai 
in. Nobe apud Abimelech, qui pro eo Dominum con- 


&95 
suluit, et dedit ei cibaria, et gladium Golie (I Reg. 
xxi). Precepit ergo Saul emissariis, ut interfice- 
rent Abimelech, et omnes sacerdotes qui erant in 
Nobe. Ilis autem nolentibus extendere manus in 
sacerdotes Domini, ait Saul ad Doeg : Irrue in sa- 
cerdotes : et. irruit. Doeg, et trucidavit. octoginta 
quinque viros vestitos Ephoth (ibid.). Viros quoque 
qui erant in Nobe, et mulieres et parvulos, et ani- 
malia occidit, solus Abiathar filius Achimelech eva- 
sit et fugit ad David. [Aug., Hier., Aug., Hier., 
Aug.] Hanc historiam tangit iste titulus, nec dis- 
crepat a veritate historie, nisi quia in libro Re- 
gum legitur 4chimelech, cum hujus psalmi titulus 
habeat Abimelech. Hieronymus quoque dieit in He- 
brzo esse Achimelech. Ita enim dietus est sacerdos 


ile, sed propter similitudinem litterarum, scilicet p 


beth et caph, qu: modico apice differunt, variatur 
Abimelech. Vel forsan sicut supra in precedenti 
populo titulus habet, non coram Achis, sed coram 
Abimelech (Psal. xxxi), mutato nomine, ut non res 
historie prosequaris, sed mysterium, ita et hie. 
Mysterium ergo prosequentes, prius nominum inter- 
pretationes, deinde mysticas eorumdem significa- 
tiones attendamus. Abimelech interpretatur ergo 
patris mei regnum, et significat Jud:os. Domus 
Abimelech regnum est Judczeorum, quod Pater insti- 
luit; Doeg, mofus ; Idumaeus, terrenus ab Edom, 
quo nomine vocatus est Esau. Saul petitio, et signi- 
ficat mortem, quam homo peccans verbis et manibus 
appeliit, sicut. populus a Domino Saulem regem 
extorsit (I Reg.xvur). David manu fortis, vel deside- 
rabilis aspectu (Gen. Xxu). (Aug., Cassiod., Alcuin., 
Cassiod.) Doeg prodidit David ; et sacerdotes occidit, 
non David. Sicut aries immolatus fuit pro Isaac, 
non Isaac, ubi, id est in quo utroque facto effuso 
sanguine, resurrectio Christi el vita significata est, 
id est significatum est quod Christus, et si secun- 
dum hominem sanguinem funderet et pateretur, 
quod significat arietis immolatio, et sacerdotum oe- 
cisio ; lamen seeundum deitatem  impassibilis et 
illesus vivebat, quod significat David evasio. Doeg 
Idum:eus, id est motus et terrenus, est genus ma- 
lorum hominum, terrenum quod movetur, non 
perseverat in seternum. David rex comedit panes 
propositionis, quos non licet edere, nisi solis sa- 
cerdotibus (Levit. xxiv), figuravit non solum per- 


sonam regis, sed etiam sacerdotis. Est ergo David pu WM s ANM 
novacula superfluos et inutiles pilos radit, ita mali - 


Christus, et corpus ejus ; hic autem mista sunt ter- 
renum regnum, et celeste, id est boni, qui sunt 
regnum Dei, et mali qui sunt regnum diaboli. De 
his duobus generibus hominum, agit hie psalmus ; 
et non est oratio pro malis, sed prophetia, qua di- 
citur quid sit eis futurum. Et est sensus tituli : 
Intellectus David prophete mitteus nos in finem. 
Hic ostenditur quid habuit de hoc quod factum est, 
cum venisset Doeg, id est motus, Idumceus, id est 
terrenus, id est genus malorum ; e£ nuntiasset Sauli, 
quia prodidit Christum morti. Quid? Venit David, 
id est Christus, in domum Abimelech, id est ad. Ju- 
daos, quia tunc proditus est morti Christus, cum 


PETRI LOMBARDI 


TOM 


496 


A venit ad regnum Patris, id est regnum Jud:orum 
quod Pater instituit. Et hoc in illa historia figura- 
tum est. Aliter Doeg Idumeus adversarius David, 
qui interpretatur motus et £errenus , significat Anti- 
christum, qui totum orbem movebit, qui veniet per 
signa et miracula ante adventum judicii ; et auxi- 
lum a Saule, id est a diabolo petens, nuntiabit 
David venisse in domum Abimelech, id est Christum 
venisse ad Ecclesiam, qu: est regnum Dei Patris. 
Et est sensus : Intelleetus. David, prophetz, ten- 
dens in finem. Hic aperitur habitus de hoc quod 
factum est : Cum venisset. Doeg Idumzus, id est 
Anlichristus; et nuntiasset Sauli, id est diabolo. 
Venit David, id est Christus, in domum Abimelech, 
id est ad Ecclesiam : et utitur praeterito pro futuro. 
Intentio : Roborat fideles contra Antichristum, et 
ejus complices. Modus. Quatuor sunt partitiones. 
Prima est inveetio Doeg, ut fideles roboret. Se- 
cundo agit de celeri fine iniqui, ibi, propterea Deus 
destruet te in finem. Tertio pro dejectione ejus po- 
nitur irrisio, ibi, videbunt. Quarto dicit quomodo 
contra eum bonus se habeat, ibi, ego autem. Pro- 
pheta ergo invectionem faciens contra Doeg, dicit, o 
tu Doeg, 


VEns. 1. — « Quid gloriaris in malitia, qui potens 
« esin iniquitate? 


Qui potens es in iniquitate, [Aug.] quod minimum 
est, quid gloriaris in malitia? quasi dicat, in bono 
gloriandum est, quod magnum est. Qua vero sit 

Οἱ iniquitas hic, exponit subdens : 


Vzns. 2. — « Tota die injustitiam cogitavit lingua 
* luà ; sicut novacula acuta fecisti dolum. » 


Tota die, |Aug., Hier., Aug., Gl. int., Aug., Cas- 
siod., Alcuin.] id est sine intermissione. Ecce ini- 
quitas. Lingua £ua cogitavit injustitiam, id est me- 
ditalio mali est in lingua, in qua ostenditur levis 
mens, prwceps dictio, quia non ante cogitat quam 
loquatur. Unde Salomon ait : [n ore stultorum est 
cor eorum (Eccli. 1). Iste talis, si non potest facere, 
loquitur malum ; sed si et hoc nequit, saltem cogi- 
iat, ut. quando aliquid mali abest a manibus, a 
corde non absit. Quid vero efficiat subdit, fecisti 
dolum sicut novacula acuta, id est ita expedite, sic- 
novacula acuta, cito et facile radit. Vel sicut 


sanctis capillos radunt, id est inutilia et superflua 
rapiunt, scilicet. mala desideria et bona presentia, 
qua saneti contemnunt, cum ipsa vita, ut sint filii 
Core, quibus dicitur : Nolite timere eos qui occidunt 
corpus ; animam aulem non possunt occidere (Matth. 
X). Et est: Fecisti dolum sicut novacula acuta, 
quia inutilia rapit, et animum purgat. Vel, Fe- 
cisti dolum sieut novacula aeuta, quie dum pro- 
mittit innovationem, incidit; ita et ille dolosus, 
id est Antichristus, suis promittit beatitudinem, et 
occidit. 


VrEns. 3. — « Dilexisti malitiam super beni- 


ΣΡ ctm Qi 


| 


491 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LI. 


498 


« gnitatem ; iniquitatem magis, quam loqui equi- A cujus radix sunt ministri ejus, qui cum eo nihil ha- 


« tatem. » 

Dilexisti. [Cassiod., Aug., Cassiod.] Quasi dicat : 
Non tantum fecisti, sed etiam dilexisti malitiam, 
non deserit malum qui diligit super benignitatem, 
quia et si benignitas quandoque tangit animum 
ejus, refugit. Et nota quod ait dilexisti malitiam 
super benignitatem. Quasi dicat : Utrumque habes 
ante te; sed hoc, id est malitiam eligis perverse ; 
et ita facis, quasi leves aquam super oleum, et ter- 
ram super ccelum, sed cum his, id est ad similitu- 
dinem horum cadis inferius, quia sicut ista suo 
pondere deorsum feruntur, sic tu. benignitati przefe- 
rens malitiam ruis in profundum, quia talentum 
plumbi super quodsedet iniquitas, ut Zacharias pro- 
pheta ait (Zach. v), amplexaris. Dilexisti etiam lo- 
qui iniquitatem magis quam aequitatem, quasi nec 
mala tegis verbis decoris, sed 

VEns. &. — « Dilexisti omnia verbapreecipitatio- 
« nis tu», lingua dolosa. » 


Dilexisti omnia verba precipitationis, |Hier., Gl. 
int., Aug.] tu: et aliorum. Dico dilexisti, tu qui es 
lingua dolosa, id est linguosus et dolosus. Vel sie, 
dilexisti omnia verba prweipitationis. Hec sunt 
verba przeipitationis, scilicet, lingua dolosa, id est 
dolosa verba fallacie ministra, aliud in corde ges- 
tantium, aliud ore promentium. 


PAns. n. VERS. ὃ. — « Propterea Deus destruet 
« te in finem ; evellet te, et emigrabit te de ta- 
« bernaculo tuo, et radicem tuam de terra viven- 
« tium. » 


Propterea. [Cassiod., Gl. int, Aug., Cassiod.] 
Secunda pars, ubi agit de celeri fine iniqui. Quasi 
dicat : Hzec dilexisti, propterea Deus destruet te in 
finem, et si non modo, quia prius evellet te, id est 
dignitatem auferet et post emigrabit, id est faciet 
te transferre de tabernaculo tuo, id est de hac vana 
gloria, in qua ad tempus es. Vel, de tabernaculo 
suo. Alia littera, eliam aecipit tabernaculum pra- 
sentem Ecclesiam, ubi modo est Doeg Idumwus 
cum David cui insidiatur, id est palec:e cum granis, 
servi cum filiis, qui non manebunt in domo in cter- 
num (Joan. vui). Et hoc. est. Et. emigrabit te, id 
est emigrare faciet te, de fabernaculo suo, id est 
de presenti Ecclesia, ubi sunt paleze. cum | granis. 
Quasi dicat : modo es in tabernaculo, sed servus 
non manet in domo in zeternum ; modo si qua bona 
facit servus, mercedem suam recipit ; e£ radicem 
tuum evellet de terra viventium, id est de beatitu- 
dine sanetorum. Radix nostra charitas est, qua ra- 
dicati sumus in terra viventium : de qua radix hu- 
jus, id est voluntas eradicatur, quia non est altius 
lixa per charitatem, sed est M W “Ὁ in arida petra et 
sterili, supra quam jactata semina aruerunt, quia 
non habebant humorem (Luc. vmi). Eece Doeg, id 
est motus, unde loquitur titulus. Hie est. enim. pul- 
vis quem projicit. ventus à facie terre. Vel radix 
mali, est eupiditas, quie non. parit. fruetum in terra 
viventium. Vel specialiter loquitur. de. Anüchristo , 


B 


G 


D 


bebunt, cum sanctis. 


Pans ir. VEns. 6. — « Videbunt justi et timebunt, et 
« super eum ridebunt, et dicent : Ecce homo qui 
« non posuit Deum adjutorem suum. » 

Videbunt. [Cassiod., Gl, int, Aug., Gl. int., 
Aug., Gl. int.] Tertia pars ubi pro dejectione ejus 
a sanctis irrisio facta ostenditur. Quasi dicat : Hxc 
patientur mali sed non sine fructu piorum, quia, 
videbunt, modo justi, id est, vident nunc quid malis 
eventurum sit in finem ; e£ timebunt, id est timent 
sibi ne et ipsi cadant, ef in futuro super eum ride- 
bunt, id est irrisione dignum indicabunt. Hic vero 
flent, nunc enim ambulant, ut Petrus ait: Inten- 
dentes ad propheticum sermonem,quasiad lucernam 
iu nocte, donec dies luceat, et Lucifer oriatur in 
cordibus nostri (11 Petr. 1), id est Christus appareat, 
qui est lux nostra. Et ideo timendum est, modo, 
quia in nocte agitur. Tunc vero erit dies, et ideo 
tune ridebunt super eum, quia non erit tunc locus 
correctionis, ef dicent : Ecce homo, non Deus, Qui 
non posuit Deum adjutorem suum, sed se deum 
fecit : Quasi dicat : Non speravit in Deo, sed in 
divitiis. Unde sequitur : 

Vrns. 7. — « Sed speravit in multitudine divitia- 
« rum suarum ; et prevaluit in vanitate sua. » 


Sed speravit in multitudine divitiarum suarum. 
[Aug., Cassiod., Aleuin.] Non dicit, habuit divi- 
tias, quia habet aliquis qui non amat, et ardet ava- 
ritia, etiam qui non habet, e£ praevaluit in vanitate 
sua, quia nihil est vanius eo qui putat plus valere 
minimum quam Deum. Vel de antichristo specia- 
liter agitur. Et praevaluit in vanitate sua, quia plus 
omnibus malis fideles decipiet. 


Pans 1v. VEens. 8. — « Ego autem sicut oliva fruc- 
« tifera in domo Dei, speravi in misericordia Dei in 
« seternum, et in saeculum sceculi. » 

Ego autem. [|Cassiod., Aug.] Quarta pars, 
ubi dieit quomodo contra eum se bonus habeat. 


Et nota quia hueusque fuit vituperatio illius 
partis. Hic vero est laus contrarie partis. Ecce 
perfecta demonstratio Quid dicat: Mali spe- 


rant in divitiis, ego autem, dieit populus fidelis , 
qui sum i» domo Dei, id est. Ecclesia, sicut oliva, 
qui hieme et zestate. viret, fructifera, de cujus 
germine Christus est, Populus Dei est ista oliva, 
de qua fracti sunt superbi rami, id est Judi, et 
insertus est humilis oleaster de gentibus. (iom. xt). 
Ego, inquam, qui sum oliva. Speraviin misericor- 
dia Dei, ille scilicet, Doeg in divitiis. Misericordia 
Dei dico , duratura in. eternum. Quod autem. dixit 
in seternum, repetit. ££, pro id est in. seculum. se'- 
culi, ut repetendo confirmet quam fundatus est in 
amore regni eclorum. Vel ita, Speravi in. miseri- 
cordia Dei, non ad terrena adipiseenda, sed ad ea 
quie sunt, in ieternum, et in seculum. sieculi, id 
est swterna. Et 

Vgns. 9. Confitebor tibi in sieculum, quia fe- 
« cisti ; eb exspeetabo nomen tuum, quoniam bo- 


499 


« num est in conspectu sanctorum tuorum. » 

Confitebor tibi in seculum. [Aug., Gl. int., Cas- 
siod., Aug.]Id est laudabo te in seculum, quia 
fecisti predicta, scilicet quod sum oliva, quod spe- 
ravi in misericordia Dei in seternum, ef exspectabo, 
non ero praproperus; a0mem fuum, id est rem 
nominis tui, quod est Jesus, scilicet. quod tunc sal- 
vabor. Ideo exspectabo nomen tuum, quoniam. bo- 
num est. Jucundum est nomen, sed non nisi gus- 
tanti; amarum vero est seculum. Dieo bonum est, 
sed in conspectu sanctorum tuorum, tantum, non 
in conspectu impiorum, qui non gustant amando. 


COLLATIO IN PSALMUM LI : « QUID GLORIARIS, » etc. 


Vrns.1.— Quid gloriaris in malitia, qui potens esin 
iniquitate ? Hieronymus et Hebr. reddunt pene opposi- 
tum sensum in secunda sententia, ad eum modum 
Hieronymus, pofens misericordia Dei, tota die , ut 
exordium sequentis versus, respiciat finem pra- 
cedentis. Neoteriei Hebraicatores. figunt diastolem 
in particula potens. Quid gloriaris in malitia, o 
potens ? Misericordia sive pietas Dei mecum est , 
supple per totum diem. Pietas aulem et iniquitas , 
quid non compugnant ? Sed sciendum apud Hehr. 
idem vocabulum ἼΘΙ uEesEp, notare et pietatem , 
et vitium. Dehinc ubi legunt nunc, ante hie verba 


tota die, ὃν EL, 14 est Dei, referendo ad pietatem 
qui precedebat, LXX legerunt ὍΝ EL, id est ad 


quasi dicas, ad totum diem, alias tota die. Ubi 
nulla est diserepantia prorsus in litteris. Punctulus 
etis tertius distantiam facit. Et ob variam lectio- 
nem, necesse erat hanc aut illam sequi distinetio- 


PETRI LOMBARDI 


500 


A nem ad przcedentia et sequentia ; et verbum ambi- 
guum, altero et altero reddere significatu. Et trans- 
lator ad Campensem accepit e£, non pro Deo, sed 
pro gigante. O, inquit, facinorose gigas. 

Vrns. 4. — Dilexisti omnia verbaprecipitationis. 
Hieronymus, ad devorandum. Sive ut transferunt 
interpretes pro Cajetano, verba glutitionis ; Praten- 
sis, depressionis, Sancetes, omnia verba dissipata. 
y53 para juxta Hebr. signifieat devoravit, degluti- 
vit : et qui preecipitanter loquitur, quasi verba de- 
vorat. Item corripit, diruit, perdidit, insecunda con- 
jugatione. Hine y53 sELa, corruptio, precipitatio. 
Eodem tum demum reeurrit intelligentia. Nam 
Matth. xit : Ev abundantia cordis os loquitur. Et 
quando quispiam corde perverso exardescit pro- 
ximo incommodare, ore nefario quam potest praci- 
pitantissime expromit quod gestat in corde mali- 
gno, ad subvertendum. Quare mox  subtexitur. 


; p Lingua dolosa rm2v2 ve^ LESCHON MIRMAH, quod 


potest reddi septimo aut vocante casu ex Hebr., 
licet apud LXX legatur γλῶσσαν δολίαν linguam do- 
losam, ut respiciat verbum prwcedens, dilexisti, 
aut intelligatur preepositio, xxx per liaguam dolo- 
sam, quemadmodum in translatione Romana, in 
lingua dolosa. Et certe Chaldzo respondens inter- 
pretatio est prorsus cum nostra lectione. 


Vgns. 7. — Prevaluit in vanitate sua. Hier., in 
insidiis suis. Et ad eum modum Nebiensis : Reliqui 
dicunt in pravitate sua. Vocabulum r3 HAUATH, 
juxta Hebraorum traditionem, significat corrupte- 
lam et pravitatem, ac malitiam cordis et operis. Ad 
sensum parvi refert. Chaldzus autem dicit, im 
pecunia sua; in quam sperare quam vanum sit 
docet evangelium. 


PSALMUS LII. 


PSALMI TITULUS : € IN FINEM INTELLECTUS DAVID, PRO (iscilicet. parturiente, agit hic Propheta de malis, 


AMALECH, vel PRO MAELETH. » 


Dixit insipiens. Titulus. In finem intellectus Da- 
vid pro Amalech. Inlibro Regum legitur quod David 
fugiens a facie Saul abiit cum sexcentis viris ad 
Achis regem Geth, qui dedit ei civitatem Sicelech , 
quam David absente Amalechite invaserunt, et 
succenderunt, ecaptivas quoque duxerunt uxores 
ejus, et aliorum, et filios et filias. Quod eum acce- 
pisset David, revertens de exercitu regis Achis, 
insecutus est eos atque percussit, reduxitque ; omnia 
qui rapuerant (I Reg. xxvit xxx). [Rem., Alcuin., 
Aug., Cassiod., Aug., Cassiod.| Hanc historiam 
tangit iste titulus. Amalechitee vero, qui interpre- 
tantur populus lingens terram, significant. Antichri- 
stum et suos, terrena amantes, qui in fine mundi 
pro viribus vastabit ecclesiam. Sed David, id est 
Christus, vere rnanu fortis, eamdem liberabit per- 
cussis Amalechitis, id est Antichristo et suis. Et 
est sensus, hic est. Intellectus David prophete, 
dirigens nos in finem, id est in Christum, quem 
habuit pro Amalech, id est de Amalechitis, qui vasta- 
verunt Sichelech, per quos intellexit membra. Anti- 
christi Ecclesiam vastatura, qua hie confutantur. 
Vel secundum aliam litteram, quam ponit Aug., scili- 
cet pro. Maeleth. Maeleth vero interpretatur do- 
lens, vel parturiens : et significat. Ecclesiam, quae 
dolet refrigente charitate multorum , et parturit , 
donec Christus formetur in illis (Gal. 1v). Pro hae, 


minando illis et inerepando, inter quos gemit par- 
turiens. Et est sensus; hie est, intellectus David 
prophete tendens iz fine habitus pro Maeleth, id 
est pro parturiente, vel dolente, qu: est. Ecclesia , 
pro qua inerepantur hie homines inter quo gemit. 
Et notandum quod supra idem psalmus quantum ad 
verborum superficiem praecessit. Sed differt ab isto, 
tam titulo quam materia, quia ibi de incarnatione 
Domini; hic de adventu judicii agitur. Intentio 
Prophetze est Eeclesiam contra malos roborare et 
consolari, quze consolatio in fine psalmi ostenditur. 
Modus tripartitus est psalmus. Prima pars est in- 
crepatio malorum. Secunda, comminatio per finem, 
ibi, nonne. Tertio, dicit quod salus sit parturienti , 

p ibi, quis dabit. Primo ergo increpans malos et im- 
properans, ait : 


Vrns. 1. — « Dixit insipiens in corde suo : Non est 
« Deus. » 


Dirit insipiens. [Aug., Cassiod., Aug., Alcuin., 
Aug.| Inter hoc insipientes. dolendum est, licet enim 
singulariter dicatur, tamen plures intelliguntur. 
Insipiens. Ergo, id est omnis qui male vivit, dizit, 
quia Deus audit, etsi non homo, ut quod dicitur , 
auditur i2 corde suo, et si aure non audet. Quid dixit ? 
Non est Deus. Qui enim putat Deo placere mala, 
non eum putat esse Deum. Vel qui dieit eum omni- 
bus pacere. Idem namque Deo est esse Deum, et 


— 


501 


esse justum, quia justitia in Deo Deusest. Qui ergo 
negat eum esse justum, negat esse Deum. Eum vero 
negat esse justum, quia ei putat placere mala, vel 
non punire. Hic est cui supra dietum est: /Esti- 
masti quod ero tui similis (Psal. xix). Ille dieit : 
Non est Deus. Velinsipiens, id est Judzus, dixit in 
corde suo, id est studio deliberat: malitize : Hic 
homo non est Deus. Idem hodie mali dicunt : Cur 
ita ? quia 

Vgns. 2. — « Corrupti sunt et abominabiles facti 
« sunt in iniquitatibus suis : non est. qui faciat. bo- 
« num est usque ad unum. » 

Corrupti sunt. [6]. int., Hier.] Velita continua, 
hoe dieunt illi, et ideo corrupti sunt ab omni vi ra- 
tionis, e£ (quod deterius est) abominabiles facti sunt 
omnes qui dicunt : Non est Deus. Et hoc in iniqui- 
tatibus suis, adeo quod non est de illis qui fa ciat 
bonum. Sed 


Vrns. 3. — « Deus de ccelo prospexit super filios 
« hominum, ut videat si est intelligens aut requi- 
« rens Deum. » 


Deus de calo, |Gl. int., Aug., Gl. int., Alcuin.] 
mittendo Filium suum, prospecit super filios homi- 
num, id est misertus est eorum qui deberent esse 
fili hominum, portando imaginem movi hominis 
(LGor. xv). Vel de colo, id est per sanctas ani- 
mas, prospexit super filios hominum, id est admo- 
nuit 4£ videat , id est videri faciat, si est aliquis Zn- 
telligens cognitione, aut requirens Deum opere. Vel 
sic, si est intelligens, aut sinon intelligit, si sal- 
tem, et requirens intelligere Deum. Dico quod pro- 
spexit, sed 

Δ 8 2E Vrens. 4. — « Omnes declinaverunt simul 
« inutiles facti sunt ; non est qui faciat bonum, non 
« est usque ad unum. » 


Omnes declinaverunt. |Aug., Hier., Gl. int., Aug., 
Cassiod.| Quasi prospieiendo hoc inveni, et simul 
cum ipsa declinatione inutiles facti sunt sibi et aliis. 
Unde non est qui faciat ex se, scilicet ductus ratione 
bonum, et quasi ex dolore repetit, non est usque ad 
unum, id est nec unus. Si vel, id est sallem unum 
exciperet, diceret praeter unum. Notatur hie con- 
gruus ordo, prius declinant, tunc inutiles : inde, 
non est qui faciat bonum. 


Pans. 1. VEns. 5.— « Nonne scient omnes qui ope- 
« rantur iniquitatem ; qui devorant plebem meam 
«αἱ cibum panis ? » 


Nonne scient. |Cassiod., Aug., Cassiod., Aug., Al- 
cuin.| Secunda pars, ubi est comminatio malorum per 
linem. Minatur enim illis iste qui loquitur. pro par- 
turiente. Quasi. dicat : llli dieunt : Non est. Deus. 
Sed nonne scient omnes in futuro, qui modo seire 
nolunt, qui operantur iniquitatem, et qui plebem 
meam, quie parturit et dolet, devorant, volenteseam 
consumere. Devorant dico, u£ cibum | panis, id est 
assidue. Nonne, inquam, hi omnes, scient, quoniam 
Deus vere est. Quasi dieat : Seient utique poenarum 
experimento. Et merito hoe eis, quia hi 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LII. 502 


A VERS. 6. — « Deum non invocaverunt ; illic tre- 
« pidaverunt timore, ubi non fuit timor. » 

Deum non invocaverunt. |Aug.| Hoc quisque 
invocat quod vult habere. Hoc dicendo, consolatur 
gementes, ne imitentur prosperantes, quia tales 
Deum non invocaverunt, unde cito perituri sunt. 
Unde sequitur : Et ideo, /llic trepidaverunt timore 
ubi non fuit timor, id est de terrenis timent, de qui- 
bus non esset timendum ; sed non de his ubi esset 
timendum, id est de :eternis, sicut οἱ Judsi qui 
Deum occiderunt, ne perderent locum et gentem 
(Joan. x1). Quare hoc ? 

Vxns. 7. — « Quoniam Deus dissipavit ossa eo- 
« rum qui hominibus placent ; confusi sunt, quo- 
« niam Deus sprevit eos. » 

Quoniam Deus dissipavit ossa. eorum, [6]. int., 
Aug., Cassiod., Aug., Alcuin.] id est interiora bona 
qui hominibus placent,id est placere quaerunt. Os 
vero illius, id est Christi, nemo confregit, qui homi- 
nibus placere noluit, contractis ossibus duorum, 
qui cum eo fuerunt crucifixi (Joan. xix). Boni sibi 
displicent, cum carnem ecastigant; mali sibi placent. 
Confusi sunt, quoniam Deus sprevit eos. Hoc specia- 
liter ad litteram de Judzis, quia locum perdiderunt 
pro quo Christum occiderunt. Vel de omnibus ge- 
neraliter malis. Et ponit proteritum pro futuro. 
Confusi sunt, id est eonfundentur quia ἃ regno Dei 
separabuntur. Quoniam sprevit eos, id est spernet, 
sed Israel salvabitur. Unde sequitur : 


Pans ΠΙ. VEns. 8. — « Quis dabit ex Sion salu- 
( t tare Israel ; cum converterit Dominus captivita- 
« tem plebis suz, exsultabit Jacob οὐ lLetabitur 

« Israel. » 

Quis dabit ex Sion. [Cassiod., Aug.] Tertia pars, 
ubi dicit quod salus erit parturienti Ecclesi. Quasi 
dicat : Dixistis non est Deus, sed, o vos stulti, quis 
procedens ex Sion, id est de Judwis, dabit salutare 
Israel. Nonne hie solus cui dixisti, non est Deus ? 
Utique iste solusdabit, tune cum averterit Dominus, 
qui modo inter manus vestras tenetur caplivus, ca- 
plivitatem plebis sue, et tunc Jacob verus, id est 
Christianus populus, eui major serviet. (Gen xxv). 
.emsultabithie, quia hree intelligit. e£ ipse idem fa- 
' * B J . * 

*ctus Israel letabiturin futuro, quia ipse cognoscet 
perfeete. 

COLLATIO IN PSALMUM LII : « DIXIT INSIPIENS, » ete. 

Titulum. noma ov AL MAHALATH, Hieron., inter- 
pretatur chorum, alii |uereditatem. Quidam musicum. 
instrumentum, Muusterus dicit incertum esse Hebr. 
quid significet. Legitur Graece ὑπὲρ Μαελέθ. Unde in 
Latinis codicibus videtur mendose legi, pro Amaleth, 
loco, pro Maeleth, idque potuit nonnullos decipere. 
Ipsa proinde Aug. interpretatio, Maeleth, id est 
parluriens, ἃ radice Hebroea *5n uarar, ostendit 
exemplaria typis exeussa esse. corrupta, quandoqui- 
dem habent pro amaleth, in titulo, cui interpreta- 
mentum subjectum reclamat pro parturiente. 


Vgns 4. — Simul inutiles facti sunt. ΝΣ NEELA- 

uu, id est putruerunt, corrupti sunt ; Wievonym. ad- 
5 L TTL 

lueserunt. Nam radix ΠΝ Aran, dieitur per meta- 

thesim, id est transpositionem litterarum, teste 


503 PETRI 


LOMBARDI 504 


Rab. Da. Kimhi in libro radieum, pro y*5n nans, A cumdantium te ; Pratensis, Sanetes, Munsterus, et 


quod significat oppressit, attenuatus est. Hine nnNoOn 


HELEATHAH, id est rubigo, secundum Hieronymum ; 
et illa metallo adhzret, ut corrumpat et exedat. Sie 
impii per mutuam maliti: communicationem sese 
perdunt et corrumpunt, ut coram Deo feteant. 


VrRS 7. — Quoniam Deus dissipavit ossa eorum, 
qui hominibusplacent. Hieronymus vertit, 0556 cir- 


interpretes pro Cajetano, ad eumdem sensum. He- 
brzus : legitur, 225 HoNAC, a radice zr nawaH, id 
est obsedit, castrametatus est. Ergo apparet LXX le- 
gisse yz] HoNEN, id est gratificatis et periphrasiusi 
sunt, quo claresceret sensus : ac dixerunt, qui ho- 
minibus placent. Pellicanus legit ut littera caph in 
fine sit essentialis, non aecidentaria, quia vertit 
ossa dedicationis, a themate vn id est dedicavit. 


PSALMUS LIH. 


PSALMI TITULUS : & IN FINEM IN CARMINIBUS VEL HY- 
MNIS INTELLECTUS DAVID, CUM VENISSENT ZIPH.EI AD 
SAUL, ET NUNTIASSENT SAUL : NONNE DAVID ABSCON- 
DITUS EST APUD NOS? 


Deus in nomine tuo. Titulus : In finem incarmi- 
nibus vel hymnis intellectus. David, cumvenissent 
Ziphei ad Saul, et nuntiassent Saul : Nonne David 
absconditus est apud. nos ? In libro Regum legitur 
quod David fugiens a facie Saul, venit in desertum 
Ziph, et ibilatuit. Tune Ziphsei venerunt ad Saul 
dicentes : Eece David latitat apud nos, descende, ut 
tradamus eum in manus tuas, et descendit Saul. Quod 
cum nuntiatum esset David, recessit inde et fugit 
ad tutissima loca Engaddi, ubi latens in spelunca, 
evasit, et ita non profuit Ziphzis sua proditio, et 
David non nocuit. Ibi enim datus est Saul in manu 
David in spelunca ; ad quam cum divertisset. Saul 
causa purgandi ventrem, David precidit oram 
chlamidis ejus, ostendens se nolle occidere eum cum 
posset(I Reg. xxur, xxiv). De hac historia sumitur 
titulus, de qua tamen non agit psalmus, imo de si- 
gnifieato ejus. Ziph:ienim interpretantur florentes, 
et signifieant illos, qui hie florent in prwsenti, et 
quasi virent copia temporalium, quorum gloria est 
ut flos feni (Isa. xL1). [Aug., Cassiod., Aug., Cas- 
siod., Aug.| quod hodie floret et cras in eliba- 
num mitütur. Inter hos latet. David, id est sancti 
mortui mundo, quorum vita abscondita est cum 
Christo in Deo (Coloss. n). Hos produnt Ziph:i 
Saul eum ad regnum mortis trahere moliuntur. Ho- 
rum flos, atque pax, non est amanda, quia transit 
ut fenum, quod David in illo facto intellexit. Et hoe 
est, hie ostenditur in£ellectus David prophet, vel 
alicujus viri spiritualis, qui intelligit florem  malo- 
rum transiturum, quia vir insiplens non cognoscit, 
scilicet quomodo interit flos seculi. Intellectus dieo, 
quem habuit de hoe quod fuit, cum. venissent Zi- 
plici ad Saul. Ad litteram, Ziph:i ad Saul venerunt, 
quibus non profuit sua proditio, et David non nocuit. 
Ibi enim, ut jam diximus, datus est Saul in manum 
David in speluncam. Hi sunt per quos figurantur 
florentes in mundo, de quibus hie agitur. Ef nun- 
tiassent Saul : Nonne David absconditus est apud 
nos ? Modo latet David, id est hij, quorum vita abs- 
condita est cum Christo, inter [florentes hujus se- 
culi, inter quos sunt viles et abjecti, quos produnt 
Saul, dum laborant eos trahere ad regnum mortis. 
Et iste intellectus est im. carminibus vel himmis;id 
est in laudibus, quia hoc intelligens, scit etiam quod 


in adversis laudandus est Deus et hoe scit ille qui 
dirigit aciem mentis in finem, id est in novissima, 
non presentia. Intentio. Monet etiam in adversis 
laudare Deum. Modus. Bipartitus est psalmus. 
Primo sunt verba Ecclesie orantis, et latentis inter 
Zipheos, eujus bonum intus est, et merces occulta. 
Secundo dieit quid sibi et Ziphzis faciat Deus. Unde 

p laudes solvit, ibi, ecce enim. Orans ergo Ecclesia 
inter Ziphzos latens , ait : O 

Vrns. |. — « Deus, in nomine tuo salvum me fac; 
« et in virtute tua judica me. » 

Deus salvum me fac, [Cassiod., Hier., Aug.] in 
mundo. Et hoe, in nomine tuo, quod mundo predi- 
catum est : Quasi alii aliis petunt liberari, ego, in 
nomine tuo, in illo scilicet nomine humilitatis, quod 
est salvatio. Hie salva me, id est imple in me rem 
nominis tui et post non. timebo judicari in virtute. 
Unde sequitur : Ef in virtute tua,id estin futuro ju- 
dicio, ubi virtus tua apparebit, judica me, id est se- 
cerne mea Ziphzis, ut arescente feno eorum et flore 
decidente, flos meus qui est in atriis domus Domini, 
in eternum permaneat. 

Vgns. 2. — « Deus, exaudi orationem meam ; au- 
« ribus percipe verba oris mel. » 

Deus, exaudi. |Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.] 
Item. Deus nomen potenti: repetit, ne tardet auxilium. 
Et, o Deus,exaudi orationem meam, quia non peto 
florem Zipheorum a te, e£ auribus percipe, id est 
menti reconde verba oris mei, quia et verbis cor in- 
dicatur. Ea ergo percipe tu ; Ziphwi elsi audiunt, 
non ea intelligunt, qui non nisi temporaliter cogno- 
verunt. 

VEns. 3. — « Quoniam alieni insurrexerunt ad- 
« versum me ; et fortes quaesierunt animam meam, 
« el non proposuerunt Deum ante conspectum 
« Suum. » 

Quoniam alieni. |Cassiod., Aug., Cassiod.| Hzc 
est eausa orationis, et loquitur Eeclesia. Quasi dicat : 
Ideo suo, quoniam alieni, id est mali, insurrexerunt 
adversum me et fortes, id est persecutores, quesie- 
runt animam meam et non proposuerunt Deum ante 
conspectum suum, quia putant Deum neseire quod 
agunt, qui nihil nisi seculum conspiciunt, quomodo 
sit nummus super nummum, quomodo augeantur 
greges el opes. Vel in sua persona loquitur David. 
Quasi dieat : Ideo oro, quoniam alieni, id est Ziphzei 
insurrexerint adversum me. Sed non videtur quod Zi- 
phiei alieni essent a David, qui erantde eadem tribu 
(Josue Xv). Ziph namque vieuluserat, qui pertinebat 


$05 

ad tribum Juda. 
David, sed alieni erant flore malitize, qui prodide- 
runt eum, non tribu vel loco. Et fortes, id est Saul 
et ministri. Quaesierunt animam meam, et non pro- 
posuerunt Deum ante conspectum suum. Hoc non 
mutatur. 

Pans 1. Διάψαλμα. VERS 4. — « Ecce enim Deus 
« adjuvat me et Dominus susceptor est anim: mese. » 

Ecce enim Deus, [Cassiod., Gl. int., Aug., Cassiod., 
Aug.] Secunda pars, ubi dicit quid sibi et Ziphzeis fa- 
ciat Deus. Unde solvit laudes. 8 Ἔ A4 Quasi dicat : 
Non proposuerunt Deum ante oculos, quod per hoc 
pater, quia ecce Deus adjuvat me intus ubi nemo vi- 
det, ubi est gloria nostra non in flore extra. Quod 
lamen ipsi nesciunt inter quos lateo, sed hoc quod 
me adjuvat viderent, si Deum ante oculos ponerent. 
Adjuvat ergo me laborantem ferre qui ingerunt. 
Adjuvet ita e£, id est quia Dominus susceptor est 
anime mec, et si corpus deserit. Vel ita, quod 
avertit, mala inimicis meis, disperdetque in veritate 
sua eos qui florent in felicitate sseculi. Et hoc dieit 
loquens ad Deum. 

.. VEns. 5. — « Averte mala inimicis meis; et in 
« veritate tua disperde illos. » 

Averte, [Gl. int., Aug., Cassiod.| Et praedicit, non 
optat. Et hoc est : Deus, averte, id est avertes, mala 
inimicis meis, id est a me vertes in illos, e£ in veri- 
tate tua disperde illos. Quasi dicat : Florent ad tem- 
pus, pereant in zeternum, id est florent falsis bonis, 
sed pereunt veris pcenis, et est prophetia, non op- 
tatio. Vel secundum aliam litteram, qu: est, e£. in 
virtute tua disperde illos, quos in tua infirmitate to- 
lerasti. Vel pro convertendis precatur, et heec est 
hostia quam pro sua liberatione Deo solvit, dicens : 
O Domine, averte mala ad inimicis meis, et disperde 
ilos, a prioris intentione ponendos. In veritate 


tua, id est ut ad veritatem tuam veniant. Et 
inde. 
VEgns. 6. — « Voluntarie sacrificabo (ibi; et 


« confitebor nomini tuo, Domine, quoniam bonum 
« est. » 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LIV. 


Unde, id est de qua tribu erat A — Sacrificabo tibi [Aug.] sacrifieium laudis, non pe- 


206 


cora, et voluntarie, quia gratis amo quod laudo, 
quia propter se laudo, non propter aliud quod ab eo 
velim. Qui propter aliud laudat, ex necessitate lau- 
dat; si illud haberet, non laudaret. Mihi autem et 
que dedit, propter dantem placent; ef confitebor 
nomini tuo, Domine, id est laudabo, quoniam bo- 
num est, Ὁ] melius illo nomine invenio. Hoc est 
gralis confiteri, scilicet confiteri ideo, quoniam bo- 
num est, non quia dat temporalia. Ideo confitebor 
bono nomini tuo. 

VEns. 7. — « Quoniam ex omni tribulatione eri- 
« puisti me; et super inimicos meos despexit oculus 
« meus. » 

Quoniam ex omni tribulatione eripuisti me. 

p [4ug.] In hoe probavit bonum nomen, si aliter sci- 

ret, tribulatio ei necessario non (uisset, ef super 
inimicos meos florentes oculus meus sursum ten- 
dens, despecit mente rapta ad Deum, videt quod 
omnis flos est ut fenum. 


COLLATIO IN PSALMUM LIII « DEUS, » etc. 


Vzns. 5. — Averte mala inimicis meis. Hic locus 
existimatur mendosus a Fabro et Cieco, imo et pu- 
gnare cum sensu vero, qui statim ostenditur, quando 
subditur eontinuo, disperde illos. Ob id, ut volunt, 
dicendum fuit : adverte mala inimicis meis, prieser- 
lim eum dicat Hieronymus ex Heb : Redde malum 
insidiatoribus meis. ἼΣΟΣ 1assiB, leste. Sancte in 
Thesauro suo. Post Kimhi scribitur cum vau, et le- 
gitur cum iod, quia potest esse in verbo quod vo- 
cant cAL, vel in niPHIL, quod significat convertit vel 
avertit. Convertit quidem mala in inimicos meos, et 

G avertit a me mala qu: inferat inimicis meis. Que 
sententia magis exprimit Dei misericordiam et justi- 
liam. Misericordiam erga David liberatum, justitiam 
contra Ziphaos, qui dolose eum perdere voluerant. 
Quod autem dieimus per secundam personam et im- 
perativum, id nil sensum l:edit. 

Vgns. 7. — Inimicos meos despexit oculus meus. 
Heb. dieunt simpliciter, vidit oculus meus inimicos 
meos. lllud autem videre, docete dixerunt interpre- 
tes despicere. Unde Sanetes periphrasi usus est, ef 
in hostibus meis quod volui, vidit oculus meus. Con- 
similiter Munsterus, et translatio ad Campensem 
habet u£ hostes meos oculus meus despiciat. 


PSALMUS LIV. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM IN CARMINIBUS 7£/ HYMNIS, T) ris, et alius non intelligit. Et iste intellectus est in 


INTELLECTUS DAVID. » 

Exaudi, Deus, orationem meam, Titulus : In finem 
in carnibus vel hymnis intellectus David. |Aug., 
Aleuin., Cassiod., Aug., Cassiod.| Per David hic 
intelligitur Ecclesia, quie summopere advertere de- 
bet, in quo malo nune est, a quo liberari optat, 
plangens inter mala s:eeuli, quia non est in pr:esen- 
li incolatu locus gaudii, sed meroris. Et hoc est : 
Hic ostenditur intellectus David, id est Ecclesie, id 
est quid intellirere debeat. Magna enim cura debet 
intelligere Ecclesia, in quo malo nunc est. Unde li- 
berari optat; plangit enim inter mala smeuli, qui 
intelligit, quia haec regio non est gaudii, sed moro- 


carminibus vel hymnis, id est laudibus, ut hic in- 
telligens, semper Deum laudat, sive erudiat nos in 
adversis, sive consoletur litis : quod fit si dirigitur 
menlis acies im /inem, id est in Christum. Vel in 
consummationem futuram, et loquitur per totum 
hunc psalmum Ecclesia, sive in persona sua, sive 
Christi. Quando in persona sua loquitur, ut homo 
pusillanimus in tempestate positus, qui dum fluctuat 
et mergitur in fluctibus sieuli, tànquam Petrus in 
mari (Matth. xiv), clamat ad. Jesum, decernens in 
sua infirmitate, a tot scandalis se separari, ne et 
illis non. prosit et sibi noceat, a simili David, qui 
pro molestiis civium fugit in solitudinem. Quando 


507 
autem in persona Christi loquitur, integra proprie- 
tas servilis forme in Christo describitur, ut detur 
nobis exemplum humilitatis, cum Christus adeo al- 
tus tantum sit humiliatus. Et secundum hoc iste 
psalmus tertius est eorum qui de passione et resur- 
rectione Christi latius agunt. 

[Aug., Cassiod.] Intentio. Monet Ecclesiam àt- 
tendere mala sua, atque inter ea plangere. Modus : 
Tripartitus est psalmus. Prima pars est oratio pr:e- 
missa, contra mala seculi vel fluetus. Secunda, lste 
pusillanimus jam in solitudine salvus, sperat auxi- 
lium Dei et imprecatur civibus, ibi exspectabam. 
Tertia affirmat quid sibi et illis fiat alternatim proce- 
dendo, ibi, ego autem. Laborans ergo Ecclesia inter 
fluctus szeculi orat, dicens : 

Vrns. 1. 
« ne despexeris deprecationem meam ; intende mihi, 
« et exaudi me. » 

Exaudi, Deus, orationem meam. [Aug., Cassiod.] 

Hzc sunt verba tribulati optantis liberari. Et post, 
ne despexeris deprecationem meam, ut fit illis, quo- 
rum oratio impleta, post despicitur, quia non est de 
wternis. Et si enim Deus det temporalia alicui pe- 
tenti, ejus tamen oratio ei non est accepta, quia ca- 
ret debito fine. Intende mihi et exaudi me. Quid 
enim tibi est? Ecce. 

Vgns. 2. — « Contristatus sum in exercitatione 
« mea; et conturbatus sum a voce inimici, et a tri- 
« bulatione peccatoris. » 

Contristatus sum in exercitatione mea, ]Aug.] 
id est in his quee mali ingerunt, quod postea dicet 
aperte, per quos malos exercetur, omnis nempe ma- 
lus vivit, vel ut corrigatur vel ut per eum bonus 
exerceatur. Et conturbatus sum in mari seculi, ἃ 
vento valido tribulationum. Sicut Petrus videns ven- 
tum validum venientem, timuit (Matth.) xiv); 510 
iste turbatus est in ipsa pugna, qua exercetur inter 
malos, dum et inimicos vult diligere, quorum Cor- 
rectionem amat, et abundante eorum malitia incipit 
odisse. Et ita. incipit in fluctibus mergi, unde, con- 
turbatus sum a voce inimici, et a tribulatione pec- 
caloris. Hsec est exercitatio, in quia tristabatur, 
que turbat oculum mentis ira quasi festuca, non 
tamen exstinguit odio velut trabe. Postea reddit sin- 
gula singulis, ostendens qualiter sit tribulatus a voce 


PETRI LOMBARDI 


Aalibi dieitur : Turbatus est pre ira oculus meus 


— « Exaudi, Deus, orationem meam : et B 


C 


inimici, et a. tribulatione peccatoris. Quasi dicat : p 


A voce inimici turbatus sum. 

VEns. 3. — « Quoniam declinaverunt in me ini- 
« quitates; et in ira molesti erant mihi. » 

Quoniam ipsi declinaverunt in me iniquitates 6]. 
int., Cass., Gl. int., Cassiod.] qua: eorum erant. Ideo 
dieit. Declinaverunt , quia impetus malitie eorum 
est quasi fluminis cursus, a tribulatione peccatoris, 
et, id est quia in ira, id est in furore suo, nop. me- 
rito meo, molesti erant mihi, sed ruinosi sibi. Et 
per hoc. 

VrRs. &. — « Cor meum con'urbatum est in me, 
» οἱ formido mortis cecidit super me. » 

Cor conturbatum est in me. [Aug.] Hoc est quod * 


508 


(Psal. 
mz odium est, ut vita, dilectio. Und 
mido mortis cecidit super me, quia 


vr). Unde sequitur metus mortis. Mors ani- 
subdit, ef for- 


VERs. 5. — « Timor et tremor venerunt super 
« me ; et contexerunt me tenebrae. » 


[Hier., Aug.] Timor animi, et tremor corporis ve- 
nerunt super me, et contezerunt me tenebre. Te- 
nebrz sunt mali homines, qui persequuntur Eccle- 
siam, et qui contegunt ipsam odio, quia qui odit 
fratrem. suum, est in tenebris (I Joan. m). Sed in 
hac infirmitate quid ait? 


«VERs. 6. — « Et dixi : Quis. dabit mihi pennas 
« sicut columbz, et volabo, et requiescam ? » 


Et dizi: Quis dabit? [Aug.] Videns iste undique 
mala esse, et se malis non proficere, malos vero sibi 
officere, deliberat quid agat, et vult ad tempus sepa- 
rari ab his scandalis, ne peccata infirmis augeat, ma- 
nens inter ea. Unde et petit pennas virtutum, qui- 
bus possit avolare in solitudinem et in altum. con- 
itemplationis. conscendere. Has autem pennas virtu- 
tum non habenti dat Deus ; habenti vere interdum 
dat prelatus Ecclesie , dum solvit ligatas. Habent 
enim quidam has pennas, sed ligatas, cura et officio 
postorali, quibus non valent uti ad volandum in so- 
litudinem, nisi prius solvantur. Ergo et qui solvit 
ligatas, pennas dat quz non erant ad usum, nec suc 
habentis. His pennis Isaac ornatus exibat in cam- 
pum meditari (Gen. XXIV), et Maria sedebat secus 
pedes Domini, intendens qui dicebantur ab eo, 
dum soror cirea plurima turbaretur (Luc. x). Has 
igitur volens iste ait, ef diri: Quis dabit mihi pen- 
mas virtutum, ef eis habitis volabo in solitudinem ; 
et ibi, requiescam in contemplatione, Solitudinem 
optat iste. Dabit mihi, dico sicut columbe non sicut 
corvo. Corvus enim de arca emissus, postea non 
rediit; columba vero emissa, ferens ramum olive 
rediit (Gen. vim). Columba a molestiis quarit avo- 
lare, sed dilectionem non amittit, et semper gemit, 
sic et bonus vult se separare corpoie ad his quibus 
non potest prodesse, sed non amore, amans eorum 
correetionem, et dolens prevarieationis ruinam ; 
pie namque vivit in Christo. Ad cujus viscera per- 
tinet id quod ait Apostolus : Quis infirmatur, et ego 
non infirmor ? aut quis scandalixatur et ego non uror? 
(I Cor. x1) et sie aliorum mala sunt ei quasi perse- 
culio, sicut Lot in Sodomis erat cruciatus, mala vita 
Sodomorum (Gen. x1x),unde optat fugere et manere 
in deserto, pro turba tribulationum et sceandalorum, 
sed aliquando ligatur non visco cupiditatis, sed 
cura et officio pastorali, ut deserere non possit, nisi 
solvatur. Quod si non solvitur, tunc dieat : Cupio 
dissolvi, et esse cum. Christo (Philip. 1); sed ma- 
nere necesse est propter nos, et sic ei meritum ex 
desiderio. Aliter optat iste mortem per quam sepa- 
relur a malis, et ait per simile : Quis dabit mihi 
pennas sicut columbe, et volabo et requiescam, 
4 Az» idest quis dabit mihi pennas, ut dis- 


509 


COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. LIV, 510 


solvar, et sic avolem ab eis, et cum Christo qui- A fetur desertum, et. floreat tanquam. lilium (Isa. 


escam ? 


VEns. 7. — « Ecce elongavi fugiens; et mansi 
« in solitudine. » 


Ecce elongavi fugiens, petiit iste pennas, οἱ ha- 
buit, sed non eo modo quo petiit, scilicet ut. avo- 
laret ab eis corpore, sed morum dissimilitudine, 
melius fecit ei Deus quam petierat, [Aug.] quem 
sic gratia confirmavit, ut inter malos corpore exi- 
stens, ipse proficiat, et si non illi, et charitas bo- 
norum non rumpatur. Et hoc est, Dixi : Quis dabit 
mihi pennas,et habui,quia ecce fugiens elongavi me 
a malis, non loco, ne rumpatur charitas bonorum, 
et ne perdatur exercitium malorum, quos Deus 
admiscet, sieut et Judam apostolis (91). Fugiens se 
elongat, qui a turba desideriorum terrenorum in 
altam Dei contemplationem se sublevat. Sequitur, 
et mansi in solitudine, [Aug.] mentis, ubi nullus est 
cum eo nisi Deus, ubi quies (92). Manet enim in 
solitudine, qui perseverat in remota mentis inten- 
tione. 


Aliter totum a principio psalmi, et legitur in per- 
sona Christi, in quo describitur servilis forma, ait 
ergo Christus seeundum quod homo ; Ex«udi, Deus, 
orationem meam, et ne despexeris deprecationem 
meam ; intende mihi, (Gl. int., Cassiod., Hier.] quia 
sum in quem intendas ; et exaudi me, dignum. Quid 
enim tibi est? Contristatus sum, humana infirmi- 
late, in. exercitatione mea, uno nomine vita Christi 


exponitur, qui nullo otio ab inccepto remissus est. In (3 


quo tristis ? quia perfidi non referunt fructum. Ef 
conturbatus sum a voce inimici, qui me Samarita- 
num et daemonium habentem dicebant (Joan. vu). Et 
& tribulatione peccatoris. [6]. in., Hier., Alcuin., 
Cassiod., Hier., Cassiod,| Et non meo merito, sed 
suo malo. Quoniam declinaverunt iniquitates, quia 
mala sua mihi imponebant ; e£ im ira sua molesti 
erant mihi, sed ruinosi sibi. Et per hoe, cor meum 
conturbatum est, lege carnis turbatur animus ; et 
hoe, in me, non exiit a me, id est, non neces- 
sitate vel merito meo, turbatus sum, sed solva 
voluntate. E£. formido mortis cecidit, ut pondus, 
super me. Vel cedidil super me,quia ibi perit in quo 
nihil habet juris. Unde : Ero mors tua; o mors 
(Ose. χαι). Et timor, animi, et tremor, corporis, ve- 
nerunt super me. Proprietas mortis est, ut eam pri- 
mo timeamus, inde contremiscamus. Εἰ contexit me 
tenebra, alia littera, id est mors secuta est. Et in 
hae conturbatione positus, dixi: Quis dabit mihi, 
nisi tu, Domine Pater, pennas sicut columbie, et vo- 
labo et requiscam ? id est, ut avolem a Jud:eis in- 
fidelibus, et quiescam in gentibus credentibus. [Al- 
cuin., Hier., Cassiod.] Ut enim columba emissa in- 
veniens lutosa, ad arcam reversa est, sic Christus 
lutosa inveniens corda Judzorum avolavit ad gen- 
tes. Unde sequitur : Ecce elongavi fugiens, a Judiwis, 
et mansi in solitudine, gentium. Unde Isaias : Le- 


(91) Greg., lib. iv Moral., cap 35. 


XXxv). Et alibi : Letare, sterilis que non. paris, 
ete. (Isa. ταν). lllud etiam ad litteram tangit quod 
vitabat persequentes, ut occasionem ire demeret ; 
et manebat in desertis orans, in quo docebat nos in 
secreto conscienlite quiescere, cum a malis premi- 
mur. 


Pans m. Διάψαλμα. VERS. 8. — « Exspectabam 
« eum qui salvum me fecit; à pusillanimitate spi- 
« ritus et tempestate. » 


Exspectabam eum.[ Cassiod., Alcuin., Aug.; Cas- 
siod., Gl. int]J. Secunda pars, ubi jam in solitudine 
salvus, sperat auxilium Dei, et imprecatur civibus, 
et proceditur prius de prima lectione, quc est in 
persona Eeclesie hoc modo ; quasi dicat : Mansi in 
solitudine mentis, ubi quies est. Sed quia extra tri- 
bulatio est, exspectabam eum qui salvum me fecit. 
Salvat nos Christus, dum excitatur in nobis, id 
est dum fides ejus in nobis inardescit, et dum vi- 
demus qui pro nobis tulerit ut. et Petrus liberatus 
est, cum excitavit eum dormientem, dicens : Do- 
mine, perimus (Matth. vu). Et tu ergo si navicula 
cordis turbatur in fluctibus, excita Christum, id 
est fidem Christi in te, οἱ salvaris. Unde me salva- 
vit? a pusillanimitate spiritus, qua supra dixit se 
turbatum, ef. tempestate, id est seditionibus. Hiec 
tempestas in qua Petrus clamabat : Me salvasti ; il- 
los autem qui se extulerunt, o 


Vrns. 9, — Preeipita, Domine, divide linguas 
« eorum, quoniam vidi iniquitatem et contradictio- 
« nem in civitate. » 

Domine, precipita, [Cassiod., Aug., Alcuin.] ne 
muniant cogitationes suas machinando, id est quasi 
quadam machina ; ef linguas eorum qui male con- 
spiraverunt in turre superbiz cedificanda, divide, ne 
sit superba unitas, ne malitia habeat effectum. Ho- 
rum figura fuerunt illi qui moverunt pedes suos ab 
Oriente, et venerunt in terram Sennaar :edificare 
turrim contra Dominum, quie pertingeret usque ad 
colum, ut sic nomen eorum celebraretur. Sed ibi 
confusa est lingua eorum, ne efficerent quod vole- 
bant (Gen. X, X1), ita. petit iste de malis fieri. Ideo 
divide, quoniam vidi iniquitatem, id. est perfidiam 
eorum, qui non credunt, e£ contradictionem, quia 
contra mysteria Christi agunt, i» civitate Babylonia, 


D quae turrim. superbi; zedificat. Quia hoe vidi, ideo 


fugi in solitudinem. H:ec est civitas de qua dieit 
Dominus per prophetam. Ego Deus, et non homo, et 
civitalem non ingredior (0se. x1). Est alia civitas, 
quam inhabita Deus. De qua dieitur : (Non. potest 
abscondi civitas supra montem posita (Matth. v). 
Et hiec, 

Vgns. 10. — « Die ac nocte cireumdabit eam su- 
4 pra muros ejus iniquitas ; et labor in medio ejus 
« etinjustilia. » 

Iniquitas, | Aug., Gl. int, Aug., Gl. int.|] non ad 
horam, sed die ac nocte, id est. assidue, circum- 


(92) Greg. ubi supra. 


511 


dabit eam, scilicet Babyloniam. Hzec turbare solent 
justum, ut vellet avolare. Iniquitas dico, existens 
super muros ejus civitatis, id est prineipes ejus, qui 
sunt munimenta civitatis, qui arca cireumeunte tan- 
quam muri Jericho cadent septimo die (Josue v1), id 
est in judicio erit, quando post hanc vitam qua sep- 
tem diebus, agitur singulorum merita discutiet Chri- 
stus. EL labor est in medio ejus, id est in communi 
plebe. Ideo labor in medio, et, id est quia, injusti- 
Lia, id est iniquitas. Quies autem est in humilitate. 
Ecce in majoribus et in minoribus est iniquitas. 
Vel, labor est in oppressionibus aliorum ; et injusti- 
tia in judiciis faciendis. Et hoc est, in medio ejus, a 
simili, quasi in ea tota. 


Vxns. 11. — « Et non defecit de plateis ejus, usura 
» et dolus. » 


Et non defecit, (Gl. int., Aug., Hier., Cassiod.] 
quia semper durat usi", quia plus exigit in inju- 
ria, vel in qualibet re, quam acceperit : non di- 
mittit ut sibi dimittatur. Ef dolus, quia alios deci- 
piunt de plateis ejus non absconduntur saltem, quia 
mala sunt, sed publice fiunt. Quasi dicat : In aperto 
lucrati sunt, et deceperunt ; quod utrumque lex pro- 
hibet. 

Vrns. 12. — « Quoniam si inimicus meus male- 
« dixisset mihi, sustinuissem utique. » 

Quoniam si inimicus. [Aug., Gl. int., Cassiod.] 
Hueusque de apertis inimicis egit, nune de occul- 
lis agit. Ecclesia. Quasi dicat : lta fac in civitate, 
seilicet praeipita, et divide linguas, quia in ea 
sunt, non tantum inimici aperti, imo eliam oceul- 
ti, qui magis nocent. Quoniam si inimicus meus, 
aliquis manifestus, maledizisset mihi virgis, susti- 
nuissem utique, quia non inopinatum malum es- 
set. 

VEns. 13. — « Et si is qui oderat me super me 
« magna locutus fuisset; abscondissem me forsitan 
« ab eo. » 


Et si is qui oderat me, manifeste super me magna 
locutus fuisset, [Aug., Cassiod.] id est superbe in- 
sultaret, magnifiearet se super me, et minaretur 
mihi quidquid posset, abscondissem me inter eos 
qui intus sunt mecum, scilicet in Ecclesia, «b eo 
qui foris est. Abscondissem dico, forsitan. Vel, 
utique, alia littera quam alii ponunt. Notatur hic 
magna patientia hujus, ila enim daretloeum verbis, 
utse absconderet ne videret adversarium illum to- 
lerasse. 


VEns. 14. — « Tu vero homo unanimis ; dux 
« meus et notus meus. » 


Tu vero homo unanimis, |Aug., Gl. int.| olim qui 
aliquando bonum consilium dedisti, et dux meus qui 
aliquando bene monuisti, ef motus meus qui in ea- 
dem Ecclesia mecum fuisti. Tu, inquam, talis non 
es lolerandus. Et cum intus sint mali, quod ergo 
restat, nisi solitudo ? Nulla enim pestis efficacior ad 
nocendum, quam familiaris inimicus. Unde : Ini- 
mici hominis domestici ejus (Matth. x). Et alibi : ab 


PETRI LOMBARDI 


A ea qui dormit in simu tuo, custodi claustra oris 


512 


tui (Mich. vi). 

Vgns. 15. — « Qui simul mecum dulces capiebas 
« cibos; in domo Dei ambulavimus cum consen- 
« Su. » 


Qui simul, (Aug.] cum aliis mecum conversans 
in Ecclesias, dulces capiebas cibos spirituales. Unde : 
Gustate eLvidete quoniam suavis est Dominus (Psal. 
xxxup. Et ambulavimus cum consensu in domo 
Dei, id est in Ecclesia. Sed quia modo extra es, 
non corpore sed mente : ideo dissensio est inter 
nos. 


[Cassiod., Aleuin., Hier., Cassiod., Hier., Gl. int., 
Alcuin., Cassiod.] Aliter totum ab illo loco legitur 


B in persona Christi : Ezspectabam eum.Quasi dicat : 


Mansi in solitudine. Et ibi etiam exspectabam eum, 
scilicet Deum Patrem. Quasi dieat : In solitudine 
non ex me securus, presidium patris sustinui ; qui 
salvum me fecit a pusillanimitate spiritus, ne ce- 
derem malis in passione ef tempestate, ne irascerer. 
Sequitur : precipita, Domine, divide linguas eorum, 
id est dispergantur divisis linguis. Vel agit Christus 
specialiter de Judieis,qui multis seditionibus et schi- 
smatibus involuti sunt : ex quo dixerunt : Non habe- 
mus regem misi Cesarem (Joan. xix). Quare hec 
fiant, subdit, Quoniam vidi iniquitatem et contra- 
dictionem, hoc non mutatur. In civitate, Jerusalem ; 
et non ad horam, imo, Die ac nocte iniquitas cir- 
cumdabit eam, Jerusalem. Iniquitas, dico, existens, 
supra muros ejus, et. labor in medio ejus et injus- 
tiia. Hac non mutantur. Et non defecit de plateis 
ejus, Jerusalem, usura et dolus. Nee hoc mutatur. 
Quoniam si inimicus, hic Christus loquitur specia- 
liter contra. Judam, et est hic exprobratio Judz, vel 
contra quemlibet virum. Judaicum, sibi familiariter 
inimicantem. Quasi dieat : Ita fae in civitate Jerusa- 
lem, quia ibi familiares inimicos habeo, qui sunt in- 
tolerabiles. Et hoc est, id est quoniam si inimicus 
meus, manifestus, mala fecisset mihi, sustinuissem 
ulique. Et si is qui oderat me, id est qui de me 
nullam notitiam habuit, super me magna locutus 
fuisset, abscondissem, me forsitan ab eo, id est non 
vindicassem. Tu vero homo, Judaice, unanimis, cui 
tradita sunt eloquia Dei (Rom. 1), dur meus, quia 
feci le ducem super populum meum, e notus meus, 
quia de eadem gente mecum, cur scilicet me occidere 
quieris? Qui simul mecum dulces capiebas cibos, id 
est legis institula, quze tibi exponebam ; et, in domo 
Dei, id est templo Jerusalem, ainbulavimus cum con- 
sensu. Vel specialiter contra Judam loquitur dicens : 
Tu vero. homo, scilicet Juda, unanimis, quia inler 
apostolos fuit, dur meus, quia ad castella et vicos 
priemissus et nofus meus, quia prascivit eum tra- 
ditorem, seilicet, cur me tradis, qui simul mecum 
dulces capiebas cibos ? corporales, scilicet. bucel- 
lam : qui soli, scilicet corporales cibi, iniquo po- 
terant esse dulees. Solet autem. vis iniquitatis co- 
messalionibus mitescere. Unde huie gravior culpa 
esl. Ef in domo Dei, id est in templo Jerusalem, 


513 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LIV. 


514 


ambulavimus cum consensu corporalis conversatio- ἃ — Pans. imr. VEns. 18. — « Ergo autem ad Dominum 


nis, quia in ejus collegio Judas erat. 

VEns. 16. — « Veniat mors super illos ; et de- 
« scendant in infernum viventes. » 

Veniat mors. [Alcuin.,  Cassiod., Hier., Aug., 
Aleuin.] Sicut supra apertis inimicis, ita hic oecul- 
lis imprecatur, et ne putaretur esse unus de quo 
agebat, poenam communicat Judzis, id est. commu- 
niter Judzis eum aliis imprecatur. Et tangit ini- 
tium schismatis, quando, scilicet Dathan οἱ Abiron 
moverunt seditionem adversus Mosem et Aaron, 
sicut in Numeris legitur, quos vivos lerra absor- 
buit, cum tabernaculis et omni substantia eorum. 
Chore quoque et eum eo ducenti quinquaginta il- 
lorum, sequentes malitiam, arripuerunt thuribu- 


la, ut adolerent incensum, in conspectu Domini, B 


qui divino igne consumpli sunt, qui etiam po- 
pulo quatuordecim — millia septingentos vastavit 
(Num. xvi. Et ideo, venit nova mors super 
eos. [ta iste imprecatur malis, et loquitur in 
eadem voce Christus et Ecclesia. Quasi dicat : Quia 
tales sunt, ideo, veniat morsnovasuper 446 
illos, ut super illos, scilicet Dathan et Abiron, qui 
initium schismatis fuerunt, et superbise separave- 
runt, venil nova mors; aperuit enim terra se, et 
vivos absorbuit. Unde et hic quasi exponendo sub- 
dit, etdescendant in infernum, id est in voraginem 
terreng cupidatis. Descendant dico, viventes, id est 
scienter peccantes, scientes quia pereunt. Et tamen 
pereuntes hiatu terrenz cupiditatis absorbeantur. 
H:ec est nova mors, et agit communiter de majori- 
bus et minoribus. Vel ita ut distinguas inter majo- 
res et minores, sicut in illo schismate fuit. Duces 
enim absorpli sunt a terra, populus vero sequens 
fuit igne vastatus, ita hic. divisum imprecatur au- 
ctoribus mali, et fautoribus, dicens : Veniat mors 
super illos, id est super minores qui consentiunt 
majoribus veniat ignis consumptionis, ut super po- 
pulum ignis de coelo venit ; et descendant, majores 
qui sunt auctores mali, im infernum terrens cupi- 
ditatis viventes, id est scienter peccantes, ut duces 
illorum terra absorbuit. Illi enim, id est minores, 
consenserunt, et sculi sunt, et studio consentionis 
accensi, ἃ ducibus suis recedere noluerunt. Et ideo 
venit ardor consumptionis, super ardorem dissen- 
Sionis; duces vero absorpti sunt a terra. lta hi 
scienter peccantes descendunt. Et merito hoc eis, 


Vzns. 17. — « Quoniam nequitie in habitaculis 
« eorum ; in medio eorum. » 


Quoniam nequitie sunt in habitaculis, velin ho- 
spiliis eorum, [Aug., Cass'od., Aleuin.] id est in 
hac vita, ubi peregrini sunt et transeunt. Non. enim 
semper hie mansuri sunt, cur ego sie instant ? Et 
hec nequitii sunt in medio eorum, id est in. corde. 
Ideo dieit in hospitiis esse nequitias, quia alienze 
sunt, non naturales, sed in hospitio suscepti, quasi 
üdventili;ie. Vel prius sunt nequitim, in habitaculis 
eorum, id est in occullo, scilicet οἱ postea ; in me- 
dio eorum, id est in communi et aperto. 


x clamavi, et Dominus salvavit me. » 


Ego autem [Cassiod., Aug., Cassiod.] Tertia pars, 
ubi affirmat quid sibi et illis fiat. alternatim proce- 
dendo. Et loquitur hie corpus Christi, id est Eccle- 
sia. Illi ita peribunt, Ego autem ad Dominum cla- 
mavi in conturbatione exercitationis me: e£. Dominus 
salvavit, vel salvabitme : quod consequens erat. Et 
ego, ut non ingratus, 


VEnRs. 19. — « Vespere, et mane, et meridie nar- 
rabo et annuntiabo ; et exaudiet vocem meam. » 


Vespere, |Aug., Hier., Aug.] id est de preteritis, 
narrabo οἱ mane, id est de futuris annuntiabo ei me- 
ridie qui non vergit solem ad occasum, id est in 
sempiternis, quz? semper manent ezxaudies vocem 
meam : in hac sententia singula singulis redduntur, 
et tria tempora distinguuntur, Vel ita, ut sine distin- 
ctione temporem redduntur singula singulis: ve- 
spere enim fuit Dominus in cruce ; mane, in resur- 
reetione ; meridie, in ascensione. Ait ergo, vespere 
narrabo, patientiam morientis in vespere narro. Et 
mane annuntiabo, id est annuntio vitam resurrectio- 
nis mane facte. Et exaudiet vocem meam, in meri- 
die, id est sedens a dexteram Patris, ubi interpel- 
lat pro nobis, ad quam ascenditin meridie. Ecce 
quanta consolatio isti est a tempestate, contra malos 
qui sunt foris et intus, id est in aperto et occulto. 
Sic et nos inter malos eum isto oremus, plangamus, 
securi dicamus ; 


C  vzns.20. — « Redimet in pace animam meam ab 


« his qui appropinquant mihi, quoniam inter multos 
« erant mecum. » 


Redime in pace. [Gl. int., Aug., Hier., Alcuin., 
Aug.] Quasi dicat: Ita exaudiet, quia redimet ani- 
mam meam collocandam in pace :eterna. Hee con- 
traillos qui non amant pacem, ideo anima mea in 
pace, quia amavi pacem. Redimet dico ab his qui ap- 
propinquant mihi,id est a Christianis fictis, qui magis 
decipiunt quam aperti idololatrae. Appropinquant 
ergo nomine, non numine ; corpore, non mente ; nu- 
mero, non merito. Et vere appropinquant, quoniam 
inter multos erant mecum. Velin multis sacramen- 
lis, scilicet et in baptismo, in evangelii lectione, in 
festis et hujusmodi ; sed in paucis non erant mecum : 
in omnibus sacramentis mecum, sed non in fide, 
spe et charitate, sine qua nihil sunt omnia. Vel in- 
ter multos erant mecum, sive in multis, id est in pa- 
leis, que mulie sunt. Erant mecum, non in granis, 
quie pauca sunt,id est noncum paucis electis me- 
cum erant. Erant enim de multitudine vocatorum, 
non de paucitate electorum (Ma££h., xxu). Et bene 
ait, mecum ; nam et prope est palea tritico ; de uno 
enim semine naseuntur,in uno agro radicantur, de una 
pluvia nutriuntur: sub eodem messore colliguntur, 
eadem trituratione utuntur, eamdem  ventilationem 
exspectant, sed non in unum horreum intrant : ita 
et illi sunt mecum, in multis sacramentis, vel pa- 
leis. 


515 


« qui est anle szecula. » 

Exaudiet. |Gl. int., Aug.| Dico exaudiet me, et 
non solum exaudiet me orantem,pro me exaltando : 
sed etiam, exaudiet me Deus, oratem pro humilian- 
dis inimicis, ef, id est quia, afilictione humiliabit il- 
los qui confidunt in duce, qui heri ecpit. Humiliabit 
dico, ille, qui est ante secula,quia in principio erant 
Verbum (Joan. 1), quod eis non videtur, quia in 
lempore Christus natus est de Virgine. Et merito 
humiliabit. 

Vgns. 22. — « Non enim est illis commutatio ; et 
« non timuerunt Deum, extendit manum suam in 
« retribuendo. » 


Non enim est illis commutatio perversi sensus, 
[Aug., Cassiod., Gl. int.|] sed permanent in. perver- 
sitate ; in schismate moriuntur, quia non mutantur 
in melius, sed in pejus : nec cum hic sunt, nec in 
resurrectione, quia sensus perfidorum  incommuta- 
bilis est. Ε non timuerunt Deum, hoc remedio con- 
verlitur homo, seilicet. quia timet Deum, et pro his 
pena sequitur, non aliud tamen. Unde sequitur : 
Ecrlendit manus suas, simili ferire volentis, qui 
manus elevat ut gravius impingat: et hoc. in retri- 
buendo, id est, ut retribuat eis. 

VEns. 23. — « (Contaminaverunt testamentum 
« ejus; divisi sunt ab ira vultus ejus, appropinqua- 
« vit cor illius. » 

Contaminaverunt, [Aug., Hier., Gl. int., Aug., 
Alcuin., Aug.] et non satis fuit eis, non timere nec 
mutari. Sed etiam Contaminaverunt testamentum 
promissionis ejus, quod ipse Dominus dixit Abra- 
hae:In semine tuo benedicentur ommes gentes 
(Gen. xxi), quod polluit qui eontradicit. Vel, con- 
taminayerunt testamentum ejus, id est perverterunt 
Seripturas. Vel quantum ad se, contaminaverunt 
Scripturas, dum contraria agunt. Et ideo, divisi 
sunl per hwreses, ab ira vultus ejus, vel prie ira, 
hoe est ab ipso irato, qui tradidit eos in desideria 
cordis eorum (Itom. 1). Et appropinquaverunt. Qua- 
si dicat : Et quia illi. contaminaverunt, et quia illi 
armantur et divisi sunt, ideo armantur amplius justi, 
el liberantur infirmi, qui curam habent in Deum. 
Et hoc est, illi contaminaverunt. Et per hoe, cor 
illius, id est seereta voluntas Dei, quie in Scri- 
pturis continetur, appropinquavit suis fidelibus, 
ut scilicet intelligamus ejus voluntatem, qua illis 
praecisis ἃ Catholica fidet, compungit bonos, et boni 
magis excitantur qui probati sunt; intelligitur in 
Scripturis, qu;e latebat Dei voluntas. Unde alibi 
Congregatio taurorum in vaccis populorum, ut 
excludantur id est emineant et appareant, qui proba- 
ti sunt argento divini eloquii (Psal. vxvr). 


VEgns. 24. — « Molliti sunt. sermones ejus super 
« oleum, et ipsi sunt jacula. » 

Molliti. [Aug.|] Vere appropinquabit, quia super 
oleum molliti sunt sermones ejus, Dei, super oleum, 
quia obseura qui in Seripturis sunt. dura exposita 
Tolliuntur, et usque ad ossa. penetrant. Unde se- 


PETRI LOMBARDI 


VEns. 21. — « Exaudiet Deus et humiliabit illo A quitur : E£ psi sermones sunt. jacula, 


916 


quia molliti 
non perdunt virtutes, sed evangelistz? eis armantur 
el feriunt corda hominum ad amorem pacis, eta 
perplexis haereticorum | quaestionibus liberant infir- 
mos. Dieo, molliti sunt sermones, sed si tibi puero 
qui laete minoris doctrine  nulriris, adhue duri 
sunt, ne irascaris uberibus Ecclesie, sed 


VEns. 25. — « Jacta super Dominum curam tuam, 
« et ipse le enulriel ; et non dabit in seternum flu- 
« etuationem justo. » 


Jacta curam tuam in Dominum, |Aug., Cassiod., 
Aug., Cassiod., Aleuin.| vel in Deum, nonin alium 
qui saxum est navi, non portus fluctuanti in szeculo ; 
etipse 16 enutriet laete simplicis sensus, donec 
profieias ad panem validioris intelligentia prove- 
ctus. 

Salubre consilium est jaetare curam in Domi- 
num, qui nutrit. Cura s:eculi, ut. vermis noster nos 
consumit. Sed si cura in Domino jactatur, nutrit. 
Unde Salomon : Sicut vermis ligno et tinea. vesti- 
mento, ita viri tristitia nocet cordi (Prov. xxv).Jae- 
ta in Dominum. euram, tanquam in portum, quia non 
dabit fluctuationem justo in eternum. Et sic verba 
fluetuationis fuerunt ; contristatus sum in exacerba- 
lione mea, et conturbatus. Aliter totum in persona 
Christi ab illo loco : Ego autem ad Deum clamavi, 
dixit Christus, et Dominus Pater, salvavit, id est 
salvabit me. Et quia salvabit, ideo, vespere, quo ca- 
piar,e£mane, quo judicatus ero, et meridie, quo 
crucifixus ero ; 2arrabo, preterita opera ; et annum 
citabo, virtutes et opera qua faciet ; e£ ideo, exau- 
diet vocem meam. [Cassiod., Aleuin., Aug., Gl.int., 
Cassiod., Alcuin.| Vel ita, ut. reddantur nominibus 
verba ; narrare enim ad vesperum pertinet, quo om- 
nia dixit quze Judas disponebat. Nuntiare pertinet. ad 
mane, quando nixit Pilato : [m hoc natus sum ut, te- 
stimonium | perhibeam veritati, ete. (Joan. xvi. 
Exaudiet, pertinet, ad meridien, quando emisit Spi- 
ritum. Ecce quanta mysteria brevites dicuntur. Vel 
ita, distingue litteram. Dominus salvabit me vespere 
in mane, hic distingue litteram. Unde ego non ingra- 
tus, narrabo et anmuntiabo, et ipse, exaudiet vo- 
cem meam. ledimet in pace animam meam.Redimet 
dico, ab his qui appropinquant mihi, id est qui ficte 
laudant me, dicentes : Scimus quia veraz es, etc. 


D (Marc. xi).Quoniam inter multos erant mecum, id 


est non cum paucis electis, et non solum pro me 
exaudiet, sed etiam pro illis. Eraudiet me Deus qui 
est ante secula. Humiliabit illos de superbia ut ere- 
dant. Vel, humiliabit, ut tollant locum et gentem 
(Joan. xi, et merito. [Cassiod., Aleuin., Cassiod.] 
Non enim est illis commutatio, et non. timuerunt 
Deum, extendit manum suwm in retribuendo. Hac 
non mutantur. Et quia tales divisi sunt, ab iravultus 
ejus, id est ipsi iratus dividet in futuro eos a gra- 
nis. Ira enim est vindieta judicii qua dividuntur 
boni à malis, ut grana a paleis. Et tune, cor illius 
appropinquabit, id est voluntas Dei per prophetas 
et apostolos nuntiata, omnibus nota erit. Vel cor Dei 


9511 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. LIV. 


518 


sunt justi, qui secreta Dei sui noverunt. Hi appro- A absone reddita est sententia, exspecíablam, ete. 


pinquabunt Deo, cum illi dividuntur. Ideo hzc illis, 
quia molliti sunt sermones ejus super oleum, vel 
mollierunt alia littera, adulando, et ipsi tamen ser- 
mones, sunt jacula, dum dicunt: Reus est mortis 
(Matth. xxvi). Et quia tales sunt, ergo non in eos, 
sed in Domino jacta curam tuam, et ipse te enu- 
triet. Et nondabit in eternum fluctuationem justo. 
He non mutantur. 


Vzns. 26. — « Tu vero Deus, deduces eos in pu- 
« teum interitus. » 

Tu vero. [Aug., Cassiod., Gl. int., Aug.|] Hi tunc 
non fluctuabunt, sed impiis qui contaminaverunt 
testamentum, quid erit? Impii in puteum gehennxe 
deducentur. Et hoc est, £u vero Deus, deduces eos. 
Hinc est finis contaminationis in pu£eum interitus, 
id est in tenebras submersionis, nec differetur, quia 


Vrgns. 27. — « Viri sanguinum οἱ dolosi non di- 
« midiabunt dies suos; ergo autem sperabo in te, 
« Domine. » 

Viri sanguinum, [Aug., Cassiod., Aug.] qui occi- 
dunt animas aliquando et corpora. Ef dolosi in 
seduetione, 20n dimidiabunt dies suos, id est volun- 
tarios, nona Deo constitutos, et non perficient quan- 
tum putant Ἢ 4 "7 , sed intra tempus peribunt, quia 
sperant. Vel ita, ideo deduces in puteum, quia, non 
dimidiabunt dies suos (93), ut si quos egerunt in 
malo reliquos agant in bono, redimentes tempus 
(Ephes. v), sed omnes continuant in malo. [Alcuin., 
Aug.] Alii enim non incipiunt dies bonos, sed in 
malis continue perseverant, alii dimidiant, alii im- 
plent dies bonos, quia alii moriuntur in Egypto, alii 
in deserto, alii in terra saneta. In /Egypto moriuntur 
qui in tenebris vitiorum usque ad finem vit:e conver- 
santur. In deserto qui de confusione peccati exeun- 
tes, errata per poenitentiam emendant. Implent dies, 
qui sine crimine in opere justitie usque ad finem 
vite perseverant. Haee tria genera hominum figurata 
sunt per ea quae scripta sunt in volumine Ezechielis 
ostensa, ubi seripta erant hee tria : Carmen, la- 
mentum, et vel, dietum est prophetz, ut devoraret 
volumen, id est in mentis intellisentiam trajiceret 
horum trium mysteria (Ezech. 1.) Carmen cantant, 
qui peccatorum lapsum non senserunt. Lamentum 
quia peccatis per lamentum pcnitenti;:. resurgunt. 
Vie qui peccant et non poenitent. Illi non dimidia- 
bunt. Ego autem sperabo in te, Domine. Quod non 
illi, et ideo non perveniam ad seternum diem. 


COLLATIO IN PSALMUM LIV : « EXAUDI, ete.» 

Vzns. 5. — Et contexerunt me tenebre. MHier. 
caligo. Alii vertunt horrorem. vel tremorem nb» 
pallatzuth. Sed quia jam praecesserat in. superiori, 
limor et tremor venerunt super me, beneintellexe- 
runt LXX et Hier. In sequenti, Zenebras, ex eo quod 
in morte tam spirituali quam corporali lux deficiat, 
qua tamen vel solo nomine horribilis est. 


f Vrns. 8. — Exspectabam eum qui salvum me 
ecit. 


Ὁ vs nunsHebr. Aussam MIPHLAT LI. Quod si 
ad verbum reddas, faciam festinare. salvationem 
mihi : quod et fit per spem certam in eum. Haud 


(95) Greg., lib. v. Moral., cap. 28. 


A pusillanimitate spiritus ettempestate.Pratensis, 
a spiritu vehementi et tempestate : Sanctes,a veno 
qui suscitatur a turbine : Pellicanus et. interpretes 
pro Cajetano, simili modo. Munsterus, propter ven- 
tum turbinis et tempestatis. Quantum ad. sensum 
nulla est distantia. Volui tamen recensere istorum 
versiones, quia in Hebr. nulla interponitur conjun- 
ctio, et aliqui eorum subaudiri voluerunt, alii mi- 
nime. Translator ad Campensem seipsum sequitur, 
ad evadendum vento ocius rapido ac tempestate.Quid 
autem senserit Hieronym. Habes ad Suniam et Fre- 
tellam. « In Greco invenisse vos dicitis ἀπὸ ὀλιγοψυ- 
χίας, quod proprie pusillanimitas dieitur. Sed scien- 
dum quod pro ὀλιγοψυχία, Aquilla οἱ Symmachus 
et Theodotion, et quinta. editio in terpretati sunt ἀπὸ 
πνεύματος, id est a. spiritu. Et in Hebr. seriptum est 
n'v3 wERUvAH. Omnisque sensus ita apud eos legi- 
tur, Festinabo ut salver a spiritu tempestatis et 
Lurbinis. 

Vzns. 14. — Tu vero homo unanimis. Sic. etiam 
Hieron. Sanctes, secundum aqualitatem meam : Pel- 
licanus et Pratensis, secundum ordinem meum. In 
verbis est discrepantia, conspirat sensus. Unde in- 
terpretes pro Cajetano dieunt,Szcuft estimatio mea : 
Munsterus, sed tu homo, eras jurta cstimationem 
cordis mei: Nebiensis, homo valoris mei; Chaldwus, 
similis mihi, translator ad. Campensem, sedtu,o 
collega commilito. Unieo verbo tria aut. quatuor in- 
terpretes complexi sunt. Non video quo genio isti 
moveantur, si ex contemptu lectionis ecclesiasticae 
faciant : quod nolo mihi persuadere in omnibus. 

VEns. 15. — Qui simul mecum. dulces capiebas 
cibos. Hieronymus, qui simul habuimus dulce secre- 
tum. Ac cxteri Haebraieantes consimiliter. LXX le- 
gisse videntur : ΠΣ soc, pro "'2 ; secundum signi- 
ficat consilium secretum ; allerum unctionem, quie 
accipitur pro refectione et pulmento. Ut est illud IV 
Reg.iv : Nisi parum olei quo ungar, id est ali- 
quantulum reficiar. Licet tantum habetur in Hebreo, 
vas olei. LXX tamen habent 9 ἀλείψομαι ἔλαιον. Ne- 
que vero dulee secretum abest a familiari convictu, 
ut eodem recidat sensus. 

Ambuiamus cum consensu. Hieronymus, in ter- 
rore; ceteri catervatim aut conjunctim aut quid si- 
mile.Particula v?3* REGESCH est anceps δὰ s£repitum 
et collectionem, unde oritur perversitas. Chaldzus 
habet cum festinatione. 

Vrns. 19. — Narrabo et annuntiabo. Pellicanus, 
et inquietus oro ; Munsterus, ef importunus oro ; 
Pratensis, strepitum faciam ; Sanetes, tumultuabor; 
Hieronymus tamen, interpretes pro Cajetano, et 
Nebiensis, et resonabo. Quod est. certe annuntiare. 
Idque spectat ad futurum juxta enarrationem. 25 
HAMAH varium est. Et Chald:eus dieit, clamabo. 

Vans. 20. — Redimet in pace animam meam ab 
his qui appropinquam mihi. Protensis, Sanctes, 
Munsterus. Campensis pro eo quod est in secunda 
clausula, vertunt a przlio quod est eontra me, vel 
quid simile. Dietio Hebrza 3*3 QvuAnon, vel 33D 
QuERAB, ambigua est ad prelium et vicinum. Unde 
Hieronymus, interpretes pro Cajetano, Pellicanus, et 
Nebiensis sunt nobiscum. Eodem tamen tendit in- 
telligentia. : 

Quoniam inter multos erant mecum. Hunc versi- 
culum censent. Stapulensis οἱ σοι eo. modo le- 
clum, esse contrarium veritati Hebraiez. Quare? 
Quia vertit Hieronymus ex Hebreo, multi enim fue- 
runt adversum me. Certe non est quod succenseant 
nostrae lectioni. ὙΠ 1wMADt potest utrolibet accipi. 
Hinc Pellicanus, Munsterus, Sanctes, interpretes 
pro Cajetano, vertunt, mecum. 

Vrns.22.— Extendit manum suamin retribuendo. 
Hier., ad pacifica sua, reliqui Hebraicantes eodem 
tendunt. Interpretes respexerunt thema Ὁ scui- 


519 , 


LEM, id est retribuit. Alii vero radicem 25v scHuLAM, Α vif. ΣῚΡ QUERAB prelium. PP QUEREB, intimum 


id est pacificus fuit. 

Vzgns. 23. — Devisi sunt ab ira vultus ejus vn 
v5 DUNT HALCU MAHAMAOTH PIU. D. Hier., Niti- 
dius butyre 05 ejus ; Pellicanus,molles fuerunt super 
butyrum ore suo ; Pratensis, molle fuit super buty- 
rum ove suo. Ceteri consimili modo. Hanc varieta- 
tem perpererunt ambiguitates vocularum Hebraica- 
rum. Nam gon rao, interdum significat divisum est, 
quomodo acceperunt interpretes, quamdoque blan- 
diri, lenire, mollificare, quomodo accipiunt alii. Ce- 
terum 755 narao eisdem litteris una puneti notula 
distinetis, notat interdum. glandum. Deinde ΝΠ 
mEwEAH, id est Dufyrum. Sed iWon HEMAH, οἱ in 
constructione n2n ΒΆΜΑΤΗ, id est furor, plurative 
pon urvora. LXX videntur legisse secundum, ubi 
cseteri alterum. 

Appropinquavit cor illius. Pratensis, infimum cor- 
dis ejus ; Sanctes et Neoterici translatores. bellum 
aut pugnat cor ejus. Δ QUARAB,id est appropinqua- 


PSALMUS LV. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PRO POPULO QUI ^ sAN- B Allophyli. Tituli inscriptione dico, faeta ipsi David, 


CTIS LONGE FACTUS EST , IN TITULI INSCRIPTIONE 
IPSI DAVID, CUM TENUERUNT EUM ALLOPHYLI IN 
GETH. » 


Miserere mei Deus. Titulus : in finem. pro populo 
qui a sanctis longe factus est, in tituli inscriptione 
ipsi David, cum tenerent eum. Allophyli in Geth. 
[Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.| Titulus iste, 
partim assumptus est de Evangelio, partim de Vete- 
ri Testamento. In Evangelio namque legitur, quod 
crucifixo Domino supra posuit titulum Pilatus, He- 
braice, Grace et Latine, quem cum quidam Judzo- 
rum vellent delere, dicentes : Noli scribere : Jesus 
Naxaremus vex Judaeorum, sed quia hic dixit : Ego 
sum vez Judeorum. Respondit Pilatus : Quod scripsi 
scripsi (Joan. x1X), quia prophetatum erat per Spiri- 
tum sanctum in titulis aliorum psalmorum : Ne cor- 
rumpas tituli inscriptionem, qua Christus rex mon- 
strabatur : hoe de Evangelio est. Legitur autem in 
libro Regum quod David fugiens ad Saulem venit ad 
Achis regem Geth, quae est civitas. Allophylorum, 
ubi legitur fuisse peregrinus, sed mon retentus 
(I Reg. xx1). Per David ergo hic intelligitur Christus 
ex ejus semine natus, quem olim in se, et. nune. in 
membris tenent Allophyli, id est alienigene, scili- 
cet persecutores nominis Christiani ; im Geth, id 
est in toreulari, seilicet in. press uris tribulationum 
qua dicuntur torcular, quia utiles sunt, per ea enim 
merita sanctorum augentur, et vinum justitie ema- 
nat. Et sunt iidem Allophyli et populus qui à san- 
ctis longe factus est. Et est sensus tituli : Psalmus 
iste tendens in finem, id estinipsum Jesum pro populo 
salvando. Vel pro populo, id est contra populum, 
scilicet qui a sanctis longe factus est, appropinquant 
autem eis, scilicel. sanctis, qui Christum recipiunt 
intituli inscriptione. Populus qui a sanctis longe fit, 
in tituli inseriptione, cui contradicit, tam Judaeus 
quam omnis qui non vult habere regem Christum ; 
et ipsi iidem sunt qui tribulent Ecclesiam, id est 


PETRI LOMBARDI 520 


alius aliud sequitur. Unde in quibusdam exemplari- 
bus Hieronymi legunt, pugnat cor ejus; in aleis, 
appropinquat cor ejus. 

Vgns. 25. — Jacta super Dominum curam tuam. 
MATT PEHABOA, id est quod dedit tibi. Hinc Hieron. 


vertit charitatem tuam, quam imprimis curare debe- 
mus. Rom. mur: Plenitudo legis est dilectio. Alii 
vertunt onus, sive pondus tuum, id est ut Deus fe- 
rat te. Qui sensus non abest. à nostro. Et transla- 
tor ad Campensem habet, commenda curam tui. 
Sanctes in Thesauro suo refert quod Ra. Da. expo- 
nit, projice super Dominum quod dedit tibi usque ad 
hunc diem. Projice super illum quod opus habes; 
et ipse educabit te ; quemadmodum haetenus facit ; 
hxc ille. Et addit, nesciunt, inquit, magistri nostri 
quid esset, 427 IEHABECHA. Audierunt mulierem 
harabam dicentem. viro suo, "27 NDW. scHAQUOL 


1gHABIC, libera pondus tuum. Quod certe demiror 
muliereulam nosse, et rabinos ignorasse. 


id est Christo. Non mutata secundum rei veritatem, 
sed tamen seeundum voluntatem Judaeorum. Ipsi 
David, id est Christo ; voluerunt enim mutare, sed 
non factum. [Gl. int., Aug., Cassiod.] Tituli enim 
inseriptio, etsi populus instaret, non est deleta, 
quia prophetatum est in alio psalmo : Ne corrumpas 
tituli inscriptionem. Populus qui longe a sanctis fit, 
sunt persecutores qui Ecclesiam ealeant sicut uvas, 
ut vinum justiti& exeat. Nota quod hueusque est 
de Evangelio : quod vero sequitur, scilicet cum £e- 
nuerunt, etc., est de Veteri Testamento, quasi di- 
cat : Longe factus est. populus ἃ sanetis, cum, id 
est quia, Allophyli, id est alienigenz, scilicet per- 
secutores, tenuerunt eum, scilicet Christum in eapite 
et in membris, in. Geth, id est in loreulari. Legitur 
ad litteram David in illa civitate peregrinus fuisse, 
sed non retentus, sed Christus ex ejus semine natus, 
non solum olim in se, sed etiam adhue in corpore 
suo tenetur, in pressuris qua utiles sunt, ut uvà 
ante torcular integra est, sed nihil inde emanat, cum 
premitur sterilis non est, quia vinum exit. Intentio 
Prophet:e est confirmare Ecclesiam contra persecu- 
tores. Modus. Tripartitus est psalmus. Primo orat 
Ecclesia, velut uva ab Allophylis pressa, summatim 
tangens tribulationes, in quibus sit, per spem Dei 
finit se non timere, id est in fine primi partis dicit 
se non timere. Secundo enumerat mala quz susti- 
nendo fit et inimicorum conversio, ibi, fofa die. 
Tertio jam de malis sweuli libera, in futura beati- 
tudine, vel etiam hic laudem se cantare promittit, 
ibi, in me. Ecclesia ergo tanquam uva pressa in 
torculari clamat, o 


4 B9 Vrens. |. — « Miserere mei, Deus, quo- 
« niam coneuleavit me homo ; tota die impugnans 
« tribulavit me. » 
Deus, miserere mei, [Aug., Cassiod.] ne deficiam 
in conculeatione. Quare elamas ? quoniam homo, sci- 
licet qui longe factus est a sanctis, et non solum homo, 


921 
sed etiam diabolus, de quo in Evangelio dicitur : 
Inimicus homo hoc fecit (Matth. xmi). Conculcavit, 
me, sicut uyam in torculari, ut vinum exeat ; idem 
repelit apertius. Impugnans homo visibiliter, vel 
diabolus, invisibiliter, unde periculosior est. Tribu- 
lavit me tota die, id est toto tempore. Nullus enim 
vivit in Christo sine tribulatione. 

VEns. 2. — « Conculeaverunt me inimici mei 
« tota die, quoniam multi bellantes adversum me. » 

Conculcaverunt me. [Gl. int., Aug., Cassiod. 
Aug., Aleuin., Gl. int.] Εἰ hoc merito non quidem 
meo faciunt, sed quia sunt. inimici mei, qui scilicet 
longe sunt ἃ sanetis. Hi sunt membra diaboli. Et 
isti conculcaverunt me, quasi pedibus uvam. 
Tota die dico miserere, et necesse est ut miserea- 
ris, quoniam multi bellantes steterunt. adversum 
me, et ipsi iidem sum alti. Non diu tamen, sed die. 

Vrns. 3. — « Ab altitudine diei timebo; ego vero 
« in te sperabo. » 

Ab altitudine, [Alcuin., Gl. int., Cassod., Aug.] 
sed timebo ego ab altitudine diei, id est ab alüitu- 
dineillorum qui me conculcant, qui alti sunt, sed 
non diu, sed die timebo a potentia ejus ad horam 
datam, quasi non altitudo diei mundus est, id est 
mundana altitudo, ubi est superbie timor. Ut au- 
tern gravior esse ostendatur tribulatio, dicit se a 
superbis conculeari. Non timebo, sed potius ego 
sperabo inte, in quo nulli speranti timendum est. 
Vel aliter potest legi et distingui littera manente 
eodem sensu. Quasi dicat : Conculcaverunl inimici 
qui multi sunt. Sed quoniam multi bellantes, sunt, 
adversum me, timebo ab altitudine diei? non. Sed 
sperabo in te. Vel ita secundum aliam litteram : 
Gonculcaveruntmeinimicimoi tota die ab altitudine 
diei. Hie distingue, quoniam multi qui debellant me, 
Limebunt ; egoveroin tesperabo. Hzc littera sie expo- 
nitur : Conculcaverunt me inimicimei tota die.Et hoc, 
ab altitudine diei, quia diem, id est Christum in altum 
lucentem non cognoverunt. Christus enim dies est. 
Hujus diei hore sunt duodecim apostoli. Unde ipse 
Dominus ait : Nonne duodecim hore sunt diei? 
(Joan. x1.) Hujus diei altitudinem inimici non potue- 
runtattingere. Unde in passione Christi et tene- 
bre fact:e sunt (Matth. xxvii). Vel, conculeaverunt 
me ab altitudine diei, id est quia alti sunt, qui con- 
culcant, licet ad horam, scilicet die non diu, sed 
non sunt timendi, quoniam multi qui debellant me, 
limebunt, cum dies eorum transierit, scilicet finito 
lempore altitudinis sus. Ego vero non dico : Non 
timebo ne videar de me przsumere per stultam ar- 
rogantiam ; sed, sperabo inte, quod est causa non 
limendi. Non timet aliquis duritia cordis, vel super- 
bia, qui est similis stupido. Stupor enim est qui non 
sentit, non sanitas. Et nota tres esse alllictiones cor- 
poris, scilicet sanitatem, stuporem, immortalitatem. 
In stupore non dolet corpus, sed nec in. immortali- 
late. Sed instupore non dolet, quia non sentit ; in 
immortalitate, quia plene firmatum est. Sanitas 
vero,si molestatur, dolorem habet; sed non ideo 


PATROL. CXCI. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LV. 


522 

Α putet stupidus se viciniorem esse immortalitati eo 
quisanus est. [ta et tres sunt affectiones animz, 
scilicet provida cautela, stulta arrogantia, gloria 
secura. Stulta arrogantia similis est stupori. Quando 
quis de se presumens, nec timet, nec cavet. Iste 
ergo ne per stultam arrogantiam videretur similis 
stupido, non ait, non timebo, sed sperabo in te. 


Vrns. 4. — « In. Deo laudabo sermones meos, 
« in Deo speravi; non timebo quid faciat mihi 
« Caro. : 


Laudabo sermones meos in Deo, [Aug.] et tribu- 
ens quod bene loquor, quia ab ipso habeo. Sermo- 
nes dico meos,quia accepi. Quasi dicat : Et Dei sunt 
quia dat, et mei sunt, quia accipio. Dixi sperabo, 
sed et ante, id est jampridem speravi in Deo.ldeo 

p non timebo spe futuri. Non timet iste. qui videns 
mala szculi futuri superius formidans, orabat. Non 
timebo, dico quid faciat mihi caro, quia si calcat, 
vinum exit de calcatura. 

Pans rr. VEns. 5. —« Tota die verba mea exsecra- 
« bantur; adversum me omnes cogitationes eorum 
« in malum. » 

Tota die. [Cassiod., Aug.] Secunda pars, ubi enu- 
inerat mala, qua sustinendo fit inimicorum conver- 
sio. Unde et per spem Dei concludit se non timere, 
sicut prius fecerat. Dico, non timebo quid faciat 
mihi caro. Quid enim caro facit? Tota die verba 
mea exsecrabantur, et si a Deo sint. Et omnes co- 
gitationes eorum existentes in malum, quia nil boni 
tractant, sunt adversum me. Cum enim verba res- 
puuntur, persona dicentis non est immunis ab inju- 
ria. Si panem ipsum abominantur, vasculo in quo 
ministratur, quomodo parcunt ? 

Vrns.6. — « Inhabitabunt et abscondent ; ipsi 
« caleaneum meum observabunt. » 

Inhabitabunt, [Aug., Cassiod.] vel incolunt. Alia 
littera. Qvasi dicat : Cogitaliones eorum sunt in ma-- 
lum, et hec absconsm. Et hoc est, incolent e£ ab- 
scondent, id est quia peregrini sunt in hoc mundo, 
ubi non est nisi peregrinatio et incolatus, ubi nullus 
videt cor alterius, quidquid mali cogitant abscon- 
sum est. Vel ita, et agit de fictis fratribus, qui la- 
tenter subintrant, ut noceant. Quasi dicat : Quidam 
aperte impugnant, sed ex iis aliqui longe sunt a 
sanctis, qui, scilicet ficti, inhabitabunt, vel inco- 
lent, id est ficte subintrabunt, et abscondent dolos, 

D quia non audent palam contraire. Et ii pejus no- 
cent, quam mali, ut et Judas qui diabolus erat 
(Joan. v1.) Electus est cum aliis undecim, et ad tem- 
pus incoluit. Elegit eum qui noverat non ad opus 
probationis, ut ccteros, sed ad opus tentationis, ut 
daret tibi nescienti quos eligas, solatium ut coleres 
sicut ille. Si enim falsa de te dicunt, ccelum non 
auferunt, nec isti nocent. Et ipsi tales observabunt 
calcaneum meum,id est pedem ad lapsum, ut ca- 
lumnientur. Aucupantur enim verba omnia, qui- 
rentes alicubi laqueos, οἱ nodosas facere calum- 
nias, quibus tamen ipsi prius capiuntur ut pereant, 
quam alios capiant ut perdant. Vel, observabunt 


17 


523 


PETRI LOMBARDI. 


524 


» 


caleaneum meum, id est. finem vitz, quod secun- Ainimicis orant. Εἰ ideo accept sunt Deo sicut ipse 


dum finem judicamur. Ideo diabolus insidiatur cal- 
caneo. 


VERs. 7. — « Sicut sustinerunt animam meam, 
« pro nihilo salvos facies illos: in ira populos con- 
« fringes. » 

Sicut sustinuerunt. [Rem. Aug.] Quasi dicat : 
Hoc agunt sicut, utpote illi qui sustinuerunt ani- 
mam meam, tanquam grave pondus, id est utpote 
illi quibus gravis sum ad videndum. Unde in libro 
Sapientie: Opprimamus virum justum ; gravis enim 
nobis est ad. videndum (Sap. π). Illi tales sunt, sed 
tainen salvos facies illos, o Domine. Et hoc pro ni- 
hilo. Velita secundum aliam litteram, quz est, 
sicut sustinuerunt animam meam pro nihilo salvos 


facies. Et loquitur hie Ecclesia Christo, dicens ;B 


Anima mea sustinuit foris latrones intus absconden- 
tes et, sicut ego sustinui, sic, tu Christe, salvos fa- 
cies illos, id est tu sustine et ora pro illis, et. salvi 
erunt. Salvos facies, dico, et hoc, pro nihilo, quia 
nullus tibi inde labor quasi nihil tibi sit, quia si des- 
perati sunt, verbo eos curas. Vel, pro nihilo salvos 
facies illos, quasi pro nullis eorum meritis, sed gra- 
tis, per pietatem. Vel, per hoc salvabis, quia con- 
fringes. Vel, deduces populos in ira, scilicet dum 
per flagella Dei resipiscant, quia scilicet terres tri- 
bulationibus, et sic deducis eos ad te. Est enim ira 
consummationis, qua filii flagellantur ad correctio- 
nem. Et ira consumptionis, qua mali puniuntur ad 
peremptionem. Vel, confringes populos in ira, id 
est dum iram Dei futuram pravident. 


VEns. 8. — « Deus, vitam meam annuntiavi tibi ; 
« posuisti lacrymas meas in conspectu tuo. » 


Deus vitam meam.  [Alcuin., Cassiod., Aug., 
Cassiod.] Nota quod triplex est vita hominis, scili- 
cet nature qua vivimus, spiramus ; vita gratie qua 
in Christo vivimus ; vita peccati que in vitiis agi- 
tur. Due sunt a Deo 4:8 bone sunt, scilicet vita na- 
ture et gratie. Tertia est ab homine, qu:e mala 
est. Has omnes Deo annuntiare debemus, et primo 
de vita peccati. Vides qualiter Deo sit annuntiada. 
Quasi dicat : Confringes populos, et ego ad insti- 
tutionem eorum, annuntiavi tibi vitam meam, quae 
mala semper fuit. Vitam Deo nuntiat, qui peccata 
Deo confitetur, non Deum docens, sed se damnans, 
ut sic solvatur. Velde vita nature et grati: accipi- 
tursic. Quasi dicat: Illos confringes, ego autem αἱ 
non ingratus, annuntiavi tibi, o Deus, id est attri- 
bui, vitam meam, nature et gratie, quia ul. vivam 
tu fecisti. Ideo tibi vitam meam annuntio, non mihi, 
ut alii id sequantur. Lucris enim Dei prodest, ut 
alios invites ad accipiendam vitam, quam accepisti, 
ut qui vivil jam non sibi vivat, sed ei qui pro omni- 
bus mortuus est (II Cor. v) ;ita ego. Et tu. posuisti 
lacrymas meas in conspectu tuo , id est sicut erant 
in promissione tua, id est exaudisti me deprecantem 
Sicut promiseras te exauditurum flentem, inveni te 
misericordem in promittendo, veracem in red- 
dendo. Attende quam pi: lacrymze sunt. quie pro- 


promisit. Vel sie distingue litteram, Posuisti laery- 
mas meas in conspectu tuo : hic distingue, manente 
eadem sententia. 


VEns. 9. — « Sicut e£ in promissione tua ; tunc 
« convertentur inimici mei relrorsum. » 

Sicut et in. promissione tua, etc.[Gl. int., Aug.] 
Quasi dicat : Salvos facies etconfringes, sicut est, 
et inpromissione tua, quia promisisti Abrahz : Im se- 
mine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. xxr). 
Et £unc scilicet quando confringes, inimici mei con- 
vertentur a suo errore, itaut. sint re£rorsum, id est 
sequantur qui przire volebant. Et 

Vgns.10. — « In quaecunque die invocavero te ; 
ecce cognovi quoniam Deus meus es. » 

In quacunque die, [Cassiod., Aug.] scilicet sive in 
pueritia, sive in media :etate, sive in fine vitze invo- 
cavero te, non aliud quzrens quam te, ecce cognovi 
quoniam Deus meus es. Ecce magna divitiae. Quan- 
tumlibet avarus sis, sufficit tibi Deus ; etenim avari- 
tia terram qu&rebat possidere totam. Adde et cce- 
lum. Adde, quod plus est, qui fecit ccelum et ter- 
ram. Et est sensus, ac si diceret : Quandocunque 
invocavero te, audies me. In quo mira Dei clementia 
advertitur, quz quodlibet tempus nostrz conversio- 
nis exspectat, quandocunque rogatur, se indulget. 
Etnota quod ait : Deus meus es. Quasi dicat : Et 
si omnium Deus meus proprie, qui mihi subvenis, 
quem colo, quem amo, alii sunt alieni. Et ideo 


,VERs. 11. — « In Deo laudabo verbum, in Do- 
« mino laudabo sermonem; in Deo speravi, non 

timebo quid faciat mihi homo. » 

Laudabo verbum. [Aug., Hier ., Cassiod., Alcuin., 
Cassiod.] id est, doctrinam in Deo ei attribuendo. 
Idem dieit quod supra dixerat. Et sermonem, id est 
quidquid supra loquar, laudabo in Domino, id est 
attribuam, et si quid urget, speravi im Domino. Et 
ideo, non timebo, etc. Vel ita, in Deo Patre, laudabo 
Verbum, id est Filium, quia quidquid de Patre, et 
de Filio dicitur secundum substantiam, et de Spi- 
ritu sancto, hoc de potentia Verbi dicitur, qua est 
cocternum et consubstantiale Patri. Postea de hu- 
manitate ejus subdit,in Domino, id estin Christo, 
qui Verbum caro factum est : laudabo sermonem, 
id est preedicationes, quibus regulam vivendi, et sa- 
D lutem mundo dedit. Hzc. duoprzdicat iste, scilicet 

potentiam Verbi, et humanitatem Christi. Vel ita, 
ut trinitas notetur personarum per tria verba qus 
ponit, in Deo Patre laudabo Verbum,  Ἔ 9 idest 
Filium ; in Domino,et Spiritu sancto,laudabo sermo- 
nem,id est Filium, quia quidquid secundum subs- 
tantiam dicam de una persona, et de reliquis. Et si 
quid urget, in Deo speravi, mundana contemno. Et 
ideo, non timebo quid faciat mihi homo, quia etsi 
qua extra sunt, eripit, non qua intus, quia nihil 
nisi mundana eripit. Idem est finis hujus partis qui 
et prima. 


Pansrmr. VEns. 12. — «In me sunt, Deus, vota 
« tua : quee reddam laudationes tibi. » 


925 : 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LV. 


526 


In me sunt, [Cassiod., Aug., Cassiod., Aleuin.| A prome, in excelso.Nam opponitur isti, multi bellan- 


Tertia pars, ubi Ecclesia jam de malis secu- 
lis libera, in futura beatitudine, vel etiam hie lau- 
dem Dei cantaturam se dicit. Quasi dicat: Non ti- 
mebo, quia vofa £ua, o Deus, sunt in me. Intus sunt 
qui ἃ nobis nunquam recedunt. Non extra quiero 
quod offeram, quia de arca cordis, de cellario con- 
scienti: exit totum quod charitate accendendum est. 
Qu:e vota sunt laudationes. Vel vota dico, laudatio- 
mis fibialia littera. Que vota reddam ibi, in ster- 
nitate, vel etiam hic. Ideo laudabo hiec, 


Vrns. 13. — « Quoniam eripuisti animam meam 
« de morte, et pedes meos de lapsu; ut placeam co- 
« ram Deo in lumine viventium. » 


' Quoniam eripuisti animam meam de morte,|Aug., 
Hier., Cassiod.] quia per me eram mortuus. Per te 
est vita quam tibi enuntio ; e£ pedes meos de lapsu. 
Alia translatio habet: Oculos meos a lacrymis, pe- 
des meos a lapsu. Hie in spe ad hoc eripuisti u£ 
placeam coram Deo, non coram alienis, scilicet Allo- 
phylis, qui longe sunt. a sanetis, qui non habent lu- 
men, unde videant. Ego dico existens in lumine vi- 
ventium. In lumine est qui gratis Deum amat, quod 
nemo scit, nec eliam diabolus nisi solus Deus. Vel 
de futuro polest accipi, sic : Ideo laudaboin futuro, 
quia eripuisti, id est eripies animam meam de 
morte z:terna, et oeulos meos a lacrymis, et pedes 
ἃ lapsu, ut placeam coram Deo in lumine viven- 
tium. Hoc in futuro, ubi nec anima peceando mori- 
tur, nee oculi flent mala, nec pedes labuntur: quod 


non est hie, ubi etiam perfecte Deo placet. Unde ad- C 


dit : Ut placeam Deo in lumine viventium zternaliter. 
COLLATIO IN PSALMUM LY : « MISERERE, » etc. 


Titulus sic habet apud LXX, in finem pro populo, 
elc., ut habes in magistro. Hebr., victori super co- 
lumbam mutam,vel pro columba muta in remotis, vel 
longinquerum autelongationum ; aut Hieronymo, eo 
quod procul abierit, David insigne Gm» wicuraAw. 
Hieronymus vertit simplex et humilis de quo supra 
dictum est psalmo xv. Quantum vero ad id quod est 
in Hebr. pro columba muta elongationum, vel po- 
lerat verti pro elongatiomibus, wel pro his qui 
elongantur a columba muta, et prior versio accipie- 
tur in bonam partem, scilicet pro Christo aut po- 
pulo Christiano, qui intus servat innocentiam ; ac 
ponit fidueiam suam in remotis, hoe est in colis ; 
altera intelligetur in malam partem, contra Judmos 

ui se elongaverunt a columba muta, hoe esta 
simplicitate quie est in Christo Jesu, conantes de- 
Struere insigne David ; hoc est tituli inscriptionem. 
Dicebant enim : Noli scribere, rez Judaeorum (Joan. 
xix). Et hoc modo videntur LXX intellexisse. Reliqua 
explieantur in. glossa. 


Vgns. ὃ. — Ab altitudine diei timebo ; ego vero 
in te sperabo. Principium tertii versus apud nos, 
est apud Heb. finis secundi versus, juxta distinetio- 
nem exemplarium, quibus utimur. Sed 2102 MAnow, 
parüicula diverso accepta modo, fuitin causa ut LXX 
acciperent ac si littera men esset praepositio ab, quod 
est Hebr. notissimum. Id etiam fecit Pellicanus , 
quando vertit ab excelso. Cieteri litteram men volunt 
esse heemanticam, ut voeant, hoe est. notam nomi- 
nis derivativi, ob idque tradueunt, Al/isime, ὁ ex- 
celse, vel in excelso. Novissimum ponit Sanetes, con- 
lrario sensu ad versionem aliorum, multi bellantes 


tes contra me, o Excelse. Nebiensis vertit, con- 
tra me excelsum. Nec debet nos interturbare varietas 
dislinetionis in versuum sectione, qu: passim re- 
linquit pendere sententiam a sequentibus, przser- 
tim in earmine. Jamque si dies pertineat ad tertii 
versus continuationem, gignendi casum exigit juxta 
LXX. Si autem ad prineipium versus spectet, quia 
non habet praepositionem, nec terminationis infle- 
xionem, vertunt, diem timebo, vel per diem seu in 
die, aut quacunque die timebo. Munsterus, licet per 
diem timerem, de suo addidit. Porro sensum nostrae 
lectionis apertius tradit Hieronymus ad Suniam 
et Fretellam, docens esse in Greco additam ne- 
gationem, mom timebo οὐ φοθηθήσομαι. Et est ordo ; 
quoniam multi dimicant adversum me, sed. tuum 
excelsum lumen timebo. 

Vrns. 4. — In Deo laudabo sermones meus. In 
Hebr. verbum ejus. Sed passim occurritiod pro vau 


B et e diverso capi ob litterarum affinitatem *323 pE- 


BARO, verbum ejus *335 DEBARI, Verbum meum, *»25 
DEBARAI. Verba mea. J 

Vgns. 5. — Tota die verba mea exzsecrabantur. 
Hic Faber toto ecelo errat, qui ausus est affirmare 
pro nomen nea, superfluere, eum manifestissime in 
Hebr. lebatur hoc versiculo *335 pnEBAnAr. Stapulensis 
falsus fuit, eo quod in contextu versionis Hieron. 
non invenerit. Est tamen certum Hieronymum, 
pronomen primitivum, ecepisse loco possessivi, quia 
verlit, sermonibus me afllizebant. Alii Hebraicantes 
sequuntur LXX. Translatio tamen ad. Campensem 
dieit, omni tempore affliqunt res meas. 

Vrns. 1. — Sicut sustinuerunt. animam. meam, 
pro nihilo salvos facies eos. Pratensis, cum exspe- 
ctaverunt animam meam,propter iniquitatem libe- 
ratio illis ; interpretes pro Cajetano, sicut ezspecta- 
verunt animam meam, super iniquitate evasio ipsis; 
Pellieanus consimiliter ; Sanctes, Munsterus, Cam- 
pensis interrogative vel admirative legunt secundam 
partem, cum. exspectant. animam meam, propter 
iniquitatem eritne illis evasio ? Verum prima parti- 
cula totius versus polest dicere, sicut, aut, cum ΣΝ 
CAASSER. Jamque interpretando priori modo, sensus 
lectionis. Latin: erit, sicut sustinuerunt, vel ut alii 
ponunt ezspectaverunt animam meam, nempe per- 
sequendo, sic pro nihilo salvos facies illos. Hoc est, 
ut vertit Hieronymus, quia nullus salvusin illis. Coo- 
terum ubi dieimus, pro nihilo, et Hieronymus nullus ; 
allii habent propter iniquitatem. Unde cogebantur 
sub interrogatione intelligere. Varietas autem con- 
tigit quod ΤῚΝ AUEN significat vanitatem el iniquita- 
tem. Ac LXX, sicut et Hieronymus, priorem acce- 
ptionem respexerunt. Quasi dicas : Super aut pro 
vano, Salvator eorum : id est vana est salus eorum 
et nulla. Augustinus tamen in bonam partem ex- 
posuit, pro vano aut pro nihilo, id est gratis. 


In ira populos confringes. Prassentem locum ta- 
xare videtur Hieronymus ad Suniam et Fretellam, 
quasi lectio Latina depravata sit. Imo et Grica. 
Ait enim, i» ira populos confringes. Pro quo in 
Greco legitur ἐν ὀργῇ λαοὺς καταξεῖς, id est confrin- 
ges. Et apud Latinos, pro eo quod est dejicies, id est 
χαταδαλεῖς, male error obtinet χατάξεις, 1d. est. con- 
fringes. Nam et in Hebr. 5*3 mongp, habetur quod 
nos possumus dicere depone. Et Symmachus inter- 
pretatus est χατασεῖσαι. Sed sciendum interdum 
Hieronymum dicere errorem in verbis; in sensu 
non ilem, quod ubi est, noluit mutare consuetudi- 
nem interpretum, ut paulo ante dicebat : « Noluimus 
igilur immulare, quod ab antiquis legebatur, quod 
idem sensus erat. » Ac passim idipsum inculcat, ut 
Suniee et Fretellie. alio loco : « Ubieunque sensus 
idem est, veterum interpretum Mice ae mu- 
tare noluimus, ne nimia novitate lectoris studium 
lerreremus, » 


921 


PETRI LOMBARDI 


528 


Vgns. 8. — Deus vitam meam annuntiavi tibi. A quidpiam asservatur custodiendum. Et lacrymas no- 


Hieronymus, secretiora mea mumerasti ; Pratensis, 
discursus meos mumerasti; Sancles, migrationes ; 
Pellicanus, anacietatem meam mumerasti; alii, eva- 
galionem meam seu peregrinationem, etc. Vocula 
Hebraica ΤῚΣ Nob, significat migrationem, commo- 
tionem, evagationem : quze omnia tam apposite qua- 
drant vite, nostrae mortali ac periculose, ut. haud 
perperam LXX, per eorum ipsorum rationem, vi- 
lam intellexerint, putid:ze littere servientes minime ; 
nam ceu peregrini et advenze, in hoc seculo civita- 
tem non habemus permanentem, sed futuram inqui- 
rimus (Hebr. xur). Job quoque xiu : Homo nunquam 
in eodem statu permanet. Quod vero Hieronymus 
posuit secretum pro vita aut vagatione, idipsum fa- 
ctum est, propterea quod legerit *7*D sopr pro YT 
NonI, id est secretum meum. Id quod et indicaverit 
,Sanetes, in suo Thesauro. De eo quod legimus az- 
nuntiavi, ubi alii dicunt numerasti, nullo impendio 
conciliatur, quandoquidem *5» saPHam utrumque 
signat, et prima ac secunda persona; si non seri- 
bantur puncta paulo paeto distant communiter non 
in voce ΓΞ. sAPHARTA aut sAPHARTI, et in prima 
persona, additur litterula. minima iod, ubi est nunc 
paragoge, he. Utrobique tandem suum habebit sen- 
sum lectio. 

Posuisti lacrymas meas in conspectu tuo. Recen- 
liores translatores dicunt pro, in conspectu tuo, in 
utre tuo. Haud improbabile ostenditur LXX legisse 
"TN2NEGDECA pro 1132. NODECA, Prius signilicat con- 
spectum tuum, alteram qutrem tuum. Argumentum 
confirmat Hieronymusjuxta Hebr. qui est cum LXX, 
nisi velis dicere ipsos metaphoram reddidisse expla- 
natam, quie dabatur intelligi per utrem in quo 


PSALMUS 


stras Deus reservat, ut pro gemitibus, quos pro 
pecealis expiandis emittimus, mercedem reddat. Ob 
idque dieuntur i» conspectu ejus, quia illi placent 
ex corde. 


Vins. 9. — Sicut et in promissione tua. Hebr. le- 
guat per interrogationem : Nonne in. numeratione 
tua, aut narratione tua, aut libro tuo ? supple, hzc 
annotata sunt, ut vult Munsterus. Nullum est. dam- 
num in sensu, et plane legas more LXX. Et liber 
Deiest ejus promissio, quz etiam declaratur in 
Seripturis. Nebiensis vertit utique, in libro tuo; et 
Chaldwus, utique im. rationibus tuis. Hieronymus 
sine interroeandi figura dixit absolute. Sed non in 
narratione tua, quod obscurius est. (Quid enim sibi 
vult numevrasti lacrymam meam, sed nonin narra- 
lione tua ? nisi forsan alludat ad illud apostoli Rom. 
virt : Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenar- 


B rabilibus. 


Vrns, 12. — In me, Deus, sunt vota tua, que red- 
dam laudationes tibi. Grace legitur et in. psalmo- 
dia Romana, αἰνέσεως laudationis. In Hebr. tamen 
plurative habetur rv. ToporH, laudationes seu 
oom actiones. Non video tamen cur obelo de- 
beat transfigi relativum que, in nostra lectione, ut 
decernunt Faber et Caecus. Non est enim contra 
consuetudinem Latini sermonis, quod per appositio- 
nem dicantur vofa, laudationes, vel gratiarum ac- 
tiones. Ne interim dieam quod in transferendis alie- 
nis sermonibus nonnihil detrahendum est proprietati 
linguz Latinzi in saeris potissimum, in quibus sin- 
gula verba, juxta Hieronymum, de optimo genere 
singula mysteria sunt. 


LVI. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM NE DISPERDAS vel con- C unquam Dominum glorie crucifizissent (I Cor.). 


RUMPAS DAVID IN TITULI INSCRIPTIONEM, CUM FU- 
GERET DAVID A FACIE SAUL IN SPELUNCAM. » 


Miserere mei, Deus. Titulus. In. finem, ne disper- 
das velcorrumpas David in tituliinscriptionem, cum 
fugeret David a facie Saul in speluncam. Legitur in 
libro Regum quod David fugiens a facie Saul, venit 
ad tutissima loca Engaddi, ubi absconditus in spe- 
lunca latuit (I Reg. xxiv). Hane historiam tangit 
A*2O titulus, sed hoc ab historia nos retrahit quod 
de tituli inseriptione dieit. [Aug., Cassiod.] Nullus 
enim titulus legitur fuisse inscriptus David quem 
Saul vellet corrumpere, sed Christo qui de David 
natus est, inscriptus est titulus, quem populus Ju- 
d:eorum voluit corrumpere, sed quia per Spiritum 
sanctum, scilicet scriptum erat: Ne corrumpas, ait 
Pilatus, Quod scripsi, scripsi (Joan. x1x), cujus spe- 
lunea caro .vel sepulerum, accipitur, ubi latuit 
Christus absconditus, vel incognitus Jud:is. Hoc er- 
go Propheta, per Spiritum sanctum futurum praevi- 
dens ait: Ne corrumpas. Et est sensus : Psalmus 
iste dirigens nos in finem, id est in Christum. Hoc 
ait ne, tu Pilate, vel tu quieunque disperdas velcor- 
rumpas David, id est Christum, in. tituli. inscrip- 
lione, id est negando Christum esse regem. Quod 
tituli inseriptio  confirmabat, tituli inscriptione 
dico mutata secundnm voluntatem Judaeorum cum 
fugeret, id est quia fugit a facie Saul, id est a co- 
gnitione Judzorum, in speluncam carnis, scilicet 
cum in carne teetusnesciretur. Si enim cognovissent, 


Vel mutare voluerunt, cum fugeret, id est; quia fu- 
git, a facie Saul, id est a cognitione Judzorum, in 
speluncam, id est in sepulero. Tectus, quia cum a 
cruce vel sepulero non eripitur, non putatur Dei 
Filius. Et agit iste psalmus breviter de Christi 
passione et resurrectione, ubi Christus secundum 
quod homo orat de passione ita humilis, ut. unus 
de fidelibus ita clamare putetur. Intentio. Monet ne 
quis titulo erucis contradicat, sed Christum regem 
esse credat. Modus. Tripartitus est psalmus. Primo 
Propheta loquens in persona Domini, quia Dominus 
in eo loquitur, quasi inter mala exclamat, et preedi- 
cit liberationem. Secundo per quid fit liberatus, et 
de quibus dicit, tibi misit Dominus. Tertio post re- 
surrectionem laudes pronuntiat, ibi paratum. 
Christus ergo secundum quod homo orans ad Pa- 
trem, dicit. 

Vgns. 1. — « Miserere mei, Deus, miserere mei : 
« quoniam in te confidit anima mea. » 

Miserere mei, Deus. [Aug., Cassiod., Aug.] Hoc 
Christus Patri dieit ex nostro, docens nos orare, 
qui cum Patre miseretur nostri. Et repetit mei mi- 
serere. Repetitio geminata periculum ostendit ma- 
gnum. Ideo miserere, quoniam in te confidit anima 
mea. Hec est causa quare debeat obtinere. Hic jam 
vox corporis adjungitur capiti, et loquensin persona 
membrorum, et sua, quomodo possit liberari, dicit. 

Vrns. 2. — « Et in umbra alarum tuarum spe- 
« rabo, donec transeat iniquitas. » 


ΤΣ ΝΘ UN. SQ. CECI ἢ 


"M 


“Ὁ o7» ὦν π᾿ 


5419 : 

Et in umora alarum tuarum, [Cassiod., Aug., 
Gl. int.] id est in munimine maternze pietatis tu:, 
sperabo : hoc et in membris jugiter facit. Sperabo, 
dico, donec transeat iniquitas quod in fine penitus 
in membris complebitur. Usque in finem szculi nam- 
que nec iniquitas deerit premens, nec justitia pa- 
tiens. Dico, sperabo, et non ero otiosus, imo 

VEgRs. 3. — « Clamabo ad Deum altissimum, 
« Deum qui benefecit mihi. » 

Clamabo ad Deum altissimum, |Aug.] id est Deum 
qui altissimus est, sed si est altissimus, quomodo 
audiet te clamantem : experientia prestat fiduciam. 
Deum dico qui benefecit mihi, quasi expertus sum 
per hoc quia benefecit, quod et clamantem audiet. 
Si enim impios quzsivit qui eum non quarebant, et 
pro impiis mori voluit, clamantes quomodo non 
audiet ? 

VEns. 4. — « Misit de ccelo, et liberavit me ; de- 
« dit in opprobrium conculcantes me. » 

Misit [Hier., Alcuin., Cassiod., Aug., Cassiod.] 
Hoc prius in persona Ecclesi sic benefecit. lta 
bene quia misit Pater Verbum de cclo, id est de 
occulta essentia sua, el de secreta cognitione ange- 
lorum. Et per hoc liberavit, id est liberabit me. 
Quasi dicat : Quia jam misit Verbum, jam certum 
est, quasi jam sit, quod liberavit, id est liberabit, 
et dedit, id est dabit im opprobrium conculcantes 
me. Vel ita, in persona capitis, ita benefecit, quia, 
misit mihi de colo auxilium, et per hoc quia 
misit mihi de ccelo auxilium, liberavit me, sus- 
citando, exaltando. Eí conculcantes me, scilicet 
qui mortuo insultaverunt, dedit in opprobrium, dis- 
persos ubique, et maxime dum vident ejus re- 
surrectionem adorari, quem putabant se exstin- 
xisse. 

PARS Ir. Διαψαλμα. VEns. 5. — « Misit Deus mi- 
« sericordiam suam et veritatem suam, et eripuit 
« animam meam de medio catulorum leonum ; dor- 
« mivi conturbatus. » 

Misit decolo [Cassiod., Aleuin., Aug., Hier., Aug., 
Alcuin.] Secunda pars, ubi jam declarat quid misit, 
et de quibus eripuit. Et loquitur in persona membro- 
rum. Quasi dicat : Misit de ccelo. Quid autem misit? 
Misit, inquam, Deus Pater misericordiam suam, id 
est Christum, Verbum Patris, in quo misericorditer 
nobiscum egit Deus, quia Christus nobis compatitur 
et ex misericordia et pro nobis mortuus est. Et ideo 
dicitur, misericordiam et veritatem suam, id est 
Christum, qui retribuit seeundum merila, et ex ve- 
ritate surrexit ad justificandum nos, ut preedixerat. 
In quo etiam promissiones implentur. Et ideo dicitur 
veritas : utraque enim in eo continentur, nec una 
sine altera. Si enim sola fuisset misericordia, licen- 
tia nobis esset peccandi. Si vero sola fuisset veritas, 
non potuisset homo sustinere. ΕἸ eripuit, hoc capite 
dicit, quia misi Verbum, ad hoe utique misit. ΕἸ, 
id est quia, eripuit animam meam, ecce ipse se re- 
suscitavit. Christus enim loquitur et de misso loqui- 
tur, ergo de se. Unde eripuit? De medio catulorum 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LVI. 530 


A leonum, id est populi ἃ principibus seducti. Quid 
enim passus ? Ecce dormivi alta quiete facile exci- 
landus, sieut dormiens. David ad litteram non dor- 
mivit in spelunca, sed Christus dormivit in morte. 
Unde manifestum est hoe de Christo accipiendum 
esse. Dormivi dico, et conturbatus non utique me 
turbabo in ratione, sed illis turbantibus sua opi- 
nione. Vel conturbatus fui, secundum carnem pas- 
sionis timore et angustia. Unde : Tristis est anima 
mea usque ad mortem (Matth. xxv1). Et alibi : Cce- 
pit Jesus pavere et tedere (Marc. xiv). Qui turba- 
verunt ? 


VEns. 6. — « Filii hominum, dentes eorum arma 
« et sagill:e ; et lingua eorum gladius acutus. » 
Filii hominum, [6]. int., Alcuin., Gl. int., Cassiod., 
B Aug., Cassiod.] id est Judzi qui deberent esse filii 
hominum. Reetus ordo verborum est : Filii homi- 
num laqueum paraverunt, sed interserit qualiter 
turbaverint, dicens, dentes, id est irrisiones ipsorum, 
fuerunt arma, quantum ad consilia ; e£ sagittam, 
quantum ad verba. Non ergo se excusent Judei, 
quia etsi manus inermes, os armatum est. Unde 
subdit : Ef lingua eorum gladius acutus. Dum cla- 
mant : Crucifige, crucifige (Luc. xxu). Voces enim 
ille, scilicet erucifige, et hujusmodi citam fecerunt 
mortem, ut gladius acutus. 


VEns. 7. — « Exaltare super colos, Deus ; et in 
« omnem terram gloria tua. » 

Exaltare, [Aleuin., Aug., Cassiod.] verba Christi 
ad Patrem. Quasi dicat : Illi ita, sed, o Deus Pater, 
exaltare super colos, id est fac in me quod altus 
videaris, super angelos, id est fac me requiescere, 
resurgere et ascendere. Et per hoc in omnem terram 
gloria tua dilatabitur. Gloria tua, id est omnes habi- 
latores terra te glorificabunt. Vel ex persona Pro- 
phet loquentis ad Christum, haee accipiuntur. 
Superiora Dominus locutus est, Propheta quidem, 
sed in persona Domini. Et merito, quia Dominus in 
Propheta loquitur, quando etiam ex sua persona 
loquitur Propheta, Dominus per eum loquitur qui 
ei dictat. Propheta ergo per Spiritum sanctum visis 
injrriis Christi, visoque quod in resurrectionem 
inanes facti sunt Judei, gaudens exclamat, o 
Christe, qui videris tantum homo in cruce pendens, 
exaltare, ut appareas Deus, exaltare, ut qui pen- 

D dens in eruce, in majestate cum Patre regnare co- 
gnoscaris. Non enim quautum ad se, sed quantum 
ad homines exaltatur. Exaltare dieo, super celos. 
Ad litteram, quoniam sedel ad dexteram Patris, ut 
judicet Jud:os in terra. Et super cclos, id est 
etiam spirituales, quia angelos habet subditos, ut 
sic eliam in omnem terram gloria tua. dilatetur, id 
est ubique extendatur, quod modo completum est, 
quia totus mundus ei subjectus est. 

Vrns. 8. — « Laqueum paraverunt pedibus meis, 
« et incurvaverunt animam meam, » 

Laqueum paraverunt, [Aleuin., Cassiod., Aug., 
Gl. int.] postquam interposuit. de sua exaltatione, 

narrationem Filii hominum 


captam exsequitur. 


531 


PETRI LOMBARDI 532 


paraverunt laqueum, quasi latenter pedibus meis. A humana patiens. Exsurge dico, quia certus sum 


Pedes Domini sunt increpationes malorum et pro- 
missiones fidelium, quibus quasi pedibus incedebat, 
cum malos inerepabat, et bonis premia promitte- 
bat, quibus dolos paraverunt Judzi, ut de adultere 
quam adduxerunt ante eum, volentes eum quasi ne- 
cessaria complexione circumvenire, ut vel eontra- 
rium legis tenerent, si diceret dimittendam, quam 
lex pr:cipiebat lapidari ; vel deriderent eum, quasi 
mendacem, si eam morti adjudiearet, qui mansue- 
tudinem praedicabat (Joan. vim). Ef incurvaverunt 
animan meam, dum eis compatiens sterilis est, ab 
eis. Vel curvaverunt animam meam, id est volue- 
runt quasi de ccelo me ad inferiora deprimere.- La- 
jueum paraverunt, sed non me nesciente. 


VrERs. 9. — « Foderunt ante faciem meam fo- 
* veam ; et inciderunt in eam. » 

Foderunt foveam, [Cassiod., Gl. int., Aug.] id 
est, sententiam mortis inclamantes ; aníe faciem 
meam, quia sciebat totum quod moliebantur. Hoc 
factum est dum in eum dixerunt : Reus es£ mortis 
(Matth. xxvr). Et hec agendo, non mihi, sed sibi 
nocuerunt. Unde sequitur : Et inciderunt in eam, in 
confossa, id est cauteriata et obscura conscientia 
caecati. 


PaRs HL. Διαψαλμα. VERS. 10. — « Paratum cor 


x meum, Deus, paratum cor meum ; cantabo et psal- 
« mum dicam. » 


Paratum. [Cassiod., Aug., Aleuin., Cassiod., Gl. 
int] Tertia pars, ubi post resurrectionem laudes 
promittit. Quasi dicat : Iste parat foveam, sed cor 
meum, o Deus est paratum ad tolerantiam, ideo ille 
incidit; ego cantabo. Et repetit ad confirmationem, 
paratum est cor meum, quasi ita multum. Vel, para- 
tum, cor meum, ad agendas gratias. Et quia grati:e 
aguntur verbo et opere, repetit, paratum cor meum, 
ut alterum ad opus, alterum ad verbum referatur. 
Et qualiter ? cantabo et psalmum dicam, id est ver- 
bis gratias agam, el operibus, qui duo predicte 
geminationi reddidit, quia ad utrumque paratus. 
Postea aggratulando carnem alloquitur dicens : O 

VEns. 11. — « Exsurge, gloria mea, exsurge, 
« psalterium et cithara, exsurgam diluculo. » 

Gloria mea, [Cassiod., Aug.] id est o caro mea, 
qui est causa glorke mes, exsurge, id est potenter, 
quasi ad miraculum faciendum, aggratulatio est, 
quia certus est unde idem repetit affirmando, aliud 
addens, subdit : Exsurge, psalterium et cithara. 
Psalterium a superiori reddit sonum, cithara ab in- 
feriori. Per psalterium et citharam, una caro 
Christi intelligitur, et duo factorum genera. Una 
ergo caro Christi surrexit ; cum ea, duo organa sur- 
rexerunt. In carne enim Christi duo genera sunt 
factorum, scilicet miracula qui per psalterium ; et 
passiones, qu: per citharam signantur : et haee sur- 
rexerunt, quia utraque in genlibus predieantur. 
Surrexit ergo psalterium et cithara, et confitebitur 
Domino. Et hoc est, exsurge, psalterium, id est 
caro, divina operans. Et exsurge cithara, id est caro 


eliam de hora, nam ezsurgam diluculo, hora resur 
rectionis Christi hec est. Vel, exsurge diluculo, 
alia littera. Et sic. 

Vgns. 12. — « Confitebor tibi in populis, Domine, 
« psalmum dicam tibi in gentibus. » 

Confitebor tibi. [Cassiod.] Hzc dicit Christus in 
membris, id est laudabo te im populis, Domine, 
42 zB 38 et psalmum dicam tibi, id est celestem ac- 
tum persolvam tibi im gentibus, id est inter gentes. 
Ostenditur hie causa confessionis et psalmi. Quasi 
dicat : Ideo confitebor, et psallam. 

VEns. 13. — « Quoniam magnificata est usque ad 
« eclos misericordia tua ; et usque ad nubes veri- 
« tas tua. » 


B Quoniam magnificata est miserwordia usque ad 


celos. [Cassiod., Aug.] id est, quia humanitas Filii 
ad litteram, usque ad cclos perducta est; e£ veri- 
tas tua venit usque ad. nubes, id est usque ad prae 
dieatores. Nubes sunt prophete et alii doctores qui 
impleti imbre Spiritus sancti, alios compluunt doe- 
trinis. Unde : Qui sunt hi qui ut nubes volant (Isa. 
LX). Et alibi : Mandabo nubibus meis ne pluant super 
eos imbrem (Isa. v). Vel ita, ut per ccelos angeli 
accipiantur, per nubes praedicatores, quia cceli su- 
pra nubes sunt, in quibus ccelis sedes est angelorum. 
Et ideo per ceelos bene angeli accipiuntur. Nubes 
sunt inferiores ccelis, id est homines praedicatores 
qui inferiores angelis, qui adhuc in caliginosa car- 
ne sunt, qui habent lumen scientie in se, sed oc- 
cultum de quibus Dominus coruscat miraculis, to- 
nat minis, pluit doctrinis. Magis ergo pertinet veri- 
tas ad cceles id est ad angelos, et ad nubes mise- 
ricordia, quam ad angelos misericordia, et ad nubes, 
id est ad predicatores, veritas, quia angeli sine ca- 
ligine vident speciem veritatis ; nec ibi opus est mi- 
serieordia, ubi non est miseria. Sed tamen in hoc 
congrue dicitur, ul veritas ad nubes, misericordia 
ad angelos referatur, quia veritas, id est cognitio 
veritatis, quz przepollet in angelis, descendit etiam 
ad homines, nec ea Deus fraudavit nos ad quos 
veritas ipsa operta carne a Patre genita venit. Rur- 
sus angeli videntur misericordia non indigere ; sed 
etsi angeli non egent misericordia, tamen dum ho- 
mines miseri per misericordiam in resurrectione 
fient angelis pares, usque ad celos, id est. angelos, 
misericordia Dei ascendit. Agentes ergo gratias di- 
camus cum Propheta, qui supra idem dixit, 

VEns. 14. — « Exaltare super ccelos, Deus; et 
« super omnem terram gloria tua. » 

Exaltare super celos Deus. Iterat quod ante die- 
tum erat, fidem nostram confirmans e£ super om- 
nem terram gloria tua. 


COLLATIO IN PSALMUM LVI : « MISERERE MEI, DEUS, » 
etc. 
De ratione tituli in superiori dietum est, et in 
psalmum xv. 


VERs. 2. — Donec transeat iniquitas. Hebr. 
nvnnuavornu, Hieronymus et Nebiensis,donec trans- 
eant insidie ; Pratensis, pravitas, Munsterus, £y- 


533 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LVII. 


534 


rannis ; Pellicamus [του τ τη immensitas ; Cam- A Quam ob causam necesse fuit quibusdam vel ali- 
l 


. pensis, scelerum colluvies; Translator ad eumdem, 
Donec pratereat malitia ; Sanctes, Contritiones ; 
Chaldzus, tumultus. Et hi omnes sub nominandi 
casu. Soli interpretes pro Cajetano, casu accusante 
verterunt. Donec transibit anima mea, supple con- 
fractiones. Denique hec non ita magno concilian- 
tur impendio. 

Vgns.3.— Ad Deum quibenefecit mihi.Hieronymus, 
ultorem meum; Pellicanus, Deum facientem consum- 
mationem super me ; Interpretes pro Cajetano, Deum 
complentem super me; Pratensis,retribuentem super 
me; Sanctes, retribuentem mihi; Munsterus, qui 
transfigit causam mihi impendentem ; Paraphrasis 
Campensis, qui perficiet qua cepit in me. In Hebr. 
sunt voeabula duo duntaxat *5y ΖΔ cowER Arar. 
Prius significat consummare,et perficere,reddere et 
retribuere. Unde Ra. Da. teste ipso Sancte, exponit 
reddentem misericordiam : et 1d procul dubio sit, 
quando vindictam exercet in cacod:emones et inimi- 
cos animarum nostrarum, quod est nobis benefa- 
cere, et causam nostram agere. Certe nostra lectio 
nil abest a veritate Hebraica. Ob id volumus varias 
versiones -recensere, ne quis putet in quamlibet 
incidens, aliud in Hebreo haberi, quam simpliciter 
legimus. Quidam enim sibi permittunt longam cir- 
cuitionem vertendo, et vix apiculum sinunt addi di- 
lucidioris sensus causa in editione Vulgata. 


Vgns. &. — Misit de celo et liberavit me, dedit 
in. opprobrium conculcantes me. Secunda clausula 
nempe dedit in opprobrium conculcantes me ; in He- 
breo, habet solum duo verba *ZNY? 7 HEREPH 


ΒΟΑΡΗ. Prius significat probris affecit, alterum con- 
culcantem vel devorantem me. Ob id poterant jungi 
ambo ad priorem sententiam, et referri ad verbum 
liberavit, proxime precedens ; vel per se distingui. 


quid ad sensum subaudire, vel simpliciter relin- 
quere lectorem suspensum. Unde Pratensis, salva- 
bit me ex opprobrio absorbentis me ; Sanctes, a pro- 
bro deglutiri volentis me ; Munsterus, ab opprobrio 
devorante me. Ad istud autem phrasis Hebraica mi- 
nus cogebat. Nam Hieronymus ad hune reddidit 
modum, ecxprobrabit conculcantibus me; Nebiensis, 
exprobrabit absorbenti me; Pellicanus, opprobrando 
conculcatorem meum ; Paraphrasis Campensis, in- 
famem faciet eum, qui conculcare conatur me. Sed 
quid aliud editio Vulgata! Dedit in opprobrium con- 
culcantes me ; Et Chaldaus, confudit conculcantes 
me. Suffciebat igitur nostra lectio ne veniat in 
contemptum si modo quis velit eam interturbare. 
VEns. 5. — Eripuit animam meam de medio 
catulorum leonum, dormivi conturbatus. Hiero- 
nymus, anima mea in medio leonum dormivit fe- 
rocientium ; Pratensis, in medio inflammantium ; 


Β Pellieanus, in medio eorum, qui comburunt filios 


hominum: ut exordium sequentis versus respiciat 
comburunt, quemadmodum et vult Munsterus, ego 
jaceo inter flamma succensos filios hominum; Sanc- 
tes, jaceo inter ardentes. Septuaginta voluerunt ex- 
plicare figuratam locutionem jacendi inter leones fz- 
rocientes, juxta quod vertit Hieronymus, vel arden- 
fes, juxta alios. Quod quam Christo juxta dispensa- 
tionem hominis congruat, nemo nescit qui illud 
Joan. xrrintelligit; nunc anima mea turbata est, etc. 
Et quomodo in sepulero turbabatur inter custodes, 
habes in Augustino. Deinde in sequentibus, filii ho- 
minum, ete. Recte habet suum locum, ut gratis at- 
trahatur ad superiora. Tamen ibi Septuaginta indi- 
carunt subaudiri verbum eripuit, sicut οἱ Hebrai- 
cantes crebrius faciunt, quando eis commodum vi- 
detur. Id quod passim occurret legenti nostras col- 
lationes. 


PSALMUS LVII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM NE CORRUMPAS VEL (| qui constat, quia omnibus est facile loqui justitiam, 


DISPERDAS DAVID IN TITULI INSCRIPTIONE. » 


Si vere utique justitiam. Titulus : In finem, ne 
corrumpas vel disperdas David in tituliinscriptionc. 
[Aug., Cassiod.] Commendat hic Propheta homini 
justitiam monens vere eum loqui justitiam ; eos 
quoque et maxime Judzos redarguens, qui non 
vere justitiam loquuntur. Judzi enim qui ante 
dixerant : Magister, scimus quia verar es, et a 
Deo venisti (Matth. xxu), mortem ejus inclamave- 
runt, et regnum ejus abjuraverunt, dicentes : Non 
habemus regem nisi Cesarem (Joan. xix). Qui hie 
redarguuntur. Et est sensus tituli : Psalmus hie diri- 
gens nos Zn finem. Hic agit ne,tu Pilate, vel Judze, 
disperdas vel corrumpas David in tituliinscriptione, 
id est, ne neges Christum regem quem titulus dicit. 
Intentio : Monet ne quis regno Christi contradieat. 
Modus : Tripartitus est psalmus. Prima pars est ex- 
probratio Judzorum, ne nos similia faciamus. Se- 
cundo qu: eis sit retributio dieit, ibi, Deus conte- 
ret dentes. Tertio ostenditur correctio justorum. de 
ultione iniquorum, ibi, ltabi£ur justus. Christus 
ergo loquens contra Judaeos ait, o 


Vkns. 1. — « 8i vere utique justitiam loquimini, 
« recte judicate, filii hominum. » 


Filii hominum. [Gl. int., Aug.] Id est. propheta- 
rum, vos utique loquimini justitiam labiis, quasi lo- 


quibus Veritas scripsit in corde : Quod tihi non vis 
fieri, alii ne feceris; etiteravit in tabulis, quia non 
legebant in corde,ut voce forinsecus admota redirent 
pravarieatores ad cor, et intus invenirent quod ex- 
tra legerent. Dico loquimini justitiam, sed si vere 
loquimini justitiam, ut sit justitia non labiorum, 
sed factorum, id est, si est in corde quod in ore. 
Ergo, recta vel recte judicaie. In factis cognoscan- 
tur labia. Si enim aliter agis quam loqueris, bona 
loqueris ; sed mala judicas. Sie enim agis, quomodo 
judicas. Interrogatus quid sid melius aurum an fi- 
des, preeponis auro fidem. Amicus venit, et nullo 
teste aurum tibi commendavit, decessit et. mortuus 
est : hie hieredem filium reliquit, qui ignorat quid 
tibi Pater commendavit. Tecum cogita alii similiter 
commendasse nulli dixisse filium reliquisse : quod 
ei velles a tuo amico praestari ? Responde. Quid tibi 
respondet cogitatio ? hoe judica cum filio amici. 
Ante locutus es meliorem esse fidem; sed aliud ju- 
bet avaritia qua cogitas aurum negare amici tui 
haredi. Ante locutus es meliorem esse fidem intus, 
etin judicio tuo dixisti, vel duxisti melius aurum. 
Non sie judicasti ut locutus es. Vere locutus es, 
falsa judicasti. Veritas videt omnes loqui justitiam, 
ne dicantur injusti ; et omnibus elamat : Si vere 
jusuliam loquimini, si non false, si non aliud in 
recla vel reete judicate ; 


labiis, aliud. in. corde, 


935 PETRI 


LOMBARDI. 536 


filii hominum. Auro et ezeteris temporalibus fidem A que ; in vicissitudines observat et tempora, ita et 


preponite, et alia hujusmodi. Aliter enim estis hy- 
pocritze. Si dicitis : Magister, verax es, ne judicetis 
mortem meam, quia rex vester sum, ut titulus ail. 
Judei vero sic de Christo judieaverunt, ut ficte. de 
eo locuti probentur, verbis suis accusentur. Ideo sic 
moneo, ut recte scilicet judicetis, quia vobis est ini- 
quitas in corde et in ore, et in manu. Et hoc est, 


Vrns 2. — « Etenim in corde iniquitates opera- 
« mini in terra; injustitias manus vestre conein- 
« nant. » 


Etenim operamini iniquitates im. corde. 
siod., Gl. int., Cassiod., Aug., Cassiod, Aug.] 
Non possunt recte judicare, quibus iu corde et in 
manu est iniquitas. Operamini dieo i» ferra, id est 
quia me terram, id est hominem conspieitis. Vel 
quia terram, id est terrena amatis,e! manus vestra 
concinnant, quasi ex multis partibus adunantes in- 
justitias. Quasi dicat : Opera vestra pravze cogitationi 
concordant, quia manus sequitur cor. Si tamen ma- 
nus desit, non ideo sine culpa es quia quidquid vis, 
el non potes, Deus factam imputat. Est autem con- 
cinnatio, ex multis partibus adunata perversitas. 
Vel secundum aliam litteram, njustitiam manus 
vestre connectunt, scilicet, aliud peecatum alii ad- 
jungunt. Unde Isaias: Vie his qui trahunt peccata 
sicut restem longam (Isa. v). Et bene peccata resti 
comparantur. Peccatis enim quisque constringi- 
tur, que tanquam vincula ligant. hominem. Unde in 
fine dicitur : Ligate illi manus et pedes,ete.(Matth. 


[Cas- 


xxi.) Quia pro peccatis commissis cogitatione e C 


opere peceatorum damnabitur, sed eliam interim 
eisdem exditur. Unde Dominus flagello de funiculis 
vel resticulis facto cecidit vendentes et ementes de 
templo : Ecce iniqui sunt et corde et M 2922 manu. 
Unde hoc eis? quia 


VEns. 3. — « Alienati sunt peccatores a vulva; 
« erraverunt ab utero, locuti sunt falsa. » 


Alienati sunt peccatores ἃ veritate. [Aug.]Et ipsi 
dico peccatores a vulva matris, id est ab ipsa ori- 
gine, non quia ex tunc peecaverunt, sed quia proe- 
cognovit Deusab utero illos futuros peccatores, 
ut Rebeccece ait, cum adhue praegnans esset : Major 
serviet minori. (Gen. xxv). Quod subsequenter ex- 
ponit, erraverunt ab utero, id est errare prwsciti 
sunt ab utero, et sicut praevisum est accidit, quia 
locuti sunt falsa, Ecce iniquitas in ore, et non so- 
lum non faciunt bona, sed nee audire volunt quia 


VEns. 4. — « Furor illis secundum similitudinem 
« serpentis ; sicut aspidis surdze, et obturantis aures 
suas. 


» 


Furor illis, etc. [Aug.] Vel ita ab illo loeo, alie- 
nali sunt. Et accipitur vulva vel uterus, charitas Ec- 
clesice in qua conversi concipiuntur et nascuntur, dum 
fidei rudimenta suscipiunt, et paulatim nutriuntur, 
donee in eis formata veritate ad lueem gerantur. 
Et nota sicut carnalis mater in sobole carnali quin- 


in spirituali edueatione, sancta Ecclesia eadem cus- 
lodit. Prius enim. puer concipitur, id est in utero 
nascitur; secundo in utero alitur ; tertio, ad lucem 
emitülur; quarto, matris manibus gestaltur, ut 
crescat; quinto, ablactatur, ut ad mensam patris 
accedat, ut 510 validiori cibo alatur. Ita quos sancta 
educat Ecclesia, prius quasi in utero nascuntur, id 
est concipiuntur, dum rudimenta Christiane fidei 
suscipiunt in catechismo et exorcismo. Prius quasi 
in utero aluntur, dum vel rudimentis plenius infor- 
mantur. Tertio, per baptismum et aliorum sacra- 
mentorum perceptionem et intelligentiam, quasi ad 
lucem jam in eis formata veritatle generantur. 
Quarto, quasi manibus Ecclesi:w portantur, et lacte 
nutriuntur, vel aluntur, dum simpliciori Eeclesiz 
doctrina imbuuntur, donec a lacte simplicis sensus 
accedant ad mensam Patris, ut valido vescantur 
cibo, scilicet pane angelorum, id est, im principio 
erat Verbum (Joan. 1): qui eliam in sacramentis 
celebrandis hodie observantur. Dum enim quarta fe- 
ria quartz: septimanz militie Christianze agonistce 
Christi vocantur, quasi in utero nascuntur. Inde 
usque ad Sabbatum paschale, quasi in utero alun- 
tur. In Sabbato per baptismum quasi ad lucem con- 
generantur : inde quasi manibus portantur, et laete 
nutriuntur, donec in die Pentecostes, virtute Para- 
cleti de alto induantur : quo allatis variis linguis ma- 
enalia Dei loquuntur ( 4cf. 1). Unde Abraham convi- 
vium magnum ablactato Isaac fecit (Gen. xx1), quod 
non ante fecerat in circumcisione el in aliis, quia 
tune parvulus erat. Unde inter Pascha et Pentecos- 
ten nulla diffieilia indieuntur, scilicet ut jejunium et 
intempestze noctis vigilia, quia soror nostra parva 
est, eL ubera non habet (Cant. vm, et Christus 
dilueulo surrexit. Isti vero vel non eoneipiuntur in 
utero, vel non nascuntur ex utero. Et hoc est, alie- 
nali sunt peccatores a vulva Eeclesie, quc conver 
sos concipit, et natos jam in se, et si nondum natos 
ex se nutrit, donec formetur iu eis veritas, et tunc 
perfectos pariat. Hi autem concepti, quia per impa- 
tientam, antequam formentur, quatiuntur viscera 
matris, contradicendo doetrine veritatis, abortivi 
exculiuntur. Ergo generet te mater ne abjieiat. Et 
tu esto paliens usquequo certa sit in te doctrina 
veritatis. Si autem impatiens coneusseris latera 
D matris, te excutit foras, sed magis tuo malo quam 

suo. Sequitur: [Cassiod., Gl. int., Cassiod., Aug.] 

Erraverunt ab utero, quia contraria matri secuti 

sunt. Etideo quia errant a ventre in quo est veri- 

tas, locuti sunt falsa. De hoc vero sunt inexeusa- 

biles, quia nolunt veritati credere. Et hoc est, 

Furor est illis secundum. similitudinem serpentis, 

quia. ira obstinatorum irrevocabilis est, Cujus serpen- 

tis ? Sicut. aspidis surde. Unde surda? ecce et 

obturantis aures suas, terra et cauda. Dicitur enim 

alteram aurem terre affigere, alleram cauda ob- 

s(ruere, ne vocem incantanüis audiat : sie isti, ne 

audiant verat obturant aures suas audiendi terra et 

cauda, id est preteritis et presentibus peccatis. 


537 COMMENTARIUM IN 


PSALMOS. — PSAL. LVII. 


538 


Terra sunt presentia, quibus homo delectatur ; A et prccipites. Sed cito transeunt, tot malis compa- 


cauda, preterita peccata. Et notandum quia non 
laudatur a Scriptura, undecunque datur similitudo 
ut de iniquo judice, qui rogantem viduant exau- 
divit, quem Dominus non commendat (Luc. xvin), 
Ita et hic. 

VEns. 5. — « Quae non exaudiet vocem incan- 
« tantium : et venefici incantantis sapienter. » 

(ww aspis, quia obturat aures mom exaudiet 
vocem incantantium ut ad lucem reducatur, ef vene- 
ficiàncantantis sapienter, quantum ad artem suam. 
[Aug., Alcuin., Aug., Aleuin,] Ita et isti non audiunt 
vocem Christi et apostolorum, qui sunt ineantatores 
aures sapientes, ut ad lucem exeant. Vel secundum 
aliam litteram ; medicamenti medicati a sapiente. 


rantur. Illi ita decurrunt, sed econtra intendit Deus 
per misericordiam,ad salutem eorum, arcum suum, 
id est minas quibus terret, donec infirmentur, 
id est dum convertantur, ut Saulus infirmatus est, 
audiens : Quid me persequiris ? (Act. 1x.) Qui hoc 
clamabat de ccelo arcum tendebat. Multi ergo infir- 
mati sunt ipsius intensione arcus perterriti. Sed quid 
non infirmati patientur? ecce. 

VEns. 8 — « Sicut cera que fluit, auferentur ; 
« supercecidit ignis, et non viderunt solem. » 

Sicut cera que fluit auferentur, [Aug., Alcuin., 
Aug.]id est ignem concupiscentiarum peribunt : ut 
enim ignis vestem, sic libido consumit animam. 
Velita. Deus intendit arcum suum, id est vindic- 


Qualis sit vox incantatorum, his verbis ostenditur. pam, donec intus et extra infirmentur ; et acci- 


Est enim medicamentum confectum. Medicamen- 
vero conjectum est omnia precepta legis et prophe- 
tarum. Omnia praecepta medicamentum erant ante 
adventum Christi, sed non medicatum, quia nemo 
eo curabatur ; sed adventu Christi medicatum est qui 
implevit legem et prophetas. Ligno enim posito in 
Marach, duleorata est aqua, ut possent bibere filii 
Israel, ante non valentes gustare pra nimia amari- 
tudine. (Exod. xv). H«c est legis amaritudo, quie 
gratia Evangelii duleorata est. Et quod in sacra- 
mentis legalibus latebat, in lucem positum est, 
demonstrata est nobis civitas constitula super 
montem, qui abscondi non potest (Matfh. v), id 
est Ecclesia et lucerna posita super candelabrum, 
id est doctrina veritatis est in manifesto. Ubi enim 
latebat Ecclesia Christi, et veritas Christi? Nonne 
ipse est mons, qui crevit ex minimo lapide, et im- 
plevit faciem terree? Nonne isti est serpens in ligno 
suspensus, quem intuendo percussia serpentibus 
sanantur. Hic est ergo sapiens a quo medicatur 
medicamentum. 

Pans τι. VERs. 6.— « Deus conteretdentes eorum 
« in ore ipsorum ; molas leonum confringet Domi- 
« nus. » 

Deus conteret. [Cassiod., Aug.,| Secunda pars 
ubi dici, qu: eis sit retributio. Quasi dicat : Ill: ita 
contemnunt, sed Deus conteret dentes, id est 
dolosa verba, eorum, quibus est furor, ut aspidis 
Et hoc in ore ipsorum, quia verbis suis sapiet eos. 
Ore enim suo contra se dicunt quos aspidi compa- 
rabant leonibus, et jam comparat subdens, molas 
leonum, id est inclamationes mortis, quas Judi 
fecerunt, confringet Dominus, nme ad effectum 
veniant. Nota quod aspides erant Τὶ, dum insi- 
diose tentabant ; leones, dum mortem inclamave- 
runt. Horum mole fraetz; sunt, quando surrexit ; 
quod apertius exponit subdens, qui tales et si modo 
torrentes, tamen 


Vins. 7. — « Ad nihilum devenient tanquam aqua 
« decurrens : intendit arcum suum donec infirmen- 
* tur. » 

Ad nihilum devenient. tanquam aqua decurrens. 
|Cassiod.] Ecce hie etiam torrentibus comparan- 
lur, quia sonantes ad saxa superbie improvisi sunt, 


pitur in malo, et auferantur ἃ conspectu Dei, missiin 
gehennam ; vel auferantur, hic in praesenti, a terra 
sua, sicut cera quae filuit, supercecidit ignis, etc. 
Sciendum quod inter primum peccatum, quod est 
superbia, et ultimam poenam, quse est ignis :eternus, 
quadam media sunt, quae et peccata sunt et poene 
de quibus ait, supercecidit ignis scilicet superbie, 
vel concupicenti:e et ire.Et ideo non viderunt solem, 
scilicet justitie, de quo in libro Sapientie dicunt 
mali : Erravimus a via veritatis, et sol justitie non 
illuxit nobis (Sap. v). Hic legitur prius secundum 
aliam litteram, que est 

Vrns. 9. — « Priusquam intelligerent spinze vestrae 
« rhamnum, sicut viventes, sic in ira absorbet eos. » 

Priusquam producat spinas vestras rhamnus sicut 
viventes sic in ira absorbet eos. [Aug., Alcuin.] Ibi 
per rhamnum accipiuntur peccata, per spinas 
punelio zeterne damnationis. Rhamnus est enim 
herba prius mollis, sed quie post vertitur in spinas : 
sic et peccata modo delectant, sed post pungunt. Et 
hoc quod dieit, supercecidit ignis, vitiorum. Et 
illeignis absorbet eos, id est devorat eos sicut vi- 
ventes,id est dum adhue vivunt. Nec simpliciter 
dieit, viventes, sed addit : sicut quia non vera, sed 
falsa est impiorum vita. Videntur vivere, et non 
vivunt. Addit sicu£ in ira. Non simpliciter dicit, in 
ira, Deus tranquillus judicat. Vel quia modo non est 
ira comparatione futurze vitae. Absorbet dico, Prcus- 
quam producat spinas vestras rhamnus, convertit 
sermonem ad eos, id est, priusquam voluptatum tor- 
menta procedant. Dum enim adhuc vivunt, ignis 
vitiorum qui supercecidit in ira Dei, devorat eos et 
oceultat rhamnum, id est rhamni spinam, id est 
peceati punetionem extremam, ne modo videatur. 
Vel secundum litteram nostram accipiuntur pec- 
cata etiam per spinam ; per rhamnum, extrema 
damnatio. Et est. priusquam spin. vestra, id est 
peecata, intelligant rhammnum, id est acutam dam- 
nationem, etiam extremo ignis vitiorum, absorbet 
eos, id est devorat eos sicut. viventes. Sic in ira 
absorbet eos. Hoc non mutatur. 

Pans m. VEns. 10. — « Lietabitur justus, cum 
« viderit vindielam, manus suas lavabit. in sanguine 
« peccatoris, » 


539 


PETRI LOMBARDI. 


940 


Letabitur justus. [Cassiod.. Aug.] Tertia pars, A tur quasi aque que defluunt. In Hebr. pro eo quod 


ubi ostenditur correctio justorum de ultione iniquo- 
rum. Quasi dicat : Malos absorbet ignis. Hzc autem 
non est sine fructu bonorum. Quasi dicat, justus 
qui fidem habet, et si aliquid in eo lavandum est, 
letabitur justus; et si molestiis pressus cum vide- 
rit vindictam hanc presentem, non tamen gaudet, 
pro poena eorum, sed quia non in illa est, sed manus 
suas,id est opera lavabit in sanguine peccatoris,id 
est in prena et morte peccatoris, quam videt. Unde 
Salomon : Stulto pereunte, sapiens astutior erit 
(Prov. XIX). 

Vgns. 11. — « Et dicet homo : Si utique est fructus 
« justo ; utique est Deus judicans eos in terra. » 

Et dicet, [Cassiod., Gl. int., Aleuin., Aug.] id 
est traetabit apud se Ahomo, id est rationalis, quod 
non ex casu hoc eis contigit, sed pro vindicta pec- 
cati. Hoc enim dicet utique Deus est judicans eos, id 
est malos, in ferra, etiam ista, ubi florere videntur. 
Quod probat a contrario si, id est quia, ufique est 
eliam hie justo fructus, licet hic presso. Ac si diceret: 
Sicut justo judicio Dei fit M Z9 25 ut justus amplius 
justificetur, ita eodem juste permittitur ut sordidus 
magis sordescat (Apoc. xxi). Vel ita secundumaliam 
litteram, quam ponit Augustinus, qui est ; Ef dicet 
homo. Ergo est fruetus justo. Ergo est Deus, judi- 
cans eos in terra, et. infert. ex duobus premissis. 
Dixit enim malos hic absorberi et justum lavari. Et 
hoe est, dicet homo rationalis, quia justus lavat 
manus suas. Ergo et hoe est, fructus justo hic. Et 
qui ignis absorbet malos, ergo Deus judicans eos 
in terra, etiam Ista, ubi florere videntur. 


COLLATIO IN PSALMUM ΕΥ̓ : « 
JUSTITIAM, 


SI VERE UTIQUE 
» etc. 

VEns. 1. — Si vere utique justitiam loquimini. 
Hic estuna particula in Hebr : nempe ΣΝ ELEM, 
qui modo significat collectionem, modo certe, ali- 
quando mutum. Unde Pratensis verlit, an certe mu- 
tam justitiam loquimini? Sanctes, Munsterus, pro 
utique posuerunt, o congregatio, o concilium. Hiero- 
nymus, Nebiensis, Pellicanus, interpretes pro Caje- 
tano dixerunt, vere utique. Chaldceus consentit. 
Et quanquam sententia aliorum sit digna, tamen, 
si velimus sie confundere omnia, nunquam erit finis. 

Vrns. 2. — Furor illis secundum similitudinem 
serpentis. Sanctes, Munsterus, Chaldzus, interpretes 
pro Cajetano, et Campens. pro furore, ponunt vene- 
num. Hieronymus, Nebiensis, Pratensis, Pellieanus, 
translator ad Campensem, ipsum ponunt furorem in- 
star LXX, quia dietio Hebr. ry25 navaTH, ambigua 
est. 

VEns. 5.— (Quam nom exaudiet vocem incanta- 
tium, et venefici incantantis sapienter. Versiones 
satis conspirant. Pratensis, u£ non audiat vocem in- 
cantantium, venefici incantantis incantationes do- 
cti ; Munsterus, que renuit audire vocem incantan- 
lium, a(que magi qui eruditus est magicas | artes. 
Caeteri consimiliter. Hieronymus, u£ non audiat vo- 
cem murmurantium, nec incantantis incantatio- 
niscallidas. Augustinus usus est alia editione, quia 
contextus ejus habet simul et interpretatio : Ef. me- 
dicamenti medicati a sapiente. Nam Graecus aliter 
legit φαρμακοῦτε φαρμαχευομένη παρὰ σοφοῦ, ld esl 
incantata a venefico sapiente, et venefici, qu& in- 
cantatur a sapiente. 


VEns. 7. — Ad nihilum devenient tanquam aqua 
decurrens. Sic Hieronymus et Nebiensis, dissolvan- 


est decurrens sunt duc particulae 25 »z5nzv uranar- 
CU LAMO, ad verbum ibunt sibi.Et certeLXX, et Hie- 
ronymus recte interpretati sunt. Alli aliud. volunt. 
Munsterus, atque pertranseant in seipsis ; Pratensis, 
velut aqua abeant sibi ; Sanctes, ambulabunt sibi- 
ipsis ; Pellieanus, abeant sibiipsis ; Paraphrasis Cam- 
pens. melius concordat cum LXX et Hieronymo, 
diffluant sicut aqua natura labiles. Videntur enim 
alice translationes, nescio quid diversi sensus pra- 
tendere, ad verbum forsan hithpael aspicientes, 
quod juxta Eliam aliquando fietionem quamdam vel 
opinionem significat, id est qui sibi videatur recte 
ambulare. 
Intenditarcum suum donecinfirmentur. Consentit 
Hieronymus, in£?ndit arcum suum donec conteran- 
tur, ut verbum in£endit, respiciat Deum. Pratensis, 
Sanetes, Munsterus, Campens. vertunt pluralitive. et 
referunt ad sagittas, dirigent sagittas suas, sint ac 
si essenteacise, velansiconfringantur ; Munsterus, 
dum intendunt sagittassuas, exterminentur. Et hac 
ralione sensum convertunt : quod non possum satis 
mirari, cum manifestum sit in Hebr. voluminibus 
legi unice verbum in£endit "v noc. Si liceat. ad 


hune modum lucere in scripturis, erunt tandem tot 
sensus quot capita. Quod nolim in cujusquam in- 
Juriam diei. 

Vrgns. 8. — Sicut cera que fluit auferentur. 
Hieronymus, quasi vermis tabefactuspertranseant ; 
Sanetes, sicut limaz qui tique[it pergens ; Pratensis, 
velut coclea que liquefit perget ; Munsterus, instar 
limacis defluentis auisquis eorum abeat. Et item cze- 


teri. Hebr. 2n ὙΦ scasELuL TEMES.Septuaginta 
verbi relinquentes corticem, attenderunt vigilenter 
quid per hanc similitudinem insinuaretur, nempe 
impiorum exterminium, quod per liquefactionem 
apposite significatur, et cujuslibet rei fuerit, seu 
vermis, sive cere, aut id genus, nihil detrahitur 
sensui. Jamque sepius inculeatum est illud Hiero- 
nym. aut simile quidpiam. Dum interpretationis 
χαχοζήλιαν sequimur, omnem decorem trauslationis 
amittimus ; et hanc esse relativam boni interpret. , ut 
idioma alterius linguz, sug lingue exprimat pro- 
prietate. Hujus rei habes argumentuin. I Reg. xxiv: 
Hebrzi dicunt fegere pedes suos, et vertimus ad pur- 


gendum ventrem 5m "BH? LAHASEC RAGLAU,ad fe- 
gendum pedes suos. Et, Judic. ur, "533 Tq P3 MEsIC 


RAGLAU, Zegens pedes suos.Editio nostra habet purgans 
alvum. Proinde dum non sit damnum in sensu, tropi 
Hebraici veniunt exponendi: licet oporteat disce- 
dere a sonis verborum. 

Supercecidit ignis et non viderunt solem.Hieron. 
quasi abortivum mulieris. Consimiliter et ceteri, 
abortivum veltalpa, que non vident solem. Etsi eo- 
dem tendat sensus, nemque quod ub: ignis vindictae 
divine, aut concupiscenti; ceciderit, impius ad ni- 

D hilum redigitur. Tamen potest esse varia lectio in 
Hebreo. Siquidem vocula Hebraica citra notulas 
punctorum 5zz potest legi 5s: NEPHEL, id est aborti- 
vum, vel bz: vapnaL,idest cecidit. Et v?N EscH sim- 
pliciter, id est ignis. Vel ww EscHETH, hoc est mu- 
lier vel talpa. 

Vrns. 9. —Priusquam intelligerent spingvestre 
rhamnum. Omnes concordant preter Sanctem et 
Munsterum, qui ita vertunt, priusquam sentiant lebe- 
tes vestri, vel oll vestre ignem rhammi. Hebr. 
ἘΞ sIROTECHEM anceps est. 


Sicut viventes, sic in ira absorbet eos. Videtur satis 
intolerabile; quod Sanctes et Munsterus hic verte- 
runt: ille, sicut caro cruda, sic ira ut turbo perdet 
605 ; hic, sicut crudem quid, sic, furor exagitat eum. 
Opinior,subaudierunt 372 BAsAR. Nam *r5 *172 BASAR 
HAI est caro cruda recens. Quod quare fecerint non 
liquet. Credo si quidpiam simile reperirent in Sep- 


944 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LVIII. 542 


tuaginta, quasi sacrilegii insimularent. Nihil enim A catoris. Hebr. *'272 PEAwav, id est pedes suos, vel 


adigebantur ex Hebraismo quantumlibet plano id 
facere. Unde Hieronymus vertit, quasi viventes, 
quasi in ira tempestas rapiet eos. Et ad eumdem 
modum eeteri, verbis paululum immutatis, perse- 
verante sententia. Certum et Sanctem et Munsterum, 
ex Ra. Da. mutuasse. 


Vgns. 10. — Manus suas lavabit in sanguine pec- 


gressus. Sed Byz paaw, valde multiplex est. Signifi- 
cat autem interdum forfificare, ut Judic. xir, ubi 
habemus, Spiritus Domini esse cum eo. Hzebrzei di- 
cunt, ad roborandum eum v27z5 vkenaAwO. Porro 
fortitudo et opera in Scripturis, passim intelliguntur 
per manus. 


PSALMUS LVIII. 


PSALMI TITULUS: « IN FINEM NE CORRUMPAS, vel 
DISPERDAS DAVID IN TITULI INSCRIPTIONE, QUANDO 
MISIT SAUL ET CUSTODIVIT DOMUM EJUS, UT INTER- 
FICERET EUM. » 

Eripe me de inimicis meis, Deus meus. Titulus : 
In. fine ne corrumpas, vel disperdas David in tituli 
inscriptione, quando misit Saul. et custodivit. do- 
mum ejus, ut interficeret eum. Legitur in libro Re- 
gum quod Saul quirens interficere David, misit sa- 
tellites suos, ut eustodirent domum David, ut eum ma- 
ne exeuntem occiderent. Quod eum prseisset uxor 
sua Michol filia Saul, noete deposuit eum per fenes- 
tram, et sic evasit (I Reg. xix). [Aug., Cassiod., Aug.] 
Huic historie alludit titulus, de qua tamen non agit 
psalm., sed de significato ejus. David enim Christum 
significat ; domus ejus sepulerum Christi ; Saul regem 
Judeorum ; regnum Judzorum, qui miserunt cus- 
todire sepulerum. Sed non videtur convenire quod- 
dieitur, scilicet ut Saul interficeret eum. Jam utique 
interfectus erat. Christus, quando miserunt. Quzere- 
bant autem eum interficere, non corporaliter, sed 
spiritualiter, id est nomen et famam ejus exstin- 
guere gentibus, ne erederent in eum : quod ta- 
men efficere non valuerunt. Vivit enim rex super Ju- 
dxeos et gentes. Hoc et Spiritus sanetus per Prophe- 
tam praedicit hie. Et est sensus : Psalmus iste tendens 
in finem, id est in Christum. Hocagit, ne, tu Pilate, 
vel Judae, corrumpas vel disperdas David in. tituli 
inscriptione. Hoc idem supradixerat in aliis titulis. 
Frustra ergo tentat aliquis disperdere, quod toties 
divina prohibet auctoritas. Cum autem Pilatus di- 
xit : Quod scripsi, scripsi (Joan. xix), impletum est 
quod hie dieitur, seilieet ne corrumpas, vel disper- 
das David in tituli inseriptione. Non ideo corrura- 
pas. Quando quia misit Saul, id est regnum Judaeo- 
rum, e£ custodivit domum ejus, id est sepulerum 
Christi, τοῦ interficeret eum,id est nomen et. famam 
ejus tolleret, ne erederetur in eum. A quibus fru- 
stratis hic liberatus ostenditur, et famam habere 
in omnibus gentibus. Et loquitur hie integer Chri- 
stus, scilicet caput et corpus. Intentio : Monet ut 
nemo Christo contradieat. Modus : Tripartitus est 
psalmus, Primo orat liberari ascendendo ab imis 
ad alta. Orat etiam pro salute gentium. Secundo 
confirmat salutem gentium. Et orat salutem Judzo- 
rum, ibi, convertentur. Tertio affirmatur salus Ju- 
dieorum, et utroque pariete collecto, grates aguntur, 
ibi, convertentur. Totus itaque Christus, quasi ab 
inimicis obsessus, elamat dicens :; 


VEns. 1. — « Eripe me de inimicis meis, Deus 
« meus ; et ab insurgentibus in me libera me. » 

Eripe me de inimicis meis, Deus meus. [Aug., 
Cassiod.. Aug., Hier., Cassiod.|] Factum est hoc in 


p carne Christi, fiet et in membris, dum vero qui sine 


macula est, hoc petit. Quod necessario exspectamus 
ostendit. Neque enim cessant inimiei nostri, diabolus 
et angeli ejus, insurgere quótidie super nos, et illu- 
dere velle infirmitati et fragilitati nostrze, et deceptio- 
nibus, suggestionibus, tentationibus quibuscunque 
laqueis irretire, cum adhuc in terra vivimus. Et nota 
quod quatuor sunt genera adversariorum, quz hic 
distinguuntur, scilicet inimici qui nocendi votum ha- 
bent, nec tamen hoc ardenter appetunt ; insurgentes 
qui jam commoti et animo parati sunt; operantes, 
qui jam dura mente scelus opere complent; viri 
sanguinum, qui non solum contumelias ingerunt, 
sed etiam fundunt sanguinem : quod fecerunt Judzei 
qui Christum prius, post etiam apostolos occiderunt. 
De iis ergo ait, eripe me de inimicis meis, qui me 


C odio habent Deus meus, eí libera me ab insurgenti- 


bus in me, qui verbis nocent. 
VEns. 2. — « Eripe me de operantibus iniquita- 
« tem ; et de viris sanguinum salva me. » 

Eripe me de operantibus iniquitatem, |Gl. int., 
Aug.| scilicet qui colaphizant, ete. et hujusmodi ; 
et salva me de viris sanguinum, scilicet qui justum, 
id est Christum occiderunt, post et suos. 

Vrns. 3. — « Quia ecce ceperunt animam meam : 

«* irruerunt in me fortes. » 

Quia ecce ceperunt animam. |Cassiod., Gl. int., 
Cassiod., Aug.| Loquitur hic Christus in persona 
sua. Quasi dicat : Eripe, salva. Quid enim illi tibi 
faciunt ? utique mala, quia ecee. ceperunt. animam 
meam, scilicet vitam corporalem, quia irruerunt 


D eum impetu 2 me humilem fortes in temporalibus, 


seilicet abundantes, qui non ponunt Deum adjutorem 
suum, sed sperantes in divitiis praevaluerunt in. va- 
nitate sua. ΕΒ “Ὁ Δ. Vel fortes etiam sunt superbi qui 
praesumunt de justitia sua, qui insultant Christo 
conviventi cum peccatoribus, quibus non est opus 
medieus ; sed eum occiderunt tanquam justi reum : 
sed tamen non est in eo iniquitas. Et hoe est, irrue- 
runt in me fortes, id est de justitia superbi, quasi 
in reum, sed in me peccatum non invenerunt. Unde 
subdit : 
Vgns. 4. — « Neque iniquitas mea, neque pecca- 
* tum meum, Dormine : sine iniquitate eueurri οἱ 
« direxi. » 


543 

Neque tamen iniquitas mea, [Aug., Cassiod., 
Hier., Aug., Alcuin.] quam in eos fecerim, causa fuit 
quare irruerunt. 2eque peccatum meum, quod in me 
sit aliquomodo. Vel, neque iniquitas mea, id est ma- 
levolentia fuit causa, neque peccatum meum, operis, 
Domine, sed sime iniquitate cucurri viam hujus 
mundi. Unde alibi : Exsul£avit ut gigas ad. curren- 
dam viam (Psal. xvi). Et direxidistortos quantum 
in me est. Vel, secundum aliam litteram. Et dirige- 
bar ad te. Et tdeo 


VEns. 58. — « Exsurge in occursum meum, et 
« vide ; et tu, Domine Deus virtutum, Deus Israel. » 


Exsurge, [Aug., Aleuin., Aug.] qui dormire vide- 
ris, id est adjuva me. Exsurge dico, im occursum 
meum, quasi curro ad te morendo, et tu occurre 
mihi, et redde pro merito. Ef vide, id est fac videri 
quomodo ad te curro, et alios dirigo, ne pravum 
putent quod rectum est, et sequantur. Vel ita, ex- 
surge in occursum meum et vide, id est innotesce, 
et fac videri quod exsurgis in oceursum meum, id 
est quod tibi equalis sim. Oceurrere enim non nisi 
de aequalibus dicitur, Christus enim non desiit esse 
axqualis Patri, licet pro nobis factus sit infirmus, qui 
seipsum exinanivit formam servi accipiendo (PAilip. 
ir. Ude in Evangelio se gallinae comparat, dicens : 
Jerusalem, Jerusalem, quoties volui congregare 
filios tuos quemadmodum gallina congregat pullos 
suos sub alas, et noluisti (Matth. xxur). Nulla enim 
avis adeo videtur infirmata propter pullos, quemad- 
modum gallina, eujus vox raucescit, fit hispidum 
totum corpus, deponuntur ale, laxantur plume. Et 
ea est materna pietas, vel charitas, qua invenitur 
infirmitas. Sic et Christus propter nos infirmatus 
est, ut nostram tolleret infirmitatem ; sed in ea ta- 
men infirmitate occurrit. :equalis Patri. Ita enim as- 
sumpsit quod non erat, ut non amitteret quod erat. 
Ita ergo se exinanivit, quod dignitatem quam habe- 
bat cum Patre, nobis non demonstravit. In ipsa ergo 
infirmitate agnoscendus est Patri cqualis, non vi- 
sione corporali, sed fide, ut quod videre nondum 
potuimus, saltem eredamus ; et dum hoe credimus 
in nobis, ad Patrem ascendit. Unde Marie Magda- 
lenc:, cui primo post resurrectionem apparuit ait : 
Noli me tangere : nondum enim ascendi ad Patrem 
(Joan. XX). Quid est hoc, noli me tangere ? Nonne 


PETRI LOMBARDI 


544 


Vrns. 6. — « Intende ad visitandas omnes gentes, 
« non miserearis omnibus qui operantur iniqui- 
« tatem. » 


A 


Intende ad visitandas omnes gentes, [Aug., Gl. 
int., Cassiod.] quia infirmz sunt omnes ut omnes con- 
gregentur ad nuptias. (Matth. xxi) Dico, intende, 
et tamen non müiserearis omnibus qui operantur 
iniquitatem, ita ut relinquas peccata impunita, sed 
persequere, puni, converte. Et ita facit, quia nulla 
peccata relinquit impunita, quia vel homo poenitens, 
vel Deus judex punit. Vel ita, est quedam iniquitas, 
quam qui facit, ejus non miseretur Deus ad salutem. 
Hiec est defensio peecatorum, quando defendit homo 
quod Deus odit. Unde : Est peccatum ad mortem, 
non pro eo dico ut quis oret «I Joan. v). Et est, 

D non miserearis omnibus qui operantur iniquitatem, 
id est, illud peecatum quod est ad mortem,pro quo 
non est orandum. Vel ita, visita omnes gentes : et ta- 
men, non miserearis omnibus Judzeis et si quibusdam. 


Pans. 1. Διάψαλμα. VERs. 7. — « Convertentur ad 
« vesperam, et famem patientur ut canes; et cir- 
« culbunt civitatem. » 


Converlentur. [Cassiod., Gl. int., Cassiod.] Se- 
cunda pars, ubi orata salus affirmatur gentium, et 
oratur salus Judzeorum. Dico, intende, et vere inten- 
des, quia convertentur gentes ab idolis, ad. vespe- 
ram, id estin ultima zetate s:eculi.. E£ famem con- 
vertendi alios, patientur, qui dolebunt, si non pote- 
runt convertere, uf canes, scilicet latrando contra 
hostes, e£ circuibunt civitatem, id est munient Ec- 

C clesiam eontra. hareticas impugnationes. Et 
Vrns. 8. — « Ecce loquentur in ore suo, et. gla- 
« dius in labiis eorum, quoniam quis audivit ? » 

Ecce, |Cassiod., Gl. int., Aug., Gl.int., Aug.] sci- 
licet in manifesto, loquentur in ore suo, ad informa- 
lionem fidelium et haereticorum impressionem, e£ 
gladius Spiritus sancti, quod est verbum Dei. Vel 
mors, alia littera, quod idem est ; illo quippe gladio 
occidunt malos, ut vivant, boni percutiunt, ut sa- 
nent, erit im labiis eorum, et vere quoniam qui audi- 
vit talia, alia littera, qualia scilicet przedicabunt ? nul- 
lus. Ita omnes mirabuntur. Vel ita secundum litteram 
nostram. Ideo frequens predieatio est in labiis, 
quouiam quis audivit eos ? quasi pauci audient eos. 

Vgns. 9. — « Et tu, Domine, deridebis eos ; et ad 


postea mulieres redeuntes a monumento adoraverunt [) « nihilum deduces omnes gentes. » 


eum, et pedes ejus tenuerunt ? ( Matth. xxvi.) Sed 
hic agit de tactu mentis, non corporis, id est non 
solum credas quod vides, ne haereat nimis humani- 
tati mece aspectus tuus quasi taetus tuus. Hoe ideo 
dico, quod nondum ascendi ad Patrem meum, utique 
in corde tuo, quia nondum, posiquam vidisti me 
mori, credis me Patri czequalem Attende quibus 
gradibus ascendit. Ccepit enim ab infirmitate, et pau- 
latim ascendens ad gloriam resurreclionis, et ad 
Patris :equalitatem pervenit. Deinde sequitur oratio 
pro gentibus convertendis, cum ait, e£ £u, Domine, 
Deus virtutum coelestium, Deus Israel, scilicet. qui 
videris Deus unius gentis, quz te 601}, 


Et [Cassiod., Aug.|] eos qui non audient, £u, Do- 
mine, deridebis in futuro. Et omnes gentes, que te 
non venerantur, ad nihilum deduces tunc. Vel ita ab 
illo loco, convertentur. Hie agit de Judzeis, sic dixi, 
non miserearis, omnibus Judais, quibusdam vero 
misereberis tu, quia convertentur ad vesperam, id 
est serius post. ascensionem, et missum Spiritum, 
quod antequam erucitigerent debuerunt facere; ef 
famem convertendi alios, patientur ut canes. Gen- 
tesante dicebantur canes pro immunditia,sed et Judzei 
se canes, id est. peccatores, cognoscunt, ut mulier 
Chananza, que se humiliter recognoscens, ait : 
Nam et catelli edunt de micis que cadunt de mensa 


545 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LVIII. 


546 


dominorum suorum (Matth. xv). Esuriebat panem A nem meam custodiam ad te, id est seeundum dis- 


celestem. Ita et isti quia se canes agnoscunt, esu- 
riunt et bene agunt. Male vero, qui saturati putativa 
sua justitia. dicunt cum phariseo : Jejuno bis in 
Sabbato (Luc. xvur. Circuibunt, evangelizando, 
civitatem, scilicet circumstanti;, id est mundum qui 
eircumstat undique ; Judzeam, ubi h:e dicebantur. 
Ecce loquentur in ore suo, id. est stomachabuntur, 
et irascentur adversus pigros ad fidem, dicentes : 
Non mirum si stomachamur et irascimur, quoniam 
quis de Jud:is, audivit nos, id est, quis de Judeis 
credidit auditui nostro ? quasi dicat : Jud:ei non 
credunt nisi pauci. Et licet Judzei non credant, tamen 
percredentes Judaeos annuntiatur gentibus. Unde 
ait : Εἰ gladius, vel mors, est. in labiis eorum. Hic 
est gladius bis acutus, utroque incidens testamento, 
quo mactat Petrus reptilia sibi in. disco ostensa, 
quando dictum est ei, Surge, Petre, macta et man- 
duca (Act. X). Et tu, Domine, quasi ipsi loquuntur 
contra pigros. Et tu, Domine, deridebis eos, id est 
pro nihilo habebis eos, dicentes, quis audivit, quare 
deridebis ? quia ad nihilum deduces, pro nihilo ha- 
beLis, eonvertere, omnes gentes, id est facile con- 
verles, quia facile erit tibi facere ut credant in te 
omnes gentes. Ac sidicat : Omnes gentes Christian: 
futura sunt. Et dicitis, quis audivit, hoc prius in 
persona Ecclesise : sic illisunt forles de se przsu- 
mentes. Ego autem 

Vgns. 10. — « Fortitudinem meam ad te custo- 
« diam, quia Deus susceptor meus es ; Deus meus, 
« misericordia ejus przeveniet me. » 

Fortitudinem meam ad te custodiam, [Aug., Gl. 
int., Aug.]id est non ἃ te recedam de me przsu- 
mens. Illi enim fortes ideo ceciderunt, quia ad te 
non eustodierunt fortitudinem suam, et merito ad 
te custodiam, quia, Deus susceptor meus es, quia de 
imo meo in altum suum me suscepit; Deus meus. 
Deinde mutans personam subdit, Deus meus, est 
spiritualiter, quia misericordia ejus preveniet me ; 
nihil attuli cur miseretur, nullus enim meretur dona 
Dei. Et quod misericordia est qu: provenit me, 

Vzns. 11. — « Deus ostendet mihi super inimicos 
« meos, ne occidas eos; nequando obliviscantur 
« populi mei. » 

Deus ostendet mihi super inimicos meos, vel ini- 
micis meis, |Aug., Alcuin., Gl. int.] id est, per ini- 
micos meos, id est quantam cirea me habuit miseri- 
cordiam demonstravit mihi in illis cirea. quos non 
habuit, quia de eadem massa aliud in honorem ; 
aliud in contumeliam fecit. Unde Apostolus : Sus?i- 
nuil vasa ire apta in interitum in multa patientia, 
ut notas faceret divitias suas in vasa misericordie 
(Rom. 1x). Rogat autem statim Ecclesia proipsis ini- 
micis dicens : O Deus, ne occidas eos, etsi peccata 
eoruin, scilicet neobliviscantur legis tus. Alia littera, 
hoc esset eos occidi, scilicet. oblivisci legis Domini, 
ipsa est vera mors in profundum irc peccati. Vel ita 
in persona Christi ab illo loco, fortitudinem. Et agil 
de Judieis. Quasi dicat : Irruerunt in me fortes, scilicet 
Judci, quos et si possem perdere, tamen, fortitudi- 


positionem tuam. Et si enim possem disperdere Ju- 
daos, tamen permitto vivere, servans fortitudinem 
meam ad te,id est ad tuam dispositionem. Quod 
debeo, quia Deus ostendit mihi, consideranti, super 
inimicos meos. Quid de his agendum sit cujus con- 
silio acquiescere debeo, quia Deus est, susceptor 
meus, οἱ Deus meus, et misericordia ejus prevenie 

me, quia Christum praevenit pra consortibus suis 
(Psal. xLtv), cui sine mensura dedit spiritum (Joan. 
ii). Et iste Deus, repete, ostendit mihi super inimicos 
meos, id est Jud:eos, quid de eis sit agendum. [Cas- 
siod., Aug., Cassiod., Alcuin.] Quid tibi agendum 
de eis ostendit, cum pro eisorarem,ut non occidantur, 
et cum hee deberet dicere, non verbo, sed actu osten- 


B dit. Orat pro eis ad Patrem : O Deus Pater, ne occidas 


608, hoc specialiter de Judaeis potest accipi. Hoc est 
quod Pater ei ostendit, ne occidas eos. Precatur, 
ne Judi funditus pereant. Dispersi quidem sunt, ut 
ad conversionem provocentur. Velut Ecclesia ab 
inimicis testimonia veteris legis habeat. Ideo pro 
eis orat, dicens : Ne occidas eos, qui me occiderunt, 
sed maneatgens Judzorum cum signo circumcisio- 
nis Sabbati paschze, ut Cain signum habuit, ut eum 
nemo occideret (Gem. 1v). Ita et gens illa habens 
signum suum non est occisa, quia necessaria est 
credentibus, et in ipsis prweisis ostenditur , etiam 
quie sit misericordia insertis. Ideo ne occidas, me- 
quando populi, et si non modo obliviscantur mei, 
si non testes legis, mortis Christi sint. Nec occidas, 
sed 


Vrns. 12. — « Disperge illos in virtute tua; et de- 
« pone eos, protector meus Domine. » 

Disperge per omnes gentes illos, [Aug , Cassiod., 
Aug., Alcuin., Aug.]| scilicet Judzeos, qui portant 
codices nobis. Et hoc in virtute tua, quia tu. fortis 
es, non ipsi, e£ depone, vel deduc, alia littera, eos, 
id est eos non deseras, sed deduc, conservando, in 
quo es protector meus, Domine, id est in quo me 
proteges, ut scilicet de eis habeam testimonium. Vel 
secundum litteram nostram, et depone eos, ut sint 
opprobrium omnibus. Vel, depone eos, in eo quod 
mali sunt, ut bonisurgant, utin Paulo actum 8 £22» 
est, quia non surgeret Paulus, nisi prius eaderet Sau- 
lus ( Act. 1x). Tu, inquam, depone qui es protector 
meus, Domine. Obscura est littera. Hoc obscüra 
enim sunt quie hic dieuntur, et timeo ne bene insi- 
nuentur. Quasi dieat : Non eos occidas, sed 


Vins. 13. — « Delietum. oris eorum sermonem 
« labiorum ipsorum ; οἱ comprehendantur in super- 


« bia sua. » 

Delictum oris eorum occide, [Aug., Gl. int., Aug] 
id est dimitte, et ipsum labiorum ipsorum sermonem 
Occide, id est, inexpletum  eflice, ut. resuseitatum 
paveant, quem perdere voluerunt, et quem in terra 
contempserunt, in celo ab omnibus gentibus ado- 
rari mirentur. Vel ita depone eos, et etiam delietum 
oris eorum, scilicet delietum cogitationis depone, 
el sermonem labiorum ipsorum, id est deli- 


541 


PETRI LOMBARDI 


548 


clum verbi, e£ sic. comprehendantur conversi in A « ad vesperam et famem patientur ut canes ; et cir- 


superba sua. Comprehenditur aliquis in. superbia 
sua, cum immanitatem peccati sui attendens, videt 
se superbe egisse, quia et frustra hoe quidam 
Judzorum conversi noverunt, scilicet quia factum 
eorum in irritum venit, et peccatum remansit super 
eos. Et sic. comprehensi suntin superbia sua. Et 
hoc est, et comprehendantur in superbia sua, in 
qua visi sunt prevalere,id est sciant se superbe 
egisse et inaniter, quia frustra irruerunt fortes : 
non enim vitam, sed mortem occiderunt. Mors quippe 
in moriente exslincta est, et vita in resurgente die 
terlio resurrexit. Et ita invenerunt se nihil dam- 
nasse, et nihil fecisse, et de magnitudine peccati plus 
humilitati sunt, et-ea humilitate plus consummantur, 
id est perficiuntur. Nihil enim sie impedit. perfectio- 
nem ut superbia. Superbi: autem comes est invidia, 
nec fieri potest ut. superbus non invideat. Unde et 
diabolus qui superbia corruit, homini invidit. Faci- 
mus ergo, id est magnitudo considerata facinoris, 
attulit superbiam, ut. Paulo angelus Satane (II Cor. 
xi). Facinus vero delevit venia. 


VEgns. l4. — « Et de exsecratione et mendacio 
« annuntiabuntur in consummatione; in irà con- 
« summationis et non erunt. » 


Εἰ de exsecratione. [(Gl. int., Hier., Cassiod., 
Gl. int., Aug.| Quasi dieat. Comprehensi sunt in su- 
perbia ; et sie de exsecratione, in qua sunt Judai in- 
ter gentes. Vel quod Christum exsecrabatur. Ef. de 
mendacio, quo perveterunt Scripturas, annuntia- 
bunturab apostolis et alis in exemplum esse. In 
consummatione, vel annuntiabuntur consummatio- 
nes, alia littera, id est przedicabitur ab apostolis, ubi 
abundavit delictum exsecrationis et mendacii, super 
abundavit et gratia perfectionis (ftom. v), et perti- 
nuit ad medicinam humilitatis et infirmitatis hominis. 
Velita secundum aliam litteram, e£ de maledicto, 
scilicet quod putatis maledietum pendentem in li- 
eno (Deut. xxi); et de mendacio, quod scilicet de- 
distis pecuniam custodibus ut. mentirentur. (Matth. 
xxvm), annuntiabuntur in. consummatione, id est 
ideo magis perficiuntur, quia in his deprehensisunt. 
Et hoc totum factum est iz àra consummaltionis, id 
est in vindietam Dei qua consummat. Est enim ira, 
id est vindicat Dei consummationis, qua aliquando 
vindicat Deus ut perficiat ; et est consumptio- 
nis, ut eum dicet: Ife, maledicti, in ignem aeternum 
(Matth. xxv). Dico comprehenduntur in superbia 
sua, et ita non erunt homines in superbia sua in qua 
comprehensi sunt. 


Vrns. 15. — « Et scient quia Deus dominabitur 
« Jacob, et finium terrz. » 


Et tunc scient quia Deus dominabitur Jacob, |Aug.] 
id est Jud:eorum, et finium terrw, id est. gentium, 
quas ut canes contempserunt. Antea enim sibi justi 
videbantur Judzi, sed ostenditur eis quod non sine 
Christo, qui dominatur Jacob, et deposita superbia 
sciunt se pares gentibus, quia omnes peccaverunt. 


Pans. π|. Διαψαλμα. VERS. 16. — « Convertentur 


« ceuibunt civitatem. » 

Convertentur. [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.] 
Tertia pars, ubi affirmatur salus Judeorum, et 
utroque pariete collecto grates aguntur. (Quasi dicat : 
Comprehendantur in superbia sua. Et sic. comver- 
tentur plenarie ad vesperam, id est in fine mundi. 
Vel convertentur, etsi ad vesperam, id est post 
interfectionem Christi, quod antea debuissent ; e£ fa- 
mem patientur ut canes, id est ut peecatores, non 
ut oves, cognoscentes se infirmos, ut sani fiant, ne- 
mo enim insanabilior est eo qui sanus sibi videtur : 
qui vero infirmos se agnoscunt, sanantur. Unde, 
multiplicatee sunt infirmitates eorum, postea ac- 
celeraverunt (Psal. xv.) Et circuibunt civitatem, 


B sicut supra. Et 


Vrgns. 17. — « Ipsi dispergentur ad manducan- 
« dum ; si vero non fuerint saturati, et murmura- 
bunt. » 

Ipsi, (Cassiod., Aug., Gl. int., Alcuin., Aug.] 
jam digui, dispergentur utique ad. manducandum 
ut alios lucrentur. Si vero non fuerint saturati fi- 
dem populorum e£. murmaurabunt tunc, ut olim in 
deserto murmuraverunt. Vel, et murmurabunt, id 
est dolebunt, et non tantum dispergentur. Vel, et 
murmurabunt, contra pigros, id est increpabunt 
alios nolentes credere. Ideo vero dicit, et murmura- 
bunt, quia et supra murmur eorumdixit dicentium : 
Quoniam quis audivit ? 

Vrns. 18. — « Ego autem cantabo fortitudinem 
«tuam; et exallabo mane misericordiam tuam. » 

Ego autem [Aug., Gl. int., Cassiod., Hier.] Con 
cluditar hic psalmus, ubi utroque pariete in angu- 
lari lapide conjuncto, jam tota Ecclesia gaudet. 
Quasi dieat : Longe erat prius uterque paries, sed 
ego, jam tota Ecclesia, cantabo fortitudinem tuam, 
qua gentes erigis, et Judzos humilias. Ef manme, 
scilicet transactis tentationibus, cum nox szeculi tran- 
sierit, quando jam latronum insidias, scilicet diaboli 
et angelorum ejus non expaveseemus, quando ipsum 
Dei Verbum tanquam solem contemplabimur. Hoe, 
inquam, mane exaltabo ut Christus mane surrexit. 
Unde : Ad vesperam demorabitur fletus, et ad ma- 
iutinum letitia (Psal. xxix.) Apostoli enim ad 
vesperam fleverunt morluum, mane ad resurgentem 
exultaverunt. Et exultabo, dico, suscipiens müseri- 
cordiam tuam, qua erit in remunerationem. Vel, 
exsultabo mane Dominic: dici, suscipiens misericor- 
diam tuam, id est Christi resurrectionem. Exsultabo. 

VEns. 19. — « Quiafactus es susceptor meus et 
« refugium meum, in die tribulationis mea. » 

Quia factus es susceptor meus, Gl. int., Cassiod.] 
dum Ecclesia sublevatur de imo in altum ; e£ refu- 
gium meum in die tribulationis mec, quando scili- 
cet gratum est. Et, o Deus, qui es 

VrEns. 20. — « Adjutor meus, tibi psallam, quia 
« Deus susceptor meus es ; Deus meus, misericordia 
« mea. » 

Adjutor meus, [Gl. int., Aug.] id est cooperator, 
tibi psallam, id est operabor, non tantum cantabo, 


549 


quia tu Deus, susceptor meus es. Magnum est quod 
Deus susceptor es, et tu idem Deus meus, mi- 
sericordia mea, per omnia, quia totum gratis das , 
cum mulla dixit, non tamen omnia sed in hoc uno 
omnia comprehendit, quia totum est ex dono Dei. 
Ideo iste impletus bonis ejus, non invenit quid vo- 
caret eum, nisi misericordiam suam. 


COLLATIO IN PSALMUM LVIII : « ERIPE ME DE INIMICIS 
MEIS, » etc. 

VEns. &. — Sine iniquitate cucurri et. direxi. 
Hebr. 322*2* psy "53 BELI AVON IERUTZUN VIICO- 
NANU, id est sine iniquitate cucurrerunt aut current, 
et dirigentur sive preparabuntur. Quod si referas 
ad David aut Christum, subaudiendum erit, opera 
mea cucurrerunt sine iniquitate. Ob idque LXN, 
quo apertior esset sensus, verterunt singulariter sub 
prima persona. Durum enim esset referre ad satelli- 
tes qui circumdederunt David, aut. perfidos Judsos 
adversus Christum sevientes. Quomodo enim sine 
iniquitate? Propterea Hieronymus signavit distin- 
ctionem hie, »on inique egi, per verbum, deinde 
addidit ; e£ illi currunt et preparantur subscribit 
Nebiensis ; at Munsterus propter absurditatem sen- 
sus, coatus est adjicere pronomen mea, aut. subau- 
dire, a?sque iniquitate mea, concurrunt et disponunt 
se. Id quod et fecit Chaldzeus, ut iniquitatis destitu- 
lio respiciat David aut justum ; cujus innocentia, 
licet perfecta, nihil effecit quominus maligni hosti- 
liter persequerentur, nulla zequitatis habita ratione. 

Vrns. 7. — Famem patientur ut canes. Hebr. 
2523 00 uk CACALEB, fumultuabuntur vel vo- 
ciferabuntur,aut latrabunt,secundum Hieronymum; 
sed emphasim ipsam accommodatis verbis expresse- 
runt interpretes LXX, canis famescens quo non dis- 
currit, quando non latrat? Quod et manifestius de- 
monstratur versu 17 hujus psalmi. Post similem 
enim versiculum in subjectis dicitur : Sinon fuerint 
saturati murmurabunt. 

Vrns. 10. — Fortitudinem meam ad custodiam. lta 
Hieronymus. Hebr. nunc legunt *3y uzo, id est for- 
itudinem ejus, quod est durius, loco vy vzr, id est 
fortitudinem meam. Et indicavimus aliquoties fluxam 
esse migrationem, vau in iod, et contra accommo- 
datius tamen quadrare fortitudinem meam , quam 
fortitu linem ejus, puto liquere. Unde translator ad 
Campensem, robur meum tibi acceptum. fero ; et 
Chaldzeus paraphrastes, fortitudo mea te observabo. 
Nebiensis verlit, fortitudo eorum te observabo. Ac 
interpretatur sermonem esse defecetivum et admi- 
raüvum. Quasi dicat : Propter immensam eorum 
fortitudinem te observabo. 

Deus meus, misericordia ejus preveniet me. Ex hoo 
loco preter infinitos colligitur codices variasse etiam 
in Hebra:o. Nam Sunia et Fretella primo legerant, 
Deus meus, voluntas ejus preweniet me. Quibus res- 
pondens Hieron. ait, pro quo in Graco scriptum est 
ἔλεος αὐτοῦ προφθάσει ue, id est, misericordia ejus 
praveniet me. Quod et verius est. Sed in Hebr. sceri- 
ptum est: Dei mei misericordia praveniet me. Et ta- 
men aliter nunc videmus in Hebrcis exemplaribus. 


Quaedam enim sie habent *35m*55N ELORE ΠΑΒΡῚ, alia 


ὙΤΌ ΠῚ ὙΠῸΝ ELOnE unaspo.Eoque Munsterus et Sanctes 
dixerunt, Deus misericordie, seu pietatis mea. Chal- 
deus, Deus bonitas mea ; Nebiensis, Deus misericor- 
dit mea ; ceteri, Deus misericordia sua preveniet 
me; et interpretes pro Cajetano, extra locutionem 
consuetam, Deus gratie sua praveniet me, transla- 
lor ad Campensem, Deus bonitas, tua convertit me. 
Et tamen hic est versieulis quem cavillantur Faber et 
Caecus. Ad sententiam denique parvi refert. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LVIII. 


550 


A  Vrns. 11. — Nequando obliviscantur populi mei. 

De hoc versiculo dicamus quod scribit Hiero. ad 
Suniam et Fretellam , Nequaudo obliviscantur popu- 
lum tuum. Pro quo in Graco scriptum est u/, ποτε 
ἐπιλαθωντα: τοῦ νόμου σου, id est, ne obliviscantur 
legis tue. Sed in LXX et in Hebr. non habetur po- 
puli tui , sed populi mei, et a nobis ita versum est. 
Hzc ille. Ubi videtur accipere populi mei, sub gi- 
gneudi casu, quanquam alii accipiant sub recto. 
Unde ad tollendam ambiguitatem , verterunt ; ne- 
quando obliviscatur populus meus. In Hebr. tamen 
verbum oblivisci ponitur plurative ΠΣ HSCHKEHU, 
in explanatione magistri, quasi contexitur mez, ut 
sit pronomen primitiyum, et respiciat Deum. Jam- 
que sciendum Graeca volumina, August. et psalmo- 
diam Romanam habere legis tue. Unde argumento 
est germanam LXX lectionem, non hie esse per- 


petuo. 

B Vrns. 13. — Delictum oris eorum , sermonem la- 
biorum M 22 €5 ipsorum.Ne sententia maneat in sus- 
penso, aliquid subaudiendum est pro commoditate 
intelligentis. Sanetes et Munsterus supplent prepo- 
sitionem, propter peccatum oris eorum, etc., sed Hie- 
ronymus praepositionem 2», im peccato oris sui. 1n- 
terpretes nostri hos casus revocant ad verbum quod 
praesserat, nempe, depone, etc. In Greco ta- 
men leguntur in nominativo casu. Quze universa non 
ita magno negotio conspirant. 


Vzns. 14. — Hic versus patitur aliam distinctio- 
nem in nostra editione, ab ea qua est in Hebr. Si- 
quidem in particula anzuntiabuntur, Hebraei faciunt 
finem versus. Et si legant annuntiabunt, seu nar- 
rabunt active ΞΘ. rssAPERU, LXX legerunt, ut 
apparet, passive *^ED* rEsUPERU. In hujusmodi fa- 
cilis est collapsus, praesertim si non ascribuntur 
puneta, dein ΠΣ cartEH, usurparunt infinitivum 
vice nominis, quod non est insuetum Hebrzis : alii 

C verbaliter in imperativo, consume. Quod effectum 
est ut LXX copularint verbo annuntiabuntur, id 
quod est i$ consummalione. 


Vzgns. 15. — Et scient quia Deus dominabitur Jacob, 
et finium terra. Hieronymus ad Suniam et Fretellam, 
me suspendit admiratione de ordine hujus versiculi, 
pro quo ait : In Graeco scriptum est, χαὶ γνώσονται 
ὅτι ὃ θεὸς δεσπὸσει τοῦ Ιαχὼδ, xal τῶν ράτων τῆς γῆς; 
id est, et noscent quoniam Deus dominabitur Jacob 
et finium terre. Sed et, conjunctio addita est, et 
ordo est: Seient quia Deus Jacob dominabitur fi- 
nium terre. Verum in Hebr:o sic legitur, *2 *y" 
VONI ΣΝ api Dv" D'HoN VEUEDEU Κι ELO- 
HIN MOSCHEL BIIAACOB LEAPHSE HAARETZ. Ubi inter- 
nomen Dei ponitur participium Hebraicum, do- 
minans. Et rursus in vocabulo, Jacob, additur si- 
gnum prepositionis, ut ne dieam quod si Jacob 
esset genitivus sub slatu constructionis, non dice- 

D retur elohim, sed elohe. Et ipse Hieronymus , 
juxta Hebreeum, ita transtulerit, e£ scient. quoniam 
Deus dominabitur Jacob et finium terre. Consi- 
militer ezteri omnes vel usque ad jimes terra. 
Proinde suboleo sic Hieronymum  probasse unam 
lectionem, ut non improbaret alteram , maxime in 
Greco. 


TED 


Vzgns. 18.— Murmurabunt. Pratensis et Nebiensis, 
dormient; Munsterus et interpretes. pro Cajetano, 
pernoctabunt. ΤῸΝ y vel LAN yo est anceps. Eoque 
Hieronymus, Sanetes, Pellicanus accedunt LXX. 
Nec perinde aecommodum est sententie, quod si 
non sint saturati debeant dormire : imo vero po- 
lius contrarium quadraret, etiamsi sensum possent 
commentari suum. 


gc 
[Z4 
- 


PETRI LOMBARDI 


552 


PSALMUS LIX. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PRO HIS QUI COMMUTA- 
BUNTUR IN TITULI INSCRIPTIONE IPSI DAVID IN DOC- 
TRINAM, CUM SUCCENDIT MESOPOTANIAM SYRLE vel 
SYRIAM SOBAL, ET CUM CONVERTIT JOAD, ET PER- 
CUSSIT EDOM IN VALLE SALINARUM DUODECIM MIL- 
LIA. » 

Deus repulisti. Titulus : In finem pro his qui 
commultabuntur in tituli inscriptione ipsi David in 
doctrinam , cum succendit. Mesopotamiam. Syrie 
vel Syriam Sobal, et cum convertit Jacob, et percussit 
Edom in valle Salinarum duodecim millia. In verbis 
dierum legitur, id est in Paralipomenon, et in libro 
Regum, quod Naas rege Ammonitarum mortuo, mi- 
sit David nuntios ad consolandum filium ejus Amon, 
cui sugesserunt principes sui, vel ejus, quod causa 
explorandi David misisset eos. Ideo decalvavit 
Amon pueros David, rasitque comam capitis, et 
praiecidit tun)cas eorum a natibus usque ad pedes, 
et sic dimisit eos. Deinde videns Amon, et populus 
ejus quod injuriam fecisset David, conduxit unde- 
cunque exercitum, currus et equites de Mesopota- 
mia et Syria, et aliis locis. Quod cum audisset 
David, misit Joab principem militi: eontra eos in 
prelium, et fugavit eos in ore gladii (I Par. XIX ; 
II Reg. x). Legitur in libro Regum, quod cum 
David post mortem Saulis prospere regnaret, per- 
cussit Adezer regem Sobal, que est pars Syrie, 
et facta est Syria tributaria David. Capta vero Sy- 
ria, percussit. de Edom duodecim millia. Cumque 
reverteretur posuit in Idum:ea custodes, et facta est 
Idum:ea serviens ei sub tributo (II Reg. vur.) [Aug.] 
Has historias tangit titulus iste, sed quia in histo- 
ria non legitur quod David convertit Joab, vel quod 
in prodietis vastationibus aliquid succenderit, su- 
perficie historie relieta, sicut in plerisque aliis 
fit, ad spiritualem dirigimur intelligentiam , quie ex 
interpretationibus nominum sumitur. Interpretatur 
enim Mesopotamia elevata vocatio, Syria sublimis , 
Sobalvana vetustas, Joab inimicus, Edom terrenus. 
His omnibus figurantur elati magnitudine terrenz 
vanitatis, quos omnes Christus igne charitatis, quem 
in terra dignatus est mittere, aecendit in convertit 
Joab inimicum vel diabolum in fugam, vel homi- 
nem ad fidem. Et percussit Edom, id est terrenos. 
ut vivant eclestes. Et est sensus : Psalmus iste, 
dirigens nos in finem, id est in Christum, agit pro- 
his, id est de his qui commutabuntur, de veteri vita 
in novam, in inscriptione tituli, suscepta per fidem, 
id est qui commutabuntur in regnum Christi. In- 
scriptione dico faeta ipsi David, id est Christo. 
Vel sie, qui commutabuntur ita in regnum, de ve- 
leri vita in novam. ln inscriptione tituli, per fidem, 


(94) II Reg. vir, ponuntur xvii millia. Sic et 1 Paralip. 


Aid est qui commutabuntur in regnum Christi, in- 
scriptione dico, faeta ipsi David, id est Christo. 
Vel sie, qui commutabuntur inscriptione tituli. Hic 
distingue, id est in regnum Christi mutabuntur. 
Dico non sibi, sed ipsi David, id est. Christo, ut ei 
vivant, mutabuntur eundo iz doctrinam ejus. Oportet 
enim in doctrinam ejus transire eum qui vult ejus 
titulum habere. Sed quomodo mutaret, nisi ignem 
mitteret in terram ? (Luc. xir) nullo modo. Ideo sub- 
dit, cum succendit Mesopotamiam, et cum hos om- 
nes ad litteram debellavit David. Quod vero dicit 
has provincias succendisse, hoc non historialiter 
accipi potest, sed pro significatione dicitur, pro 
qua solet ab historia recedere. Quasi dicat : Com- 
mutabuntur. Pro hoe enim, id est quia succendit 
igne Dei Mesopotamiam Syrie vel Syriam. In Me- 
sopotamiam est elevata vocatio, scilicet totus mun- 
dus, vocatione saneta apostolorum elevatus, quem 
Christus igne charitatis succendit. Syria sublimis 
interpretatur, sed qui prius erat sublimis altitu- 
dine vana, incensa humiliatur, ut melius exaltetur. 
Et Syriam Sobal. Sobal, vana vetustas, qua inten- 
ditur ut. movetur. Et est sensus : Succendii eos 
prius sublimes, ut humilientur ; et vanos et ve- 
teres, ut fiant novi. Et convertit Joab, id est inimi- 
cum qui est diabolus, vel homo; si diabolus, in 
fugam ; si homo, ad fidem convertitur. Et percussit 
gladio spiritus, et verbo Dei, Edom id est terre- 
nam vitam. Percutitur enim terrenus, occiditur ut 
C vivat coelestis. Et cum percussit Edom, percussit 
duodecim millia in valle Salinarum (94). Duodecim 
millia perfectus est numerus, cui deputatur nume- 
rus apostolorum, qui de quatuor mundi partibus 
fideles ad Trinitatem vocant. Ergo duodecim millia 
est totus mundus percussus. Vallis est humilitas. 
Saline saporem sapienti: significant. Hzc duo ideo 
bene junguntur, quia multi vane et vetuste humi- 
liantur pro terrenis passi. Passi sunt et heretici, 
scilicet bonum est humiliari sapienter, id est pro 
Domino. Et est sensus : Percussit duodecim millia, 
id est omnes de quatuor partibus mundi, ad fidem 
sancte Trinitatis per apostolicam doctrinam voca- 
tos. Et hoc, in valle Salinarum, id est in humilitate 
sapienti et. discreta. 


B 


D 


Intentio: Docet beatam esse contritionem sz- 
culi, per quam probat commutandos ad eterna. Mo- 
dus:  [Cassiod., Aug.| Tripartitus est psalmus. 
Primo, referuntur persecutiones factz, pro pcenis 
eeternis vitandis. Secundo agit de liberatione, quam 
precatur et affirmat, ibi, w£ liberentur. Propheta 
ergo, in voce pereussorum in melius mutatorum 
ait : O 


xviir. Reeurrendum igitur ad mysticum sensum, ut facit Aug. 


553 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LIX. 


594 


VERS. 1. — « Deus, repulisti nos, et destruxisti A — Vgns. &. — « Dedisti metuentibus te significatio- 


« nOS ; iratus es, et misertus es nobis. » 

Deus (95) repulisti a malis, nos qui mali eramus, 
et destruaisti nos, male cedificatos, ut erigeres in 
bonum :edificium. Hzc est civitas trinomia, qua 
prius dieta est Jerus, postea Salem, inde Jerusa- 
lem. Jerus conculcata ; Salem, pa.» : Jerusalem visio 
pacis interpretatur (96). Prius in nobis conculean- 
tur vitia, inde in pace justitia eedificium bonorum 
operum construit; deinde ad visionem pacis inef- 
fabilis rapiemur. [Alcuin., Aug., Alcuin.] Hzxec tria 
nolantur hie, per hoc quod dicit, destruxisti nos, 
misertus esnobis ;unde Dominus : Ecce hodie eteras 
daemonia ejicio, et sanitates perficio, et die tertio 
consummor (Luc. xur) Hec sunt Pascha, Pente- 


costes, et Scenopegia. Et hi sunt tres dies Dominice: p 


passionis, id est. poenitentia, justitia, gloria ; iratus 
es, et es misertus nobis. Non enim misereris, nisi 
irasceris. Ira est vetustas, ut pereat ; misericordia 
innovat hominem interiorem, et si exterior, cor- 
rumpitur (I Cor. 1v). Vel ita, Deus repulisti nos, in 
Adam, a te; et destruxisti nos ab immortalitate, 
quia iratus es nobis pro peccatis; et tamen misertus 
es nobis per Filium, sic. Quia 

VEns. 2. — « Commovisti terram et contur- 
« basti eam ; sana contritiones ejus, quia commota 
« est. » 

Commovisti terram, [Aug., Gl. int., Aug.] ab er- 
rore ad poenitentiam, vibrato gladio spiritus, cum 
dixisti : Penitemini, et credite Evangelio ; appro- 
pinquabit enim regnum colorum (Marc. 1). Et con- 
turbasti eam ad pomitentiam, conscientia pecca- 
torum accusante. Sicut ergo coepisti, perfice, 
scilicet. sana contritiones ejus, scilicet. passionem 
et mortem, quia commota est. Aliter non est di- 
gna sanari, nisi commota sit. Sana, et necesse est, 
quia 

Vrns. 3. — « Ostendisti populotuo dura ; potasti 
« nos vino compunctionis. » 

Ostendisti dura, [Alcuin., Aug., Alcuin., Aug.] 
id est temporis miserias, quie nobis per charitatem 
sunt delectabiles, et si per infirmitatem carnis gra- 
ves, populo jam tuo, postquam vicistis ; et si enim 
non mutatur, non mox est cternus. Mutato namque 
homine in melius, sequitur quidquid in libro Jesu fi- 
lii Syrach dicitur : Fili, accedens ad servitutem Dei 
sta in justitia, el timore, et prepara animam tuam 
ad tentationem (Eccli. w). Prior labor est peccata 
vincere, ut muteris ; secundus est pro eo quod mu- 
latus es ferre adversa usque in finem. Ef potasti 
mos vino, non illo in quo est luxuria ; sed compun- 
ctionis, id est. tribulationis, qua purgatur patiens, 
ut vulnus scilicet purgatur vino. Vino scilicet spi- 
rituali potasti nos, unde non vitia, sed compun- 
etio nascitur. Non enim est peremptio perdens, 
Sed medicina urens. Et quare hoc facis? quia per 
hoc 


(95) Ex Hier. in epitaphio Pauli et alibi. 
PaTnoL. CXCI, 


« nem, ut fugiant a facie arcus. » 

Dedisti metuentibus te significationem. [Aug., AI- 
euin., Cassiod.] Per presentem tribulationem si- 
enificasti illisqui metuunt, uf. fugianta facie arcus, 
id est, ab impugnatione future vindiete, scilicet 
judicii futuri. Iste arcus quasi extensus, jam mi- 
natur, sed nondum ferit, quia judicium nos terret, 
sed non damnat; cujus nobis sit significatio per 
presentia, quia si hie tam aspere punit nos Deus. 
quid in futuro judicio faciet? Bene autem judi- 
cium areus dieitur, quia areus quanto plus retro 
tenditur, tanto impetuosius sagitta in priora fer- 
tur : ita et judicium quanto magis differtur, tanto 
gravius venturum est. Vel significatio accipitur 
vexillum crueis,quod pro signo ἘΞ 22 7 nobis datur, 
ut sequamur Christi passiones, per quod eva- 
demus faciem arcus, quia si socii passionum. sumus 
et resurrectionis erimus (Π Cor. τὴ. Et est, dedist 
metuentibus te significationem, id est vexillum eru- 
cis ad imitandum, ut per hoe fugiant a facie arcus, 
id est judicii. Vel, dedisti metuentibus te signifi- 
cationem, id est Seripturas, ut per eas fugiant a 
facie arcus. 

Pans. nm. Διάψαλμα. VERS. 5.— « Ut liberentur di 
« leeti tui, salvum fac populum tuum, et exaudi 
« me. » 

Ut liberentur. [Cassiod., Gl. int., Aug.] Secunda 
pars, ubi agit de liberatione quam precatur et affir- 
mat, pro qua σταῖς sunt percussiones. Dedisti me- 
tuentibus te significationem, ut fugiant. Et u£ in fu- 
turo liberentur ab srumnis seculi. Salvum me fac 
dicit generalis justus, collocando in deztera tua, ubi 
est vera salus. Quasi dicat : Face ut stemus ad dex- 
teram tuam, de temporali salute, fiat ut vis. Sapo- 
rem iste habet de valle Salinarum, qui «terna petit- 
De his semper auditur justus, ut de terrenis non 
nisi utiliter. Et exaudi me, quia jam peto quod dare 
vis. Et necesse est hoc, quia 

Vgns. 6. — « Deus locutus est in sancto suo, ἰ- 
« tabor et partibor Sichimam ; et convallem taber- 
« naculorum melibor. » 

Deus locutus est in sancto suo, [Aug | id est in 
Christo promisit salutem. Dixit sancto, Unde salus. 
Unde scilicet? quia, Deus locutus est, fiet istud, 
quod ego leíabor. Non verba Dei dicit, sed qua 


D consequenter ex verbis Dei veniunt. Vox est Eccle- 


sim ista, scilicet lzetabor. Vel ita, in hac fiducia oro, 
quia Deus locutus est in saneto suo, id est in Christo 
promisit. Quid? quod ego lwetebor. id est facerem 
quod ketiti: mihi cedat, sie, quia, partibor, vel di- 
vidam, sichimam. Sichima locus ubi Jacob rediensa 
Laban, fecit tabernacula propter oves et armenta, et 
vocavit Sochot, id est £abernacula, ubi etiam abs- 
condit idola, quce habebat de Syria, ubi diu pere- 
grinatus fuerat, infodiens ea subter terebinthum 
(Gen. xxxi). Secundum historiam ergo per Sichi- 


(96) Ex Hier. De nominib. Hebr. 


555 PETRI 


mam significat gentes, qua divisee sunt, quia non 
omnium fides est. Alii enim credunt, alii non. Se- 
cundum interpretationem vero, Sichima sunt hu- 
meri qui dividuntur, id est onera quze sie partiuntur, 
ut alios peccata gravent, alii leve jugum Christi fe- 
rant (Matth. x1) ; et secundum hec, per Sichimam 
accipiuntur generaliter omnia onera Christi, bona 
et mala, id est Christi et diaboli. [Cassiod., Aug., 
Gl. int., Aug.] Vel per Sichimam, accipiuntur tan- 
tum boni humeri, id est onus Christi quod pro vi- 
ribus Ecclesia distribuit singulis ; Ef convallem ta- 
bernaculorum metibor. Convallis tabernaculorum 
propter oves Jacob, Judzos significat, qui etiam di- 
viduntur, quia alii credunt, alii non. Et est, conval- 
lem tabernaculorum metibor, id est. de Jud:is non 
paucos habebo. Vel quia tabernacula militantium 
sunt, per convallem tabernaculorum intelliguntur 
omnes Deo mihtantes. Et est, convallem metibor, id 
est Deo humiliter militantes, metibor, cum mensura 
przedestinatorum. Galaad est mons, ubi comprehen- 
dit Laban Jacob fugientem, cum omnibus qui ac- 
quisierat Jacob in Mesopotamia, ibique post jurgia 
et rixas pacificati sunt, et fedus amicitiz inierunt ; 
collectisque lapidibus fecerunt tumulum, et comede- 
runt super eum, quem vocavit Laban, Tumulus 
testis ; et Jacob, Acervus testimonii. Dixitque Laban 
ad Jacob : Tumulus iste testis erit inter me et te : si 
autem ego transibo illum pergensad te, aut tu pre- 
terieris malum mihi cogitans (Gen. xxxi). Ideo ap- 
pellatus est Galaad, id est Tumulus testis, vel Acervus 
testimonii, per quod intelliguntur marlyres, in qui- 
bus acervus testimonii est, dum inter omnia oppro- 
bria Christiani nominis Christum constanter confi- 
terentur. 


Vgns. 7. — « Meus est Galaad, et meus est Ma- 
« nasses; et Ephraim fortitudo capitis mel. » 


Meus est Galaad, (Aug., Cassiod., Aug., Alcuin., 
Aug.| id est meus est acervus testimonii, scilicet 
mei sunt martyres veri, ef meus est Manasses. Ma- 
nasses fuit. primogenitus Joseph, qui hoc nomine 
vocavit eum dicens : Oblivisci me fecit Deus laborum 
meorum, et domus patris mei (Gen. XW). Ideo inter- 
pretatur oblitus : per quod significantur fideles, qui 
sunt prioris confusionis obliti, quia jam honor est 
Christianum nomen. Unde Apostolus : Non enim 
erubescimus evangelium (Rom. Y). Vel, Manasses, 
omnis ille est qui oblitus prioris vitze, in anteriora 
cum Apostolo se extendit (Philip. ur). Vel per Ma- 
nassem intelligitur Ecclesia gentium, qui prius 
sterilis maledictioni οἱ opprobrio subjacebat ; sed 
modo, cum parit, jam oblita est opprobriorum et 
ignominis. Unde Isaias : Letare, sterilis que non 
paris, quia plures sunt filii desertte quam ejus qua 
habet virum (Isai. XXXIV). Confusionis adolescentice 
tux oblivisceris, et opprobrii viduitatis tu:e non re- 
cordaberis. Et meus est Ephraim. Ephraim fuit alter 
filius Joseph, quem sic voeavit, dicens : Crescere me 
fecit Deus in terra paupertatis mec (Gen. κι). Ideo 
interpretatur fructificatio, quam facit granum fructi- 


LOMBARDI 
A 


556 
ficans. Unde sequitur : Meus est Ephraim, id est 
fructificatio. Et hzc fructificatio est fortitudo capitis 
mei, id est Chrisü, dicit Ecclesia. Granum enim 
moriens, virtutem in se habuit ut fructum faceret 
(Jean. xm). 


Vgns. 8. — « Juda rex meus; Moab olla spei 


« mea. » 


Juda, [Hier., Aug., Aleuin.] id est Christus, rex 
meus. De Juda enim natus est Christus, ideo per eum 
hic bene significatur. Unde Jacob ei benedicens, in 
figura Christi ait : Juda, te laudabunt fratres tui, etc. 
(Gen. χιιχ). Moab olla spei mec. Moab populus qui- 
dam est, qui descendit a Moab, quem genuit major 
filia Loth, abutens patre ebrio, per quem intelligitur 
omnis abutens lege. Sicut enim filie male utentes 
patre genuerunt Moabitas, sic qui male utitur lege, 
generat mala opera, ut qui bene, bona. À male au- 
tem utenlibus lege oritur olla, id est tribulatio Ec- 
clesim. Hie est olla fervens ab aquilone, id est a 
diabolo. Unde Jeremias : Ollam succensam ego video, 
et faciem cjus a facie aquilonis (Jer. 1). Unde alibi 
idem Jeremias : Ab aquilone pandetur omne malum 
(ibid. id est a diabolo qui dixit : Ponam sedem 
meam ad aquilonem, et ero similis Altissimo (Isai. 
xiv). Ab illo ergo tribulationem olla ebullit in Eccle- 
sia; sed Christo duce olla iniquitatis ardens facta 
est, spei non. consumplionis, quia tribulatio opera- 
tur patientiam ; patientia vero probationem ; proba- 
tio vero spem (Rom. v), cum charitatis flamma in 
cordibus diffusa ardet contra ollam iniquitatis. Et 
Q est sensus; Juda, id est Christus est rex meus. 

Quod regente, Moab, id est abutens lege est colla, 
quia infert tribulationem. Et hoc tribulatio est spei 
mes, quia facit me plenius sperare, non deficere. 
Vel Moab ponitur pro gentibus, id est per Moab 
gentes intelliguntur. Per ollam intelligitur refectio. 
De gentibus vero, quidam sunt conversi, et hi usti 
sunt tribulatione ; alii non sunt conversi, qui alios 
urunt tribulatione. Utrique vero, scilicet urentes et 
usti sunt olla, id est refectio Christi et Ecclesiz, 
quia de ustis consolatur, de urentibus proficit. Et 
est sensus : Moab, id est gentes, scilicet vel urentes 
alios tribulatione ; vel usti sunt olla, id est refectio 
spei mec, unde mihi spes vite est. Loquitur Ec- 
clesia : 


B 


D Vzns. 9. — « In Idumeam extendam calceamen- 
« tum meum ; mihi alienigenz subditi sunt. » 


In Idumcam. [Cassiod., Gl. int, Aug., Hier.] 
Quasi dicat : Dixi : Leetabor, dividam quia eztendam 
calceamentum meum, id est Evangelium, quo mu- 
nitur vita gradientium in mundo. Vel, caleeamentum 
id est humanitatem Christi, in qua latuit deitas. Vel 
per caleeamentum, quod fit de mortuo animali, in- 
telligitur passio Christi, quam pradicando extendam 
usque in Idumzam, quee interpretaur terrena, id est 
usque ad terrenos. Quasi dicat : Et si ebulliat mun- 
dus scandalis, tamen usque ad terrenc vite ho- 
mines, extendam caleeamentum meum. Et sic 
subditi sunt. mihi alienigenc, velAllophyli, qui ad 


551 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LX. 


558 


genus meum pertinent. Multi enim. Christum ado- A victoria nostra. Unde subdit : Ef ipse deducet tribu- 


rant, qui non sunt regnaturi cum 60, id est fieti 
Christiani. Vel per alienigenas intelligit gentes, quae 
prius alienge erant, sed modo subdit:e. Et est, alie- 
nigenc, id est gentiles prius alienigen:, subditi sunt, 
'modo, mihi. Unde : vocabo non plebem meam, etc. 
(056. 1). Dico extendam, sed 


Vrns. 10. — « Quis deducet me in civitatem mu- 
« nitam ? quis deducet me usque in Idumcwam ? » 

Quis deducet me in civitatem munitam, |Aug., 
[Cassiod.] vel cireumstantiz ? alia littera, nisi Deus, 
id est in gentes cireumfusas Jud: mediz. Hzee ci- 
vitas cireumstantiz: est orbis terrarum, quz alibi 
dieitur rota. Unde : Voz tonitrui tui in rota (Psal. 
LXXVI), id est in gentilitate. Quis deducet me in Idu- 
m:am, ul regnem, scilicet in terrenis, qui etiam de 
me non sunt, nec de me proficere volunt. Vel ita, 
quis deducet me in civitatem munitam? id est, in 
futuram Jerusalem, nisi tu Deus. Et, quis deducet 
me usque in Idumzeam ? id est usque ad terrenos, ad 
quos deduci desiderat, ut de eis impleto numero 
pradestinatorum, simul eum eis ad beatitudinem 
veniret. Dico, quis deducet. 


Vzgns. 11. — « Nonne tu Deus, qui repulisti nos ; 
« et non egredieris Deus in virtutibus nostris. » 

Nonne tu Deus, deduces qui repulisti nos, [Aug.] 
quia sinis tribulari. Hoc est quod in principio psalmi 
dixit. E£ qui, o Deus, »on egredieris in virtutibus 
nostris. Non contra eos apparebis qui dicunt : Ubi 
est Deus deorum, ut olim fecisti patribus, non os- 
lendens potentiam tuam, qualem ostendisti in Da- 
vid, in Mose, in Jesu Nave, quibus gentes cesserunt, 
et magna strage facta terram promissam obtinue- 
runt. Sed nobis intus operaberis, et sie melius de- 
duces, quia sie videntur non pro temporali vita pu- 
gnare, sed pro futura. Et quia deduces, ergo 


Vzns. 12. — « Da nobisauxilium de tribulatione, 
« quia vana salus hominis. » 


Da nobis auzilium. [G1. int., Aug.| Vel sic conti- 
nua: Non egredieris, sed nec est curandum, quia 
sic majus est auxilium Dei, scilicet dum intus juvat. 
Et ideo, o Deus, da nobis auxilium de tribulatione, 
inde subveni, unde putaris deserere. Hoc quaro, 
non temporalem salutem, e£ id est, quia vana est 
lemporalis salus hominis. Hc est vana vetustas, 
scilicel Sobal. Salus hominis est vana, sed nos 

Vzns. 13. — « In Deo faciemus virtutem ; et ipse 
« ad nihilum deducet tribulantes nos. » 

Faciemus virtutem, [Cassiod., Aug., Cassiod., 
Gl. int.] vincendo diabolum in Deo non in gladio, 
non exira, sed intus, quia Deus erit exercitus et 


lantes nos, et si nullius momenti simus, ad nihilum 
delendo, scilicet de libro vitze, ubi ipsi scripti vi- 
dentur sibi. Vel, deducet ad. nihilum, in nostra re- 
putatione, ut seilicet pro nihilo habeamus. 


Ἔ 2959 COLLATIO IN PSALMUM LIX : « DEUS REPULISTI 
NOS, » ETC. 


VEns. 1. —  Misertus es mobis. Pratensis et 
Pellieanus oppositum reddiderunt sensum. Hie, ciz- 
cuisti nos, vertit, quasi Deus noluit habitare in me- 
dio nostri. Ille apertius, deficies a nobis. Translator 
ad Campensem, aversaris. Sed omnes alii conecor- 
dant nobiscum, reverteris ad nos, vel convertisti 
^os. Idque sonat misericordiam, et respondet He- 
brazo 33*Un convertisti. Pergamus sequi proprium 
cerebrum ; dabimus sine mente somnum. 

Vzgns. 3. — Potasti nos vino compunctionis. Idque 


Baecipitur in bonam partem. Hi autem qui vertunt 


veneni, aut vino lethali, in malum usurpant. Hiero- 
nymus non abest a mnotro,sensu, quando dicit, 
vino consopiente ; quem sequitur Sanctes ; Pratensis, 
vino anacifico : Munsterus 1n Scholio, et Sanctes in 
Thesauro docent n5y*n rAnELAH ab aucloribus va- 


rie exponi. 
Vgns. 4. — Ut fugiant a facie arcus. Pratensis, 
Nebiensis, Sanetes, Pellicanus, uf eleventur seu 


exaltentur : Munsterus, u£ triompharent ; interpre- 
tes pro Cajetano, ad insignitos esse. Hebr. habetur, 
po'unn5 ΓΕΠΙΤΉΝΟΒΕΒ. Sed DD: wasas, significat 
etiam fugere, ut testatur quoque Munsterus, et 
Hieronymus ita vertit, quamquam etillud elevari, pos- 
sit accommodari ad citam fugam. Deinde magis 
movere posset, quod ubi dicimus, a facie arcus, 
Hebr. dicunt 'OV'D *25'2 MIPENE QUOSCHET, id est a 
facie veritatis, quod est propter veritatem, ut nunc 
vertunt. Jam luce clarius apparet LXX, quos ad 
verbum sequitur Hieronymus, juxta Hebraum ac- 
cepisse litteram thet, pro littera tau : quie interdum 
sunt commutabiles. Nam perspicuum est nv» QuE- 


scuETH Hebreis esse areum ; imo vero haud diffite- 
tur Munsterus in suo Lexico priorem particulam 
quoschet magis esse in usu Chaldcwis quam He- 
brais. 

Vgns. 8. — Moab olla spei mea. Hieronymus, la- 
vacri mei. Et ad eumdem modum reliqui. *ym* o4 
HATZI, id est ablutionis mex. Sed adnotandum hanc 
particulam signifieare fiduciam Chaldaice, Dan. rr, 
indicante Munstero. Quod vero Chaldza lingua ma- 
gna ex parte Hebrece confinis sit, neminem puto 
latere. Et sicut in ^2 bAn factum est, quo uterentur 
Hebrzei, quod tamen magis est in usu Chald:is 
quam Hebreis, pro filio : Sic et in hoc. vocabulo 
potuit fieri pro hoc significatu. 

Vrns. 8. — Mihi alienigene subditi sunt. Hic 


D ponitur in Heb. quoddam vocabulum indifferens 


ad sociare, sive foedus inire et jubilare. *yy*nn 
nirunoar, Unde Hieron. vertit, mihi Philisthaa so- 
ciata est. Accedit Nebiensis, Pellicanus, fadus 
ineas ; Campensis, amicitiam meam ambi.Quomodo 
autem ea respondeant subjectioni, arbitror liquere, 
Alii juxta aliam notationem transtulerunt, jubila vel 
clange. 


PSALMUS LX. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM IN HYMNIS, 


DAVID. » 


PSALMUS 


Exaudi, Deus. Titulus : in finem in. hymnis, psal- 
mus David. [Aug., Cassiod., Aug.| In hoe psalmo 


vox est Ecclesie laborants in terra, quasi vox 
unius hominis, sed tamen non est unus homo, quia 
ἃ finibus terrae clamat : qui, et si laboret inter im- 
pedimenta swculi, Deum tamen laudare non desi- 


559 


PETRI LOMBARDI 


560 


nit. Et hoc est, psalmus iste, dirigens nos iz finem, A utique certa, quia et si multi contra me sint, prote- 


id est in Christum, estin hymnis, id est in laudi- 
bus exhibitis David, id est Christo. Intentio : Monet 
ad laudem. Modus : Biparütus est psalmus. Primo 
Ecclesia undique pressa orat, et se perseveraturam, 
et per quid, indieat. Secundo jam audita de hwre- 
ditate habenda affirmat, unde laudes promittit, ibi, 
quoniam tu, Deus. Ecclesiaergo de toto orbe quasi 
unus homo clamat : 

VEns. 4. — « Exaudi, Deus, deprecationem 
« meam ; intende orationi mex. » 

Exaudi, Deus, deprecationem meam, [Gl. int.] de- 
precatio est, que assidua est, et hominibus etiam 
offertur, non tamen Deo. Intende orationi mec. 
Oratio est, qu:xe Deo pure offertur. Ideo intende, quia 


VEnRs. 2. — « A finibus terr: ad te clamavi, dum 
« anxiaretur cor meum ; in petra exaltasti me. » 

Clamavi ad £e a finibus terre, [Aug.] id est undi- 
que ab universo orbe terrarum, quia Ecclesia usque 
ad terminos terrz diffusa est. Quare clamas Ὁ Ecce 
clamavi, dum anziaretur cor meum, id est clamavi 
in anxietate. Cum enim anxius clamatur, scilicet 
in tentationibus, qu: utique ad profectum sunt. 
Nemo enim sibi innotescit, nisi tentatus ; nec po- 
test coronari, nisi vicerit ; nec. vincere, nisi certa- 
verit; nec certare, nisi inimicos el tentationes ha- 
buerit. Deinde sequitur clamoris exauditio, im pe- 
ira, etc. Quasi dieat : Anxiatur eor, sed non ideo 
vincor, quia in petra, in est Christo, de qua ipse 
dicit: Super hanc petram cdificabo Ecclesiam meam 
(Matth. xvi), exaltasti me, de imo. vitiorum. Per 
istius exemplum magna spes audiendi prestatur 
aliis. Exaltasti, et exaltatum. 


VEns. 3. — « Deduxisti me, quia factus es spes 
« mea ; turris fortitudinis a facie inimici. » 

Deduzisti me, per te viam, ad te veritatem et vi- 
tam. Qualiter deducis ? quia factus es spes mea qui 
sperantes exaltas. Aliter enim non esset nobis dux, 
nisi esset nobis spes faetus. Speramus quod nos non 
perdet, propter quos suum Filium tradidit. Et tu es 
turris fortitudinis, quia suos defendit contra omnia 
scandala, dum cogitat homo quod ipse prior est 
passus, et quo fine passus. Turris, inquam, defen- 
sio suorum est a facie inimici, id est diaboli, qui 
circuit quirens quem devoret (I Petr. v). Tu es 
turris et ego hac turre munitus, 


VrEns. 4. — « Inhabitabo in tabernaculo tuo in 
« ssecula ; protegar in velamento alarum tuarum. » 

Inhabitabo, [Aug., Cassiod.] vel inquilinus ero, 
alia littera, id est mansionarius ad horam im faber- 
naculo tuo. Quidquid agat inimicus de beneficiis 
Dei confidit iste, ut contra pericula mundi, in ta- 
bernaeulo Dei perseveret tutus. Et hoc in secula, 
seilicet. usque dum peragantur secula, ut semper 
natos suos colligat Ecclesia. Nota quia non est unus 
homo usque in secula, sed una est Ecclesia, qua 
usque ad finem mundi accolit in terra, et nunquam 
eradieatur per adversa, qui a finibus terre cla- 
mat, eui dicitur : Quae. spes tibi est inter tot mala ? 


G 


ga contra cstus seculi im velamento alarum tua- 
rum, id estin munimine misericordie et potentiz 
tus, qui alis comparantur, quia nee onerant, et 
omnem avertunt lesionem. Velita junge litteram, 
ut reddas singula singulis eodem sensu manente, 
quia exaltasti in petra et deduxisti. Ideo inhabitabo, 
vel inquilinus ero in tabernaculo tuo in seculum. 
Et quia tu es turris fortitudinis, ideo protegar in 
velamento alarum tuarum. 


Pans αι. Διάψαλια. VERS. 5. — « Quoniam, tu Deus 
« meus, exaudisli orationem meam ; dedisti hzeredi- 
« tatem timentibus nomen tuum. » 


Quoniam tw es Deus, etc. [Cassiod., Aug., Cas- 
siod., Aleuin., Gl. int.] Secunda pars, ubi jam au- 
dita Ecclesia de h:wreditate habita vel habenda, 
affirmat unde promittit laudes. Quasi dieat : A fini- 
bus terr:e ad teclamavi. Et, £u, Deus, exaudisti ora- 
lionem meam, de qua incepit in principio psalmi. 
Et vere quoniam dedisti haereditatem timentibus, id 
est futurum regnum. Ideo dieit, dedisti, preteri- 
tum quia jam in quibusdam cceptum est. Vel preeteri- 
tum pro futuro ponit, pro nimia certitudine. Et est, 
dedisti, non dicam dabis, adeo enim certus sum 
quasi jam esset, h;reditatem quibuscunque timen- 
tibus nomen tuum. Non est enim distinctio, quia in 
omni gente quieunque timet Deum, hie acceptus 
est illi (Act. x). 


Vrns. 6. — « Dies super dies regis adjicies ; annos 
« ejus usque in diem generationis et generationis. » 

Dies super dies. [6]. int., Alcuin., Aug., Aleuin., 
Aug.] Hie ostendit hsreditatem quc sit in rege 
Christo, quia eadem est in milite. Hzredes quidem 
Dei erimus, coheredes vero Christi. Dum itaque 
dicit, quae sit h:ereditas regis, significat etiam quae 
sit militis. Quasi dicat : Dedisti h:reditatem, quam ? 
quam quidem habet ipse rex. Et ipse quam habet ? 
Eece tu adjicies regi dies aeternos super temporales 
dies regis. Per hoc sternitatem Christi significat, 
qui est rex noster. Christo namque regi dedit Pater 
dies sine fine, super istos dies quibus in presenti 
regnat Ecclesia, ut non solum in his diebus regnet 
in Ecclesia, sed et regnent cum illo sancti in xter- 
num. Deinde aliis verbis idem repetit dicens : Et 
adjieles, annos super annos ejus, quibus in praesenti 
nobiseum est. Nota quia sternitas Domini multis 
vocatur nominibus. Quidquid enim vis, dicis de 
eeternitate, anni dies, unus dies, quia quidquid dicis 
minus est, sed aliquid necesse est dici, ut sit unde 
cogites quod diei non potest. Vel ita : Et dicit dies 
regis, id est Christi, dies bonorum, quos hie egerunt 
imitando eum, et eosdem dicit annos, quia hic alii 
alis diutius vixerunt. Et est, dabit h:zreditatem 
hane, scilicet. quia super dies regis, id est Christi, 
quos hie egerunt in bono, adjicies eis dies ejus, 
quibus vivit Deo. Et quia vixerunt hic aliqui diutius, 
addit, annos ejus. Quasi dicat: Tu adjicies, eis, 
annos ejus, quibus ipse vivit Deo, super aunos, id 
est super longiorem quorumdam vitam. Et hi dies, 


561 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXI. 


562 


et anni sunt usque in diem generationis hujus pre- Α partim de futuro, partim de presenti accipiatur. 


sentis, e£ futur& generationis, id est sunt unus dies, 
qui unus dies continet et transcendit secula prze- 
sentis et future generationis. Hic dies est :ternitas. 
Dico adjicies annos, et dies regis, quod magnum 
est, quia rex ille 

VEns. 7. — « Permanet in zeternum in conspectu 
x Dei misericordiam et veritatem ejus quis requi- 
« ret? » 

Permanet in eternum. [Cassiod., Aug., Gl. int., 
Aug., Alcuin., Hier.] Sic et illi permanebunt. Ecce 
hic ostendit quz sit illa :eternitas, cum dicit, per- 
manet in aeternum. Hzc est altera generatio, scili- 
cet eterna. Dico permanet im conspectu Dei, ubi 
praesto est ad miserandum omnibus. Propter quid 
ibi manet ? propter misericordiam hie exhibendam 
nobis, ef veritatem in futuro implendam. Sed, mi- 
sericordiam et veritatem ejus quis requiret ei? alia 
littera, id est ad hoc, ut in his imitetur eum, quasi 
dicat: pauci. Ideo addidit ei, ut non qusreret 
aliquis discere in libris hec, et post sibi vivat, non 
ili. Misericordia ejus est, quia non meritis, sed 
bonitate peccata dimittit, et vitam promittit. Veri- 
tas, quia non fallit, sed reddidit quod promisit. 
Misericordiam sequi debemus circa infirmos, et 
etiam inimicos ; veritatem servare debemus, non 
peccando, utita sit homo justus. Vel ita, et est hic 
conelusio psalmi, et quia hereditatem regis habe- 
bit miles, ergo misericordiam et veritatem ejus quis 
requiret in eterna vita? quasi dicat, nullus. In 
eterno enim ita erit sufficiens beatitudo, ut nullus 
quarat ibi misericordiam, ubi nullus erit miser; 
nullus quzrit ibi veritatem, ubi omnes Deum  vide- 
bunt. Unde Dominus in Evangelio : Iz illa die non 
rogabitis me quidquam (Joan. xvi). Et quia tunc 
erit, ideo quidquid alii faciant, ego 

4 “299 Vins. 8. — Sic psalmum dieam nomini 
* tuo in seculum szculi, ut reddam vota mea de 
« die in diem. » 

Sic psalmum dicam nomini tuo, [6]. int., Cas- 
siod., Hier., Aug.,]id est sic operabor ad honorem 
tuum, ita quicunque requirit, exemplo meo faciat. Et 
hoc in seculum seculi, id est quandiu hoc seculum 
durat, quia non ad tempus hoc est agendum. Sic, in- 
quam, psallam; εὖ reddam vota mea de diein. diem, 
id est ut quod voveo, reddam assidue. Vel ita, ut 


Sic psalmum dicam nomini tuo in seculum  scculi; 
id est sic psallam tibi laudibus in seternitate, u£, hic 
in przsenti, reddam tibi vota mea bonorum operum, 
donec veniam de die presenti in diem futurum. Si 
ergo vis in :eternum psallere, redde vota in isto die, 
donec pervenias ad illum diem. Hic ergo vota, ibi 
laudes hilares reddam. Unde post omnia in officiis 
ecclesiasticis dieitur: Benedicamus Domino, quia 
de omnibus bonis, qu: in presenti agimus, Deum 
in futuro perenniter laudabimus. A pueris autem 
dicitur, quia tunc angeliez puritatis erimus con- 
sortes. Nullus enim in regno coelorum, nisi parvu- 
lus intrabit (Marc. x). 

COLLATIO IN PSALMUM LX : «  EXAUDI, 


DEUS, » ETC. 


Vrns. 2. — In petra exaltastài me. In Hebreo 
potest esse anceps sensus, ὩΣ "i2 ar" ὙΝΞ 
BETZUR IARUM MIMENNI TANEHENI. Nam prima parti- 
cula tzur, significat petram et fortem ; quare diver- 
sa ratione potest aceipi in bonum vel in malum, intel- 
ligendo, per petram, Christum vel ejus auxilium ; 
vel, per forfíem, diabolum seu adversarium; aut 
aliquod grave incommodum. Itaque secundo modo 
capit Hieronymus, cum fortis elevabitur adversum 
me, tu eris ductor meus, retrahendo exordium 
sequentis versus, ad finem przcedentis, ubi legi- 
mus, deduxisti me. Alii priorem modum respiciunt, 
et relativum subaudiunt, in petram, que altior me 
est, duc me. LXX duas dictiones sine relativo sub- 
intelleeto pariter copularunt. Et quomodocunque 
dieas, constanter celebratur Dei potentia, et presens 
auxilium. 


Q  Vens. 6. — Misericordiam ejus et veritatem quis 


requiret “ΠΝ V2 ΓΘ ΝῚ TOT HESED. VEEMETH MAN 
IINTZERURU, ?nisericordiam et. veritatem prepara, 
subaudi, quae, ut volunt, servabunt eum. Hierony- 
mus tamen plane dixit omissa particula, MAN, 
cum alii vertunt, prepara, misericordia et veritas 
servabunt eum. Translator ad Campensem, bonitas 
et [ides custodient eum Ad vero LXX,waAN v2 legisse 
conjieitur *2 wr, id est quis ; vel Chaldaice, MAN, id 
est quis. Qui transtulerunt prepara, deflexerunt a 
radice 5223 ΜΙΝΝΑΗ, id est praeparavit. Pronomen 
autem affixum, quod legitur in verbo conservabunt, 
posuerunt LXX, ut copularetur ad partieulam ΤΩΝ 
EMETH, id est veritatem, ut sit, veritatem ejus quis 
servabit, ob idque, quis requiret? Vel subauditum 
est in medio, pronomen ejus. Nam contextus Augus- 
tini habet, misericordiam et veritatem ejus quis 
requiret ei ? Et ultimum est omissum a LXX. Psal- 
modia Romana legit, quis requiret eorum. 


PSALMUS LXI. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PRO IDITHUM, PSALMUS [) declarantur, ut hie ponitur Idithum, quod interpre- 


DAVID. » 


Nonne Deo subjecta. erit anima mea ? |Aug., Cas- 
siod., Aug.] Titulus : In finem pro Idithum, psalmus 
David. Sicut supra diximus, Idithum praefectus 
fuit cum quibusdam aliis eantoribusin tabernaculo 
Domini (I Par. xvi), de quibus in titulis psalmorum 
plerumque íit mentio (Psal. xxxvi), tum pro 
officii dignitate, tum pro nominum interpretationi- 
bus, per quas subjectorum psalmorum intelligenti: 


tatur fransiliens eos, scilicet remanentes in mundo, 
el hwrentes terrenis. De hoc transiliente agit hic 
Propheta, qui a terrenis ad coelestia mente transili- 
vit, monens pigros, illuc sequi, et laudans Domini 
locum quo transiliendo pervenit Tta enim iste trans- 
iliens super aliquid est, ut sub. aliquod 511. Et. est 
sensus : Psalmus iste est David prophete, qui hic 
loquitur in persona transilientis. Psalmus dico ha- 
bitus pro Iditlhum, id est agens de transiliente, 


563 


PETRI LOMBARDI 


564 


Transiliente, dico, in /imem, id est in Christum. A utique pertinebant ad hunc hominem generalem, id 


Intentio. Monet ut, spretis caducis his, «eterna 
speremus. 

Modus: Tripartitus est psalmus. Primo, transi- 
liens invidis respondet volentibus decipere. Secundo 
se subjici hortatur, et monet reliquos ad idem, ibi, 
verumtamen Deo subjecía. Tertio errantes expro- 
brat, et monet in Deo non in caducis confidere, 
qua est intentio psalmi, ibi, verumtamen vani. 
Transiliens autem iste, videns tot impedimenta sibi 
occurrentia, Deo se subdit, qui est altior eo, et 
inferioribus se, quasi de alto respondet incre- 
pando. 

Vrgns. 1. — Nonne Deo subjecta erit anima mea ? 
« ab ipso enim est salutare meum. » 

Nonne Deo. [Aug., Cassiod.| Quasi dicat: Et si 
agitis ut movear, et si multa transilio, tamen anima 
mea semper erit subjecta Deo, nil preter eum cu- 
piens. Hoc ideo dicit, ne transiliendo sit elatus, 
quia, quise exaltat humiliabitur (Luc. xvm). Et, 
Nonne subjecta erit? erit quidem, quia ab ipso, 
scilicet a Deo Patre est, salutare meum, id est Fi- 
lius qui est auctor salutis mez. Vere auctor. 

Vrns. 2. — « Nam et ipse Deus meus et salutaris 
« meus; susceptor meus, non movebor amplius. » 

Nam et ipse est Deus meus. [Cassiod., Aug., Gl. 
int., Hier., Cassiod.| Hoe dicit, ne minor Patre 
putetur. Vel ita, ut non fiat distinctio personarum. 
Vere erit subjecta, quia ab ipso Deo, est salutare 
meum, id est salvatio mea. Quasi dicat: Scio quis 
supra me sit. Et vere. Nam et 
omnium per potentiam, est meus quadam proprie- 
tate, scilicet per gratiam, e£ est salutaris meus, id 
est redemptor per Incarnationem, e£ susceptor meus 
ad gloriam. Vel, adjutor meus, alia littera, | scilicet 
in laboribus seculi, et ideo, 20m movebor. |Aug., 
Cassiod., Aug.| Quasidicat: Vos agitis ut movear, 
sed in velamento alarum ejus munitus, non move- 
bor ab eo amplius, quiin Adam quidem motus fui. 
Vel, non movebor amplius, ut prius motus fui car- 
nis infirmitate. Et dicit hie idem quod in alio psalmo. 
Quod enim dieit hie : Nonne Deo subjecta erit ani- 
ma mea;hoc est quod alibi dieitur: Nom veniat 
mihipes superbie |Psal. xxxv). Quod vero hic dici- 
tur : Non movebor amplius, hoc est quod ibi dicitur : 
Et manus peccatoris non moveat me. 


VEgns.3. — « Quousque irruitis in hominem, 
interficitis universi vos, tanquam parieti inclinato 
« et maceriz depuls: ? » 

Quousque ? |Àug., Gl. int., Aug.] Quasi de turre, 
id est de arce contemplationis loquitur imis, id est 
hzrentibus terra. Quasi dicat: Et quia non move- 
bor, ergo, quousque Zrruitis, ut flumen vel fera, in 
hominem ? non vtique in animam, sed in carnem, 
quia in corpore vobis data est polesías, non in 
anima. Unde Job : Terra data est in manus impii 
(Job. x1). Nota quod ait, quousque, etc. A sanguine 
enim Abel hie inceperunt (Mat£h. xxi). Sed. nun- 
quid illi pertinebant ad hominem quihic loquitur ? 


ipse, qui est Deus C 


D 


est ad Ecclesiam, qua hoc dicit quod et alibi ait : 
Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores, pro- 
longaverunt iniquitatem suam (Psal. cxxvrm). Haec 
autem unum est cum capite suo Christo, qui est 
caput omnium fidelium. Hoc ergo dicit: Quousque 
irruitis in hominem, quasia sanguine Abel, quia 
ad caput pertinent membra, qua ante caput pro- 
dierunt ? Sed nunquid prodierunt aliqua ante caput ? 
ulique, quia caput dicit in alio psalmo mater Sion 
Eas LXXxv1I). Unde diceret mater mea Sion, nisi 
aliqui pracessissent, de quibus natus esset? mater 
dicit, sed hoc dicit homo in ea natus, id est hoc 
dicit caput, secundum quod est homo in ea natus, 
non secundum quod est fundator ejus Altissimus. 


p Irriitis, [Cassiod., Aug., Cassiod., Hier., Aug.] 


et non leviter, sed in£erficitis innocentem, scilicet, 
alia littera, irruitis, fanquam dejecturi eum. Vos 
dico ineumbentes ei fanquam parieti inclinato et 
maceri&, quia putatis quod sine defensore sit, et 
quia facile corruit ut inclinatus paries, qui etiam 
nonimpulsus caderet; et quasi maceria, qua est 
constructio saxorum sine ligamine coementi, ut sit 
circa hortos et vineas. Et ne de ipsa novitate firmam 
putes, addit, depulsce vel impulse, vel aliis manen- 
tibus. Ita legitur illud, secundum litteram nostram, 
interfieitis, universi vos. [Hier., Aug.| Quasi dicat : 
Irruitis in hominem, sed non est vobis irruendum, 
quia irruendo in hominem, interficilis vos ipsos, 
universi, etiam consentientes. Vel ita, secundum 
aliam litteram, quousque apponitis super hominem. 
Idem sensus est cum precedenti. Apponunt enim 
mala super hominem, id est super Ecclesiam, onera 
passionum, ut usque in finem impleat quisque fide- 
lis in corpore suo quod deest passionum Christi 
(Coloss. 1). Deinde quasi irridendo subdit, interfi- 
citis omnes vos, alia littera quasi dicat: Vos om- 
nes interfieitis hominem illum, quantum ad homi- 
nem ; sed non omnes unum, sed omnes Ecclesiam. 
Sed, quia Deus susceptor, non movebor, ut supra 
dictum est, £anquam parieti inclinato e£ maceria 
depulse.Hoc non mutatur. Nil possunt contra me 
persecutores. 


Vrns. 4. — « Verumtamen pretium meum cogi- 
« laverunt repellere; cucurri in siti ; ore suo bene- 
« dicebant, et corde suo maledicebant. » 


Verumtamen ficti et occulti cogitaverunt repel- 
lere, [Aug., Cassiod., Aug.] quia latet venenum in 
corde et si non audent proferre ; pretium meum re- 
pellere, id est Christum, ne homines colerent eum. 
Vel beatitudinem :ternam mihitollere cogitaverunt. 
Vel secundum aliam litteram, honorem cogitaverunt 
repellere, id est Christum. Quia enim non possunt 
exstinguere nomen Christi, inhonorant exaltatum 
verum Joseph. Et nota diversa genera hostium. 
Irruunt enim perseeutores violenti, cogitant repellere 
heretici et fieti. Illi ita. Ego tamen salutem illorum 
sitiebam. Et hoc est, cucurri in siti, quia, etsi sem- 
per eos bibit, semper sitit ultra; sed ipsi ore suo 


565 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXI. 


566 


igpediotontpxa nequeunt per aperta mala, ten- A solum salvus ero in Deo, id est justus ex impio ; 


tant per blanda eum  seducere, e£ corde suo, ubi 
cogilaverunt repellere, maledicebant. Hos sitiebat 
iste. Sciendum est hie significari duas spirituales 
civitates, unam malorum, que dicitur Babylonia, 
quie incipit a Cain; altera bonorum, quz dicitur 
Jerusalem, quz incipit ab Abel. Illius rex, diabolus : 
istius rex Christus. Cives Babyloniae sunt irruentes, 
eL repellere pretium cogitantes ; cives vero Jeru- 
rusalem, sunt silientes, et eos usque in finem 
potantes. Ha» dug civitates permist? sunt corpore, 
sed divise mente. Civitas malorum significata 
est per illam civitatem quam prius Cain :zdifi- 
cavit, ubi non erat ante civitas, quam vocavit 
Enoch, id est dedicatio, quia mali temporalibus se 
dedicant, dum in hae vita que ante est, radicem 
cordis plantant, quia prius est quod animale est. 
Civitas autem bonorum significata est per Jeru- 
salem, qua post zdificata fuit, non ibi ubi prius 
non erat civitas, sed ubi fuit Jebus, unde Jebu- 
seus. Fuit namque trinomia, seilicet Jebus, Salem 
et Jerusalem. Jebus autem interpretatur conculcata, 
ubi congrue 4 2&€P» Salem, seu Jerusalem , illa 
eversa, wdifieatur : quia ex veteri homine everso 
atque conculcato fit novus homo. Corporalis autem 
commistio utriusque civitalis faeit ut res Babylonice 
ministrent, qui sunt de Jerusalem, id est boni 
aliquando ; et res Jerusalem illi qui sunt. de Ba- 
bylonia, id est mali, verbi gratia, ut tres pueri in 
Babylonia, et mali regnantes in Jerusalem. De illa 
dicitur a Deo : Ego Deus et non homo, et civitatem 
non ingredior (0se. x1). De hae Propheta ait : Glo- 
riosa dicta sunt de te, civitas Dei (Psal. Lxxxv1). 


PanSIL Διάψαλμα. VERS. 5. — « Verumtamen 
« Deo subjecta esto, anima mea, quoniam ab ipso 
« patientia mea. » 


Verumtamen. [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.) 
Secunda pars, ubi item se, id est animam suam sub- 
jici Deo hortatur. Quasi dicat : Illi ita. Verumtamen 
quidquid illi faciant, Deo subjecta esto, anima mea. 
Hoc repetitio menti nostr: robur infigit. Et debes 
subjiei, quoniam patientia mea, quam habeo inter 
lanta scandala, est ab ipso. Homo enim per se 
hec non toleraret. A. quo ipso est? ecce a Deo. Et 
vere, 


VEnS. 6. — « Quia ipse Deus meus et salvator 
* meus ; adjutor meus non emigrabo. » 

Quia ipse est Deus meus. [Aug.. Cassiod.| Ergo 
vocat me. Et salvator meus, ergo justificat me. Ad- 
jutor meus; ergo glorificat me. Et non emigrabo. 
Inde ubi glorificor, ab inquilinatu migrabo ; de domo 
ewlesti non emigrabo. Vel secundum aliam litteram, 
scilicet nom ero transfuga. Sic, et quia adjutor es, 
ideo, non ero transfuga ab hac fidei firmitate, quia 


VrEns. 7. — « In. Deo salutare meum, et gloria 
« mea : Deus auxilii mei, et spes mea in Deo est. » 


In Deo est salutare meum, [Cassiod., Aug.] id 
est salus mea, non ut in diis zentium mors. Et non 


sed etiam gloria mea erit in Deo : hic, et in futuro, 
id est gloriosus ero in eo. Et vere, quia ipse est 
Deus auxili mei. Velita, ut de futuro accipiatur 
totum : In Deo est salutare meum in futuro, ut non 
modo salvus ero, imo et gloria mea erit in futuro : 
tune salvus et gloriosus ero in eo. Et modo quid ? 
ipse Deus, adjutor meus est in certamine. Hoc dicit 
ne quid sibi deputet homo. Et spes mea in Deo est, 
donec veniatur ad perfectum, scilicet ad illam glo- 
rificationem, ubi justi fulgebuntsicut sol in regno 
Patris (Matth. xu). 


VEgns.8. — « Sperate in eo omnis congregatio 
« populi, effundite coram illo corda vestra : Deus 
« adjutor noster in zeternum. » 

Sperate, [Cassiod., Aug., Gl. int.] sua fide vul- 
gata monet omnes qui superstitionibus laborant, 
sperate in Domino. Quasi dicat : Spes mea in Deo 
est. Quo exemplo sperafe im eo. Quasi dicat: 
Imitamini me Idithum, omnis congregatio populi. 
Quasi dicat : Sitis unum, et sic sperare poteritis. 
Quomodo sperandum est ? effundite coram illo corda 
vestra, [Aug., Alcuin., Aug.] id est pravas cogita- 
tiones vestras confitendo peccata, sperando bona, 
deprecando veniam, plorando ruinam. Per lacrymas 
enim cor effunditur. Effundite ergo, nolite intus re- 
linere virus peccati. Hec effusio significatur in 
tunsione pecetorum. Dum enim poenitentes extrin- 
secus peetora tundunt, quantum peccati conscien- 
tia anima pungat, monstratur.Unde : Punge oculum, 


Get producit. lacrymam : Punge cor , et producit 


scientiam (Eccli. xxi). Et item, in hac vero pec- 
torum tunsione sonus est. Quo figuratur sonus et 
clamor confessionis peccatorum. Effundite dico, et 
non perit quod effunditis, quia Deus est adjutor in 
aeternum. Quid ergo timeas inter malos ? 


Pans üt. Διάψαλμα. VERS. 9.—« Verumtamen vani 
« filii hominum in stateris, ut decipiant ipsi de va- 
« nitate in idipsum. » 

Verumtamen. |Cassiod., Aug., Gl. int., Hier., 
Alcuin. | Tertia pars, ubi errantes; exprobrat et mo- 
net in Deo, non in caducis confidere : quod psalmus 
intendit. Quasi dieat : Illi irruunt et occidunt ; ve- 
rumtamen, vos boni, quasi in alto positi, miserea- 
mini eorum.quos prius timebatis , et ex charitate 
dicite : Vani sunt filii hominum. Vel ita continua : 
ego sie monui, scilicet sperate, effundite. Verum- 
tamen vani, etc. Vel ita junge; Deus est adjutor 
noster. Et licet sic operetur nobis Deus, verumta- 
men filii hominum, scilicet Evze et Adze, sunt. vani, 
in se terrena pelentes, et mendaces sunt filii ho- 
minum in stateris, id est in rectitudine Scriptura- 
rum,quia pervertunt Scripturas, quibus probent falsa . 
Vel, mendaces sunt in stateris, [Cassiod., Hier., 
Aug., Cassiod.|id est iniquis ponderibus, quibus 
ementes decipiunt. Unde Salomon : Pondus et pon- 
dus, mensura et mensura, minor, scilicet qua ven- 
das ; el major, qua emas. Utrumque abominabile est 
apud Deum (Prov.xx), eLitem : Statera dolosa abo- 


567 
manabilis est Deo ; et ponaus equum, voluntas cjus. 
(Prov. xx). De utraque sententia simul proceditur 
hoc modo : Ad quid hoc agunt ? uf decipiant alios, 
ipsi dico existentes in idipsum, scilicet in unum de 
vanitate. Etsi enim varii suntin suis perversis stu- 
diis, de vanitate tamen in unum sunt. Unde vulpes, 
quas colligavit Samsom ad succendendum messes 
alienigenarum, in posterioribus conveniebant, facies 
vero diversas habebant. (Judic. xv). Heretiei enim 
vulpibus similes in pravitate erroris conveniunt ; sed 
contraria tradentes, et adversus seipsos dimicantes, 
vietoriam Eeclesiz faciunt. Velita, et agit de hy- 
poeritis, qui aliud sunt, et aliud videri volunt. Et 
hoc est filii hominum sunt mendaces quia falso 
examine fallunt intuentes, quia justi videri volunt, 
cum sint mendaces. Et hoc est quod subditur : 
Mendaees, dico, sunt in stateris, id est in libra ju- 
stitiz, per quod facilius decipiunt, ut. ipsi de vani- 
tate decepti, decipiant alios in idipsum, id est per 
hoc ipsum quod creduntur zequi. 

VERS. 10. — « Nolite sperare in iniquitate, et 
xrapinas nolite concupiscere ; divitie si atluant, 
« nolite cor apponere. » 

Nolite. |Aug.. Cassiod., Aleuin., Cassiod.] Hic si- 
tiens convertit se ad eos, quasi dicat ; Spes mea estin 
Deo, sed o vos filii hominum, nolite sperarein iniqui- 
tate, sed sicut spes mea in Deo est, ita sit vestra, 
€t nolite, vos. qui non habetis , quasi ex necessitate 
sitis rapturi, concupiscere rapinas, ubi potius rapit 
vos diabolus. Olucra damnosa ! Invenis pecuniam, 
perdis justitiam. Praeda enim quam vis rapere in mu- 
scipula est; tenes alienum, et teneris ἃ diabolo. 
Et est sensus : Nec speretis, nec cupiatis qua con- 
gregata aliis rapiantur. Ne vero solis pauperibus hoc 
dicere videatur, subdit : Et, o vos qui habetis, divi- 
tie si aflr'uant, id est si exundant, tanquam de pleno 
fonte currant. Nolite cor apponere, id est nolite 
sperare in incerto divitiarum (J Tim. vi). Hoc diviti- 
bus dicitur. Ille ergo qui non habet, non ambiat ; 
qui habet non superbiat. Et notandum quod non di- 
cit nolite habere, sed cor apponere. Non enim dam- 
nat divitias, unde rnereamur ccelum, sed eor apposi- 
tum, quod scilicet non expendit, sed recondit. 


VEns. 11. — « Semel locutus est Deus ; duo hac 
audivi, quia potestas Dei est, et tibi, Domine, 
misericordia, quiatu reddes unicuique juxta opera 
sua. 


» 


Semel locutus est Deus, etc. Duo dixit, scilicet 
nolite cor apponere, et sperare, quibus alia duo 
reddit, reddens causam predictorum. Quasi dicat : 
[Aleuin., Cassiod., Aug.] Nolite cor apponere, cur ? 
Quia potestas vindicandi esf. Dei, scilicet Filii. Di- 
xit, sperate. Cur sperandum? Quia fibi, Domine, 
est misericordia remunerandi, in quo potestas et 


(97) Ex Beda in Exod. xxvi, si non fallit glos ordi- 
naria. 


98) Vide Hieron. in epistola ad Marcellam, De x Dei 


PETRI LOMBARDI 


568 


Α misericordia apparet, ecce quia tu reddes unicuique 
juxta opera sua. Per hoc apparet hec de Christo 
dici, quia Pater non judicat quemquam, sed omne 
judicium dedit Filio (Joan. v). Unde hoc scis ? quia 
semel, id est zeternaliter, locutus est Deus, id est dis- 
posuit omnia, inter que omnia hec duo audivi, 
quia potestas, etc. Vel ita, secundum seriem litte- 
ri; Sperate in Deo, quia semel locutus est Deus, 
ubi duo hec audivi. Contrarium videtur Deum se- 
mel loqui, et duo audiri. Quid est etiam quod legi- 
tur in Apostolo : Multifariam multisque modis olim 
Deus locutus est (Hebr. 1), sed inter homines multis 
modis loquitur Deus, apud se semel, quia unicum 
Verbum genuit, per quod omnia facta sunt, et in 
quo simul omnia disposita sunt, inter que omnia 
hzc duo quie hie opus est diei, audivit, cum et 
multa alia audivit quz hic memorari non est opus. 
Illa duo sunt potestas et misericordia, de quibus 
sunt omnes Scripture, propter quz duo lex et pro- 
phete sunt, propter que ipse Christus missus est 
et apostoli. Potestas ergo timeatur, misericordia 
ametur, nec pro misericordia potestas contem- 
natur, nec pro potestate de misericordia despere- 
tur. Et hoc est, sperate in Deo, quia Deus semel lo- 
cutus est, id est Verbum eternaliter genuit, in quo 
omnia fecit atque disposuit. Hoc est illud Verbum de 
quo pastores dixerunt : Transeamus usque Bethle- 
hem, et. videamus hoc . Verbum quod. factum est 
(Luc. 1). Quod non tantum ineffabile est, verum 
etiam nomen ejus quod scribebatur in lamina aurea 
summi pontificis (Exod. xxvi), et erat tetrazamma- 
ton, id est (97) quatuor litterarum quz sunt iod, he, 
vau, heth. id est principium passionis vit& istius. 
Nomen autem ex his litteris constans, ut quidam tra- 
dunt, est ia. ia. vel, ie, ie, quod dicitur ineffabile, 
quia, cum ezetera nomina Domini rem ineffabilem si- 
gnificent, (98) hoc ineffabiliorem rem designat, juxta 
litterarum interpretationes. Quasi dicat : Iste cujus, 
hoc est nomen est principium vitze per Adam amis- 
se : et hoe per humilitatem passionis. Quid autem 
mirabilius quam quod patiendo, moriendo a morte 
nos liberavit? Ineffabilis est ergo Verbi generatio, 
cujus etiam nomen est ineffabile et isté tamen  ali- 
quid inde capiens dicit, semel locutus est Deus, id 
est, aeternaliter Verbum genuit, in quo omnia dis- 
posuit. Hoe vidit iste elevatus super omnia, etiam 

D transcendens angelos, et ad liquidum perveniens, 
ubi unus unum genuit. Inter qua omnia, duo hec 
audivi, in alto quo transilivi, quasi non a me dico 
hoc, sed audivi, raptus ad Verbum unigenitum , 
que? Quia potestas Dei est, id est Filii, qui non 
tantum in se potestatem habet, verum etiam aliis 
confert, quia non est potestas cuicunque nisi a Deo 
sequo, et si te lateat equitas, δέ £ibi, Domine, mise- 
ricordia, quia tu reddes unicuique juxta-opera sua. 


nominibus et in psal. ad Damasum cujus principium est ; 
Et factum est no., etc. ; et item in cap. Ezech. xvi, ad 
illud : Et coronam decoris in capite tuo. 


569 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXII. $10 


Hac non mutantur. [Aug.] Apud illum potestas, À zn signat quidem mendacium. Interdum tamen so- 


apud illum misericordia. Pertinet ad ejus potesta- 
tem damnare iniquos. Treme ergo ejus potestatem. 
Diabolus ergo quidam potestas est, plerumque ta- 
men vult nocere, et non potest, quia potestas ista 
sub potestate est; tantum enim impellit parietem 
inclinatum, quantum accipit potestatem ; quoniam 
qui dat tentatori potestatem, ipse tentato prcebet 
misericordiam. Non est potestas nisi a Deo. Noli di- 
cere quare dat tantam potestatem diabolo, ut non 
det econtra potestatem ? Qui dat potestatem, habet 
aquitatem. Noli ergo timere inimieum. Tantum fa- 
cit quantum aeceperit potestatem. 


PSALMUM LXI: « NONNE DEO 
SUBJECTA, » ETC. 


COLLATIO IN 


Vrns. 1. — Nonne Deo subjecta erit anima mea. B 


Nonnulli vertunt, s?le£ anima mea ; alii, respicit ani- 
ma mea ; quidam, exspectat anima mea. Quse omnia 
apte innuunt pacem conscienti:e, et perfectam ani- 
ma obedientiam erga Deum. Hic translator ad Cam- 
pensem habet, Deum unice observabit anima mea. 
"253 mmt. 

Vrns. 3. — Interficitis, universi vos. LXX et 
Hieronymus legerunt active. Siquidem Sanetes suo 
Thesauro indicat quosdam legere 3^ THERATZEHU 
in verbo piel, id est interficietis.Alios autem *ny^n 
in paul, id est znferibitis passive. Quod. et Neote- 
rici quidem sequuntur versores, ne interim dicam 
inversores. Campensis tamen et H8 Ἐ HW Paraphrasis 
el translatio habent activum. Similiter Chaldous 
perpetrabitis homicidia. 

Tanquam parieti inclinato et macerie depulsce. Si 
legas sub reeto easu fanquam. paries inclinatus, et 
maceria depulsa, poteris subaudire verbum substan- 


tivum erifis vel sitis. In nostra lectione, intelligi- C 


tur verbum éncumbite vel quid simile, ut colligitur 
ex interpretatione Augustini, ne suo more elidant 
ecclesiasticam psalmodiam Faber et οι. 


Vzns. 4. — Pretium meum cogitaverunt repellere. 
Hieronymus,partem ejus,si legas, ΝΞ MASEATI,1d 
est munus meum vel pars mea ; si ΠΝ MASEATO, 
est munus ejus, pars ejus, juxta Hieronymum. Ubi 
autem legeris *nNV?2 MISEETO, significat ab exalta- 
lione, quomodo neoterici Hebraicatores usurpant, 
et varie reddunt, inturbantes nunc huc, nunc illuc ; 
Pratensis, propter exaltationem ejus inierunt consi- 
lium, ut expellant ; Senctes, a magnitudine ipsius 
Dei consuluerunt expellere alter alterum, ne ipse 
Deus quem exaltet consultant moliunturque impel- 
lere; Pellicanus, ab elevatione inierunt consilium 
ad expellendum ; interpretes pro Cajetano, a celsitu- 
dine ipsius, supple viri, consuluerunt ad impellen- 
dum; Paraphrasis Campensis, quod. videbant illum 
auzilio Dei crescere, hoc ut impedirent stulti invito 
consilio, subvertere illum conabamur ; Translator, 
duntaxat initis consilium de statu ejus ad dejicien- 
dum ; Nebiensis, proexaltatione sua ut pellerent ; 
Paraphrastes CH deus in die bone operationis 
conciliantur ut impingant. 

Cucurriinsiti, 332 "x? uümrzucaAzam, id est pla- 
cuerunt in mendacio, vel voluerunt mendacium. 
ny? nATZAH,usurpatur et pro complacere et pro eur- 
rere. Secundum significatum  altenderunt. LXX, 
quanquam non ad verbum omnino. Deinde 232 c4- 


nat scaturiginem negatem aquam. Praesertim pre- 
posito aleph, ut in Jerem. xv, ubi legimus : Facta 
est mihi quasi mendacium aquarum. Et hanc acce- 
ptionem respexerunt interpretes ut apparet. 

Vrns. 7. — Deus aucilii mei, et spes mea in Deo 
est. Hic pudet referre insultationem Caeci post Fa- 
brum adversus interpretes, quod hie sensus non 
perinde quadret : Deus auzcilüi est in Deo, quem 
tamen series illius versieuli deducere videtur. Sed 
ex Hebrzo dicendum, robur sive petra fortitudinis 
mec, et spes mea in Deo est. Hebr. *» τυ, id est 
petra fortis, et est Deus : qui dicitur Deus auxilii, id 
est Deus adjutor. Ergo qu:e ineptitudo, Deus est ad- 
Jutor meus ; et spes mea in. Deo est ? ubi est incoro- 
moditas orationis qu: vos offendit ? 

VEns. 8. — Sperate in 60, omnis congregatio po- 
puli. Hebr. sperate in eo omni tempore, populi. Et 
in Hebr. particula populi sic posita est, ut dubium sit 
an referatur ad precedentia, an ad sequentia : et, 
juxta exigentiam constructionis et commoditatem 
sententie, potest verti aut singulariter aut pluraliter, 
et hoe vel illo caso. Et haud scio an interpretes 
logerint r7 ApATH, id est Congregatio pro ny ETH, 
id est fempore. Nam unica litterula distant, quan- 
quam populus omnis :etatis sive temporis haud 
longe absit ab omni congregatione. 

Vzns.9.— Mendaces filià hominum in stateris, ut 
decipiant ipsi de vanitate in idipsum. Hebr. 232 
3m 5amo man ΠῚ Ὁ ΘΟ ΝῺΞ ὉΠ Ν ΤΟ Ἴ2Ξ. CAZAB BENE 
ISCH BEMOZNAIM LAALOTZ HEMAH MEHEBEL IAHAD, Π167}- 
daces filiiviri in stateris ad ascendendum. Quod Hie- 
ronymus interpretatur : i» sta£eris dolosis, siquidem 
in ascensu staterz:e tum solet fieri fraudulentia. 


4r bano uEnEnEL ranap, de vanitate simul, vel in 
idipsum. Hierony. sic explicat, fraudulenter simul ; 
Pratensis, ipsi magis vanitas simul ; Sanetes, in. sta- 
teris si ascendant, leviores sunt vanitate simul. lti- 
dem; esteri Hebraicantes recens nati. Et id effe- 
ctum est quod littera, »enm, nunc est praposito a 
vel ab vel de, nune nota comparativi, quo carent 
Hebrzi. Sufficit quod editio nostra non dissideat a 
veritate Hebraica. 

Vrns 10. — Nolite sperare in iniquitate, et ra- 
pinas nolite concupiscere.Hebr.copulant 5;i3 BEGA- 
ZEL, id est im rapina, verbo proxime pr:ecedenti, 
nolite sperare ininiquitate, sine calumnia et rapina. 
LXX jungunt subsequenti et videntur legisse cheth 
pro he, id est aspirationem fortem loco tenuis; 


cum paulo distent *52nm rEcurpALv loco "5n rE- 
HEBALU. Priusnonnunquam significat eniti, parturire 
eoque concupiscere, praesertim in conjugatione quam 
dicunt piel ; alterum evanescere, ut sil, nolite vani 
fieri, Quod Hieronymus vertit, ne [rustremini. Chal- 
deus est nobiscum quantum ad siguificantiam verbi, 
modo non fallat versio. 

Vzns, 11. — Semel locutus est Deus ; duo hec au- 
divi. Et ad eumdem modum Hieronymus, Pellicanus 
et interpretes pro Cajetano. Satis aecedit Nebiensis, 
Sed Pratensis et Sanetes, bis hec audivi : Munste- 
rus, una vice locutus est atque secundo, quod. etau- 
divi ; Campensis, unum quiddam locutus est Deus, 
sed. sepenumero illud audivi; Translator, semel lo- 
cutusest Deus, quod ego iterum atque iterum audivi. 
Pro cerebro hominum omnia confunduntur, quando 
hebraismus ad id minus adigit. Paraphrasis Chal- 
daa, sie interpretatur, legem unam locutus est Deus, 
et bis illam audivimus de ore Moyse. 


PSALMUS LXII. 


PSALMUS DAVID CUM ESSET IN DESERTO IDUM.EE. 
Deus, Deus meus. Titulus : Psalmus David cum 


esset in deserto απο. Sicut legitur in libro Re- 
gum David fugiens a faeie Saul abscondit se in de- 


511 


PETRI LOMBARDI 


572 


serto Idumaeorum, de quo nonagit psalmus, sed de A mea. Sitit enim et hic caro Domini, dum ab eo 


significato. [Aleuin., Aug., Cassiod.| Per David 
enim intelligitur Ecclesia, qu:e ariditate seculi, velut 
in deserto sitit, et misericordiam a Deo piis preci- 
bus expetit, donec :eterna capiat, docens nos suo 
exemplo bene conversari in medio hujus prava et 
perverse nationis. Et est sensus : Psalmus iste at- 
tribuitur David, id est Ecclesim, quae hic loquitur. 
Psalmus dico habitus de hoc quod sustinuit, cum 
esset in. deserto Idumee, id est in deserto hujus 
seculi, ubi sunt. Et accipitur psalmus iste ex per- 
sona capitis et membrorum. Vox enim ipsius nostra 
est, et nostra ipsius. Intentio monet recte conver- 
sari in medio prave nationis. Modus : Bipartitus 
est psalmus. Primo, dicit Ecelesia quomodo se ha- 
beat in deserto hujus sceuli, scilicet sponsa Deum 
videre desiderat, quem et laudat, et id amplius agere 
optat. Secundo exponit bona malaque utriusque 
partis, ibi, sic memor fui. Ecclesia ergo necessilati- 
bus hujus vitze :estuans ait : Ὁ 

Vrens. 1. — « Deus, Deus meus, ad te de luce 
« vigilo. » 

Deus, [Alecuin., Aug., Cassiod., Aug.] communis 
omnium per potentiam, qui es Deus meus quodam 
modo specialiori, scilicet per cultum et sanetum 
desiderium. Vide affectum pice deprecationis, per 
hane geminationem, vigilo ad te de luce, vel dilu- 
culo, alia littera, id est matutinali hora ad litteram, 
quando resurrexit Christus, scilicet ut tunc eum 
laudet Ecclesia, quando exemplo su: resurrectionis 
eam ad resurgendum animavit. Inde est quod psal- 
mus iste in matutinis laudibus cantatur. Vel ita se- 
cundum moralem sensum, ubi per lucem lux gratie 
intelligitur, quze nos vigilare faeit ad Deum. Alius 
enim vigilat ad Deum, seilicet qui vere Dei memor 
est ; alius dormit ad Deum, scilicet qui Deum obli- 
viseitur ; alius dormit mundo, vel ad mundum, dum 
mundi obliviscitur ; alius vigilat ad mundum amans 
ipsum. Ideo dicit iste, vigilo ad te, dum scilicet 
mundo dormio, non amans qu: mundi sunt, sed 
te solum desiderans. Econtra ad Deum dormit, 
qui Deum  obliviscitur, terrenis deditus. Vigilo 
dico, et hoc, de luce, quia suboritur mihi lux gra- 
tie. Non enim vigilares, nisi lux oriretur qua te 
excitaret. Dico vigilo, ad te, et sitio anima et cor- 
pore. Et hoc est, et 


VERs. 2. — « Sitivit in te anima mea; quam 
« multipliciter tibi caro mea. » 


Anima mea sitivit. |Aug.] Multis de causis, unum 
et beatum esse quod est ix fe. Alii alia desiderant, 
sed anima mea, non nisi ad te. Anima sitivit multis 
de causis, sed de pluribus sitivit caro. Et hoc est 
quam multipliciter, id est pro multiplici defectu, 
sitivit tibi, non alii rei, caro mea, quie plus eget. 
Patitur enim multos defectus, mutat etiam zetales, 
qua etiam resurrectionem sitit, quia et ei promitti- 
iur resurrectio quam desiderat, quomodo ani- 
mz nostre beatitudo. Vel de presenti sie : quam 
multiplieiter sitivit tibi pro presentibus caro 


quaerit necessaria, hie ; deinde subdit ubi sitiat. 


Vgns. 3. — « In terra deserta, invia, et inaquosa, 
« sic in saneto apparui tibi ut viderem virtutem 
« tuam et gloriam tuam. « 

In. terra deserta. [Aug., Cassiod., Aug.] Hic si- 
tiendum est. Hoc sceeulum est desertum, hoc est 
Idumwa. Unde titulus agit, quod bene dicitur terra 
deserta, ubi scilicet nullus sanctorum habitat. Ad- 
dit e£ invia, quia non est ibi via, unde exeas, ef 
inaquosa, quia, dum moraris, non est ibi aqua. Ma- 
lum est hoe desertum, horribile et timendum ; sed 
tamen Deus hic fecit tibi viam, scilicet Christum, 
qui est via, veritas et vita (Joam. xiv), et misit 
aquam verbi sui, Spiritu sancto implens predica- 


Btores, ut fieret in eis fons aqua salientis in vitam 


seternam (Joan. 1v) : sic in sancto. Quasi dicat : Si- 
livit anima mea et earo, et sic, tunc apparui tibi : 
in sancto desiderio, id est per sanetum desiderium. 
Nisi enim quis prius deficiat in malo, nunquam 
pervenii ad bonum, quod Deus est. Et apparui tibi, 
non dico, ut videres me, quia omnia vides ; sed u£ 
viderem virtutem tuam et gloriam tuam,id est Chri- 
stum. Quasi dicat : Vidisti me, ut viderem te. Nemo 
enim videt Deum, nisi prius Deus appareat, id esta 
Deo videatur. Sol enim luce sua facit nos videre, 
ita et Deus. Ergo in sancto desiderio appareamus 
Deo, ut ipse appareat nobis. Cui ergo non appareat 
Deus, sit in sancto desiderio; et apparebit ei 
Christi majestas et cqualitas, quam cum Patre 
habet, etsi homo fuit. Ideo hzec omnia sie ago, 


VEns. 4. — « Quoniam melior est misericordia 
« tua super vitas ; labia mea laudabunt te. » 


Quoniam melior est misericordia tua, [Aug., Al- 
cuin., Aug.] id est vita gratie, que per miseri- 
cordiam non per merita datur super vitas humanas, 
etsi longe et prospere sint: quie multe sunt, ut 
vita militis, agricole et czeterorum. Melius est quod 
das correctis, quam quod eligunt perversi. Labia 
mea. Post beneficia Dei laudem promittt, quasi 
dicat : quia misericordia tua est super vitas, ideo 
labia mea laudabunt te ad proximum, de quo etiam 
sollicitor. Nisi praeveniret me misericordia tua, non 
possem laudare te. Et sie labiis laudo. 


VEns. 5. — « Sie benedicam te in vita mea ; et 


D « in nomine tuo levabo manus meas. » 


Sic etiam benedicam. te jam in vita mea, [Aug., 
Cassiod., Aleuin,| scilicet quam mihi donasti. Non 
in illa quam mihi elegi. Vel ita : Quia misericordia 
iua est super vitas, sic, id est ideo benedicam te in 
vita mea, id est bene vivendo. Vel ita, per miseri- 
cordiam tuam laudabo te, et, sicut dedisti mihi per 
misericordiam laudare te, sic benedicam te in vita 
mea, id est misericordicz tua tribuam vilam meam, 
in qua te laudabo. E£ in nomine tuo, id est ad ho- 
norem tuum levabo manus meas in precibus, ad lit- 
teram. Levabo, etiam in bona opera, ut Christus 
suas in cruce pro nobis levabit, ut manus nostrz, 
tam corporis quam bonzs operationis, extendantur 


513 


COMMENTARIUM IN PSALMOS — PSAL. LXII. 


br 


ad Deum. In nomine Dei nempelevat manus qui bo- A i fe, scilicet, per mane actus accipiuntur, quia 


nis operibus insistens tensis manibus in figura cru- 
cis Deum orat. Unde Apostolus: Levantes puras ma- 
mus inoratione sine ira et disceptatione (I Tim.). 
In hujus rei figuram prewcessit Ἢ $E 22 quod Moyses 
fecisse in Exodo legitur, qui, dum in oratione levaret 
manus ad Dominum, populus Dei vincebat Amalec ; 
dum vero deponebat manus, superabatur Israel 
(Exod. χα), quia, dum aliquis bona opera operatur 
pro ccelestibus, vincit Amalec, id est daemonum tur- 
bam, sanguinem nostre perditionis lingentem ; dum 
autem deponit manus, id est pro terrenis operatur, 
vincitur ab Amalec. 


Vrns. 6. — «Sicut adipe et pinguedine replea- 
« tur anima mea, et labiis exsultationis laudabit os 
« meum. » 

Sicut adipe, etc. [Aug., Hier., Cassiod., Aug.] Hoc 
est quod petitur levatis in oratione manibus. Quasi 
dicat : Levabo manus, et hoe petam : Utinam ani- 
ma mea repleatur sicut adipe et pinguedine. Hcec ad 
litteram olim placebant Deo in sacrificiis. Adeps in 
intestinis, pinguedo est in carne. Sub horum vela- 
mine quadam spiritualia optat. Per adipem enim 
intelligitur sapientia, quz in abscondito est, qu: est 
pinguedo anime, sine qua anima macrescit, vel ita 
exilis est, ut in bonis operibus cito deficiat. Per 
pinguedinem intelligitur fortitudo spiritus, vel pia 
alaeritas. Et ideo apposuit, sicut, non dixit simpli- 
citer, adipe et pinguedine. [Cassiod., Aug., Hier., 
Gl. int., Aug.] Et est, anima mea repleatur sicut 
adipe et pinguedine, scilicet. scientia et pia alacri- 
tate, vel fortitudine spiritus repleatur hic, ubi sitis 
est, et oratio levatis manibus ; cum sitis transierit 
el oratio, tunc succedet laudatio. Unde subdit, e£ 
labiis. Quasi dicat: Dico impleatur anima, et sic 
laudabit te os meum labiis exsultationis, pro pura 
conscientia, cujus comes est exsultatio. Vel, secun- 
dum aliam litteram, e£ labiis exsultationis laudabo 
nomen tuum. ldem sensus. Sicca enim labia lauda- 
re non possunt. Vel ita, ut totum de futuro accipia- 
tur, et accipitur pro eodem adeps et pinguedo, scili- 
cet pro eelerna jucunditate. Et est, repleatur anima 
mea sicut adipe et pinguedine, id est, felici jucun- 
ditate, quz erit iri eterna saturitate ; e£ tunc, labzis 
exsultationis laudabit nomen tuum. 


Pans i. Vgns. 7T. — « Si memor fui tui super 
« Stratum meum, in matutinis meditabor in te, quia 
« fuisti adjutor meus. » 


Si memor. [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug., Cas- 
siod.| Secunda pars, ubi exponuntur bona et mala 
utriusque partis, scilicet contra diflicullates s:eculi, 
quas hic palitur. Dicit securitatem suam esse ex 
Deo, in qua memor est ejus, memorans inimicos pe- 
rituros, et regem cum sanetis letaturum. Quasi di- 
cat : Laudabit te os meum, quia et in stratu, et mane 
memor [fui tui super stratum meum, id estin quiete 
prosperitatis, ne ipsa dissolveret, et faceret obli- 
visci Deum. Et si memor fui tui in quiete, tune in 
matutinis quoque, id est bonis actibus, meditabor 


mane quisque incipit bene operari. Et bene ait, siin 
stratu, et in mane. Si enim non es memor in quiete 
nec in actione. Si vero in otio, tunc et in operatione. 
Ne in ea deficiat, ideo addit, ostendens quare non 
deficiat, et sit memor, quia fuisti adjutor meus. Ni- 
si enim adjuvet Deus hie, bona implere non pos- 
sumus. Vel ita juxta moralem sensum, et convenit 
in parte cum pr:ecedenti sententia. Quasi dicat : 
Laudabo, si, id est quia memor fui tui super stra- 
tum meum. Per stratum in quo quiescimus prospera 
accipe, in quibus iste est memor Dei, quod vix ho- 
mo facit. Et meditabor in te in matutinis, id est 
luce gratie mihi illucescente. In. nocte enim mala 
fiunt; sed Christo monstrante. tanquam in luce, 


p bona debemus facere. Nemo autem in mane opera- 


tur, nisi qui in Christo operatur. Ergo in matutinis, 
id est in luce Christi, meditabor in te, ut supra dixit, 
de luce vigilo ad te, ut filius lucis, id est Christi, ad 
auctorem  lueis vigilet, id est Deum. Ideo in 
te, quia fuisti adjutor meus, in periculis Idu- 
mas. 

Vrns. 8. — « Et in velamento alarum tuarum 
« exsultabo, adhesit anima mea post te, me suscepit 
« dextera tua. » 


Et si quid occurrerit exsultabo in bonis operibus, 
in velamento alarum tuarum, id est in protectione 
tua, quia pullus sum. Et ideo, si non protegis, milvus 
rapit. Ideo exsultabo, quia ad/wesit charitate, ani- 
ma mea post te, id est ita adhzsit tibi charitate, ut 


Cte pra se. diligeret. [Aleuin.| Vel post te, scilicet 


ut sequatur te, nolens prcire, ut Petrus voluit (Mat£th. 
xvr). Ideo exsultabo, ideo adh:sit, quia me suscepit 
alis tegendum, a periculis dextera tua, id est pro- 
pitiatio tua. 


Vrns. 9. — « Ipsi vero in vanum qucesierunt ani- 
« mam meam, introibunt in inferiora terrm, tra- 
« dentur in manus gladii, partes vulpium erunt. » 

Ipsi vero, [6]. int., Aug., Cassiod., Aug.] quasi 
notabiles, 2n vanum, quia evasi, quesierunt animam 
meam. Vel hoc in persona totius Christi, id est. ca- 
pitis et corporis, dicitur. Quasi dicat : Ideo exsul- 
tabo, quia me totum Christum suscepit dextera tua, 
id est sapientia tua, verbum tuum. In Christo enim 
homine sapientia Dei est, et nos in illo sumus, et 
cum illo assumpti sed diverso modo : ille, per unio- 
nem person:; nos, per adoptionem. Et ideo, in va- 
num vero, id estin vanitate, quiesierunt animam 
meam, in qua omnes vivunt. Hzc est. anima. Chri- 
sti, quia nil fecerunt anim:e Deo connexis, quieren- 
les eam perdere. Ipsi, scilicet quilibet persecutores, 
οἱ maxime Judi in malitia notabiles, qui in capite 
et in apostolis, animam nostram quiesierunt. Et ideo 
introibunt, animo et desiderio, in inferiora terra, 
id est in terrenitatem. [Cassiod., Aug., Hier., Aug.] 
Timuerunt enim perdere terram, et ideo occiderunt 
Jesum, et ierunt sub terram, quie eis proposita do- 
minata est ; non ad colos vecti, ἃ terra. sorbentur. 
Malie cogitationes eorum, quia de terra sunt nat, 


515 


inima terre, quasi in eccenum vergunt. 
accidit eis quod timuerunt, quia et post terram 
perdiderunt. Unde sequitur : Tradentur, etc., quia 
expugnati sunt ab hostibus. Vel, introibunt in in- 
feriora terre, id est in infernum, et propterea tra- 
dentur hic im manus gladii, id est potestatem Titi 
et Vespasiani, ef partes vulpium erunt, id est princi- 
pum sceuli, qui vulpibus comparantur, ut Dominus 
dicit de Herode : Dicite vulpi illi, ete. (Luc. xul.) 
Partes horum inquam erunt Judei, quia Christum 
regem noluerunt habere, dicentes : Nom habemus 
regem nisi Cesarem (Joan. x1x). [Cassiod., Gl. int.] 
Agnum rejecerunt, vulpem tenuerunt. Vel per vul- 
pes, dolosi intelliguntur. Partes ergo vulpium sunt, 


dum se dolosis prava voluntate conjungunt. Vel, 
partes vulpium, id est daemonum erunt. 
VEns. 10. — « Rex vero letabitur in Deo, lauda- 


« buntur omnes qui jurant in eo ; 
« est os loquentium iniquia. » 


quia obstruetum 


Rex vero, [Aug., Cassiod., Aug., Cassiod.] id est 
Christus, qui vere est rex quem rejecerunt Judzi, 
laetabitur, etsi visi sunt superasse, im Deo Patre. 
Unde : Ego in Patre, et Pater in me est (Joan. xlv). 
Et laudabuntur, id est laudabiles erunt, qui Chri- 
stum non vulpem elegerunt, omnes qui jurant in eo, 
id est qui ei pollicentur et vovent bonam vitam. Et 
nota quod ait, jurant in eo, non dieit per eum, ne 
per eum imperare videaturjuramentum ; sed ait qui 
jurant in eo, promittendo ei obsequium. Post cau- 
sam letitizte subdit, quiaobstructum est, vel oppila- 
tum est, id est obstruetur in judicio, ubi omnis ini- 
quitas vieta obmutescet, os. loquentium iniqua, id 
est, Judiorum et paganorum, quia ipsi tune de- 
struentur, non Christiani. Nota quia in his duo- 
bus versibus confert bona et mala diversarum par- 
tium. 


B 


G 


PETRI LOMBARDI 516 
Et tamen À COLLATIO IN PSALMUM LXII : « DEUS, DEUS MEUS, » ETC. 
Vzns. 1. — Ad fe de luce vigilo. Quare Nebien- 


sis, Pratensis, Sanctes et interpretes pro Cajetano, 
simpliciter et nude dixerunt, queram te ? cum nv 
SCIHAR, significaLmane querere et Hieronymus ita red- 
didit, de luce consurgam ad te ? Munsterus, queram 
te mane. Consimihter Campensis et Pellicanus. 
Chaldzeus, Preeveniam on mane coram te. Translator 
ad Campensem, dixit, ad £e maturo. Si odio lectio- 
nis Latinz fecerint (quod non. credimus), ostenderet 
se habere speciem contradictionis. 

Vgns. 2. — (Quam multipliciter tibi caro mea. 
Est evidens interpretes accepisse (22 cAMAH, ut sit 
dietio composita, id est quoties, sive multipliciter. 
Nam, si fuerit verbum rv22 cawaci, idest concupi- 
vit, quomodo verterunt alii, concupiscit caro mea. 

ει. 3. — « Sic in sancto apparui tibi. Hebr. 

"qnn nazirtca, id est vidi te, sive contemplatus 


sum te. Sed minimo negotio conciliatur sensus. Et 
translator ad Campens, habet, perinde appareo co- 
ram te, videlicet m sacra cede. 

Vgns. 7. — Sic memor fui iui, etc. Fortasse 
posset videri mendum esse, sic, pro si, quia Grece 
legitur εἰ, Et Sanetes, Nebiensis, Pellicanus et in- 
terpretes pro Cajetano vertunt, Si memor, aut si re- 
cordatus. Verum particula Hebrzca DN 1M, sepiuscule 
sonat vere et. certe. Ergo et sic. Hinc Pratensis po- 
suit certe memor ; et Munsterus, a2nontuirecordatus 
sum, per interrogationem, qu: exigit responsionem 
confirmatoriam. Hieronym. neque s, neque sic ver- 
tit, sed simpliciter recordatus tui. Magister cum Au- 
guslino legit, δ΄, ut tamen exponat per quia, non 
per conditionem. Et certe docet Budzus in Com- 


mentariis Grece lingue, quandoque εἰ accipi 
pro δὴ. 
Vgns. 9. — « Invanumquesieruntanimam meam. 


ΤΙΝ ΣΟ rescuoan, id est, in desolationem, quod cir- 
cu outióue reddidit Hieronymus, quesierunt in- 
terficere animam meam. Editio quidem nostra non 
negat quin perfidi quzesierunt animam ejus perdere, 
sed simul explieuit frustratos esse conatus eorum. 
Nec tamen vanitas illa incongrue notatur per dietio- 
nem Hebraicam. Nam qua major vastitas et. deso- 
latio, quam vanum aut vanitas ? 


PSALMUS LXIII. 


PSALMI TITULUS : 


Exaudi, Deus. Titulus : In. finem psalmus David. 
[Cassiod., Aug.] Psalmus iste breviter agit de pas- 
sione Christi et resurrectione, ubi totus Christus 
loquitur, scilicet caput et corpus. Ut enim caput 
nostrum, ita et non in tribulatione, rogamus. Et est 
psalmus iste dirigens nos in finem, id est in Christum, 
attribuitur David, id est Christo, qui hic loquitur, 
adjuneta sibi voce corporis. Intentio : Monet in pas- 
sionibus sperare in Domino. Modus : Bipartitus est 
psalmus. Primo.enumerat qui tulerit, et quomodo 
se habuerit contra hzc, ut in passionibus speremus 
in Domino. Secundo Jud:worum pravitatem irridet, 
ibi, sagitte. Totus itaque Christus in. passione orat, 
dicens : 


* IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


VERs. 1. — — « Exaudi, Deus, orationem meam, 
« cum deprecor; a timore inimici, eripe animam 
' meam. » 


Exaudi, Deus, orationem,cum tribulor; alia littera. 


[Cassiod., Aleuin., Gl. int.] In hoc, audi eripe ani- 
mam meam non quidem, non ut moriar, sed a fimore 
inimici, scilicet ut eos non timeam, qui tautum cor- 
pus oecidere possunt; sed te, qui corpus et animam 
potes occidere et perdere. Hoc modo eripitur iste, 
etiam cum occiditur. Non enim hominem timet, vel 
cedit. Vel ita secundum litteram nostram, et di- 
stnguitur littera aliter, exaudi, Deus, orationem 
meam, ut me exaltes; et eripe animam meam a 
timore inimiej, et si nona timore mortis, quia 
omnis homo horret mortem, cum, id est quia, de- 
precor, id est totis viribus precor. Dico eripe : quod 
erit, quia 

4H BIB VEns. 2. — « Protexisti me a conventu 
x inalignantium, a multitudine operantium iniquita- 
« tem. » 

Protexisti me a conventu, |Aug., Cassiod., Aug.] 
idesta consilio malignantium, ut conciliis Jud:eorum, 
et a multitudine operantium, actu iniquitatem, ut 


ὅτι 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXIII. 


5178 


eum occiderent, qui eis tot bona fecerat ; hoc quod A quomodo eum perderent, et ne mundus post eum 


hic dicitur, scilicet protexisti, in capite factum, nec 
minus quod et membra experiuntur. Hoc exemplo 
reliqui firmantur. 


Vgns. 3. — « Quia exacuerunt ut gladium linguas 
« suas, intenderunt arcum rem amaram, ut sagittent 
« in occultis immaculatum. » 

Quia, vel, exacuerunt. [Aug., Alcuin., Aug.] 
Quasi dieat : quid enim illi fecerunt tibi? utique 
mala, quia exacuerunt, vel ita continua : Qui sunt 
malignantes et operantes ? Quia exacuerunt linguas 
suas ut gladius. Aperte inclamando mortem, et ita 
sinon manibus, linguis occiderunt; et loquitur hic 
Christus ; et intenderunt arcum,id est dolos. Arcus 
enim occulte, gladius aperte ferit rem amaram, licet 
verba sint duleia; gestant enim melin ore, acu- 
leum in dorso. [Cassiod., Aug.] Quasi dicat : occul- 
tas insidias paraverunt, scilicet ut per discipulum 
traderetur, quod est res amara ut conviva sit pro- 
ditor. Ad quid intenderunt u£ sagittent in occultis, 
quantum ad suam opinionem, per discipulum et hu- 
jusmodi, omnia facientes, ut nil fecisse videren- 
tur. Quem? immaculatum. Ideo esset eis timendum. 
Magnas iniquitas Jud;orum hic ostenditur. Et ideo 
inexcusabiles sunt, intenderunt arcum, et sic per- 
ficient, quia 

VEns. 4. — Subito sagittabunt eum, et non time- 
x bunt ; firmaverunt sibi sermonem nequam. » 

Subito. [Aug.] Vel repente, id est insidiose, quasi 
inopinati, quasi non przvisi sagittabunt eum quasi 
nescientem, ut eis videtur, qui se credunt. Deum 
fallere. Quasi dieat : Scelus implebunt, et. inde 2on 
timebunt, o cor durum, occidere velle hominem, 
qui mortuos suscitabat : et inde non timere. Ideo 
non timent, quia. firmaverunt obstinatione, non veri- 
tate. Nullomodo. Nec etiam per judicem obmittere 
volentes qui multa egit, ut refrenarentur, nec mira- 
culis moti fuerunt sermonem nequam; vel mali- 
gnum, ut : reus est mortis ( Matth. xxv) ; vel : Ez- 
pedit ut unus moriatur pro populo (Joan. w). Et 
hoc sibi id est ad malum suum, non Domino, cui 
non nocuerunt, sed sibi, cum dicunt : Sanguis ejus 
super nos, et super filios mostros (Matth. xxv). 
Deinde exponit qualiter arcum intenderunt. 


Vgns. 5. — « Narraverunt ut absconderent la- 
« queos; dixerunt : « Quis videbit eos? » 

Narraverunt , (Gl. int. , Cassiod., Gl. inter., 
Aug.] vel, disposuerunt, prius apud se, postea 
cum discipulo, uf absconderent laqueos, ita di- 
centes : Si discipulus tradit, si Romani crucifi- 
gunt, quid ad nos? Iste est mos malorum. Qui 
enim dolum parat, putat fallere. Unde sequitur : 
Diserunt : Quis videbit eos, scilicet laqueos, id est : 
Quis poterit cavere. Putabant enim eum latere 
quem occidebant. Ideo putabant eum non videre, quia 


Vrns. 6. — « Serutati sunt iniquitates ; defecerunt 
« scrutantes scrutinio. » 

Scrutati sunt iniquitates [Cassiod., Aug.]| Scilicet 
quomodo accusarentjustum per falsos testes, vel 


iret. Dicebant enim : Per discipulum tradatur, a 
judice oecidatur. Vel ita : Nihil ad nos scrutati 
sunt, sed ipsi serutantes defeceruntin scrutinio, id 
est pravo suo consilio. Vel ita : Serutati sunt ini- 
quitates ipsi dico serutantes scrutinia, id est acerba 
et occulta consilia, sed quando acutius cogitant, 
lanto plus defecerunt a veritate et :quitate; et in 
tenebras merguntur, quia Deurn non vident, et ideo 
putant se non videri a Deo. 


VERS. 7. — « Aecedet homo ad cor altum; et 
« exaltabitur Deus. » 


Accedet homo ad cor altum, vel, et cor altum. 
[Cassiod., Aug.] Quasi dicat : Qui scrutatur iniqua, 
deficit; sed econtra homo scrutans bonum, acce- 

B det ad cor altum, id est ad cordis intellectum altum, 
ut qui res divinas perquirit, quod est ad cor altum 
ire; et ibi non deficit, sed erescit. Et eo pervenit, 
ut ab eo summus et omnipotens Deus esse creda- 
tur. Unde sequitur : E£ exaltabitur Deus, scilicet 
in corde ejus. Deus enim non in se, sed in corde ho- 
minis grandescit ; vel ita scrutati sunt, sed frustra, 
quia homo, Christus, qui non pateretur, nisi homo 
esset, accedet sponte ad passionem. Et, cor altum 
erat ei, id est secretum cor, quia hoc faciebat se- 
cundum altum consilium objiciens illis hominem, id 
est formam humanam, in qua sevirent servans in- 
tus Deum, id est. Dei formam eujus potentia suscita- 
retur. Et exalbitur Deus in resurrectione. Quasi 
dicat : occiditur ut homo in passione et ipse idem 

C exaltatur ut Deus in resurreclione. Vel ita continua, 
non mutata sententia : Quia Christus cognoscebat 
laqueos eorum, cur ergo przvaluerunt ? Quia voluit. 
Et hoc est, quia accedet homo, Christus, etc. 


Pans. rr. VEns. 8. — « Sagitte parvulorum factze 
« sunt plagz eorum; et infirmatze sunt contra eos 
« linguz eorum. » 

Sagitte parvulorum. [Cassiod., Aug.] Secunda 
pars, ubi enumeratam Judaeorum pravitatem irri- 
det, qui magis turbati sunt annuntiata resurre- 
ctione. Justi vero letati. Quasi dicat: Scrutati sunt, 
sed plage eorum facte sunt sicut. sagitte parvulo- 
rum, id est nil nocuerunt, ut cann: puerorum eft lin- 
qwe eorum. Quibus dixerunt custodibus, dicite : I Yo- 
bis dormientibus venerunt discipuli ejus et. fuvati 
sunt eum (Matth., xxvi), infirmat:e sunt contra 
eos, id est ad verecundiam eorum. Si enim dormie- 
bant, quomodo videre potuerunt? Si vero nihil vi- 
derunt, quomodo testes fuerunt? Contra se ergo men- 
tiendo locuti sunt. Vel, lingue eorum contra eos in- 
firmata sunt virtute resurrectionis mex in omnibus 
qui contra me dixerunt. Hic patet quod firmave- 
runt sibi sermonem nequam. Dico exaltabitur Deus, 
et, Deo exaltato, et visis miraculis 

Vrns. 9. — « Conturbati sunt omnes qui videbant 
« eos; ettimuit omnis homo. » 

Conturbati sunt. omnes qui videbant eos confu- 
sos, [Aug.] id est qui intelligebant eos defecisse,alii 
de illis turbantur, et ipsi tamen non peenitent. Con- 


519 
turbati fuerunt illi qui salutissuze consilium quairen- 
tes dixerunt : Quid faciemus, | viri fratres ? (Act. 11.) 
Et timuit Deum omnis homo, id est utens ratione. 
Qui ergo non timuit, non fuit homo, id est ratione 
usus; sed, si timet homo Deum, non eum terreat 
homo quin annuntiet, sicut. apostoli, quibus com- 
minabantur principes sacerdotum, dicentes ne 
predicarent in nomine Jesu, non ideo destiterunt 
predicare (Act. v). 

Vgns. 10. — « Et annuntiaverunt opera Dei; et 
« facta ejus intellexerunt. » 

Et annuntiaverunt. [Aug.| Predicatores eruti a 
timore inimici, sed timentes Deum, opera Dei, id 
est resurrectionem et ascensionem, etc., e£. intelle- 
cerunt facta ejus, esse divina, non hominis scilicet. 
Cur passus? cur non descendit de cruce? quia mo- 
rendum erat etresurgendum. Quod tune non fuit 
intellectum. 

VEns. 11. — « Lstabitur justus in Domino, et 
« Sperabit in eo ; et laudabuntur omnes recti corde.» 

Laetabitur. [Cassiod., Aug., Cassiod.| Hie os- 
tenditur promissio justorum, et est conclusio ex 
pradietis. Quasi dicat : Resurrexit Christus, et inde 
letabitur justus in Domino, jam non tristis est jus- 
tus, sicut fuit crucifixo Domino; sed lwtatur et 
sperat, quia omnia sunt manifesta; e£ sperabit in 
€0, et in futuro, quando perversi damnabuntur, 
laudabuntur, vel exaltabuntur recti corde quibus 
per omnia placet Deus, omnes : hoc adit, ne putet 
de solis apostolis hoec dici. 


COLLATIO IN PSALMUM LXIII : «* EXAUDI, DEUS, ORA- 
TIONEM, » ETC. 


Vgns. 2. — « A conventu malignantium. Hebr. 
"T"D'2 wissop, id est a secreto, a consilio. Non alio 
sensus tendit, quia maligni Judzi quolies congre- 
gaverint Synagogam suam, ut consultarent de morte 
Domini, ex Evangeliis plus satis notum evadit. 

A multitudine operantium iniquitatem. nva 
MERIGSCATH, quod vertunt a tumultu, sive fremitu. 
Et certe tumultus operantium iniquitatem, non aliter 
gravius fit, quam in commotione populi. Imo vero 
ad verbum significat multitudinem. Siquidem v" 
RAGASCH esl interdum, collegit. Et interpretes pro 
Cajetano posuerunt, a conventu. 


Vzns. 6. — « Defecerunt scrutantes scrutinio. 
Neoterici translatores contrarium tradunt sensum. 
Nempe perfecerunt scrutando quod excogitatum est, 
VIZn2 VZn 2n TAMNU HEPHES MEHUPAS. Sed 
Hieronymus omnino inhac parte consonat nobis, quia 
TY2n TAMAM, et perficere et deficere seu consumi 
signat. 

Vgns. 7. — Accedet homo ad cor altum. Hierony- 
mus, cogitationibus sungulorum et corde profundo ; 
Sanctes et Munsterus, intimum cujusque et cor pro- 
fundum. Interpretes pro Cajetano, medio viri et 
corde profundo, in ventre viri et corde acuto. Quae 
omnia longe distant a lectione Vulgata. Jam vero 


PETRI LOMBARDI 


580 
Α ΞΡ citra notularum distinctionem — potest. legi 
2^p' vEQUaman. Idque significat et accedet. Aut 
legeretur V"N VEQUEREB, el significabit. infimum, 
cogitationem internam. Rursus W"N IscH, proprie 


vir, tamen solet accipi pro unoquoque, ad cor al- 
tum, apparet esse librarii vitium pro et cor altum. 


Nam Hebraieze ΣΝ 25* vELEB AMOQ, et Grace 
xoi χαρδία, et cor. Ob id magister utramque lec- 
lionem recenset. Tamen constat ex Augustino esse 
ad cor altum. Tamen constat ex Augustino esse ad 
cor altum. Aitenim : « Accessil homo ad ipsa con- 
silia, accessit ad omnes illas passiones. Accessit 
homo ad eor altum, cor secretum ; objiciens aspe- 
clibus humanis hominem, servans intus Deum ; et 
cetera itidem persequitur. » Aecedit et divus Hila- 
rius. Hune psalmum interpretatus, cum ad hunc 
pervenit locum, preter hoe quod contextus ejus 
non semel habet accedet homo ad cor altum, sic 

p edisserit : « Per virum doctrina Dei eruditum, et in 
altum humilitatem cordis sui erigentem, hzc di- 
vin: operationis przeconia proferentur. » Non est 
improbabile differentiam ex eo contigisse, quod 
cardia in Grseco potest esse nominativi aut dativi 
casus eodem sono, sed distantia iota subscripti 
καρδία vel χαρδίᾷ. Denique neutra lectio sensum 
variat, homo et cor altum, id est homo alti cordis. 
Quod et sensisse videtur Hilarius ubi supra,ceu neu- 
tram rejiciens ; sed utramque probans pronuntia- 
lionem. « Cognita enim, inquit, scrutantium defe- 
ctione, et accedente homine cordis alti, magnificen- 
lia divine bonitatis hiec agnoscitur. » Hzc Hilarius. 

Et exaltabitur Deus. Hier. cum czteris Hebrai- 
cantibus, sagittabit illos Deus ; LXX acceperunt fu- 
turum B a radice m, id est exaltatus est ut sit 
Do" vAnow. Alii autem. ceperunt litteram men 
finalem, ut sit subsidiaria et accidenlaria a the- 
mate m 1anan, sagittavit. 

Q  Vzns. 8. — Sagitte parvulorum plage sunt eo- 
rum. Hebr. nectunt superioribus in longe diversum, 
et dieunt jaculo repentino, sagittabit eos jaculo ve- 
pentino, velut habet Nebiensis, jaculum repentinum 
erunt percutiones eorum. Ad eum quoque modum 
reddidit Hier. Sed du: dictiones sunt, quae proxima 
affinitate sese contingunt D*NDE PrTHOA, et Z2'D3 
PETHAIM. Dissident pene duntaxat ipsis punctulis, 
el roD et. vau in sese solent migrare. Rursus aleph, 
quie non est in secunda particula (ut solemne est 
Hebraeis) clauditur in voce magna, quam vocitant 
CAMETZ. Porro PITHON significat repente, PETHAIM 
autem parvulos. 


Vgns. 9. — Gonturbati sunt omnes qui videbant 
605. Quidam dieunt, fugient omnes vel elongabunt 
se ; alii commovebuntur, quod est conturbabuntur : 
aut per preteritum, conturbati sunt. Hujusmodi 
enim tempora passim agunt mutuam alterum alte- 
rius vicem. Sed et vn? mnrHwopEDu alterutram 
refert Ἢ $5 & significantiam alioqui confinem. 

Et timuit omnis homo. Seu pluralitive,timuerunt 
omnes homines, quomodo Hieronymus, Sanctes, 
Chaldzus, Nebiensis et interpretes pro Cajetano. 
Munsterus autem, Pellicanus et et Campensis po- 
suerunt videbunt. ἽΝ VAUREU, si derivetur a the- 
mate nN? naAH, id est videbunt; si ἃ radice NY 
IARE, significat fimuerunt, nisi quis velit. supersti- 
tiose se alligare punetorum observantiz. 


D 


PSALMUS LXIV. 


PSALMI TITULUS : (99) « IN FINEM PSALMUS DAVID. 
CANTICUM JEREMLE ET AGG.EI, ve] EZECHIELIS DE 
VERBO PEREGRINATIONIS, ve] DE POPULO TRANSMI- 
GRATIONIS CUM INCIPERENT PROFICISCI, » 


Te decet hymmus Titulus : In finem psalmus Da- 


vid. Canticum Jeremie et Aggei, vel Ezechielis de 
verbo peregrinationis, vel de populo transmigratio- 
nis, cum inciperent proficisci.Sicut legitur in historiis 
Veteris Testamenti, Nabuchodonosor rex Babylonio- 
rum filios Israel eaptivavit, eosque eversa Jerusalem 


(99; Hic titulus est additus a Greecis, docente Spiritu sancto, ut credere fas est. 


581 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXIV. 


582 


in Babyloniam transtulit, in qua captivitate Lxx A hoc canticumest Jeremie et Aggei. Vel Ezechielis ad 


annis delenti sunt (IV Reg. xxv). Cujus captivitatis 
causa ad litteram fuit verbum quod dietum est in 
aula Nabuchodonosor, ubi, cum dicerentur omnes 
gentes deberi ei subjici, dietum est quod Judi re- 
belles erant, οἱ ideo eos captivavit. Ideo dicitur in 
titulo de verbo peregrinationis [Aug.] Hanc autem 
captivitatem Jeremias futuram prwdixit, et. praesen- 
tem vidit (Jer. xxv et xxiv), et. preeteritam quadru- 
plici alphabeto in Threnis deploravit. Prophetavit 
etiam Jeremias post Lxx annos rediturum populum 
in Jerusalem. Inter captivos vero erant quidam pro- 
phetze, scilicet Aggzus, Ezechiel, et alii qui de Ba- 
bylonia reditum intellexerunt in. Jerusalem οἱ prze- 
dixerunt atque cum aliis complelis Lxx annis eapti- 
vitalis, permittente Cyro rege Persarum, Jerusalem 
eorum quidam redierunt : atque Aggzeo et aliis pro- 
phetis exhortantibus restitutum est templum. Huic 
historie alludit titulus. Sed, quoniam in figura nos- 
tri omnia contingebant illis (I Cor. x), hzc potius ad 
nos spiritualiter sunt referenda. Sciendum itaque 
est duas esse spirituales civitates in praesenti : unam 
malorum qu:e inccepit a Cain, et dicitur Babylonia ; 
alteram bonorum, qua ccepit ab Abel, et dicitur Je- 
rusalem. Illius cives facit cupiditas, Jerusalem ci- 
ves facit charitas. Quae licetsint miste corpore, se- 
parate sunt mente, quarum una peregrinatur in al- 
lera, et captiva tenetur. Quandiu enim sumus in hoc 
corpore, peregrinamur a Domino (II Cor. v), qui 
de Babylonia ad Jerusalem suspiramus [Gl. int.] 
id est de s:culo et corpore peecati ad coelum. Hu- 
jus autem  peregrinalionis et suspirii nostri causa 
fuit verbum quod dixit diabolus primis parentibus : 
Eritis sicut dii (Gen. ππι.}. [Aug.|] De hae tamen ca- 
plivitate incipit redire, qui incipit amare.Charitas enim 
ad reditum movet pedem ; et sicut filii Israel completis 
Lxx annis sub Jesu sacerdote magno redierunt, ita et 
nosChristo duce, qui in septuagesima septima ge- 
neratione secundum Lucam natus est (Luc. II), re- 
dire incipimus, donec in futuro consummato hujus 
vit: septenario, haedis positis in sinistra, nos in 
dextera Dei collocemur. Hanc spiritualem reversio- 
nem intellexerunt prophete. przedicti figurari in illa 
actuali οἱ pro ista. exsultaverunt maxime. Unde in 
titulo ponitur canticum. Et est sensus : Psalmus iste 
dirigens nos in finem, id est in. consummationem, 


est David, et est canticum, id est exsultatio, quee est D 


vox redeuntis populi. Et hoc canticum est de populo 
transmigrationis, id est qui transmigravit de clo 
ad terram, de perfectione ad miseriam vel confusio- 
nem. Vel De verbo peregrinationis, [Gl. int., Aug., 
Aleuin., Aug., Cassiod.] id est de populo peregri- 
nante per illud verbum, eritis sicul. dii. Canticum 
dico habitum, tune cum inciperent mente proficisci 
de Babylonia hujus mundi. Quasi dicat : Non inde est 
canticum, quia peregrinali sunt, sed quia redire inci- 
piunt. Incipit autem exire qui incipit amare. Charitas 
facit civem Jerusalem ; cupiditas Babylonis. Et 
8i ergo corpore permisti, desiderio sunt separati. Et 


B 


litteram. Jeremias interpretatur excelsus,et signat 
illos qui dieunt : Nostra conversatio in ccelis est. 
Agg:wus festus Dei, et significat illos qui sunt spe 
gaudentes, qui in reliquiis cogitationum diem fes- 
tum agunt Domino. Ezechiel roboravit me Deus, et 
significat illos qui sunt roborati in Domino. Horum 
talium est canticum hoc. Vel ad litteram, canticum 
est illorum prophetarum qui prophetaverunt redi- 
tum in Jerusalem, in quo intellexerunt spiritualem 
liberationem, de qua potissimum gaudebant. Inten- 
tio prophetze est. nos consolari in hoc exsilio, ne 
quis desperet, qua cerlificat reditum, et per quem 
fiat, et quz diviti: sint reversis. Modus. Bipartitus 
est psalmus. Primo affirmat reditum οἱ precatur, 
secundolaudes Dei et virtutes deseribit, ibi spes 
omnium. In voce ergo revertentium, Propheta lztus 
cantat, dicens : 


Vzns. 1. — « Te decet hymaus, Deus, in Sion ; et 
« libi reddetur votum in Jerusalem. » 

Te decet hymnus. |Aleuin.] EU quia de septuage- 
sima mentionem fecimus, sciendum est tres septua- 
gesimas in sancta Eeclesia memorari , unam signifi- 
catam, et duas signifieantes quarum una in figura 
praecessit, scilicet septuagesima captivitatis Judaicz, 
altera in representatione observatur ab Ecclesia, 
quz incipit a circumdederunt e, et terminatur in 
Sabbato in Albis, quam observat Eeclesia in reprz- 
sentatione spiritualis. nostro captivitatis, qua. ca- 
ptivi sumus, dum in corpore a Domino peregrina- 
mur, quam eamdem figuravit septuagesima Judao- 
rum et sieut Judai ante finem Lxx annorum licen- 
tiam et facultatem revertendi habuerunt, Cyro per- 
mittente, et eisdem Lxx completis plene redierunt, 
Jesu duce : ita et nobis, ante finem septenarii hujus 
peregrinationis, per Christum libertas redeundi est 
prestita, eujus morte redempti sumus, jam secun- 
dum animas et spe liberati. Sed completo septena- 
rio hujus vita» plene liberi erimus, utroque homine 
gloriosi. Unde et Ecclesia miserias nostri incolatus 
et labores, a circumdederunt me usque ad. Sabba- 
tum paschale incipiens, exponens cantieum Letitie 
subticet, scilicet Alleluia, et Gloria in excelsis Deo 
et hujusmodi. In Sabbato vero paschali jam adepta 
per Christi passionem facultate redeundi, et ita spe 
gaudens, cantat Alleluia. Sed, quia adhuc mole cor- 
ruptz? carnis premitur, latronumque insidias patitur, 
post alleluia restat tractus, Laudate, quia adhuc 
longis trahendi sumus laboribus, et sequenti hebdo- 
mada graduale cum alleluia cantamus, laboriosa via 
gradientes. Et ideo dolentes in re, sed gaudentes in 
spe. In Sabbato vero in Albis quasi finita septuage- 
sima hujus captivitatis duo alleluia eantamus, plene 
leti, pro gemina nostre glorificationis stola, qua in 
futuro glorifieabimur. Nunc vero quasi ex. parte li - 
berati, et spe lmti, quasi de Babylone redeuntes 
cantamus ; Ὁ Deus, te decet hymnus quem cantat, 
qui vere Deum amat. Ubi? In Sion, id est in cc- 
lesti patria, ubi modo sumus spe. [Aug.] Et ideo 
cantamus non in Babylone, ubi suspendimus organa. 


583 


Et est sensus : Illos decet laudare te qui vel mente, 
vel re sunt in Sion. Non enim est speciosa laus in 
ore peccatoris (Eccli. xv). Ef votum, id est anima 
et corpus mortale, reddetur tibi in Jerusalem, id 
est in celesti patria. Hie in pr:senti vovemus bene 
operando et cogitando, ibi reddemus pro utroque 
Deum laudando. Nota quod patria ccelestis est Sion, 
eadem est Jerusalem. Et vere reddetur, quia 


Vrgns. 2. — « Exaudi orationem meam ; ad te om- 
« nis caro veniet. » 

Omnis caro, [Aug., Cassiod.] id est homo ex 
omni genere, scilicet pauperes, divites, viri, feminz, 
docti, indocti, pueri, senes, venief ad te, qui primi- 
tias de carne nostra tulisti, id est carnem immunem a 
peccato assumpsisti. Hxc etiam est decima decimz, 
quie summo sacerdoti in veteri leze ἃ minoribus 
dabatur (Num. xvm. Hec etiam est nubes levis 
super quam ascendit Dominus ut ingrederetur JEgy- 
ptum (Isa. xix). Àd te ergo velut ad corpus aqui- 
le congregabuntur czeteri (Matth. xxiv), ut complea- 
tur holocaustum. Et, quia reduces alios, reduc et me, 
cum eis. Hoc est, exaudi orationem meam, ut cum 
alis me reducas. Velita : Et accipitur per Sion, 
presens Ecclesia ; per Jerusalem , coelestis. Unde 
Isaias : Vivit Dominus cujus ignis est in. Sion, et 
caminus in Jerusalem (Isa. xxxi).Hic enim charitas 
Dei est velut ignis, in futuro tanquam caminus. Et 
hoc est: O Deus, hymnus decet te, non deos gen- 
tium, et non nisi iz Sion, qu: interpretatur specula- 
tio,id est nisi in contemplatione, id est in fide. E£ 
tibi, de bonis operibus, reddetur votum, id est laus, 
in Jerusalem coelesti, quod illi solvebant, post pre- 
lia Marti et ezeteris diisin hunc modum. Et jam nunc 
exaudi, hic, orationem meam,utibi parcas, quo om- 
nes venturos scio, ut referat unusquisque propria 
corporis (II Cor. v). Ecce prius facit iste quod a 
exteris faciendum dicit, Deum, scilicet invocat et 
laudat. Ad te omnis. Quasi dicat: Qua spe hec 
oras? Quia ad te veniet omnis caro, non solum ani- 
ma, sed omnis etiam malus homo. Et necesse est ut 
audias, quia 

Vgns. 3. — « Verba iniquorum prevaluerunt su- 
« per nos ; et impietatibus nostris tu propitiaberis. » 

Verba iniquorum, |Aleuin., Cassiod., Alcuin., 
Aug.]id est diaboli et. primitivorum parentum, id 
est Ad: et Eva, pravaluerunt,ut mare mergens su- 
per nos, id est projecerunt nos in hoc exsilium. Vel 
ita, dico exaudi, licet simus indigni. Verba, quidem 
iniquorum, id est mali ritus, et mores parentum nos- 
trorum, pravaluerunt super nos, quia nos nali in 
terra secuti sumus mores gentilium parentum nos- 
trorum, qui, ut :etate, ita auctoritate przestant pueris. 
Pagani enim ritus suos fils suis suaserunt, sed 
contra £u, o Fili, Verbum Dei, propitiaberis in hostia 
Christi hominis impietatibus nostris, quibus pro- 
pitiatur quando ignoscit, et veniam dat. Et ideo non 
opprimunt nos verba iniquorum. Propitiatio ista fit 
per sacrificium quod sacerdos Christus obtulit. Idem 
est ergo sacerdos et hostia. Dico propitiaberis, et 


PETRI LOMBARDI 


584 


A  Vgns.&.— « Beatus quem elegisti et assum- 
« psisti ; inhabitabit in atriis tuis. » I 

Beatus est omnis ille guem tu elegisti, [Cassiod., 
Aug., Cassiod., Aug.] per gratiam a massa perdito- 
rum. Unde : Non vos me elegistis, sed ego elegi 
vos. (Joan. xv). Et assumpsisti in sortem tuam, id 
est in :eternam requiem. Christus enim quemcunque 
beatum assumpsit in adoptionem filii. Quare beatus ? 
quia inhabitabit, non movendus, in. atriis tuis, sci- 
lieet Jerusalem, cui cantant qui incipiunt exire de 
Babylonia. Et nos reversi, 


VEns.5. — « Replebimur in bonis domus tus; 
« sanetum est templum tuum, mirabile in z:quitate. » 


Replebimur, ete. [Aug., Alcuin., Hier., Cassiod.] 
Vel ita ab illo loco, Beatus. Quasi dieat: Propitia- 
beris, et hoc per beatum virum. Beatus enim est 
homo, quem íu elegisti, id est quo indutus es in 
tempore, qui eras in principio Verbum : ef assum- 

) psisti,in unitatem personz, id est ipsius hominis 
tibi naturam uniendo, non personam. Naturam quip- 
pe hominis assumpsit, pro quo dicitur hominem 
assumpsisse, non personam. Qui talis inhabitavit 
in atriis fuis,id est in tuo concessu. Et per eum 
replebitur in bonis gratiarum, quz bona sunt do- 
mus tuc, id est praesentis Ecclesie, quse diversis 
munerum spiritualuu exuberat bonis. Quas sunt 
ila bona? bona illa sunt sanctitas in se, et zequitas 
ad proximum. Et hoc est femplum fuum, scilicet 
hominis justi, id est Ecclesia. Ipsa enim domus est, 
templum Dei est sanctum in se. Et mirabile in 

Ci equitate. Quantum ad proximum. Velita de futuro, 
replebimur Ἔ ἐξ ἔν in bonis domus tue, id est futurae 
Jerusalem, qua non possunt diei. Quanta sunt illa 
bona? Eece templum tuum, cceleste est sanctum et 
márabile, [Aug., Hier., Cassiod.] non in exterioribus, 
ut domus terre, qui columnis et marmoribus nitet, 
sed in &quitate, vel in justitia, alia littera, quie in- 
teriori oculo pulchrior est et admirabilior: quam 
modo debemus esurire, ut ea satiemur. Vel domus 
et templum caro Christi intelligitur, eujus boni re- 
plemur, quia de plenitudine ejus omnes accepimus 
(Joan. 1). Et hoc templum est, sanctum. Unde quod 
nascetur ex te sanctum Domini vocabitur (Luc. 1). 
Et, mirabile in z:equitate, cum unicuique digna re- 
tribuet. Cui et dicit : 


D Pans n. VERS. 6. — « Exaudi nos, Deus salutaris 
« noster, spes omnium finium terre, et in mari 
« longe. » 

Exaudi nos. etc. [6]. int., Cassiod., Aug., Cassiod., 
Aug.| quasi dicat : Quibus bonis ut repleamur, Exaudi 
nos. Tanto ante Incarnationem petit exaudiri : o Deus 
qui es salutaris noster, scilicet Jesus. Ecce de quo 
supra dixit : Ad £e omnis caro veniet. Spes omnium. 
Secunda pars ubi laudes Dei et virtutes describit. 
Quasi dicat : Exaudi nos, tu dico qui es spes non 
modo Judzz, vel Afrieze, sed omnium finium terra. 
Ecce unde supra dixit : Omnis caro ad te veniet, etc. 
et etiam eorum est spes qui sunt in mari longe, id 
estin insulis, ad litteram. Velita, ut per mare, secu- 


UE E 


Lo TEN 


mS MU 


je 


jars 
nin 


ὯΝ 
μι 
opus 
ie qu 
TUE 
sal 
ys ny 
| LE 
jit 
177 il 
à Eg 


585 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXIV. 


586 


lum accipiatur. Et est : Tu es spes omnium qui sunt A turbatis montibus. Montes enim inconeussi manse- 


longe a patria. Ideo longe, quia sunt in mari, id est 
in seculo. Mare enim dicitur in figura seculi hujus 
amari falsitate, et tempestuosi procellis tentationum, 
ubi pisces invicem se devorant. Deinde subdit per 
quid sit spes omnium. Quasi per hoc est tu spes om- 
nium, quia es 

VEns. 7. — « Preparans montes in virtute tua ; 
« accinetus potentia; qui conturbas profundum ma- 
« ris sonum fluctuum ejus. » 

Preparans, [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug,| ad 
agendum scilicet adversus competentes, montes, id 
est praedicatores, quos pr:edieare misit, et hoc im 
virtute tua, non ipsorum, quia per eos fecit mira- 
cula. Quomodo praeparavit? per hoe preparasti, 
quia accinctus es potentia, id est Deitate, quia hu- 
manitas Verbi majestate precineta est, ut quod 
liomo ex se non habuit, Deitas daret : Qui conturbas, 
Ecce quid per illos montes paratos fecit Deus. Qui 
conturbas ad poenitentiam profundum maris, quasi 
non superficiem, sed corda in peccatis profundius 
mersa, et conturbas ad pcenitentiam somum flu- 
ctuwm ejus, id est sonantes contradictione, et tlu- 
cluantes persecutione. Postea repetit idem aper- 
tius. 

VERS. 8. — « Turbabuntur gentes, et timebunt 
« qui habitant terminos a signis tuis ; exitus matu- 
« tini et vespere delectabis. » 

Turbabuntur gentes, etc. [Aug.] Vel ita ab illo 
loco : Accinctus, Et legitur alia littera, quam ponit 
Augustinus, scilicet cireumcinctus potentatu tuo, 
hoc modo tu preparas montes, qui es cireumcinetus, 
id est undique cinctus ἃ simili potentum, potentatu 
tuo, id est omnibus credentibus. Christus enim in 
medio Ecclesie est, undique cinetus, quia omnes 
communiter illum habemus, qui in eum credimus ; 
sed quia fides non esta nobis, sed ab eo potentatu 
suo, cinctus dieitur (100), hoc est candelabrum in ta- 
bernaculo Domini, habens tria brachia hine, et tria 
inde, etin singulis per trialoca scyphos, sphawras et 
lilia, quia omnes sancti, quotquot ante adventum Chri- 
sü, velpost fuerunt, in tribus ordinibus fidelium 
fuerunt, scilieet conjugatis et continentibus et recto- 
ribus, in Christo radicantur. Unde : Qui praecede- 
bant et qui sequebantur clamabant, dicentes: Ho- 
sanna in excelsis (Matt. xxi). Dico praeparans mon- 
tes. Et inde mare seculi commotum est, et ccpit 
sanetos conturbare et persequi. Et hoc est, qui contur- 
bas, ad persecutionem sanctorum ; profundum maris, 
id est corda principium, et etiam omnium impiorum, 
unde omnis commotio est [Cassiod., Aug., Cassiod., 
Aug.| Haee turbata sunt eum viderent deos suos, et 
spes suas ad nihilum venire. Et sonum fluctuum ejus, 
quis su[fert ? alia littera. Nullus ex se, sed ex Deo, 
qui preparat montes in virtute sua. Unde magis tur- 
babuntur, dum istos plus diis suis valere cernunt. 
Unde sequitur : ΕἸ turbabuntur gentes. Primo non 

(100) Ex Beda seu Alcuin. in Exod. xxv. 


ParRoL. CXCI 


runt, sed gentes turbabuntur primo; e£ timebunt 
eliam qui habitant terminos terree. Jam enim Chri- 
stiani timentur ubique. Unde timebunt? 4 signis 
tuis id est miraculis, quze per apostolos faeta sunt, 
non solum prwedicatione. Primo turbabuntur, et post 
exitus matutini et vespere delectabis,id est fortes 
facies in prosperis et in adversis. Mane enim est pro- 
speritas, quia lzetum est mane post tristitiam noctis. 
Vespere est adversitas. In his duobus tentatur homo, 
sed datur ei exire inde, ne capiatur lucris : cui Deus 
sunt diviti:te, ne etiam adversis terreatur, pro quo 
passus est Deus. Et est sensus :exitus matutini et 
vespere, id est prosperitatis et. adversitatis ; delec- 
tabis, id est deleetabiles facies jam in hac vita. Si 
enim non delectet hominem ipse exitus, non labo- 
rat inde exire, sed capitur lucris. Cui non place 
promissio Chrisli, et terret adversis quem non de- 
lectat ille qui pro eo voluit pati, ut. faceret exitum 
ei. Qualiter hoc factum sit, subdit, quasi dicat : 
Quomodo facies hoc ? quia 

VEns. 9. — « Visitasti terram et inebriasti eam ; 
« multiplieasti locupletare eam. » 

Visitasti terram, [Aug., Alcuin., Cassiod.] id est 
misisti nubes, que compluerunt terram, e£, earum 
predieatione οἱ doctrina, inebriasti eam, terram. 
Vel ita: Per praedicatores hoc facies. Nam intus do- 
ces eos, quibus praedicant ; et hoe est : visitasti ter- 
ram, id est homines tuoadventu; et inebriasti eos, 
interius Spiritu sancto, e£ multiplicastà locupletare 
eam, vel ditare eam, id est multimodis donis hono- 
rasti eam. Unde ditare aquis fluminis? Et hoe est : 

VEns. 10. — Flumen Dei repletum est aquis ; 
« parasti cibum illorum, quoniam ita est pr:epa- 
« ratio ejus. » 

Flumen Dei, [Aug.] id est populus Dei prior, fi- 
deles scilicet, qui fuerunt in primitiva Ecclesia 
profundi ad recipiendum, repletum est aquis, id est 
donis Spiritus sancti, unde alii potentur et rigentur 
juxta illud : Qui crediderit in. me, [tumina de ventre 
ejus fluent aque vive (Joan. vi). Tu. enim. parasti 
cibum illorum, id est panem vite et intellectus 
Seripturarum. Bene dico parasti, quoniam prepara- 
lio ejus luminis ita est, ut per misericordiam des, 
non quia meruerunt. Parasti, et, o Domine, inebrias- 
li, donis Spiritussaneli, scilicet summos 

D vens. 11. — « Rivos ejus inebria, multiplica 
« genimina ejus; in stillieidiis ejus lhetabitur ger- 
« minans. » 

Rivos ejus fluminis, (Cassiod., Aug., Cassiod.] id 
est doctores. Quasi dicat : primitivi inebrientur, Vel, 
sulcos ejus inebrians, alia littera, idem sensus. Et 
multiplica genimina ejus, id est da imitatores pro- 
vectos, a rivis generatos, quasi ex eredentibus alii 
credant. Et germinans, scilicet rudis qui ineipit, ix 
stillicidiis ejus lluminis,id est in guttis doctrinie ejus, 
laetabitur, quia inde proficit. Parvulis enim stillantur 


19 


587 


PETRI LOMBARDI 


588 


quzdam, licet minora, quid persingula? Benedices À operis, quia multum fructum afferunt ; et clamabunt, 


coromm. Velitaillo loco: ab Flumen Dei, et per flu- 
men intellisitur Dei misericordia. Unde mullipli- 
easti ditare? ecce, flumen Dei, id est misericordia 
Dei,quze pleno fluyio comparatur.repletum est aquis, 
id est repleta est refectione singulorum. Omnibus 
enim sufüciens expendi non potest. Post potum 
subditde cibo spirituali, id est corpore Christi di- 
cens : Parasti etiam cibum illorum, scilicet escam 
salutis. Yel hoc totum de sacra communione accipi 
poiest, quando corpore ejus pascimur et sanguine 
potamur. Et est, flumen Dei repletum est aquis, et 
misericordia Dei potum sanguinis plene nobis mi- 
nistrat. Parasti etiam cibum illorum, id est cibum 
Dominiez carnis illis parasti. Et ne quid casu fieri 


putaretur, subdit, vere parasti, quoniam. ila £st p 


praeparatio ejus cibi, sicut a Deo disponit ; sine quo 
nihil ibi fit. Et, o Domine, rivos ejus, id est apostolos 
et alios qui de flumine misericordie Dei biberunt, ine- 
brians, ut sibi et aliis sufficiant, mulfiplica geni- 
7ina ejus, ut per suecessiones pradicatio non defi- 
ciat. Idem sensus cum priori. In stillicidiis ejus le- 
tabitur germinans. Nec hoc mutatur. Et vere facies 
quia 

Vans. 12. Benedices coronz anni beni- 
« gnitatis tuz- ; et campi tui replebuntur ubertate. » 

Benedices corona anni benignitatis tuc, [Alcuin., 
Aug., Cassiod., Aug.] id est multitudini fidelium ae- 
quisitz anno benignitatis tuze, id est cireulo qui est 
ab adventu Christi usque ad finem sseculi, id est 
tempore gratize, quo seminasti semen verbi, et cres- 
Cit qnod seminatur. Corona ergo anni benignitatis 
est totus mundus, ubi est Ecclesia et eirculus ab 
adventu Christi, usque ad finem seculi. Et dicitur 
corona, quia gloria vietorie est vincenti diabolum. 
Ethzc corona, dicitur benignitatis Dei, ne quis glo- 
rietur de meritis suis. Εὖ campi fui, id est homines 
equitale pectoris et zqualitate justitiz pleni, id est 
just, replebuntur ubertate bonorum, velimitatorum. 


— «4 


VEns.13. — « Pinguescent speciosa deserti, et 
« exsultatione colles accingentur. » 

Pínguescent etiam speciosa deserti, |Aug., Cas- 
siod., Aug., Cas.] id est gentilitatis. Desertum nam- 
que sunt omnes gentes, quibus nullus propheta mis- 
sus. Hz pinguedinem receperunt, quando apostoli ad 
eas venerunt, per quos decore facte sunt. Ubi ergo 
prophetz non sonuerunt, acceptus est Dominus pro- 
phetarum. Ef colles, id est quos Deus erigit per hu- 
militatem, quia Deus erigit humiles, accingentur, id 
est confortabuntur ad praedicandum aliis. Et hoc 
in exsultatione, quia veniunt ad regnum, et 


Vgns. 14.— « Induti sunt arietes ovium, et val- 
* les abundabunt frumento: clamabunt, etenim 
« hymnum dicent. » 


Arietes ovium, [Aug., Cassiod., Aug., Alcuin.] id 
est apostoli, duces gregis, induti sunt exsultatione, 
quia gaudent de fructibus suis. Vel, induti sunt. veste 
nuptiali ; id est charitate. E£ valles, id est humiles 
populi, abundabunt frumento, id est fruge boni 


non in blasphemia adversus Deum, sed in hymno ; 
etenim hymnum dicent. Et propter hoc abundabunt 
frumento. 

Psalmus iste eantatur in exsequiis fidelium de- 
functorum, quia agit de reditu Babylonie hujus 
mundi ad patriam cclestem, ad quam sancti in 
obitu de carne educti feliciter migrant, simplam 
stolam statim recipientes, donec in resurrectione 
stola geminz beatitudinis glorificentur. 


COLLATIO IN PSALMUM LXIV : « TE DECEKT, » ETC. 


VEns. | — Te decet hymnus, Deus, in. Sion. 
Hieron. tibi silentium laus,etc. Quem sequuntur Ne- 
biensis, Pellicanus et Sanctes, tibisilef laus, etc.; 
Mumnsterus interpres pro  Cajetano, et Campens., 
me exspectat laus, Deus ; Translator, Tibi tribuitur 
laus: Pratensis est cum nostra lectione. Te decet 
laus, ΤΠ pvMuaH est homonynum ad silentium, 


exspectationem et decentiam. Diversa verba, idem - 


spiritus. Quo agnoscimus omnem laudem ad Dei 
magnificentiam spectare: et ad quam universa lin- 
gua silet.Eecli. xum : Ezaltate eum quantum potes- 
tis, major est omni laude. Caeterum tibi reddetur vo- 
tum in Jerusalem.Jerusalem additum est a LXX, 
explicatioris intelligenti gratia, haud inepte. 
VEns. 5. — Sanctum est templum tuum, mirabile 
in c&quitate. Hieronymus vertit, sanctificatione tem- 
li tui ; Sanetes, Sancti templi tui ; Pratensis,sancto 
41 6 tenplitui; Pellican., sanctuario templi tui; 
interpretes pro Cajetano, sanctitate templi tui. Sic 


Chaldzus.Munsterus, in loco sanctotempli tui. vv 
WD QUEDOSCH wel QUADOSCH HECALECA. Rationem 


secunde pronuntiationis respexerunt LXX, eoque 
annexuerunt sequenti clausulz in eodem versu. Se- 
quendo vero alteram pronuntiationem,fit pausa et finis 
versus, in eo iced est, in sanctitate templi tui. Mox 
sequitur exordium alterius versiculi, Zerribilis, Hier.; 
terribiliter, Pratensi; in terribilibus, ipsi Sancti ; ter- 
ribilia, quibusdam aliis. Unusquisque vertit quod. si- 
bi videtur magis accommodum. 

Vzgns. 6. — Et in mari longe. Faber et Caecus in- 
cessunt interpretem, qui debuisset dicere cum Hiero- 
nymo, et maris longinqui. Alias non vitatur incom- 
moditas locutionis, nec inepta copulatio construc- 
tionis. [In Hebr. ad littere χαχοξήλιαν diceremus, 


€t maris longinquorum, ἘΣΣΙ D'"; vEIAM REHO- 


QuIM, id esteorum qui remoti degunt in mari, ut 
etiam exponit glossa, id est eorum qui sunt longe 
in insulis. Ubi est nunc absurditas sermonis ? 


Vrns. 7.— (Qui conturbas profundum maris. Hie- 
ronymus etalii, compescens sonitum marium, adeo 
ut videatur contraria sententia, licet utrumque sit 
Dei et conturbare et compescere, quando vult, tem- 
tempestatem maris. Ceterum apparet LXX legisse 
tzade loco schin. Quze littere non ita multo distant 
in prolatione. Et he, pro chet, ubi scriptio proxima 
est, ut sit forsan 7123'2 MATZBEB, id est faciens in- 


tumescere, pro t 37:2 MascHBIA. Est autem canon. 


apud Hebr. quod littere ejusdem exitus aut. instru- 
menti permulantur. Nec est preterea infrequens 
Hebraeis idem verbum contraria significare, ut 
"2 BEBEC,benedizit et maledixit, Vp QUIDDESCH, 
sanclificavit et profanavit. Et in radice de qua lo- 
quimur adducit Sanctes LXX. 

Vrns. 9. — Turbabuntur gentes. Hebr. nvcN5 


T'20* vEHAAMON LEUMIIM. Hieronym. Pratensis, e 


Sanctes reddunt multitudinem gentium et populo 
rum, ut respondeat superiori verbo compescit. C& 


ἘΞ ΩΣ 593 


HB ΒΞ Ἢ Ὁ ΕΓ δι. α΄ 


EP wu 


* 


d ΠΡ ΘΝ BS DOWCTY CY BoBU O^» 


589 


terum ΤΠ HAMON, sigificat οἱ fremitum, tumul- 


tum, ut pariter verlerunt Munsterus, Pellicanus, 
Nebiensis, interpretes pro Cajetano, et Campen- 
sis, adeoque transferre poterat, reddendo verbum 
verbo ; e£ fremitus ad gentes. Quod LXX extulerunt 
haud absone, £urbabuntur gentes. 


Exitus matutini et vespere delectabis. Sanetes 
er versionem suam nimis pressam, non reliquit 
oeum intelligenti : qus latius multo patet ex 
Hebreo. Transtulit enim pro egressibus matuti- 
mis et vespertinis (qui expresse habentur in He- 
brzo) stellas matutinas et vespertinas, ubi cogitur 
lector strictim aecipere : quod inter tales angustias 
non est inclusum, ubi tum erit interpretatio illa D. 
August. de egressu matutino, hoc est prosperitate ; 
et vespertino, hoc est adversitate, cum tamen Hebr. 
dieunt, *NyY2 MOTZAE, id estexifus. 


VEns. 10. — Parasti cibum illorum. Hebr. dicunt, 
frumentum eorum, 3337 DEGANAM. Poterat et istud 
preteririi eo quod utriusque integer perseverat 
sensus, tamen leviter attingendum fuit, ut semper 
meminerimus quod szpe inculeatum est, sensum de 
sensu ἃ perito interprete maxime exprimendum 
esse : id quod et eruditi magno consensu przedicant. 

Vgns. 11. — Multiplica genimina ejus. Hieronym. 
multiplica fruges ejus ; Pratensis, equa cumulos 
ejus ; Sanetes, descendere fac in lineas ejus ; Mun- 
sterus, demittis pluviam in valliculas ejus ; Pellica- 
nus, comprime glebas ejus; interpretes pro Caje- 
tano, deprime cumulos ejus ; paraphrasis Campen- 
sis, glebas ejus occa. Ad idem et translator Chal- 
deus, compesces aves ejus ; Nebiensis, depone 
areolas ejus ; 33 DI NAHETH. GEDUDEHA. Versa, 
reversa quantum voles, non alio tandem pervenies, 
guum quo te ducebant interpretes. Nempe ut ex 
aübundantia gratie divinze crescat magis ac magis 
lucrum animarum per successiones generationum. 

Vgns. 11 et 13. — In. stillicidiis ejus letabitur. 
Hier. et Nebiensis, pluviis irriga eam ; Pràtensis, 
imbribus lubricam fac eam ; alii, imbribus vel stellis 

- liquefac aut mollem redde eam. Sensus non muta- 
| tur. Nam terra fertilis dicitur translatitie letari, αἱ 
est illud : 


Quid faciat letas segetes, etc. 
(VrnG., Georg., lib. 1, vers. 1.) 
Sed quod mox sequitur, germinans, Hebr. copulant 
partieuke exordii proximi versus, quem aliter di- 


süngunt. Sie enim dieunt : Et germini ejus bene- 
dic, ubi nos germinans, nectimus ad id quod est 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXV. 


590 


A letabitur, facientes finem. versieuli : deinde incipi- 
mus, benedices corone. Jam silegimus. nro Tzi- 
MEHAH, id est germen ejus. Si autem dieimus ΤΡῚΣ 
TZOMEAH, id est germinmams, deinde bemedices co- 
ronc, Hebrei incipiunt versum, coromasti, relicto 
benedices, ut dictum est, ad finem prxcedentis ver- 
Siculi. Porro n2» sine punctis vocalibus potest 
pronuntiari DYYCY ATERETH, et tum est corona, vel 
TOY rmrrARTA, id est coronasti. Proinde ad varie 
lectionis rationem , oportuit congruam adaptare 
versieulorum sectionem. Nee tamen usquam lzxdi- 
tur sensus, et verba alia sunt, aut alio modo po- 
sita. Unde Hieronym. sic expressit mentem Pro- 
phete, volvetur annus in bonitate tua. 

VEns. 12. — Campi tui replebuntur ubertate. Hie- 
ronymus, vestigia tua rorabun£ pinguedine. Vel, ut 
volunt Pratensis, Pellicanus et interpretes pro Ca- 
jetano, vestigia tua, seu vie tue; Chaldwus, con- 
culeationes itineris tui stillabunt pinguedinem ; 


p Uanslator ad Campensem, orbite& currus tui pin- 


guedine stillant ; Sanetes pro vestigiis aut campis 
verlit celos; Nebiensis et Munsterus, nubes. Sed 
ΔΘ MAAGAL proprie est semifa, callis, ut meta- 
phorica locutio sic explieetur, Zanta erit ubertas, ut 
citius passus tui terant frugum exuberantem co- 
piam, quam calces terram. Sanetes accepit eclos a 
rotunditate, quia radix unde flectitur nomen illud, 


nempe 5s Acor, rotundum significat. Quod autem 
vertunt szillant, aut rorant pinguedinem, quid aliud 
sonat quam proventus aflluentiam ? 

VEns. 13. — Pinguescent speciosa deserti. Praten- 
sis, Munsterus, interpretes pro Cajetano, et para- 
phrasis Campensis, transferunt habifacula deserti. 
INI NEOTH, si aleph ponatur viee vau sie, n" 
NEUOTH, ut volunt aliqui, teste Munstero in lexico, 
interpretantur habitacula. Si vero inclinetur a the- 
mate 53*N3 NaAvCH, id est pulcher fuit,tunc sunt loca 
amüna et paseuosa arva; sive loca ubi pascuntur 

CQ jumenta. Ob id Hieronym. ad eum reddidit modum, 
inquescent pascuc deserti.Concinnit Nebiensis.Pel- 
Ppeets irrorabuntur speciosa deserti. Sanctes. stil- 
laverunt in campestribus deserti. Translatorad Cam- 
pensem, speciosa pascua. Ubique digna intelligentia. 

VgEns. 14. — [nduti sunt arietes ovium. Hieron. 
vertit, vestientur agnis greges. Notum est Hebriwos 
destitui casuum inflexione, id. quod crebro parit di- 
versum regiminis statum, atque recentiores He- 
braismi professores vertunt, vestient planities pe- 
cora, aut campi vestientur gregibus. Ceterum a2 
CARIM est dquivocum ad arietes et campos. Para- 
phrastes Chalde?us alium dat sensum, sicut et pas- 
sim facit, ascendent arietes super pecora. 


PSALMUS LXV. 


/. PSALMI TITULUS : « IN FINEM. CANTICUM PSALMI 
RESURRECTIONIS. » 

Jubilate Deo, omnis terra. Titulus : In finem can- 
"ticum psalmi resurrectionis. [Aug., Cassiod.] Judzi 
ex legis justitia sperabant sibi bona temporalia, et 
resurrectionem beat: vit:e, lieet in ea non intelli- 
gerent esse alia bona, quam hie. Unde non pote- 
rant respondere quiestioni Sadue:orum de septem- 
vira muliere quirentium eujus de septem esset in 
resurreetione (Matth. xxu). Postea eupit etiam 
gentibus promitti resurrectio, credentibus in Chri- 
Slum qui resurrexit. Inde est psalmus iste contra 
superbiam et presumptionem Judoworum, et pro 
fide gentium ad eamdem spem resurrectionis voea- 
lorum, ut quo prieessit celsitudo capitis, sequa- 


D tur humilitas gregis. Unde bene in titulo apponitur 


canticum. Et est sensus : Canticum istud, dirigens 
nos in finem, id est Christum, vel consummationem 
future beatitudinis, est resurrectionis, quia hic est 
exsultatio de resurrectione capitis quie pricessit, 
et corporis qui futura est. Et est hoe canticum 
psalmi, quia pro resurrectione monet bene operari. 
Intentio : Monet ad jubilum et psalmum pro spe 
resurrectionis. Modus : Quatuor sunt partitiones. 
Primo monet omnes de resurrectione Christi gau- 
dere, quie omnibus dat vitam. Secundo incipientes 
invitat ad opera Dei consideranda, ut una fides jun- 
gat quos unum premium exspectat, ibi venite et 
videte. Tertio monet gentes benedicere Deum, qui 
licet. probet tribulaüonibus, tamen ducit ad re- 


591 


gnum, ibi, benedicete, gentes. Quar 
jam non rudes, sed devotos, exemplo sue libera- 
tionis amplius confidere in Domino, ibi, venite et 
audite. Ecclesia ergo spe resurrectionis leta, uni- 
versos ad eanticum et psalmum invitans, ait, o 


Vrns. |. — « Jubilate Deo, ommis terra, psal- 
« mum dicite nomini ejus ; date gloriam laudi ejus. » 

Omnis terra, |Aug.] non solum Judza, jubilate 
Deo ineffabili affectu. pro gaudio resurrectionis. Est 
enim jubilus gaudium ineffabile, quod nec taeeri 
nec exprimi potest. Hoc Deo fit, qui illud percipit. 
Et psalmum dicite ipso opere, ita quod homines 
audiant, id est percipiant. Et hoc effabili affectu. 
Fit enim psalmus opere, et hoc hominibus fit qui 
noscunt. Et hoe nomini ejus non vestro, ul quara- 
tis gloriam vestram. Et date gloriam laudi ejus, 
non industrie vestire, quia infirma, et ea qui non 
sunt elegit Deus, ne quis in se glorietur sed in 
Domino (I Cor. 1). Non ergo faciatis ut Judzei, qui 
merilis suis dant justitiam, et gentibus invident 
eratiam. Dico jubilate, date gloriam. Et 


Vgns. 2. — « Dicite Deo : Quam terribilia sunt 
* opera tua, Domine; in multitudine virtutis tuc 
« mentientur tibi inimici tui. » 

Dicite Deo,o Domine, quam terribilia sunt opera 
tua ! [Cassiod., Aug., Hier., Aug.| Breviter myste- 
ria Incarnationis dicit. Ea enim sunt opera terribi- 
lia, scilicet quod Deus factus est homo, quod pas- 
sus, quod mortuus et hujusmodi, quie dici possent 
amabilia; sed terribilia dicit, ut timeas. Si enim 
gaudes propter praedieta, et time ne quod datum 
est humili, auferatur superbo, sicut factum est Ju- 
deis. Ne ergo insultes fractis ramis, sed time ne 
forte nee tibi parcat (Hom. m). "T'erribilia sunt 
opera tua, et hzec opera sunt in multitudine virtutis 
[uc ;id est multa sunt et. magna secundum virtu- 
tem tuam, sed licet sint. multa opera, tamen znen- 
tientur inimici tui tibi. Vel ita, et agit de operibus 
et mirabilibus factis in /Egyptiis et filiis Israel. Ὁ 
Domine, quam terribilia, id est metuenda, sunt 
opera tua, de filiis Israel et jEgyptiis, qua sunt 
facta, in multitudine virtutis tuae, quae tunc appa- 
ruit! Et tamen, mentientur tibi inimici tui, visa 
viriute, quando viderunt in JEgypto virtutes, et si- 
gna in mari Rubro. Mentiti sunt, quando dixerunt : 
omnia que preceperit nobis Deus faciemus et au- 
diemus (Exod. xxiv). Vel ita, et aliter distinguitur 
littera : Quam terribilia sunt opera tua, Domine. 
Hie distinguitur littera. Non mutatur horum verbo- 
rum sensus. In multitudine virtutis tuze mentiun- 
tur inimiei tui. Quasi dicat : Opera sunt terribilia. 
Qu:e opera? Mentiuntur tibi inimici tui, et hoe, in 
multitudine virtutis tux, id est ad hoc mentientur 
tbi inimiei tui, ut appareat potentia virtulis tue, 
qua maxime apparuit in resurrectione, quam hie 
innuit, ad quam exclusis mendacibus Judzis adhi- 
beutur gentes. Ex mendacio ergo Judeorum qui 
dixerunt : Nobis dormientibus [urati sunt eum dis- 
cipuli (Matth. xxvn) ; qui et prius in multis fuerant 


PETRI LOMBARDI 


to item monet A mentiti, dicentes : In Beelzebud Ἅ. 8 “ὁ ejicit demo- 


592 


nia (Luc. x1), multa fit tua. potentia. Solent men- 
tiri inimiei cujusquam, ut potentiam ejus minuant, 
tibi aulem econtra accidit, quia minus appareret 
potentia tua, si non menlirentur tibi inimici tui. 
Maxima potentia Christi, secundum hominem in 
resurreetione, unde psalmus intitulatur, apparuit. 
Unde hoe proprium signum potenliz, scilicet. re- 
surrectionem commendat Dominus de similitudine 
Jonz, dicens : Sicut fuit Jonas in ventre cete, etc. 
(Matth. xu.) Item : Solvite templum hoc, etc. (Joan. 
1.) Quo signo nihil est potentius. Fecerunt enim 
sancti, imo Deus in. eis fecit multa miracula, et ho- 
mines resuseitare, et mortuos resurgere, item mo- 
rituros ;sed nullus in vitam «eternam surrexit. Ad 
commendationem ergo hujus potenti valuit men- 
daeium Judaeorum, quo ad crucem eum perduxe- 
runt, ut sic resurgeret. Valuit et mendacium falso- 
rum testium de solvendo templo ; quibus creditum 
est, et damnatur Christus (Matth. xxvi). Sed re- 
surrexit, et illi falsi sunt. Accesserunt etiam men- 
dacio, custodes sepuleri, qui probati sunt falsi. 
Auetus est et numerus mendacium, ut augeatur 
merces credentium. Mentiti sunt, et contra menda- 
ces apparuit Christus veracibus. Illis ergo relictis 
in mendacio. 

VEns. 3. — « Omnis terra adoret te et psallat 
« libi ; psalmum dicat nomini tuo. » 

Te |Hier., Cassiod., Aug.] cujus potentie mentiti 
sunt, adoret fide omnis terra, loco eorum substituta, 


C δὲ psallat tibi opere, et psalmum dicat aliis, id est 


aliorum instruetioni. Et hoc nomini tuo, ὁ Altis- 
sime, qui paulo ante humillimus eras inter men- 
daces. 

Pans. I. VEns. 4. — « Venite et videte opera Dei, 
terribilis in consiliis super filios hominum. » 

Venite et. videte. [Cassiod., Aug.] Secunda pars, 
ubi incipientes ad opera Dei consideranda invitat, 
ut una fides jungat, quos unum praemium exspe- 
ctat, ubi exponens illa opera, aperte dicit resurre- 
ctionem pertinere ad gentes, repressis Judzis. Quasi 
dicat : Inimici sunt mentiti. Et o. gentes, relinquite 
mendaces Jud:xos. Et, venite, confitentes peccata, e£ 
videte, id est cognoscite, opera Dei in quibus est 
terribilis, quia terribilis est in consiliis habitis super 


D filios hominum, id est super Judzos. Filii hominum 


habuerunt consilia perdendi eum ; ille habuit con- 
silium exezcandi superbos, ut post humiliarentur, 
et salvandi humiles. Et quid fecit ? ecce hoc fecit 
consilio suo : ipse est 

Vrgns. 5. — « Qui convertit mare in aridam, in 
« flumine pertransibunt pede; ibi letabimur in 
« ]pso. » 

Qui convertit mare, [^ug., Aleuin., Aug.] id est 
mundum amarum in aridam, scilicet ut sitiat aquam 
duleem : et illi. qui conversi sunt in aridam im 
flumine pertransibunt pede. Flumen est mortalitas 
swculi, ubialii veniunt, alii succedunt. Omnis qui 
de terra natus est, oportet ut cedat nascituro, et 


593 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXV. 


59t 


omnis ordo iste relabentium rerum, quasi quidam A dentur obviare promissze resurrectioni. Quasi dicat : 


fluvius ; sed qui in Christum credit, transit pede, 
id est facile humilis transit, et tutius transit, non 
in equo superbiee quirit transire. Et est : Conversi 
in aridam, pertransibunt pede, id est facile, in flu- 
mine, id est in labenti mundo. Licet enim eis re- 
missa sint peccata, tamen in decursu immortalita- 
tis adhue sunt. Non enim mox immortales. Et ibi 
scilicet, cum flumen transierimus, jam non morta- 
les letabimur in ipso Deo, non in nobis, quando 
ipse erit omnia in omnibus (I. Cor. xv). Inquo ipso 
letabimur ? in eo, 


VEns. 6. — « Qui dominatur in virtute sua, in 
« seternum oculi ejus super gentes respiciunt ; qui 
« exasperant non exaltentur in semetipsis. » 


Qui dominatur, etc. [Cassiod., Hier., Cassiod., 
. Aug.] Vel ita sine distinctione, junge litteram, 
ibi lgtabimur in ipso qui dominatur in virtute sua. 
Idem sensus est : Aliter totum ab illo loco, venite. 
Quasi dicat : Terribilia sunt opera, quae ut sciatis, 
venite, vos longinqui, e£ videte, id est agnoscite, 
opera Dei, in quibus est terribilis, quia ferriri- 
bilis est, in consiliis, habitis, super filios hominum. 
Et agit de actualibus operibus olim factis in populo 
Israel : quae sunt ea opera subdit, ipse est qui con- 
vertit mare Rubrum in aridam ad litteram : et in 
flumine Jordane, períransibunt pede sicco, filii 
Israel, et ibi in operibus illis lefabimur, et hoc in 
idipsum, alia littera, id est i». eorum | significatis. 
Non enim in illis operibus propter ipsa, sed pro- 
pter eorum sacramenta, id est significata lzetamur. 
Cum ergo dicit in idipsum, jan sacramenta illorum 
operum ostendit, id est significata, in quibus l:tan- 
tur Christiani. Maris namque transitus. baptismum 
significat fluminis , quod mundus sine periculo 
potest transiri. Et in his l:etantur Christiani. Et ipse 
'est qui dominatur in virtute sua, in eternum, quod 
non homo. Nobis enim qua virtus est ? Num eeterna ? 
si :lerna essel virlus nostra, non lapsi essemus, 
non cecidissemus in peccatum ; sed in eo erimus 
fortes, si ejus participes simus. Et hoc non solum 
Judais prestat, quia oculi ejus super gentes respi- 
ciunt, id est illuminat gentes, ne predictas pro- 
missiones putetis inanes. [Cassiod., Aug., Cassiod.] 
Unde Judxwi, qui exasperant Deum vel provocant 
in iram, alia littera, nom exaltentur in semetipsis, 
id est in genere et in carnalibus observantiis, non 
exaltentur pro lege, quasi plus illis debeatur. Om- 
nes enim peccaverunt, sed in se humiles exaltentur 
in Christo. Nota quod qui Deum provocat solet 
exaltlari in se peccata sua volens defendere, quod 
prohibet hic. 


Pans nr. Διάψαλμα. VERS. 7. —  « Benedicite, 
« gentes, Deum nostrum, et auditam facite vocem 
* laudis ejus. » 

Benedicite, gentes. (Cassiod., Aug., Aleuin., Cas- 
siod., Aug.] Tertia pars, ubi monet gentes benedi- 
cere Deum, qui licet probet persecutionibus, ta- 
men tentationibus ducit ad regnum. lec enim vi- 


B quibus causis prcdicari 


Oculi ejus super gentes respiciunt. Et quia nos il- 
luminavit, o gentes benedicite Deum nostrum, in 
quo benedicimini. Unde: In semine tuo benedicentur 
omnes gentes (Gen. xxi) ; δὲ aliis auditam facite 
palam, ut qui diligit Deum, diligat et proximum, ei 
aununtiando quidquid utile est, vocem laudis ejus, 
scilicet quam dicit Pater de Filio : Hie est Filius 
meus dilectus (Matth. mr), ac si diceret : Non vos 
ipsos, sed eum laudetis, cujus gratia sumus quod 
sumus. Ejus laudis dico vocem 


VERs. 8. — « Qui posuit animam meam ad vitam, 
« et non dedit in commotionem pedes meos. » 

Qui posuit animam meam ad vitam, |Aug.] que 
in morte erat in se, sed in eo vivit. Hic enumerat 
debeat. Posuit animam 
meam ad vitam, et postea opus est ut perseveret in 
finem. Et hoc dedit, e£ non dedit in commotionem 
pedes meos. » Qux: enim causa commotionis est tibi, 
ecce 

VrEns. 9.— « Quoniam probasti nos, Deus, igne 
« nos examinasti sicut. examinatur argentum. » 

Quoniam probasti nos Deus, [Alcuin., Cassiod., 
Aug.] vel ita continua, non dedisti in commotionem, 
quoniam probasti nos, Deus, non in prwceps de- 
disti, sed probasti adversis. Ef igne charitatis, qui 
non sinit sentire tormenta. Vel igne tribulationibus 
nos examinasti, non in cinerem vertisti, sed sordes 
abstulisti, nobis ignem adhibendo. Examinasti dico, 
sicut examinatur argentum, non sicut fenum, quod 
omnino comburitur. Et 


VEns. 10. — » Induxisti nos in laqueum, posuisti 
« tribulationes in dorso nostro ; imposuisti homines 
« super capita nostra. » 

Induzisti nos in laqueum, |Aug., Cassiod., Aug., 
Cassiod., Aug.]id est in catenas, non ut capti mo- 
reremur, sed ut inde liberati experiremur. Laqueus 
iste non decipit, sed probat, e£ posuisti tribulati- 
ones, id est flagella, in dorso nostro, ut male erecti 
per superbiam, ad humilitatem curvemur. Et impo- 
suisti quia ejus voluntate fieri permittitur, homines, 
Scilicet occisores , super capita mostra ; patimur 
enim superiores quos novimus esse pejores. Tu hic 
omnia fecisti, et nos 


Vrns. 11. — « Transivimus per ignem etaquam ; 
« eteduxisti nos in refrigerium. » 


Transivimus per ignem et aquam, [Gl. int. , Aug., 
Cassiod., Aug.]id est per adversa οἱ suavia. A si- 
mili alicujus, nec :estu nec pluvia, a via cessantis, 
ita et nos, nec prosperis, nec adversis tardamur, 
quie per ignem et aquam signantur. Ignis namque 
urit, id est adversitas; aqua corrumpit, id est pros- 
peritas. Et attende congruum ordinem. Prius enim 
ignem, et postea aquam ponit. Vas enim igne soli- 
datum aquam non timet ; si vero solidatum 
igne non fuerit, tanquam lutum aqua solvetur : sic. et 
tu igne adversitalis excoetus, prosperitatis aqua non 
dissolveris.Inde est quod in saeramentis Ecelesiw, 


595 


PETRI LOMBARDI 596 


scilicet in catechizando et in exoreizando prius adhi- A ctores, qui in vinea Domini operantur, cum hircis, 


betur ignis, unde spiritus. immundus elamat : Ar- 
deo. Post venitur ad aquam baptismi, ab aqua in 
refrigerium. Quod autem in sacramentis , hoc in 
tentationibus nobis fit. Si enim igne adversitatis 
coctus non erepas, nec prosperitatis aqua dissol veris, 
in refrigerium transis. Vel ad litteram. Per hee 
elementa mors martyrum saepe adimpleta est. Ef 
eduxisti spe nos, post :estum tribulationum, in re- 
frigerium, id est in requiem :ternam, ubi est ignis 
optabilis, qui totum quod in nobis fragile est absu- 
mit, ut nihil nostrum remaneat, sed absorbeatur 
mors in vietoria. Unde subdit: Et 


Vzrns. 12. — « Introibo in domum tuam in holo- 
« eaustis ; reddam tibi vota mea qua disltinxerunt 
« labia mea. » 

Introibo, [Cassiod., Aleuin., Aug., Aleuin..] tan- 
dem in re, in domum tuam. futuram. Ecce refrige- 
rium : Ecce hic dicit quz bona Dei sint contra pra- 
cedentia mala. Introibo, in holocaustis, id est ut me 
offeram conspectui tuo. Vel in holoeaustis bonorum 
operum prius in pr:esenti exhibitis, et tune, scilicet 
cum introibo, reddam tibi cum angelis vofa mea, 
id est laudum, quae hie voveo, id est promitto, qu 
vota distinzxerunt labia mea. Non reddit qui non 
distinguit ; distinguit ille qui dicit se nihil esse , 
Deum omnia, et se Deo egere, non illum se. Vel ita: 
Introibo in. domum tuam futuram; et interim hic 
reddam tibi vota mea, scilicet meipsum. Qus vota 
distinxerunt labia mea, id est quce ratio mea omni- 
bus pretulit. Cain reete obtulit, sed non recte divi- 
sit (Gen. 1v), quia creaturam Creatori obtulit, sed se, 
quod charius est, subtraxit. Dico, reddam vota mea, 
qua distinxerunt labia mea. 


Vrns. 13, — « Et loeutum est os meum in tribu- 
« latione mea. » 


Et que locutum est os meum, [6]. int., Alcuin.] 
id est cor meum, id est promisit ?» fribulatione 
mea, quia spe duleis est tribulatio. Vel, quz locutum 
est os meum, id est que hominibus manifestavi 
praevalere omnibus aliis votis, in tribulatione mea, 
non victus tribulatione. Et quid locutum est ? ecce ? 


offeram tibi 
boves cum 


Vgns. 14. — « Holocausta medullata 
*« cum incenso arietum ; offeram tibi 
« hircis. » 

Holocausta. [|Aug., Hier., Cassiod., Aug., Alcuin.| 
Vel ita continua : Introibo in holocaustis, quia, dum 
vixero, offeram. tibi holocausta mea, id est me- 
ipsum eum medulla intimi amoris. Intus enim cha- 
ritas mihi est, non in superficie, ut est illis qui ho- 
minibus placent. Et h:ec offeram tibi, cwm incenso 
arietum, id est cum oratione apostolorum, qui sunt 
duces gregis, quia Deo placet quod traditione eo- 
rum fit. Vel seeundum aliam litteram, quz est : 
Cum incenso et arietibus. Et est : Offeram tibi ho- 
locaustum cum incenso, quod est oratio, quasi di- 
cal, cum oralione. Et hoe faciam eum arietibus, id 
est eum apostolis, quia duces gregis, maxime orant 
A τ $9 pro grege. Et offeram tibi boves,scilicet do- 


id esteum peccatoribus qui peccata eleemosynis 
redimunt. Si enim triturantes offeruntur, non tamen 
remanent peccatores; sed per poenitentiam sanati, 
offeruntur et ipsi non per se, sed potius adjuneti 
bobus, quia fecerunt eos sibi amicos de mammona 
iniquitatis. Vel ita : Holocausta offeram tibi boves 
cum incenso arietum, alia littera, id est. cum in- 
censione et destructione bestialitatis ac repugnantice 
Vel, offeram tibi boves, id est. cervicositatem, eum 
hircis, id est eum petulantia, hec in me mactando 
vitia. 

Pans 1v. Διάψαλμα. Vgns. 15.— « Venite, audite, 
« et narrabo, omnes qui timetis Deum, quanta fecit 
« animse mes. » 

Venite. [Cassiod., Gl. int,, Aug.] Quarta pars, 
ubi jam expositis omnibus, item monet non jam ru- 
des, sed devotos, ut suze liberationes exemplo am- 
plius confidant in Domino, benedicens eum de exau- 
ditione. Quasi dicat : Ita ego facio, et, o vos gen- 
les omnes, venite fide, et audite mente, e£ narrabo. 
Vos dieo qui timetis Deum. Si enim Deum non ti- 
metis, non narrabo, nee vos audietis, quia timor 
Dei aures aperit. Narrabo quanta fecit anime mec. 
Si vultis, eadem faciet animse vestree. Deinde expo- 
nens quanta fecit anim:e suce, subdit : 

Vgus. 16. — « Ad ipsum ore meo clamavi, et 
« exaltavi sub lingua mea. » 

Ad ipsum ore meo clamavi. | Aug., Cassiod.] Quasi 
dieat : Hoc fecit anime mes, ut clamarem ad ipsum, 


(Q cum gentes ad idola muta clament. Ef hoc fecit 


quod exaltavi sub lingua mea, id est quod intus 
habeo, extra loquor. Et est sensus : Clamavi et 
exaltavi id est ipsum publice predicavi, etin se- 
creto confessus sum quod in ore, hoe in corde ha- 
heo. Inde holocausta sunt medullata : his duobus 
perfeetus est. Christianus. Et hoc fecit, quod 


Vgns. 17. — « Iniquitatem si aspexi in corde meo, 
« non exaudiet Dominus. » 


Iniquitatem. non asperi im corde meo. |Aug., 
Alcuin. | Quia s? iniquitatem aspexi in corde meo, 
non ideo dieit hoc quod non suggeratur ei, sed non 
amatur, id est non dilexi iniquitatem in corde meo. 
Multi enim apud se amant quod in aliis damnant, 
erubescentes forte propter homines. Si, inquam, 


D aspexi iniquitatem in corde meo, 202. exaudiet me 


Dominus, quia sie, id est non ascipiendo iniquita- 
tem, puritas orationis auditur, et non aliter. Et 
nota quod ait, in. corde meo. Suum enim cor est, 
quando non est perversum. Eece proponit iste me- 
ritum, ut discant alii prius laborare quam praemium 
quarant. Inde de proemio subdit : 

Vgns. 18. — « Propterea exaudivit Deus ; et at- 
«tendit voei depreeationis mes. » 

Exaudivit. [Cassiod., Aug ] Quasi dicat : Quia 
iniquitatem non aspexi, propterea exaudivit me 
Deus, et attendit voci depreeationis mem. Ecce vi- 
cissiludo ; intendentem intendit Deus, h:e bona fe- 
cit Deus anime mex. Unde 


597 


COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. LXVI. 


598 


VEns. 19. — « Benedictus Deus, qui non amo- A Nebiensis vertunt obsidionem. Alii translatores no- 


* vit oralionem meam et misericordiam suam a me. » 

Benedictus sit Deus, [Aug., Cassiod.] quia sic 
perveni spe ad resurrectionem, qui non amovit ora- 
lionem meam et misericordiam suam a me, sed per- 
severanter facit orare, ut non in oratione tepescam, 
et perseveranter miseretur. Si non amota est ora- 
lio, securus esto, quod nee misericordia, qu: si 
differt quod dandum est, non aufert. Hxc enim duo 
connexa sunt : si non suspenditur oratio, non pro- 
telatur misericordia. 


COLLATIO IN PSALMUM LXV : 


VEns. 4. — Terribilis in. consilüs super filios 
hominum. Sanctes dicit, terribile opus ; Pratensis , 
Munsterus, et interpretes pro Cajetano, terribilis 


« JUBILATE DEO, » ETC. 


opere. nov wv Nona Anm. Prior particula po- B 


test referri ad Deum, aut ad opus, ut 51 variat stru- 


ctura, sensu perseverante. Rursus noy ALILAH non 
simpliciter importat opus, sed est adinventio stu- 
diosa; eoque apposite versum est consilium. Et 
Chaldzus habet, auctor adinventionum. Hinc Hier. 
terribilia consilia, quem sequuntur Pellicanus et 
Campensis. 

VEns. 6. — Qui dominatur in virtute sua in 
eternum. Faber et Ceecus tradunt hic non agi de 
:terna Dei potestate, sed temporali dominatu, suum 
judicium formantes ex versione Hieron., qui domi- 
natur in fortitudine sua seculo. Quasi dicat : Qui 
suo imperio hune gubernat mundum. Atqui vocula 


Hebrza ὩΣ oraw, quie hie habetur, haud impro- 
prie significat perpetuitatem, et maxime cum littera 
vau. Quod autem ex diametro pugnent adversus 
Hieronymum, certum est ex ipsissimo, ut ita loquar, 
clare demonstrare. Is interpretatus illud ad Gal. t : 
Ut eriperet nos de presenti seculo malo, in hunc 
modum disserit. Quzrendum quoque quid sit inter 
seculum et seculum sceeuli, sive secula ssculo- 
rum; et ubi pro brevi temporis spatio, ubi pro 
aeternitate ponatur, quia in Hebreo s:eculum, id est 


m5ow ortAM, ubi vau * litteram positam habuerit, 
wlernitatem significat. Ubi vero sine vau * seribi- 
tur, annum quinquagesimum, quem jubilem vo- 
cant. Ob hane causam, et ille Hebreeus qui propter 
uxorem et liberos amans dominum suum aure per- 
tusa servitio subjugatur, servire jubetur in s:ecu- 
lum, hoe est usque ad aunum quinquagesimum. 
Hactenus Hieronymus. 


Vgns. 10. — Inducisti nos in. laqueum. Hier. et 


bis consonant, sed Hieronymus accepit 33*3'2 MET- 
ZUDAH, ἃ radice 73'2 MaATZAD, quoa est obsedit. 
Alioqui a themate ΤῊΣ Tzop, laqueum proprie signi- 
ficat. 

Posuisti tribulationes in dorso nostro. Hierony- 
mus alludens ad flagella, posuit. stridorem. Sie et 
Nebiensis : aliicatenam ; nonnulli angustiam in lum- 
bis nostris. Nec alio declinat res ipsa. 

Imposuisti homines super capita nostra. 320 
HIRCABTA, id est equitare fecisti, ut efferunt Sanetes, 
Nebiensis. et pro Cajetano interpretes. Hieronymus 
et alii Neoteriei agnoscentes locutionem figuratam 
stant a nobis. Unde translator ad Campensem, im- 
ponis velut. jumento, etc. 


VrEnRs. 11. — Eduacisti nos in refrigerium. Quo- 
modo et Hieronymus, Pellicanus et Campensis, 
Sanetes, in terram irriguam, sic Cajetani doctores ; 
Pratensis, abundantiam ; Munsterus, in locum ube- 
rem; Nebiensis, saturitatem; Chaldaeus, latitudinem. 
Sed hiec quid sonant, quam opulentam requiem, per 
refrizerii symbolum insinuatam ? Et translator ad 
Campensem dieit, refrigerium. 


Vrns. 14. — Holocausta  medullata offeram tibi 
cum incenso arietum. Hieronymus ad Suniam et 
Fretellam docet male haberi in Greco cum incenso 
et arietibus, μετὰ θυμιάματος xo χριῶν, quia Hebr. 


mos nr DY IN QUETORETH ELIM. 


VEns. 16. — Evsultavi sub lingua mea. Hebr. 
habet, B»Yw vEROMAM, hoc est, auctore Hieronymo, 
exaltavi. Vel ut alii volunt, exaltatus est, videlicet 
a me, eoque ezcaltavi. Et Grece legitur, ὕψωσα. 
Unde nolo stulta contentione defendere typographo- 
rum depravationem. Et apparet antiqua. exemplaria 
habuisse exalfavi, cum glosa marginalis ascribat 
alias ezaltavi. Unum tamen scio, quod, quantum 
ad sensum rei pertinet, ezsulfare quandoque usur- 
pari pro exaltare sive laudare. Quod πὸ diffidas, 
Chaldzus interpretatur, laus ejus sub. lingua mea. 
Rursus psalm. vir, versu 19: Ego autem. cantabo 
fortitudinem tuam, et exsultabo mane misericor- 
diam tuam.Groece ponitur ἀγαλλιάσομαι, eL non ὑψώσω, 
ne quis putet esse aberratum in exsultabo pro exal- 
tabo, quanquam sententia eo tendat : quam Hebrzi 
dicunt illie, laudabo B3*N ARANNEM. Proinde si exsul- 
tare sit cum ezsultare, laudare, ut est illud psalm. r : 
Exsulfabit lingua mea justitiam | fuam : ἀγαλλιά - 


€ D , M bJ , tot . 
σεται ἣ γλῶσσά μου τὴν δικχιοσύνην σου, nihil video 


perieuli, si legamus, exaltavi sub lingua mea, quan- 
quam ad verbum rectius esset exalftavi. Nec tamen 
velim contentionibus deservire. 


PSALMUS LXVI. 


PSALMI TITULUS : 
TICI DAVID. » 

Deus misereatur nostri. Titulus : [m finem. in 
hymnis, psalmus cantici David. [Cassiod., Gl. int,. 
Cassiod.| Post eanticum resurreetionis, suam Pro- 
phela subdit deprecationem, orans ut benedicti ad 
Dei cognitionem ducantur et prophetans benedietio- 
nem omnium gentium per adventum Christi, unde 
monet eum laudare. Et est sensus tituli : Psalmus 
iste, qui monet ad bene operandum, est canici, quia 
hie est exsultatio de benedictione, et mittens nos in 
finem, id est in Christum. Et est in. hymnis, id est 
in laudibus exhibendis, David, id est Christo. In- 
lentio : Monet ad. laudem. Modus : Tripartitus est 


& IN FINEM IN HYMNIS, PSALMUS CAN- T) psalmus. Primo precatur benedici, ut habeatur no- 


litia Salvatoris. Secundo hortatur confiteri pro di- 
rectione el judicio, ibi, confiteantur. Tertio eadem 
admonitio ponitur, sed ad aliud tendens, ibi, confi- 
leantur. Et quia in praecedenti psalmo. monuerat 
nos benedicere Deum, quod non possumus, nisi ipse 
prior benedicat nos. Ideo hic precatur benedici di- 
cens : 
Vgns. 1. 
« nobis, illuminet vultum suum super nos, et mise- 


— « Deus misereatur nostri et benedicat 


' realur nostri. » 

Deus misereatur nostriet benedicat nobis. [Aug., 
Cassiod., Aleuin., Aug.| Prior enim in nobis est 
benedictio Dei, quie. est quasi pluvia, terram nostrie 


599 


est quasi fructus, et in utroque nos crescimus, non 
ipse. Dicat ergo desiderans pluviam Dominiez be- 
nedictionis : Deus misereatur nostri prius, e£ post 
benedicat nobis. Prius enim miseratur Deus erranti, 
reducendo ad viam. Postea benedicit , bonis au- 
gendo ; benedicit enim Creator creature, multipli- 
cando numero et merito. Benedicit creatura Crea- 
tori, corde, voce et opere laudando, et omne bo- 
num quod. habet ei ascribendo. Sed quia multi vo- 
lunt benedici copia rerum temporalium , scilicet 
prole et aliis hujusmodi, quee quidem omnia sunt a 
Deo, sed communia sunt bonis et malis, addit quod 
proprium est justis, illuminet vultum suum, etc. Hzec 
est benedictio dexterze, quee tantum bonorum est. Illa 
est benedictio sinistre, quze communis est bonis et 
malis. Si enim solis bonis Deus daret bona seculi, 
putaret malus propter hee colendum esse Deum. 
Quod si solis malis daret, timeret infirmus ad Deum 
converti, ne hiec. deessent sibi, quem nutrit prius 
agricola, non subtrahendo ista. Dat ergo bonis, ut 
consolentur intrantes ; dat et malis, ut. discant. boni 
quarere alia non communia malis. Tollit ea bonis, 
ut probent se fortes sieut Job ; tollit ea malis, ut in- 
firmus non timeat perdere quie perdit, et malus cui 
nihil remanet intus. Hie vero si persistat, habet in- 
tus quo se consoletur. Aliter enim erit utrobique 
vacuus. Ecce cur ista dantur. [Cassiod., Aug., Cas- 
siod.] Vel tolluntur communiter bonis et malis. Iste 
ergo benedictionem dexter: desiderans, ait: lllu- 
minet. Quasi dicat : Ita benedicat, ut illuminet vul- 
tum suum super nos, id est ostendat Deus Pater vul- 
tum suum nobis, seilicet claritatem Filii sui, qui est 
vultus Patris. Illuminet nos, ut ab eo capiamus lu- 
cem, quia nemo potest eum videre, nisi qui claritate 
vel charitate ejus perfusus 4M 2$ €» est.Non ideo di- 
citur illuminet vultum suum, quod vultus ejus, qui 
est lumen de lumine, sit sine lumine, sed ideo ut id 
quod est reveletur super nos. Et ideo dicit non sim- 
pliciter, illuminet vultum. suum, sed addit, super 
nos. Vel ita, ut per vultum accipiatur imago Dei 
quam nobis impressit, idest ratio, Et est, vultum 
suum impressum super nos, id est imaginem suam, 
scilicet rationem anima nostre impressam. lllumni- 
net sapientia, ne ipsa sit in tenebris, ut sciamus 
nos factos ad imaginem Dei, et si a nobis deformata 
est, ab ipso reformetur. Et misereatur nostri, ecce 
unde incepit. Misericordia enim incipit, misericordia 
nos conservat. Illuminet ad hoc, 


Vgns. 2. — « Ut cognoscamus in terra viam tuam, 
« in omnibus gentibus salutare tuum. » 

Ut cognoscamus, |Aug.] o Deus, viam tuani, id 
est quie ad te ducit, id est quo et qua eamus, quod 
in tenebris fieri non potest, id est Christum, n 
terra, id est in hac vita, sieut in colo est. In qua 
terra? scilicet in omnibus gentibus. Quam vitam ?sa- 
lutare tuum, id est. Christum. 


Pans n. VEns. 3. — « Confiteantur tibi populi , 
« Deus : confiteantur tibi populi omnes. » 


PETRI LOMBARDI 


menlis irrigans. Inde nos benedicimus eum, quod A 


600 


Gonfiteantur. [Cassiod., Aug.| Secunda pars, ubi 
post notitiam hortatur confiteri Deo, pro directione 
et judicio. Quasi dicat : Et quia cognoscitur Chri- 
stus in gentibus, qui viam invenerunt, confiteantur 
tibi, ete, Vel ita continua: Dico cognoscamus, et 
cum cognoverint, o Deus, confiteantur tibi populi, id 
est se accusent et te laudent. Et non tantum populi 
terr; unius, sed omnes populi confiteantur tibi, 
ne dicatur Ecclesia non ubique diffusa, et si confi- 
tentur. 


VEns. 4. — « Letentur et exsullent. gentes, quo- 
« niam judicas populos in zequitate, et gentes in terra 
« dirigis. » 

Letentur, [Aug., Cassiod., Aug.] quia hec con- 
fessio non ducit ad ponam, quia qui jam confessi 


p sunt, non timent futura judicia, tanquam ibi dam- 


nandi, quibus Christus est advocatus, indultor, non 
vindex, non ultor ; e£ exsultent gentes, quia bonus 
est, cui confessio fit. Nam et confessos liberat, et 
superbos damnat. Unde consequenter subdit, con- 
vertens sermonem ad ipsum ; quoniam. judicas, id 
est judicabis in judicio futuro, populos in equitate. 
Et :quitas illa non est timenda bonis, quia modo 
dirigit illos. Unde subdit : E£ gentes in terra dirigis 
ad bona. 

Pans nr. VERS. 5. — « Confiteantur tibi populi, 
« Deus, eonfiteantur tibi populi omnes: terra dedit 
« fructum suum. » 


Gonfiteantur. [Cassiod., Aug., Cassiod., Hier.] 
Tertia pars, ubi cadem admonitio ponitur, sed ad 


(;aliud tendens, ad hoe scilicet, quod terra dedit 


ructum, ut etsi idem initium sit, sensus tamen 
ad diversa tendat. Gaudenus igitur ait: Comfi- 
teantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi 
omnes. Repetit eadem quz supra dixerat in ex- 
hortando, adjiciens aliam rem, scilicet. de fru- 
ctu terree, et frequentato verbo postulat nos bene- 
diei. Unde sequitur, Zerra dedit. Quasi dicat : Ideo 
confiteantur, quia terra dedit fructum swum, id est 
Maria genuit Christum, hzec terra de nostro limo, 
de nostro luto, de Adam dedit florem primum, qui 
it: Ego flos campi et lilium convallium (Cant. 1). 
Iste ergo flos fructus factus est, ut illum ederemus, 
ut earnem ejus manducaremus. Iste ergo. fructus 
est virzgo de Virgine, Dominus de ancilla, Deus 
ex homine, filius ex matre, fructus de terra. Et in 
hoc fructu, et in hoe semine 


Vrgns. 6. — « Benedicat nos Deus, Deus noster ; 
« benedicat nos Deus ; et metuant eum omnes fines 
« terre. » 

Benedicat nos Deus. |Hier., Aug., Gl. int., Aug., 
Hier., Aug.. Cassiod.] Vel ita : Terra, id est homo. 
Christus dedit fruetum suum, id est reperationem, 
benedictionem. Unde : Benedieat nos Deus. Vel ita, 
ut pro terra accipiatur Ecclesia, quae prius spinis 
plena erat, sed accessit vocatio divinze majestatis, 
et sie protulit fructum. bonum, scilicet iricesimum, 
sexagesimum οἱ centesimum. Et hoc est terra, 
quie prius spinas germinabat, id est. Ecclesia; de- 


601 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVII. 


602 


dit confitendo, fractum suum, id est bona opera : A gilo, sitis atque ariditas exponitur. In isto vero Do- 


in Jerusalem dedit primo, jam fructum, quia primo 
ibi compluta dato Spritu, ibi facta sunt miracula, 
linguis omnium sunt locuti, conversi omnia sua dis- 
tribuebant pauperibus, sed non illa sola, qu:e est 
in Jerusalem hoe debet, imo, benedicat nos Deus, 
etiam, etc. Vel ita continua : Terra dedit fructum, 
sed non nisi per benedicentem Deum, ideo ut fru- 
ctum demus, benedicat etiam nos Deus Pater, Deus 
Filius, noster, non gentium, benedicat nos etiam at- 
que etiam multiplieet Deus Spiritus sanctus; per 
hoc enim quod ter dicitur Deus, notatur tri- 
nitas personarum ; per hoc quod dicit eum, et non 
eos notatur unitas. Unde sequitur : E£ metuant eum. 
Quasi dicat : Ad quid valet benedictio ? ad metum. 
Et ideo omnes fines terre» metuant eum, quia ve- 
niet judex, qui prius humilis. Agnoscamus humi- 
lem, ut non expavescamus excelsum. Ecce metus 
Dei inter alia beneficia postulatur, ut credita caute 
custodiantur, timor Dei incipit et consummat. Qui 
timere novit, amare non desinit. 

Psalmus iste in matutinis laudibus illi psalmo 
adjungitur, qui tertio loco cantatur, quia in hoc 
psalmo benedictio Trinitatis imploratur, cujus una 
eademque est sine diversitate essentia. In psalmo 
quoque illo, scilicet Deus, Deus meus, ad te de lucevi- 


miniez benedictionis pluvia ad recificiendam sitim 
postulatur, ideoque conjunctim cantatur. 


COLLATIO IN PSALMUM LXVI : * DEUS MISEREATUR 
NOSTRI, » ETC. 


Vgns. 1. — Clausula in fine resumpta : Ef. mise- 
reatur nostri est addititia ad ferventiorem affectum 
excitandum, quod licere LXX interpretibus non est 
insolitum certo consilio, etsi nobis ignoto. Nam vi- 
deo ssepius alios nonnullos appendices subtexere, 
qui aut diversum faciunt sensum, aut certe alio 
distrahunt. Verbi causa, psalm. xxxv legimus : 
Non veniat mihi pes superbie. Munsterus dicit : Non 
veniat mihi pes superbus hostium. Et in alio psalmo 
precedenti : Retribuebant sterilitatem anime mea. 
Munsterus : Conati sunt privare me anima mea. Rur- 
sus psal. xLv : Vacate et vinete. Idem : Dimittite co- 


B natum vestrum et scitote, etc. 


VEns. 6. — Ultimum versum dirimunt Hebrei in 
duos versiculos, quantum ad distinctionem seriptio- 
nis; sed quatenus ad sententiam attinet, opportet 
esse unum : alias distinetim. insinuaretur Trinitatis 
mysterium cum unitate essentim, quod non per- 
inde arridet ac quadrat : ad quod tamen nos mittit 
ex hoc loco Hieronymus : « Videte mysterium Tri- 
nitatis in uno versiculo comprehensum. » Id vero 
annotatum sit, ne quis putet semper faciendam 
esse sententiarum distinetionem, juxta partitionem 
versuum. Et causam ex parte in superioribus red- 
didimus. 


PSALMUS LXVII. 


PSALMI TITULUS : * IN FINEM PSALMUS CANTICI 


DAVID. » 

Exsurgat Deus, etc. Titulus: In. finem. psalmus 
cantici David. [Aleuin., Cassiod.] Agit hic propheta de 
exaltatione Christi et Ecclesiw. Hic et in futuro, et 
inimicorum dejectione atque ruina, ut malos ter- 
reat, bonos lowtificet. Unde monet et titulo et psalmo 
psallere Deo et exsultare. Et est sensus : Iste psal- 
mus cantici dirigens nos in finem, id est in Chri- 
stum, est David prophete, qui hie agit de exalta- 
tione Christi et suorum, et adversariorum ruina, 
modum su: locutionis formans ab eo quod Mosi et 
filiis Israel contra hostes dimicantibus olim. con- 
tingebat. Elevata quippe arca Domini, hostes suos 
superabant, atque in elevatione arcc verbis his si- 
milibus Moses usus fuisse dicitur : Exsurgat Deus, 
etc. (Josue - vi.) Arca vero Christum significat, in 
quo omnes sunt thesauri sapienti: et. scienti: Dei 
absconditi (Coloss. m), cujus resurrectionem per 
quam disperguntur inimici, hic orat Propheta. In- 
lentio : Monet ut omnes Deo cantent. Modus : Sex 
sunt partitiones. Primo, resurgente Christo quasi 
elevata area, quid bonis malisque futurum sit, hic 
eLin futuro dicit, ut illos terreat, hos lzetificet. Se- 
cundo agit de verbo Evangelii, ibi, Deus, cum egre- 
dereris. Tertio agit de donationibus Christi ascen- 
dentis, ibi, dum discernit. Quarto exponit Dei ope- 
rationes, ibi, Deus noster. Quinto precatur et affir- 
mat ut Ecclesia dilatetur et confirmetur, ibi, i» 


C ecclesiis. Sexto dicit quod veniet Christus ad judi- 


cium, qui ascendit, ibi, psallite. Propheta ergo pre- 
cans Christum per resurrectionem exaltari, ait : 

Vrns. 1. — « Exsurgat Deus οἱ dissipentur ini- 
« mici ejus : et fugiant qui oderunt eum a facie 
" ejus. » 

Ersurgat Deus, [Cassiod., Gl. int. Aug., Cassiod.] 
id est resurgat Christus a morte. Confidenter optat 
Propheta quod scit futurum ; et dissipentur inimici 
ejus, hie in resurrectione Christi, et post in futuro 
judieio. Hoc jam factum est quia surrexit Christus, 
eL dispersi sunt Judwi per omnes gentes. Ef qui 
oderunt eum, scilicet pertinaces in malo, fugiant a 
facie" ejus, non loco, quia ubique pr:wsens est, sed 
metu animi, scilicet timendo, non latendo. [Aug., 


D Cassiod., Aug.] Et est sensus: Tollantur animi 


metu et voluntate a przsentia ejus, scilicet Dei, qui 
ubique presens est, et est grave maledictum, et 
horrenda inerepatio, ut velint et conentur quod 
nullatenus fieri potest. Vel ita : Et agit de pro- 
sentia Dei, qua in sanctis venit. Unde : 4modo vi- 
debitis Filium hominis venientem in nubibus cali 
(Matth. xxvi). Et est : Fugiant a facie ejus, id est 
ἃ presentia ejus, scilicet Dei, non ab ea quam non 
vident, quia ubique est, sed ἃ praesentia ejus qua 
venit in nubibus (poc. 1), id est in preconibus, id 
est timeant ἃ priesentia sanctorum. 


VEns. 2. — « Sicut defecit fumus deficiant ; sicut 


603 PETRI 


« fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a 
« facie Dei. » 


Deficiant. sicut fumus defecit. [Cassiod.. Aug., 
Hier.| Fumus ex flamma procedens vanescit ascen- 
su, ita ex flamma nequitite fumifera producunt et 
ipsa elatione deficiunt. Extulerunt namque se igni- 
bus odiorum, et insultantes crucifixo ; et inde mox 
evanuerunt, et in futuro. Sie pereant peccatores a 
facie Dei, sicut cera fluit, id est annihilatur a facie 
ignis. In judicio enim a facie Dei tollentur mali, 
qui erit ignis ad poenam impiorum et lumen ju- 
storum. Vel de penitentibus dici potest in bono. 
Quasi dieat : Odientes fugiant et dissipentur; sed 
alii sicut deficit fumus deficiant, non ut in nihilum 
reducantur, sed ut quiescant a peccatis suis. Et 
sic pereant peccatores in eo quod mali sunt, a 
facie Dei, id est a prwsentia gratie ejus. Sicut 
fluit eera a facie ignis, ut lacrymis poenitentiwe, 
admoto igne Spiritus saneti, duritia eorum sol- 
vatur. 


VEns. 3. — « Et justi epulentur et exsultent in 
« conspectu Dei : et delectentur in letitia. » 


Et econtra justi epulentur, |Aug., Cassiod., Aug., 
Cassiod.| id est jucundentur a contemplatione Dei 
hie et in futuro, scilicet qui in vinea laboraverunt, 
reficiantur in deliciis quie sunt in conspectu Dei. 
Et exsultent vel modo, vel tunc, non tanquam coram 
hominibus per vanam jactantiam, sed i» conspectu 
Dei, qui sine errore inspicit ; e£ delectentur in fu- 
turo. in letitia : jam non exsultent cum tremore, 
hoc posset eos delectare quod leti sunt, quia non 
est finienda eorum letitia, sicut mundi. 


Á. 


Vrns. 4. — Cantate Deo, psalmum dicite nomini 
« ejus; iter facite ei qui aseendit super occasum, 


« Dominus nomen illi. » 


Cantate Deo. [Aug., Cassiod., Aug.| Convertit se 
ad eos, quibus tantam spem dedit. Vel hortatur 
608. Quasi dicat : Resurrexit Dominus, et ideo can- 
tate mente vivendo Deo, et psalmum dicite nomini 
ejus, id est recte operamini gloriw ejus. Et sic ifer 
facite ei in corda credentium. Vel corda vestra pa- 
rate ut. intret, quia impolluta via ejus. Et ideo iter 
facite,qui ascendit super occasum. Occasus B A4» 
enim mortis, id est vitiorum et peccatorum, cedit 
illi super quem sol justiti:e. oritur, quia non eum 
excipit nova vita, nisi vetus occiderit. Vel, ascen- 
dit super occasum, [Isid.] quia. resurgendo casum 
corporis vicit Morte quippe sua mortem nostram 
consumpsit, unde serpens Mosis serpentes mago- 
rum Pharaonis absorbuit (Exod. vm). [Cassiod., 
Aug.| Et ne dubites quis iste sit, quia Dominus est 
nomen essentiale illi, quem ut communem hominem 
Judzi oeciderunt, qui essentialiter Dominus est. 
Quod si cognovissent, nunquam Dominum glorice 
crucifixissent (1 Cor. n). Unde ait Dominus duobus 
discipulis, quos misit in castellum : Ef si quis vobis 
aliquid dixerit, dicite quia Dominus his opus habet 
(Matth. xxi). Et etiam dum faciendo iter occurrunt 
tristia : 


LOMBARDI 604 


A  VEns. 5. — « Exsultate in conspectu ejus : turba- 
« buntur a facie ejus patris orphanorum, et judicis 
« viduarum. » 


Exsultate, [Aug., Cassiod., Aug., Alcuin,, Aug.] 
non modo non deficiatis, in conspectu ejus, non ho- 
minum, id est in consideratione premii futuri, quie 
srumnas mitigat. Ideo exsultate, quia qui vos turbant 
in conspectu hominum, furbabuntur a facie ejus. 
Cujus ejus? Patris orphanorum. Quasi dieat : Non 
estis destituti nt putatur. Orphani sunt quibus mor- 
tuus est pater, scilicet mundus et diabolus, et mater 
concupiscentia : e£ judicis viduarum, scilicet spe 
seculi carentium, quibus etiam error maritus mo- 
ritur, in quibus talibus Deus habitat, quos colligit, 
quos trahit, quia de viduis et orphanis facit sibi 

B templum, in quo est de quo subdit : 


Vrns. 6. — « Deus est in loco sancto suo, Deus, 
« qui inhabitare facit unius moris in domo. » 


Deus est in loco sancto suo. [Aug.] In quo loco ? 
non extra nos, sed in nobis. Deus enim est qui in- 
habitare facit homines unius moris in domo, id est 
unanimes, unum sentientes (Philipp. m), colligit in 
unum. Iste est locus sanetus Dei non omnes qui sunt 
in domo, in qua sunt etiam vasa contumelie (Rom. 
IX). Ipse ergo sibi locum «edificat in quo maneat, 
qui non requiescit nisi super humilem et quietum 
(Isa. vxv1). Hunc autem locum gratia cedificat, non 
meritis. Unde subdit : 


Vgns. 7. — « Qui educit vinctos in fortitudine, 
« similiter eos qui exasperant, qui habitant in se- 
* « puleris. » 


Qui educit vinctos, [Aug., Cassiod., Aug.] quia 
solvit vincula peecatorum. Unde alibi : Dirupisti 
vincula mea (Psal. cxv), in fortitudine sua, perquam 
fortes sunt qui ante non erant. Vel educit de inferno 
vinetos qui ibi tenebantur, ad ccelum, in fortitu- 
dine sua, qua fortem, id est diabolum, alligavit. 
Similiter educit eos qui exasperant, scilicet blasphe- 
mos in Deum. Vel, qui exasperant, persequendo 
bonos, et resistendo justitia, cum sinl omnino mor- 
tui in operibus mortuis. Unde sequitur : Qui habi- 
tant in sepulcris, id est in carnalibus et fetidis, et 
mortuis operibus sepulti sunt, ut nec velint, nec 
possint ambulare. Vincti vero volunt, sed non pos- 
sunt; et hi tamen solvuntur per gratiam et illi sus- 
citantur. 


Pans τι. Διάψαλμα. VERS. 8. — « Deus, cum egre- 
« deveris in conspectu populi tui ; cum pertransires 
« n deserto. » 


Deus. [Cassiod., Aug.| Secunda pars, ubi agit de 
verbo Evangelii exhibito hominibus per egressum 
Christi, id est per incarnationem Christi. Quasi 
dicat : Vere educis, quia o Deus, cum egredereris, vel 
egredieris, alia littera, in conspectu populi tui, id est 
cum appareres hominibus per opera tua. Egreditur 
enim Deus eum apparet in operibus, sed uon nisi 
his qui norunt ejus opera intueri, hi sunt populus 
ejus; hzc seilicet. quod. vinetos solvit, quod mor- 


605 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. LXVII. 


606 


tuos suscitat. Et cum. pertansires, vel pertransi- A diximus, sed secundum figuram, id est secundum 


eris, in. deserto , vel desertum ,id est ad 
id est cum predieaveris gentibus. 

VEns. 9. — « Terra mota est : etenim coeli distil- 
« laverunt ἃ facie Dei Sinai, a facie Dei Israel. » 

Terra mota est, [Aug.)id est terreni ad fidem 
excitati sunt. Sed unde hoc? e£enim, id est. quia 
cali, idest apostoli, distillaverunt pluviam, id est 
gratiam. Et hoc a facie Dei, id est non a se, sed ἃ 
Deo, qui in illis est ; mons Sina a facie Dei Israel, 
subaudi distillavit. Quasi dieat : Et. prz aliis mons 
Sinai, alia littera,  distillavit a facie Dei Israel, id 
est Paulus apostolus gentium, qui plus omnibus stil- 
lavit doctrine guttas (Cor. xv), qui bene significa- 
tur per montem Sina, quia prius fuit geminatus, vel 
generatus in servitutem ex lege, qua fuit data in 
monte Sina , quia prius fuit geminatus, vel gene- 
ratus in servitutem ex lege, quz fuit data in monte 
Sina (Galat. 1v). Velita secundum eamdem litteram, 
qua est: Mons Sina facie Dei Israel, scilicet. distil- 
lavit. Idem sunt cceli et montes, id est iidem, scilicet 
apostoli significantur per eclos et montes. Nec ta- 
men dicit montes, sed mons idem significans sin- 
gulari numero quod plurali, sieut et. alibi cum dici- 
tur: Geli enarrant, et firmamentum | annuntiat 
(Psal. xvi), idem significat per ccelos et firma- 
mentum. Et est mons Sina, id est apostoli, a facie 
Dei Israel, distillaverunt. Quidam tamen libri Grzeci 
et Latini, qui non habent talem litteram, scilicet, 
mons Sina a facie Dei. Israel, sed habent a facie 
Dei Sina, velSinai τὶ facie Dei Israel. Et est sensus : 
Coeli, id est apostoli, distillaverunt a facie Dei. Cujus 
Dei? Dei Sinai, vel Sina, a facie Dei Israel, id est 
qui legem dedit populo Israel, quia qui dedit per 
Mosen legem qua terreret, dat et per apostolos be- 
nedietionem qua liberet. 

Psalmodia Rom. legit, Mons Sina cum Augustino 
et Cassiodoro. LXX, quos sequimur, non habent 
mons ; varietas videtur orta ex vocula Hebr. : ΠῚ 
ZEH, quod est pronomen demonstrativum, unde po- 
tuit intelligi, hie mons, vel hoe est in Sina, ul vertit 
Hieronymus, qui secundo loco semel. solum repetit 
Dei, etsi in Hebreo nune bis dicatur, Dei, Dei Is- 
rael. Quid distillaverunt ? 

VEns. 10. — « Pluviam voluntariam | segregabis, 
« Deus, hwreditati tuze, et. infirmata est ; tu vero 
« perfecisti eam. » 

Pluviam, id est doetrina, Spiritus saneti gratiam 
voluntarium, quis sine meritis datur sola Dei volun- 
tate : voluntarie quippe genuit nos verbo veritatis 
(Jac. 1). Et hane pluviam segregabis, vel segregasti, 
o Deus, luereditati twr, |Aug.] scilicet fidelibus, 
in quos pluvia proflua irrigatione descendit ; e/ illa 
hwreditas infirmata est, id est agnovit se nihil esse 
ex se. Tu vero perfecisti eam, quia virtus in. infir- 
mitate perfieitur (II. Cor. xi). ΕἸ, 

Vgns. 11. — « Animalia tua. habitabunt in ea, 
* parasti in dulcedine tua pauperi, Deus. » 

Animalia tua, id est gentes mansuetie, habita- 
bunt in. ea, hireditate, id est. erunt illa. hereditas. 

|Aug.| H:ec omnia mystiee leguntur , ita 


gentes 


ut 


B 


historiam, a quibusdam sic accipitur : Deus, cum 
egrederis in conspectu populi tui, et cum pertrans- 
ives im deserto, coram Israel in. columna ignis et 
nubis (Exod. xu), terra mota est, id est homines 
visis miraculis. Etenim cali distillaverunt manna, 
scilicet a facie Dei Sinai, a [acie Dei Israel, quia 
coelitus datum est manna, quod subsequenter vocat 
pluviam, dicens : Pluviam voluntariam, qua scili- 
cet satisfaciebat voluntati Judeorum, segregabis, o 
Deus, hereditati tuc, quia soli Israel data est haec 
pluvia. Israel autem infirmatus est fastidio illius 
cibi, desiderans carnes ;Egypti. Unde sequitur : 
Infirmata est, tu vero perfecisti eam, quod ad lit- 
teram stare non potest, quia populus ille percussus 
est a Deo, non perfectus. Per illa namque murmura 
atque fastidia ingens plaga secuta est. Omnes in 
eremo prostrati sunt, non introierunt terram pro- 
missionis, preter duos. Per hoc ergo mittit nos 
ad mysterium, quod primo exsecuti sumus. Vel 
forte ita etiam secundum historiam accipi potest, 
utper montem Sina lex accipiatur, quee in servi- 
tutem. generat (Galat. 1v). Et est : 0 Deus, cum 
egredereris in conspectu populi tuijin columna nubis 
in die, etignis in nocte. Et cum pertransires in de- 
serlo litteram. Mons Sina, id est lex Moysi, que 
dala est in monte Sina, a facie Dei Israel dis- 
tillavit. Etenim, id est quia coeli distillaverunt ip- 
sam legem, dum Domiuus ad Mosem loqueretur. 
Unde ferra mota est, quia turbantur homines le- 
gemimplere non valentes. Et hec lex est pluvia, 
quam soli Israel dedit. Unde sequitur, pluviam vo- 
luntariam, id est legem quam populus desideravit, 
dicens : ümnia quecunque dixerit nobis Dominus, fa- 
ciemus,et audiemus/ Eod. xxiv).Et alibi : Non deest 
qui impleat, sed deest qui jubeat ( Rom. v). Segrega- 
bis, Deus, hereditati tue, quia soli Israel data est ; 
et infirmata. est, vel lex vel hereditas. Lex, quia 
minatur nec adjuvat, et ita. infirmos facit. Haredi- 
tas, id est populus infirmatus est, quia abundavit 
delietum data lege. Tu vero, o Deus, perfecisti eam 
vel legem per Spiritum sanetum datam, quo rese- 
rata sunt legis sacramenta; vel hwreditatem, id 
est populum, in quo post delietum | superabundavit 
gratia. Unde alibi : De ecsecratione et. mendacio 
annuntiabuntur in consummatione (Psal. tvur.) Et 


D animalia tua, tibi subdita, non sibi libera, id est 


gentes converse, habitabunt in. ea, hireditate vel 
lege. 


[Cassiod,] Aliter totum, et legitur conjunctim se- 
cundum historiam, et secundum allegoriam in Patre. 
Quasi dieat : Vere, o Deus, educis, quia hoc prow- 
figuratum est. O Deus, cum egredereris inconspectu 
populi tui, οἱ cum — pertransires in deserto, 
ad litteram : Egressus est Deus. coram Israel, dum 
in columna nubis et. ignis apparuit, et in deserto 
manna satiavil. Allegorice egressus est dum ap- 
per 
educit vinetos et suscitat sepultos; transiit in. de- 


paruit. hominibus humanitatem ; vel, dum 


serto, eum ad gentes venit ; et tune. ferra mota est, 


607 


quia tune terrem videndo mirabilia 
sunt. Efenim cali distillaverunt manna, quia in 
modum stillicidii manna de ccelo descendit. Et hoc 
a facie Dei, cujus presentia per columnam  nosco- 
batur. Ef. mons. Sina α facie Dei Israel fumavit, 
alia littera, quando scilicet Moses ibilegem accepit. 
Pluviam, hoc est quod coli. distillaverunt pluviam, 
scilicet manna, voluntariam, scilicet qu:e satisface- 
ret voluntati illius gentis avide comedendi, segrega- 
bis, o Deus, luereditati tue, quia non aliis gentibus 
dedit quod tune Judaeis, e£ infirmata est. hwreditas 
ad tempus, dum Christo non credit. Tu vero, o Deus 
perfecisti eam, hereditatem, dum gentes ad sup- 
plementum admisit. Postea subdit : Unde perfe- 
cisti. 4Anzmalia fua, id est gentes quie tuc sunt, 


dum credunt, habitabunt im ea, hwreditate, in est B 


in Ecclesia. Quie vero sint illa animalia, et quo- 
modo habitent, exponit. Quasi dicat : Quomodo hoc 
fiet ? [Aug., Cassiod., Aug. ] Ecce, o Deus, parasti 
hoe pauperi, qui in se infirmus est, id est. ad hoc 
predestinasti pauperem, ut sit. in tua. hereditate. 
Per hoc notat praedestinatos, qui ab origine mundi 
priparati sunt. Et hoc non in illius facultate, sed 
in dulcedine tua, non sseculi quee amara est, sed in 
ea scilicet quam das. Dulcedo Dei est, qua fit. bo- 
num non timore poene, sed amore et dilectione jus- 
titi. Per quos hoe fiet ? per evangelizantes, quibus 


Vgns. 12. — « Dominus dabit verbum evangeli- 
* zantibus in virtute multa, » 


Dominus dabit verbum |Aug.] Et hoc est : Domi- 
nus Pater, vel Christus, dabit verbum, scilicet et ci- 
baria quibus pascantur animalia sua, evangelixanti- 
bus. Ecce quid operentur animalia, evangelizant, 
scilicet et. hoe in. virtute multa, seilicet in multa 
constantia fidei. Vel, virtute multa, scilicet mira- 
culorum (101). Aliter seeundum aliam litteram, 
Dominus dabit virtutes multas evangelixandi ver- 
bum. Quis Dominus? 


VEns. 13. — « Rex virtutum dilecti dilecti ; et 


« speciei domus dividere spolia. » 


Rex virtutum dilecti, |Aug., Hier., Aug.] scilicet 
uniei Filii, id est Pater qui est. rex virtutum Filii, 
quia ab eo regitur eique militat virtus, a quo datur, 
et accipit virtutes, miracula et virtutes mentis. Vel 
ita ut sit idem rex virtutum et dilectus, scilicet 
Christus. Et est : Quis Dominus? Rex virtutum di- 
lecti, id est Christus rex virlutam tuarum, id est 
apostolorum suorum, et dicitur hoe more veteris 
Seripturz, sicut legitur in Veteri Testamento : Fecit 
Moses, sicut. precepit Dominus Mosi. Vel ita : rex 
virtutum dilecti, qui est Pater angelicarum virtu- 
tum, quie sunt et ipsius dileeti, quia eis imperat et 
ipse dileetus. Deinde repetit, dilecti (102), quod fit 
ad commendationem, sed non est hec repetitio in 
omnibus libris, sed sive sit sive non, hie est sen- 
sus : dilecti, non solum ad alia, sed et, id est etiam, 


(101) Cassiod. et psalmodia Rom. 


PETRI LOMBARDI 608 


tanta. moti A dividere, id est ad. dividenda spolia, id est ereptos 


ἃ diabolo, quos divisit, alios apostolos, alios prophe- 
tas faciendo. Spolia dieo speciei domus, id est quce 
dividendo fecit Ecclesiam speciosam. Vel ita : Do- 
minus dabit verbum  evangelizantibus, et etiam da- 
bit eis dividere spolia speciei domus. Vel secundum 
hoc distinguitur precedens littera, ita : Rex virtu- 


tum dilecti dilecti 1 2& 1 . Hic distingue : Et speciei 


domus dividere spolia. 


Vuns. 14, — « Si dormiatis inter medios cleros 
« penna: ΘΟ] ΠΡ deargentatee ; et posteriora dorsi 
« ejus in pallore auri. » 


Si dormiatis inter medios cleros |Aug.] Prius 
singulorum verborum sententia est animadvertenda, 
deinde ordo constructionis verborum. Columba est 
Ecclesia, de qua dieitur in Canticis : Una est colum- 
ba mea (Cant. 1.) Hac est deargentala, id est divi- 
nis eloquiis erudita. Per argentum enim figuratur 
divinum eloquium. Unde alibi : Ecoquia Domini ar- 
gentum, ete. (Psal, nu). Penne columba sunt doc- 
lores Ecclesie, per quos exaltatur Ecelesia, et sem- 
per volat ad alta ; quorum predieatione in ccelum 
fertur gloria Eeclesi:e. Vel pennz sunt duo mandata 
charitatis, in. quibus tota lex pendet et prophete 
(Matth. xxu.) Posteriora dorsi ejus, id est dorsum 
columba, quod est pars posterior, charitas est. Et 
dieitur hoe a simili. Posteriora namque dorsi sunt, 
ubi radices alarum figuntur, vel ubi portatur sarci- 
nà;ita in charitate connectuntur alae Ecclesic, id est 
duo precepta charitatis, quie sunt alae. Ecclesia, 


( et ipsa charitas quz in hisimpletur est per quam om- 


nis sarcina mandatorum est levis, quia quidquid 
difficile est in precepto, leve est amanti. Unde : 
Onus meum leve est (Malth. x1), scilicet per. Spiri- 
tum sanetum, ex quo charitas ; per aurum intelligi- 
tur sapientia. Ibi ergo, id est in posterioribus dorsi 
est viror auri, id est vigor sapientie. Vigor autem 
sapientie est charitas , id est posteriora dorsi 
congrue charitas intelligitur, ralione similitudinis, 
non substantia proprietatis. [Cassiod., Aug.] Vel, 
posteriora hujus eolumb:e sunt ultima tempora Ec- 
clesi; scilicet quie erunt in resurrectione communi 
velin fine eujusque, qui in specie auri splende- 
bunt, quia postquam de mundo exili, super aurum, 
id est incomparabiliter lucet in charitate, quee nun- 


D quam exeidit (Cor. xur). Hic ergo argento propter 


eloquentiam comparatur; ibi auro, propter plenitu- 
dinem charitatis. Quod autem ait infer medios cle- 
TOS, Sciendum est quod Latin: lingue esset dicere 
inter cleros , sed pro eo quod , Dominus inter nos, 
inter me et vos, Gricus habet. infer medium nos- 
trum, vel inter medium meum et vestrum. Hic ergo 
dicitur inter medios cleros, id est inter medium clero- 
rum, quod dici solet in eis rebus qui inter se solent 
habere consensum. Unde cum de signo cireumcisio- 
nis Dominus loquitur ad Abraham, dicens : Hoc erit 
Lestamentuminter meet te (Gen. xvi) ,Gricus habet 


(102) Repetitio dilecti nou est in Greco. 


609 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVII. 


610 


inter medium meum et tuum, ad experimendum con- Α charitate super aurum, id est incomparabiliter. 


sensum. Gleros autem hic duo Testamenta dicit, per 
quae datur haereditas, quz dieitur Greece cleronomia ; 
eleras vero Graece, Latine dicitur, non testamentum 
sed sors, et sortes.In Veteri Testamento partes hx- 
reditatis, scilicet terre; promissze vocantur, qui ex 
promissione Dei quasi ex sorte proveniunt. Bene 
ergo cleros dieit duo Testamenta, quia per ea datur 
hareditas zterna. Dormire vero inter medios cle- 
ros est in auetoritate duorum Testamentorum 
quiescere, et pacifice acquiescere. Vel cleros ipsas 
hereditates. Dominus unam terrenam Veteris Tes- 
tamenti, alleram :eternam Novi Testamenti, inter 
quas dormit qui terrenam jam non ardenter petit, et 
coelestem patienter exspectat. Qui enim terrenz ad- 
hue inhiat, nunquam quiescit, sed cupiditatibus per 
multa agitatur ; vel dormit inter has hiwreditates qui 
usque ad finem vit:e perseverat in. contemptu ter- 
renorum et in ipse ccelestium. Ecce singulorum ver- 
borum explanatus est sensus ; ordo autem constru- 
conis, cum sit multiplex, vel a superioribus pendens 
infra primum versum continetur, vel usque in se- 
quentem versum extenditur. Utrum vero hoc 
an illo modo commodius dicatur, ambiguum est. 
Nam quolibet horum sane diei potest. Convertens 
ergo verba ad eos de quibus fit. species domus, ait 
sic : Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute 
multa. Dabit utique si vos, o penna columba dear - 
gentate, id est doctores Ecclesi:e divinis eloquiis eru- 
dite, dormiatis inter medios cleros, id est inter me- 
dium clerorum, id est requiescatis in auctoritatibus 
duoruni Testamentorum, vel inter duas hereditates, 
terrenam et eclestem, ilam non ardenter appe- 
lendo, istam palienter exspectando. Velsi usque ad 
mortem perseveretis in contemptu terrenorum et 
appetitu ccelestium. Velita ut in sequentem ver- 
suin extendatur construetio, dilectus spolia dividit 
speciei domus. Et, o vos qui dividimini in spoliat 
speciei domus per diversa dona, si dormiatis inler 
medios cleros, tunc penne columba deargeutatze 
dealbabuntur in Selmon, id est. vos ipsi dealbabi- 
mini, qui estis penns. Velita, ut hie incepta sen- 
tentia, in sequenti finiatur : Si vos, o penne co- 
lumb:e deargentat:, dormiatis inter medios cleros, 
!unc nive dealbabuntur in Selmon alii, scilicet 
homines, qui per gratiam remissionem peccatorum 
accipiunt. Vel ita : O vos qui dividimini spolia spe- 
ciei domus, si dormiatis inter medios cleros, vos 
eritis pennze. columb:e deargentatze, hoe est in alta 
elevabimini, vel vobis erunt pennze columbze dear- 
genlat:e, id est duo mandata charitatis. Ecce his mo- 
dis ordinatur littera. Utrum autem hoc vel illo, vel 
alio potius modo dici debeat, ambiguum est, sed ad 
singula bene sequitur. Et posteriora dorsi ejus erunt 
in pallore vel virore ; alia littera, auri, id est chari- 
tas, quie est vigor sapientite. Dorsum est Ecclesie 
pridieta. similitudinis ratione. Vel, posteriora dorsi 
ejus, id est ultima Eeclesi:, quie erunt in. commu- 
ni resurrectione. [Cassiod.]Vel in fine cujusque erunt. 
In virore, vel in pallore auri, id est splendebunt in 


re- 


D 


Pans nt. Λιαψαλμα. VERS. 15. — « Dum discernit 
« eclestis reges super eam ; nive dealbabuntur in 
« Selmon, mons Dei, mons pinguis. » 


Dum discernit. [Cassiod., Aug., Cassiod.| Tertia 
pars, ubi agit de donationibus Christi ascenden- 
lis, qui solus potest, et non alius. Quasi dicat: Si 
dormiatis, eritis pennce ; quasi dicat : non est nisi per 
discernentem, quia dum: celestis, id est Christus, 
qui ascendit super omnes eclos, discernit, dividens 
singulis gratiam prout vult, reges, id est rectores, 
super eam, columbam vel hzreditatem, id est. dum 
gratia Spiritus saneti reges discernuntur, super Ec- 
clesiam. Ipsi reetores vel alii homines, dealbabun- 
tur per remissionem peccatorum, nive, id est incom- 
parabiliter, i2 Selmon, id est in umbra gratie, quae 
venit ex corpore Christi. Selmon enim interpretatur 
umbra,id estin gratia Spiritus sancti, quia non 
meritis suis discernuntur, sed spiritu obumbrante 
ab wstu carnis. Umbra enim gratie defensaculum 
nobis est contra incentiva viliorum et carnalium 
concupiscentiarum, de qua ad virginem parituram 
angelus dicit: Virtus Altissimi obumbrabit tibi 
(Luc. 1), id est umbram faciet tibi. Umbra autem fit 
corpore et lumine. Lumen est Verbum ; caro Christi 
est eorpus. Accessit lumen corpori,id est verbum 
carni: Verbum enim caro factum est (Joam. 1), et 
in eum credentes hac umbra protegimur, qui de 
corpore Christi emanat, de eujus plenitudine acce- 
pimus. Deinde commendationem montis subdit, di- 
cens : Iste Selmon, id est iste in quo est. plenitudo 
grati:, et unde umbra nobis fit. est mons Dei posi- 
tus in vertice montium, ad quem fluent omnes gen- 
tes (Isa. v), e£ mons pinguis vel uber, unde scilicet 
aqu:e irriguge et suaves fluunt. Et est 

VEns. 16. — « Mons coagulatus, mons pinguis. 
« Ut quid suspicamini montes coagulatos? » 

Mons coagulatus, |Aug., Hier.| propter parvulos 
quos laete tenerioris doctrine nutrit ; et mons pin- 
guis fertilitate sua, propter maturos quos pane 
solidioris doetrin; cibat. Hie est mons qui in. Eze- 
chiele vulnerat principem Tyri. Ut quid suspicamini 
montes coagulatos ? vel incaseatos, alia. littera. 


Vzgns. 17. — « Mons in quo beneplacitum est Deo 
habitare ea; etenim Dominus habitabit in 


« finem. » 


« in 

Mons, (Aug.| vel monte, alia littera, in quo bene- 
placitum est Deo, ete. Quasi dicat : Et quia talis est 
mons iste, ut quid ergo suspieamini alios montes 
coagulatos, vel incaseatos , esse hunc montem ? Ideo 
hoc dieit, ne quis audeat eum cateris comparare, 
quia alii dicebant eum Joannem esse, alii Eliam 
(Matth. xv1); quos increpat hie. Ne suspicemini. Iste 
enim solus est, in quo beneplacitum est Deo, id est 
verbo habitare in eo, per se; in aliis per ipsum. in- 
habitat. Placuit, etenim Dominus, id. est. Verbum, 
habitabit eum, scilicet hominem Christum, usque in 
finem, quia personaliter unitus est ei, in quo habi- 


611 


tatomnis plenitudo divinitatis corporaliter (Co- 
loss. n). Sic erat utique Verbum in carne, ut Ver- 
bum etiam caro factum solum diceretur, id est. ho- 
mo in unam solam Christi personam copularetur. 
Vel ita : Nullus est ut iste ; etenim, id est quia iste 
mons, scilicet Dominus, Christus, habitat, vel ha- 
bitabit ; illos alios montes, ut aliquid sint, qui nihil 
sine eo sunt, usquequo ducat eos in finem, id est 
in se Deum contemplandum. Unde, scilicet quia in- 
habitat alios montes, ipsi fiunt 


Vrns. 18. — « Currus Dei decem millibus multi- 
« plex millia lzetantium ; Dominus in eis, in Sina, in 
« sancto. » 

Currus Dei, [Cassiod., Aug.| portando Deum, et 
quia unanimes copulati charitate, quos ad  ministe- 
rium su: voluntatis moderatur Deus, quos raanen- 
do in eis et regendo ducit in se finem, ut currum 
ad destinatum locum : et ille currus est. multiplex 
decem millibus, id est ex innumeris populis, ex ma- 
gna multitudine sanetorum,qui sunt, ?illia letan- 
tium, quia spe gaudent, donec perducantur in finem. 
Cur l:etantur in fine ? quia jam Dominus est in. eis, 
qui eritet finis consummationis n Sinai vel Sina, 
in sancto vel sancto, id est implendo mandato quod 
sanctum est. Quid enim prodest mandatum, nisi 
Dominus ibi sit, qui dat velle et operari? (Philip. 
II.) Aliter enim est littera occidens (II Cor. n), sed 
Dominus per spiritum sanctum dat charitatem, qua 
impletur. Et ideo lztantur milia. 


[Cassiod., Aleuin., Cassiod., Hier,| Vel ita ab 
illo loco : Ut quid suspicamini montes coagulatos, 
vel incaseatos, esse subaudis, sicut est mons iste? 
ne suspicemini, quia mons iste est solus, in quo be- 
neplacitum est Deo, Patri, habitare 1n eo, qui Patri 
placuit, ut in eo habitaret. Unde : Ego im Patre, et 
Pater in me est (Joan. xiv). Placitum est. Etenim 
Dominus habitat eum Christum, usque i» finem, id 
est usque ad terminum, id est ad co:qualitatem 
majestatis suse, qui est finis sine fine, et. omnium 
plenitudo. Alii autem montes sunt currus Dei, per 
quos vehitur Deus in universum mundum. Et ille 
currus est multiplex decem millibus. Hoc non mu- 
tatur : quia Dominus est in eis, et hoe in Sina sanc- 
to,id est in impleto saneto mandato. Sina enim 
mons est, in quo data est lex, et interpretatur man- 
datum, in quo impleto requiescit Dominus, quia in 
sanctis mandatis impletis, Dei pr:esentia solet contu- 
eri. Vel ita: Dominus est in eis, id est in sanctis qui 
in Sina monte olim dedit legem, et ipse idem est in 
sancto, id est in Christo, qui est Sanctus sanctorum. 

Vrns. 19. — « Ascendisti in altum, cepisti ca- 
« ptivitatem ; aecepisti dona in hominibus. » 

Ascendisti. (Aug. , Cassiod. , Aug.| Convertit 
verba ad ipsum Dominum. Sed quomodo hoc fa- 
ctum est ? Ecce. Ascendisti, o Christe, 2n altum loco 
et dignitate. Qui enim propter nos erudiendos 
descendit, ascendit in altum super omnes eclos ad 
dexteram Patris. Et cepisti, priusquam ascenderes, 
captivitatem, id est eos qui apud inferos tenebantur 


PETRI LOMBARDI 


612 
Acaptivi. Hac sunt spolia, et est similitudo trium- 
phi. Hoe de Christo exponit Apostolus (Ephes. 1v). 
Vel cepisti captivitatem, id est homines qui sub 
diabolo erant captivi per peccatum, cepisti et ca- 
ptivasti felieiter. Unde captivi dieuntur, quia capti 
sunt, scilicet retibus Petri. Unde et Petro dicitur : 
Ex hoc jam eris homines capiens (Luc. v), sub leve 
jugum missi sunt. Unde in hoc curru sunt millia 
leetantium, non plorantium. [Gl. int., Aug.]. Et ac- 
cepistia Patre dona in hominibus suscipiendis. id est 
homines suscipiendo,id est homines accepisti dona. 
Vel, accepisti dona ἃ Patre in hominibus, scilicet 
donanda susceptis hominibus, id est qu:e donares 
his quos suscepisti. Vel, secundum aliam litteram, 
dedisti, seeundum qnod Deus, dona hominibus : quod 


petam fit in triumphis. Que littera. cum in pau- 


cis reperiatur codicibus,Paulus 4 22 tamen apos- 
lolica auctoritate dicit: Dedit dona hominibus, se- 
.ecundum quod idem Filius Deus est cum Deo Patre, 
dedit mittens Spiritum sanctum, qui est Patris et Fi- 
lii. Sed secundum quod Filius est in Ecclesia, 
accepit dona in membris, dum ipsa membra accipiunt 
cum quibus unum est juxta illud : Quod uniez mi- 
nimis fecistis, et mihi fecistis (Matth. xxu). Dico 
cepisli, quod necesse erat. 


Vrns. 20. — « Etenim non. credentes inhabitare 
« Dominum Deum. » 

Etenim, [Hier., Aug.] id est quia erant. non cre- 
dentes Deum, scilicet Verbum, inhabitare Dominum 
Christum hominem. Vel ita continua: Accepisti 
dona in hominibus, etenim, id est quia acecepisti, 
etiam non credentes inhabitare Dominum. Isti sunt 
quos feliciter captivavit, et currum suum fecit. 
Unde Propheta plenus Lctitia, hymnum eruetat : 


Vrns. 21. — « Benedictus Dominus die quotidie, 
« prosperum iterfaeiet nobis Deus salutarium no- 
« Strorum. » 

Benedictus, (Cassiod. , Aug., Cassiod., Hier.] 
quasi dicat: Ascendit Christus in altum, et quo 
praecessit faciet nos sequi, unde benedictus sit. Do- 
minus. Ecce laus de triumpho, die quotidie, velde 
die in diem, alia littera, quod idem valet, id est | 
jugiter, quia quotidie captivat captivos usque in. fi- 
nem. Et quia currum illum dueit in finem, addit 
prosperum iter ad se eundi faciet nobis, quia talia 

D fecit, id est faciet nobis cursum vite, qui vere pros- 
per cum sit dux salutaris. Quis hoc faciet ? Deus sa- 
lutarium nostrum, id est. salvationum | nostrarum, 
quia de pluribus periculis liberat, quia etiam non 
credentes ad fidem vocat. 


Pans 1v. Διάψαλμα. VERS. 22. — « Deus noter, 
« Deus salvos faciendi ; et Domini Domini exitus 
« mortis. » 


Deus noster, etc. |Cassiod., Aug., Cassiod.] Quar- 
la pars ubi exponit operationes Dei, qua ex predi- 
elis eveniunt, qui? sunt quassatio inimicorum, con- 
versiones peccantium, martyria ab utroque sexu. 
Quasi dicat : Dico Deus salutarium, Deus, inquam, 
noster non cujuscunque est, Deus salios faciet. 


613 


Commendat hie gratiam, quia nullus salvus, nisi 
per eum. Salvos facit, quos tamen non est mirum 
mori, cum Domini Domini fuerit exitus mortis, et 
hoc est, ipse est Deus salvos faciendi. Sed ne dicas, 
cur ergo morimur? potius patienter fer mortem, 
non indigneris si morieris, quia, et Domini Domini, 
qui sine peccato fuit, exitus, ab hac vita non alius 
fuit quam mortis, qua nos liberat. Voluntate tamen 
mortuus est, ne homo timeret mortem. Et licet sit 
auctor salutis, tamen et Domini Domini, etc. Idem 
sensus. Vel ita : Deus salvat, et ne queraris de 
morte. Sed spera, quia Christus inde exivit, et no- 
bis inde exire dedit. Et hoc est, et Domini Domini 
est exitus mortis, id est resurrectio qua a morte 
exivit. Ne autem mala pertinaeium eredas impunita 
subdit : 


Vzns. 23. — « Verumtamen Deus confringet ca- 
« pita inimicorum suorum, verticem capilli peram- 
« bulantium in delictis suis. » 


Verumtamen. [6]. int, Aug., Cassiod., Aug.] 
Quasi dieat : Etsi mortuus sit, vel licet salvator 
sit, verumtamen Deus confringet, vel conquassabit, 
vel hic ut humilientur : vel in futuro, ut in tartara 
trudantur ; capita, id est superbiam inimicorum suo- 
rum. Vel auctores Judaiez seditionis, vel auctores 
haeresium, seilicet hzieresiarchas. Ef confringet ver- 
ticem capitis, id est superbam extollentiam hominum 
nimis se extollentium ; perambulantium, |Gl. int., 
Aug.|id est perseverantium, vel de vitio in vitium 
ruentium, i» delictis suis, in quibus saltem deberent 
humiliari, dicentes : Deus, propitius esto mihi pecca- 
lori (Luc. xvi) sed et ibi superbiunt, etin multa 
ruunt, secundum illud :Insipiens cogitatio, que 
perduxit ad culpas. Vel, confringet verticem capilli, 
id est versutias inanium quastionum. Sunt enim 
qui tales minutias calumniarum qu:runt, ut etiam 
capillos perserutari videantur. Verticem dico ho- 
minum perambulantium in delietis suis. Hoe non 
mutatur. Confringet capita, quia 


Vrns. 24. — « Dixit Dominus : Ex Basan conver- 
« tam, convertam in profundum maris. » 


Dominus diit. (Gl. int., Aug.] Velsic continua : 
Confringet Dominus capita Judaeorum, ex gentibus 
etiam convertet multos, quia Dominus dixit : Ego 
convertam homines ex Basan, id est ex confusione 
peccatorum, quia confunditur de peecatis qui pro 
eis orat. Basan enim interpretatur confusio, vel 
Basan interpretatur siccitas. Et de siccitate, id est 
inopia, convertit Dominus, non eos qui se plenos 
justiti& putant, cum sint inanes. Beati enim qui 
esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi satura- 
buntur (Matth. v). Anima sicca dicit : Expandi ma- 
mus meas ad te, anima mea sicut terra sine aqua 
tibi (Psal. cxum.) Anima plena dieit : Non sum sicut 
ceteri hominum (Luc. xvi). Et convertam eos qui 
jacent in profundum, wel profundo, vel profundis 
maris, id est siculi. Vel secundum aliam litteram, 
Scilicet. convertar, ad eos qui sunt ex Basan, quia 
convertitur Deus his qui confunduntur de peccato, 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVII 


614 


A vel qui sicci imbrem gratie desiderant. Et secun- 
dum hoc sequitur : convertar in profundum maris, 
id est ad eos qui erant desperatissimi. Vel ita con- 
vertam eos, vel convertar ad eos. 


Psalmodia Romana legit convertar, varietas vide- 
tur suborta, ex eo quod Hebraice ΣΝ AsciB, po- 
test accipi ex verbo, quod nominitant qual, et ium 
est converíar, aut ex conjugatione quam dicunt 
hiphil, et tum erit comvertam, licet prius inveniatur 
fere per vau. 


Vgns. 25. — « Ut intinguatur pes tuus in san- 
« guine, lingua canum tuorum ex inimicis ab 
« ipso. » 


Ut intinguatur pes. [Aug., Alcuin., Aug.] Quod 
p amen non Deus, sed Propheta dicit, conversus ad 
ipsum. Quasi dicat : Ita convertes, o Deus, vel 
converteris u£ intinguatur per tuus in sanguine, id 
est ut qui prius erant. inimici fiant pes tuus, predi- 
cando te usque ad sanguinem, scilicet usque ad 
mortem ; et lingua canum tuorum fiet vel erit ex ini- 
micis, quia per conversionem ex inimicis fient canes 
pro Domino latrantes contra hostes. Hi sunt boni 
canes, qui edunt de micis (Matth. xv). Canes lau- 
dabiles, non detestabiles. Unde non tantum dixit 
canum, sed canum tuorum, nec eorum dentes, sed 
lingua laudata est, quoniam utique non frustra, nec 
sine magno sacramento. Gedeon eos solos jussus 
est educere, qui fluminis aquam sieut canes lambe- 
rent, talesque non amplius quam trecenti in tanta 
multitadine inventi sunt (Judic. vm). In quo nu- 
mero crucis signum est propter thau litteram, quae 
in Graecis numerorum notis ccc significat. Illi. ergo 
soli ad offieium regiminis assumendi sunt, qui quod 
pereipiunt aliis preedieant, et qui in manibus ope- 
rum exsequuntur quod ore docent. Unde in Levi- 
tieo : Os turturis retorquetur ad ascellas (Levit. 
1. Et quasi quis quarat : Unde tantum bonum est, 
ut ejus canes sint, cujus erant inimici ? ait : ab 
ipso, id est ejus gratia, non a seipsis, vel a teipso, 
alia littera, id est a parte tua, o Deus. Idem sensus. 
Vgns. 26. — « Viderunt ingressus tuos, Deus : 
« Ingressus Dei mei, regis mei, qui est in sancto. » 
Viderunt, etc. (Gl. int., Aug., Gl. int.] Quasi di- 
cab : Intinguetur pes tuus, quia sic vident te pre - 
cessisse, o Deus. Et hoc est, viderunt ingressus, vel 
D gressus fuos, Deus. Vel, secundum aliam litteram, 
visi sunt gressus tui, Deus, quibus scilicet venisti in 
mundum. He gratia latebat in Veteri Testamento ; 
modo patet, cum Filius missus annuntiatur in gen- 
tibus, eujus Dei gressus viderunt, ingressus, inquam 
Dei mei creatione, scilicet Verbi regis mei guberna- 
tione, qui Deus est in sancto templo, id est in san- 
etis. [Aug.. Gl. int., Aleuin.] Vel, in sancto, corpo- 
re, licet perfidi non videant secundum quod corpus 
passus est. Et in hoc, scilicet in patiendo, vel cre- 
dendo, 
VrEns. 27. — « Prevenerunt principes conjuneti 
« psallentibus ; in medio juveneularum tympani- 
« Striarum. » 


615 


PETRI LOMBARDI. 


616 


Principes, |Cassiod., Aug., Cassiod., Aug., Cas- A ex his tribulus fuerunt apostoli. Et isti sunt duces 


siod.] id est apostoli, prevenerunt eos, scilicet alios 
homines. Vel ita dico gressus Dei mei : ut autem 
isti gressus viderentur, principes, id est apostoli, 
prevenerunt te, o Deus, ad laudem, ut populi se- 
querentur. Et non ipsi soli venerunt, sed conjuncti 
psallentibus, id est illis qui laudes Dei sonant, bene 
operando ad gloriam Dei. Principes etiam sunt in 
medio juvencularum tympanistriarum, id est mini- 
stri sunt, et. prepositi novarum Ecclesiarum Deum 
laudantium, carne domita, corio siecato ab humore 
peccati, et extenso a ruga duplicitatis. Fit. enim 
tympanum de corio siecato et extenso. Vel ad litte- 
ram de sanctis feminis hoe accipe, ne sexum femi- 
neum excludas, qui etiam ab eis, id est ab apostolis, 
formam laudandi et patiendi sumunt. 

Pans v. Διάψαλμα. VEns. 28. — « In ecclesiis 
« benedicite Deo Domino ; de fontibus Israel. » 

In ecclesiis. [Cassiod., Gl. int., Aug.] Quinta 
pars, ubi precatur et affirmat, ut haec ineceptio Ee- 
clesi:e dilatetur et confirmetur, pro qua et heretici 
destruantur. Quasi dicat : Et quia Dominus ita con- 
verit, ergo, o vos conversi ex Basan, beneaicite 
Deo, cui debetur latria, Domino cul exhibenda est 
dulia, et non alibi, nec in aliis conventieulis, sed 
in ecclesiis. Haec sunt juvenculee tympanistrid, ne 
quis carnaliter ehoros luxuriw cogitet. Ecclesie 
quippe sunt adolescentule, scilicet nova gratia de- 
corate sunt etiam tympanistrie, castigata scilicet 
carne, spiritualiter sonore. [Alcuin., Rem., Aug.] 
Benedicite, vos dico potati de fontibus Israel, id est 
de doctrina apostolorum, ut ad eorum imitationem 
predicetis, quod Christus de Israel prius elegit ut 
faceret fontes aquse. γίνε salientis in vitam «eternam 
(Joan. vu). 

VEns. 29. — « Ibi Benjamin adolescentulus ; in 
« mentis excessu. » 

Ibi, [Cassiod.] id est inter fontes, vel in Eccle- 
siis, vel in templo Jerusalem, est Benjamin, id est 
apostolus Paulus apostolorum novissimus, adole- 
scentulus, id est novissime assumptus, qui fuit de 
tribu Benjamin (Philipp. nr). Unde in Genesi : Ben- 
jamin lupus rapaz, mane comedet predam, et ves- 
pere dividet spolia (Gen. xvix) (103). Hic est Paulus, 
qui mane sus slalis sanctos persecutus est, sed in 
vespera su: conversionis, ad Deum, spolia diabolo 
erepta divisit per diversa officia. Et ipse est 2n men- 
lis excessu, mente scilicet alienata a sensibus cor- 
poris, ut quando raptus fuit usque ad tertium co- 
lum. [Aug.] Vel, im mentis pavere, alia littera, ex- 
pavescentibus scilicet. omnibus tam magnum in 
ejus vocatione miraculum. Ibi etiam sunt 

Vgns. 30. —.« Principes Juda, duces eorum, 
« principes Zabulon, et principes Nephthalim. » 

Principes Juda, principes Zabulon, principes 
Nephthalim. |Aug., Gl. int.] Per hzec nomina tri- 
buum Christum et apostolos indieat; forsitan enim 


eorum qui in Ecclesiis benedicunt Dominum. Sed 
magis placet sensus qui colligitur ex interpretatione 
nominum, qui convenit Ecclesie : Judas enim in- 
terpretatur confessio ; Zabulon habitaculum fortitu- 
dinis , Nephthalim dilatatio, qu: principibus Eccle- 
sie conveniunt. In martyriis namque prima est 
confessio, pro qua quidquid aecidit fortiter toleran- 
dum est. In angustiis finitis latitudo. sequitur in 
premio. Et est : ibi sunt principes Juda, id est con- 
fessionis ; principes Zabulon, id est fortitudinis ; 
principes Nephthalim, id est dilatationis. Vel ita ut 
agatur de tribus virtutibus, qu:e significantur per 
has nominum interpretationes : Quia confessio est 
in fide, fortitudo in spe, latitudo in charitate, quia 
Deum et proximum diligunt. Et est, Benedicite Deo 
de fontibus Israel, quod decet quia ibi sunt, princi- 
pes Juda, pincipes Zabulon, principes Nephthalim, 
id est principes fidei, spei et charitatis. Et hi sunt 
duces eorum, qui sunt in Ecclesiis ; et per hoc quis- 
que eorum est Benjamin, id est filius dextera ado- 
lescentulus, deposita vetustate malitise, i22 mentis ex- 
cessu,id est mente 3. A 2E sursum vecta,et per istoso 

Vgns. 31. — « Manda, Deus, virtuti tuze ; confirma 
* hoc, Deus, quod operatus es, in nobis. » 

Deus manda virtuti tue, |Gl. int., Cassiod., 
Aug., Aleuin.] id est notifica et commenda Chri- 
stum Filium tuum nobis. Quasi dicat : Quod enun- 
lio futurum, perfice, o Deus, confirma in gen- 
libus hoc quod operatus es in nobis Judzis, id est 
fidem quam es operatus in nobis, confirma in gen- 

C tibus. Et ita facit, commendat enim Deus charitatem 
suam in nobis, quoniam cum peccatores essemus, 
Ghristus pro nobis mortuus est (Rom. v). Quod bene 
et eonfidenter orat. Cum enim pro nobis Christus 
morluus sit, quomodo ergo non omnia cum illo 
Deus nobis donavit ? (Rom. vir.) Hoc modo mandat 
Deus Christum suum. Nota verborum distinctionem, 
manda, docendo per praedicatores, confirma, juvando 
per gratiam. Vel ita secundum aliam litteram : 0 
Deus, manda virtuti twv, id est fortibus tuis in- 
junge ul te annunüent, et per eos confirma, etc. 
Vel, o Deus, Pater, manda opus tuum virtuti tuz, 
id est Filio et Spiritui sancto, et per Filium et 
Spiritum sanctum, confirma, Deus, hoc quod operatus 
es in nobis. Hzc non mutatur. Quod vere facies, 

D quia. 

Vrns. 32. — « A templo tuo in Jerusalem, tibi of- 
ferent reges munera. » 

Reges. [Gl. int., Aug., Alcuin., Remig., Aug.]| Vel 
ita continua : Quod si faceris reges terrze, vel spiri- 
tuales, offerent. tibi munera, id est sacrificia laudis ; 
et hoc a templo tuo non aliunde, quod est n Jerusa- 
lem coelesti, qua est libera et mater nostra (Galat. 
1V), quz est et templum a quo omne datum optimum 
descendit (Jacob. 1), et pro quo fit omne bonum opus. 
Vel ita distingue, operatus es in. nobis, incipiendo 


(105) Ex Aug. in sermone conversionis Pauli ; et ex Remigio. 


617 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVII. 


618 


atemplo tuo, quod est in. Jerusalem, id est a Ju- A ejus, id est JEthiopi: (quod in Greco non est ambi- 


dais, quod erit, quia £ibi offerent reges munera. Sed 
quia huie laudi obstrepunt hzretiei, subdit ; 

Vrns. 33. — « Inerepa feras arundinis, congre- 
« gatio taurorum in vaecis populorum, ut excludant 
« eos qui probati sunt argento. » 

Increpa feras arundinis, [Aug., Aleuin., Aug.] 
id est haereticos qui dicuntur ferz, quia non intelli- 
gendo nocent. Feras dieo arundinis, vel calami, 
quia Seripturas pervertunt, qua calamo fiunt : vel 
quia sunt leves et instabiles ; vel quia sunt inter eos 
qui moventur omni vento doctrine (Ephes. rv). Ideo 
inerepa, quia congregatio taurorum, id est superbo- 
rum indomitz cervicis hareticorum, est ix vaccis 
populorum, id est inter eos qui sunt seductibiles et 
leves, velut muliereulze.Unde Apostolus : Ex his sunt 
qui penetrant domos et captivas ducunt mulierculas 
(II Tim. 11). Stabiles vero et graves non valent se- 
ducere; unde : In populo gravi laudabo te (Psal. 
XxxIv). Sed hoec non sine fructu piorum. Inde enim 
convenit μέ excludant eos, id est emineant hi qui pro- 
bati sunt argento, id est in eloquiis Dei, hoc est 
illud quod Apostolus ait : Uf qui probati sunt ma- 
nifesti fiant (II Cor. v). Inde est quod in arte argen- 
taria exelusores vocantur, qui de confusione mass 
noverunt formam vasis exprimere. Vel ita expone 
intentionem hzreticorum ; ad hoe. congregantur, ut 
excludant eos ἃ vaccis, qui probati sunt argento, 
scilicet catholieos doctores. Increpa feras, dissipa 
etiam consentientes. Et hoc est : 

Vgns. 34. — « Dissipa gentes qux bella volunt ; 
« venient legati ex JEgypto : /Ethiopia preveniet 
« manus ejus Deo. » 

Dissipa gentes, etc. [Alcuin., Gl. int., Rem., Aug.] 
Vel ita continua : Illi ita, sed ne grex tuus dissipe- 
tur disswpa gentes, id est hzereticos et alios eis con- 
senlientes, quos vocat gentes propter genera diver- 
sarum seclarum, ne ubi series successionis, con- 
firmet errorem qwe bella volunt, quia non corre- 
ctioni, sed contentioni student. Quod fiet, quia legati, 
id est praecones reconciliationis, venient ad Chri- 
stum, dona ferentes ez ;Egypto, id est ex tenebris 
gentium. JEgypti vel Ethiopie nomine, fidem 
omnium gentium significat a parte totum. Non ergo 
ex solis Judzis, sed de gentibus futuros precones 
prophetat ZEfhiopia, id est gentilitas preveniet ma- 


nus ejus Deo, id est vindieta ejus. Per confes- D 


sionem preveniet, ne manentes in peccatis, pu- 
niantur. 

Vgns. 35. — « Regna terre, cantate Deo ; psallite 
« Domino. » 

Deo regna terra, cantate, et secundum hoc est 
Deo [Aug., Cassiod., Aleuin., Cassiod.] In principio 
sequentis versus, vel magis in fine prxecedentis ver- 
sus, est Deo; commendaturque fides qua sine 
precedentibus operibus justifieatur homo quz post 
per dilectionem incipit operari (Gal. v). Est ergo 
sensus ; Ethiopia, id est gentilitas hierens Deo fide, 
id est credens Deo, prieveniel manus, id est opera, 


PATROL. CXCI. 


guum), id est credendo in Deum preveniet opera 
sua, ut prius credat, postea operetur. Vel ita ut per 
JEgyptum Synagoga accipiatur, quam  prwvenit 
credendo ;Ethiopia, id est extrema parsgentium. Et 
est, venient legati ex JEzypto, id est ex Synagoga, 
quie erat in tenebris; et JEthiopia, id est extrema 
pars gentium, Deo, id est ad Deam veniens, przve- 
niet manus ejus, Egypti, id est legalia opera Sy- 
nagogz, quia per fidem justificabitur sine operibus 
legis. Vel secundum aliam litteram, quze est : ZEfhio- 
pia, scilicet gentilitas, nigra in peccatis, festinet 
manus dare Deo, id est subdere se Deo ; et est simi- 
litudo ἃ vietis, qui armis depositis manus dant vi- 
ctoribus, ne intereant regna terrae. Decursis omni- 
bus quie jam impleta cernimus, hortatur ad laudem 
Christi, et futurum ejus adventum prenuntiat. Quasi 
dieat : Et quiaita est ut diximus, ergo regna terrze, 
id est JEgyptus et .Ethiopia, seilicet omne genus 
hominum, cantate Deo puritate mentis, psallite opere 
Domino. 

Pans vi. — Διάψαλμα. VERS. 36.— « Psallite Deo, 
« qui ascendit super ccelum cceli, ad orientem. » 

Psallite Deo. [Cassiod., Aleuin., Aug., Alcuin., 
Hier.] Sexta pars, ubi dieit quod Christus veniet ad 
judicium, qui ascendit ubi sanctos consummabit. 
Quasi dieat : Dico psallite, inquam, Deo, id est Chri- 
sto, qui ascendit secundum quod homo. Nam secun- 
dum quod Deus, Patri est zwqualis, super celum 
ccli, id est super omnes ecelos, ad dexteram Patris, 
seilicet super excelsiores ereaturas ut nihil supra se 
haberet, nisi illum qui creavit eum. Unde ascendit? 
ad orientem vel ab oriente ; alialittera. locum expres- 
sit, ubi resurrexit, et unde ascendit, quia Jerusa- 
lem, ubi resurrexit et ascendit, in oriente est. Vel, 
ascendit ad orientem nostra illuminationis, id est 
ut lumen graliz nobis oriri faceret. Vel oriens in- 
telligitur Verbum a Patre genitum, cujus virtute 
ascendit homo ille. Et est, ascendit ad orientem, id 
est virtute Verbi, et quia inde venturus est, ad judi- 
candum, subdit, et, 

Vgns. 37. — « Eece dabit voci suce. vocem virtu- 
«lis; dale gloriam Deo super Israel ; magnificentia 
« ejus, et virtus ejus in nubibus. » 

Ecce dabit in judicio. voci sue, [Aug.] vel vocem 
suam, vocem virtutis, id est efficaciam  resuscitandi 
omnes mortuos, qui prius ut agnus sine voce coram 
londente se siluit; sed tunc veniet in voce tubz. 
Dico psallite, et date gloriam Deo. Dico dabit vocem, 
ettune super Israel Dei erit magnificentia ejus evi- 
dens, quia jam non erit commistio malorum cum 
bonis e£ virtus ejus erit in nubibus, quia non so- 
lus veniet ad judicium, sed cum senioribus po- 
puli, qui sunt nubes, quas ne aliter acciperes, 
addit, et 

VrEns. 38. — « Mirabilis Deus in sanctis suis ; 
« Deus Israel ipse dabit virtutem et fortitudinem 
« plebi su: : benedictus Deus. » 

Mirabilis Deus erit in sanctis suis Deus Israel. 


20 


619 


PETRI LOMBARDI 


620 


[Aug.,Cassiod.] Tune vere omnis bonuseritIsrael, A mus stat a nobis. Certe tales erant compedes, ut 


quia videbit Deum sieut est; ipse dabit virtutem et 
fortitudinem in carne, qu: etiam in resurrectione 
erit impassibilis. Unde Apostolus : Per virtutem re- 
surreetionis ejus, et. plebi sue nunc infirma etiam, 
dabit fortitudinem qua novissima inimiea destrue- 
tur mors (1 Cor. xv). Vel de presenti accipi potest 
illud, ipse dabit, magna promisit; et ne quis de- 
speret pro humana infirmitate, se ad tanta prce- 
mia pervenire subjicit , ipse dabit hie virtutem 
et fortitudinem plebi sue. Ergo benedictus sit 
Deus. 


COLLATIO IN PSALMUM LXVII ; « EXSURGAT DEUS ET 
DISSIPENTUR, » etc. 


Vrns. 4. — Iter facite ei qui ascendit super occa- 


sum. Hebr. nw2*73 2235 "5D soLLU LAROCHEB BA4- 
naBorH. Pro eo quod est ier facite, Sanctes, Munste- 
rus, interpretes pro Cajelano, et paraphrasis Cam- 
pensis, reddunt exaltate eum; cum tamen vocula 
Hebrwa citra controversiam designet quod legimus. 
Et Hieronymus, Pratensis, ac Pellicanus dixerunt, 
preparate viam ; et translator ad Camp., ifer mu- 
mient ei; quod non aliam sonat intelligentiam in 
commentario. Deinde sequentia sic reddunt Hie- 
ronymus, ascendentiper deserta, et Pellicanus in 
solitudinibus.  Pratensis reliquit vocabulum He- 
breum araboth. Sanetes vertit, qui ascendit super 
cclos; interpretes pro Cajetano, et Nebiensis, equi- 
tatem in celis. Accedit Munsterus, qui orbibus ccelo- 
rum velut equo. incidet. In Campensi bifariam, qui 
sicutsol ad occasum ad nos devehitur, et in para- 
phrasi, qui pro vehiculo utitur nubibus. Sola confusio 
hine nascitur quod 377 EREB, in plurari n*277 ARa- 
nporH est Hebreis homonymum et ambiguum. Si- 
quidem interim designat vesperam, utliquet ex Gen. 
1, alioqui desertum significat. Unde Hebrei volunt 
interdum denotare ultimam sphaeram ezsteras am- 
bientem, quod stellis deserta sit. Igitur non est quod 
jam hesites de editione Vulgata. 

Dominus nomenilli. Hieronymus in Domino nomen 
ejus : Pellicanus, cum Domino nomen ejus :interpretes 
pro Cajetano, in Deo nomine suo, Sanctes, Pratensis 
et Munsterus, ipsam Hebraicam reliquerunt vocem 
JAH v, in iah, nomine ejus. Merinit leetor multoties 
inculeatum esse Hebrzos carere casuum variatione. 
Sed cum hie ponatur beth, quz littera nota est 
propositionis in, vel cum, haud incongrue vertit 
Hieronymus, i2. Domino nomen ejus : quod non ine- 
pte dicimus aliter, cum Dominus sit nomen ejus, 
aut ut Eabent interpretes, 7]/j. Campensis stat a no- 
bis, cui nomen est Domino, vel proprium nomen ser- 
vator Deus. 

VEgns. 5. Turbabuntur & facie ejus. Interpretes 
duos signifieatus ejusdem vocabuli simul reddide- 


runt. Nam vzz5repnawaU dicere potest, et ad con- 
spectum ejus, et ad furorem ejus. Hinc verterunt, 
exsultate in conspectu ejus : et turbabuntur a facie 
ejus. Nec ultimam elausulam ponunt alii translato- 
res, preter Pellicanum, nescio quo casu : qui postea 
quam scripsit exsultate coram eo, continuo sub- 
texuit, e£ pereunt inimici coram eo. In commentariis 
nescio quam sequatur Hieronymus editionem, quan- 
do interpretatur £urbabuntur patres orphanorum, et 
judices viduarum, Nam certum est plures fuisse 
editiones. Nempe Luciani, LXX, Aquile, Symma- 
chi, Theodotionis. Fuerunt quinta et sexta. 

Vrgns. 1. —Qui educit vinctos in fortitudine. Pra- 
tensis, Sanctes, Munsterus, paraphrasis Campensis, 
in compedibus. Pellicanus, Nebiensis et interpretes 
pro Cajetano, in congruentiis. Ad quod alludit textus 
in Campensi, educit commode. Atqui ipse Hierony- 


D pretationum effuderunt. Siquidem quod hie legimus 


non poterant dissolvi absque Dei manu fortissima et 
opportunissima. 

Similiter eos qui exasperant qui habitant im se- 
pulcris. Ut primam clausulam revoces ad verbum 
przcedens, qui educit, quia tamen in Hebrzo potest 
eliam efferri easu nominandi. Ἔ ^4 Obid alii ver- 
tunt, increduli, rebelles,aut pertinaces, quinon dissi- 
dent ab exasperantibus. Sed quod subjectum est in 
sepuleris in sicco aut siccitatibus rv TY TZEHIHAH, 
transferunt nec tamen quidquam preejudical sepulcris, 
qua non absurde figurantur per loca sterilia et sieci- 
late emortua, eum etiam plena sint aridis ossibus 
mortuorum. Et si philosophandum sit, terra supre- 
mum siecitatis gradum obtinet. 


Vgns. 11. — Amimalia tua habitabunt im ea. 
"vn mamngea. animalia tua, nobis, Hieronymo. Ne- 


biensi et Pellicano, vel congregatio tua Pratensi, 
Munstero, Sancti, et interpretibus pro Cajetano. 
Campensis utrumque indicavit, ob particule homo- 
nymiam. 

Vzns. 12. — Dominus dabit verbum evangelizanti- 
bus virtute multa. Varia distinetionis versiculorum 
et easuum positio, qu: in Hebrz»o sunt similis ter- 
minalionis in causa fuit ut translatores, aliam et 
aliam servarent sermonis strueturam. Hieronymus, 
Domine, dabis sermonem annuntiatricibus fortitudi- 
nis plurime ; Pellicanus, Dominus dabit sermonem 
Evangeliorum virtutis multe ; Pratensis, Dominus 
dabit sermonem annuntiatricum exercitus multi; 
Sanetes, earum que annuntiant exercitus magnus ; 
Munsterus, anmnuntiatricum exercitus erat magnus ; 
interpretes pro Cajetano, Dominus dabit dictum an- 
nuntiatricum exercitus magni; Textus in Campensi 
longius a littera, Domine, tu commendas his que de 
magno exercitu nuntiant mandatum ;in paraphrasi 
secus, Dominus suppeditabit efficacem sermonem an- 
nuntiatricibus potentie illius ; Nebiensis, Domine, 
dabis sermonem annuntiatricibus exercitus multi; 
paraphrasis Chaldea, Deus dedit verba legis populo suo 
mediantibus Mose et Aaron, qui annuntiaverunt ver- 
bum Dei exercitui magno Israelis. Itaque perpendis, 
leetor optime, in quantam silvam ascendunt versio- 
nes, quando singulis quisque suum commentum 
pro mero arbitratu affert : tantum restat dicendum 
cur evangelizatrices, sive annuntiatrices plurative 
in Hebreo ponantur ΓΦ ΣΦΙ HAMMEBASSROTH, in 
feminino genere. Abunde hune modum explicat Hie- 
ronymus in Commentarii. In Hebreo habet quz 
evangelizantur, hoc est mulieribus qu: evangeliza- 
bant apostolis, ubi dieitur : Euntes dicite fratribus 
meis, ete. (Matth. xxvtn), aut animas significat quae 
crediderunt in Christo. Seeundum autem LXX Inter- 
pretes ad apostolus dicitur. Quia Dominus dedit eis 
virtutem przdieandi evangelium, 

Vgns. 13. — Rez virtutum dilecti dilecti. Due 
radices Hebraieze confusaneam, quasi nubem inter- 


TUTT TU HDDODUN DDDODUN , deducunt LXX, et 
Hieronymus a themate 7*3 pop, id est dilectus,con- - 


feeratus, frequens in Canticis. Ob quam causam tra- 
duxit Hieronymus, reges federabuntur, federabun- ] Ὁ 
tur sub verbo, ubi LXX sub. nomine ; Pratensis et ἢ '/ 
Sanetes et Campensis dieunt, fugient, fugient. Mun- ἢ v 
sterus. fugientes elabebantur ; Pellicanus, profliga- ἢ Ὁ 
buntur, profligabuntur. Hi omnes derivant a verbo un 
73521 NADAD. Interpretes pro Cajetano, movebuntur, hii 
movebuntur.Nebiensis, re£rovertentur, retroverten- |. E 
tur. ^N 
Et speciei domus dividere spolia. Quomodo  de- f... 
beat ordinari series sermonis, ut aptetur congrui- i». 
tas, declaratur in commentario. Ali enim vertunt is 
recto casu, tamen quia anceps est vocula n* NE- f... 


vaTH. Hieronymus et Pellicanus cum Septuaginta 
vertunt, pulchritudo domus, seu species, dividere 


621 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVII. 


622 


spolia. Alii transferunt habitatriz, vel habitaculum, A Nebiensis, montes coagularum. Et quia semel Hiero- 


hera vel familia domus. 

Vrns. 14. — Si dormiatis inter medios cleros. 
Hebraice m^nzv scEPHnaTAIM. Hieronymus, Nebien- 
sis, Pellicanus, et interpretes pro Cajetano vertunt 
terminos sive confinia ; qua nihil abhorent a. sensu 
nostro, nimirum quod sint duo Testamenta, aut Ec- 
clesia militans et triumphans, ut expositum est. Ve- 
rum cum etiam in vocabuli designet aliquoties ol- 
las, ob id Sanetes, Munsterus, Pratensis et para- 
phrasis Campensis, interpretantur chytropodes. δὲ 
jacueritis inter nigras tripodes, eritis sicut. et ale 
columbae, quce tegitur argenteis pennis. Subaudiunt 
enim verbum substantivum eri/is, ad commoditatem 
intelligentize, quasi essel : Etiam si fueritis ea affti- 
ctione exerciti, ut quasi fuligine atrati videamini ; 
postea tamen Dei beneficentia, novo quodam splen- 
dore letitie fulgebitis ac. perfruemini. Jam nimis 
sibi tribuit editio in Campensi, func quiescetis pe- 
vindeac flumen inter ripas ; inter alas. columbe, 
supra argentum candida, quanquam et ipsum ver- 
bum. Quandoque signet terminos fluviorum. 

Posteriora dorsi ejus in. pallore auri. Cum Hebr. 
nAN EBROTH bifariam aecipiatur, tum pro dorso, 
tum pro alis sive plumis. Interpretes, Hieronymus, et 
Pellicanus transtulerunt posteriora et scapulas, cae- 
teri plumas aut pennas, et alae sunt, supple similes 
auro fulvo, seudistincte sunt virore, vel pallore auri. 
Editio subjecta paraphrasi Campensis, utramque si- 
gnifieantiam complecti videtur, quando ait, cujus 
dorsum auri nitorem vincit, queque in aere pendet. 

Vrns. 15. — Dum discernit celestes reges super 
eam. Munsterus, cum dissiparet omnipotentes reges 
propter eam. Consimiliter interpretes pro Caje- 
tano, frangente omnipotente reges im ea. Atqui 
v5 PaAnAs, sonat quoque Hebraeis extendit, 
distribuit. Mtaque Hieronymus et ccteri Hebrai- 
cantes stant ἃ LXX  Interpretibus, aliquot verbis 
immutalis, sensu constante. 

Nive dealbabuntur in. Selmon. Quia hie Selmon 
videtur esse appellativum, non proprium nomen 
montis, de quo Jud. ix. Ideo quidam reliquerunt vo- 
cabulum ipsum, alii transtulerunt, obscuritatem. 
Nebiensis, umbram mortis. Subsecutus tàmen Pro- 
pheta videtur allusisse ad montem, quem voluit ece- 
cus Burgensis poni sub auferendi casu, alioqui non 
vitabatur absurditas sermonis, nempe im Selmon 
monte pingui. Sed nullus auctor, aut Graecus, He- 
brius, vel Latinus sic convertit, propterea quod non 
pendeat a superioribus, sed respiciat inferiora : nisi 
quod indieat Augustinus nonnullos codiees habere 
in accusativo »ontem alios in recto, mons, propter- 
ea quod in Grwco ὄρος est neutrius generis. 


Ut quid suspicamini montes coagulatos ? Faber et 
G:eeus impingunt in interpretem, quod debeat pro- 
ferri montes, vocandi casu, quandoquidem verlit 
Hieronymus, montes excelsi. Augustinus tamen et 
legit et interpretatur zoníes, aecusandi casu. Sed ἢ 

uid notius sit quam debeat iterari, Hebraeos «qua- 
liter declinare suos casus? Integrum est pro exigen- 
tiarei et syntaxeos, hoc aut illo casu efferre. Sed 
obviat quod Hieronymus ponit contenditis, alii ex- 
silietis, alii znvidetis. Ex quo perspicue constat, 
montes cum illis verbis non posse accipi, nisi voca- 
livo casu ΤΠ TERATZEDUN ducitur a verbo ἫΝ 


RATZAD, quod trifariam exponitur apud Hebr:os, 
saltare, insidiari, ecspectare, maxime secundum 
quemdam rabbinum, ἃ Sancte adductum. Hinc Pelli- 
canus traduxit, quare invidiose aspicitis montes ele- 
vationum ? quanquam videtur interpretari ex voca- 
tivo. In eo tamen quod dieit aspicitis, non distat a 
nostra leetione, nec Chaldeus  admiramini. Porro 
quod quidam habent montes gibberosos, montes ele- 
vationum, montes excelsos, et nos legamus montes 
coagulatos, idestincaseatos, non est mirum, eum 
D'3333 GABENUNIM, Hebrajis hoc et illud sonet : unde 


B 


α 


nymus verterat, contenditis, ut consisteret sententia 
contextura, addidit praepositionem adversus, ut sit, 
contenditis adversus montem, etc. Quod si non vis 
praepositionem subaudire, poteris eum Munstero di- 
cere, hic est. mons, ele.,siquidem passim occurrit 
sermo Hebraieus tam pressus, ut ad sensus integri- 
tatem, aliquorum dignam  subauditionem oporteat 
esse. 

Vgns. 18. — Currus Dei decem millibus multi- 
plex millia letantium. Translatores varie reddunt, 
eodem tamen eonspirantes, nempe ut non sit nu- 
merus ministrorum Dei. Ob idque non fuit opus re 
minus necessaria onerare lectorem. Tamen addu- 
cam Hieronymum, currus Dei innumerabilis, millia 
abundantium. 

Vgns. 19. — Accepisti dona in hominibus. Hie- 
ronymus enarrans, Cap. rv ad Ephes., docet cur 
Apostolus citans hune ipsum locum, mutaverit ac- 
cepisti in dedit, cum in. Hebr. legatur nnz9 La- 


QUATA, et Greco ἔλαδες. « Eleganter hie posuit 
dedit dona in. hominibus, eum in psalterio scriptum 
sit accepit dona in hominibüs. Verum ibi quia nec- 
dum faetum erat, sed futurum promittebatur, pro- 
pterea dieitur accepisse. Hie vero eum Apostolus 
scribit, quia jam dederat et in universo orbe Eccle- 
sie fundate erant, ideirco non accepisse dicitur, 
sed dedisse. » Hactenus Hieronymus. Pellicanus ta- 
men vertit, docuisti dona im homine, alludens ad 
voeabulum npo LEQUACH, hoc est doctrina. 

Vzns. 21. — Prosperum iter faciet nobis Deus 
salutarium nostrorum. Hieronymus, portabit nos. 
Cui aecinit Pellieanus, supportabit. Quod si ab 
omnipotente Deo portemur, qui non prosperi vim 
nostre aecumulabitur. Quia tamen px AMas 
signifieal onerare et afferre, particula quoque salus 
sub diversis casibus potest ascisci. Idcirco nascun- 
iur ali: versiones pro voluntate hominum. Praten- 
sis, aggravabit nos Deus salutare nostra ; Sanctes, 
a[feret nobis Deus salutem nostram ; Pellicanus, 
Deus salus nostra; interpretes pro. Cajetano, one- 
rabit Deus salutem nostram ; Munsterus, oneret 
nos beneficiis suis, qui est Deus salutis mostra. 
Consonat Campensis. Universee hujusmodi versiones 
dignam sonant intelligentiam. Sed quid opus est 
lanta confusione ex qua fortassis quibusdam infirmis 
vertatur in nauseam Vulgata editio ? 

VEns. 24. — Convertam in. profundum maris. 
Hebr. ΤῊΣ ΘΙ. ΜΙΜΜΕΖΌΠΟΤΗ, id est de profundis 
maris. Quse videntur sibi adversari, convertere in 
profundum, et restituere de profundis. Verumta- 
men Hieronymus in Commentariis pro eodem habet 
hoc paeto, convertam Basan populum meum, con- 
vertum in. profundum maris, id est de profundis 
vitiis, et peecatis seculi istius, de commotione et 
fluctibus convertam populum meum. 

Vrns. 25. — Lingua canum tuorum ex inimicis 
ab ipso. Istud ab ipso, quidam referunt ad sangui- 
nem de quo superius in eodem versu dicebatur, 
ut intingatur pes tuus in sanguine, ut Munsterus 
hoe modo reddens, lingua canum tuorum, rubet ex 
hostibus propter ipsum sanguinem. Alii dant Deo : 
quod videtur facere Hieronymus, quando dixit, a £e- 
metipso, si tamen placet nobis Augustini edissertio, 
quia ipse Hieronymus in Commentariis reducit ad 
sanguinem, Sanctes mulat in plurale, nempe ex 
ipsis inimicis. 

Vgns. 26. — Viderunt ingressus tuos, Deus. Hie- 
ronymus ad Suniam et Fretellam castigat. codicem 
Grecum, in quo erat ἐθεωρήθησαν, id est. visi. sunt, 
et quemadmodum exemplaria nostra nune habent, 
pro ἀθεώρησαν, quod est, viderunt, et ita se inve- 
nisse in Septuaginta et in ἑξαπλοῖς confitetur, licet 
interim non neget consuetudinem obtinuisse ut ha- 
beatur ἐθεωρηθησαν. 


623 


PETRI LOMBARDI 


624 


Vgns. 27. — Prevenerunt principes. Alii canto- A pato ceetu eorum qui utuntur lanceis. Cui Cam- 


res. Nam pw scHamiw, eum puncto in dextro 
cornu, sunt cantores. At ww sAniM, signato pun- 
ctulo in sinistro cornu, id est principes, quo pacto 
pronuntiaverunt interpretes LXX, et verterunt in- 
terpretes pro Cajetano. 

Vrns. 28. — De fontibus Israel. Munsterus quod 
somniavit addere sive interserere voluit, de origine 
cordis Israel, cum in Hebr. nulla sit mentio cordis, 
nec ullus alius interpres attigerit quem viderim. 

Vgns. 29. — [n anentis excessu. Q'T RODEM, si 
ducatur a radice ΠΤ naApan, et. littera mem, sit af- 
fixa, signifieat dominari. Eoque Pratensis, Sanctes, 
Munsterus et interpretes. pro Cajetano traducunt, 
dominans eis, vel dominator eorum. Si autem idem 
vocabulum, inclinaveris a verbo primitivo 7*3 RA- 
DAM, ut mem sit radicale, dormitare sonat. Hine Sep- 
tuaginta dixerunt, in mentis excessu. Suffragantur 
Pellicanus, et paraphrasis Campensis. Hic dieit, s0- 
pore corripitur ; 1116, in ὁ αὶ. Necab hoc sensu ab- 
horret versio Hieronymi, continens eos, utpote fon- 
tes & AAT» Israel, de quibus supra, ut indicetur 
raptus apostoli Pauli, qui in ea extasi copiose hau- 
serit fluenta divine sapientiae. 


VEns. 30. — Principes Juda duces eorum. Hebr. 
DI'23? RIGMATHAM, 7235 nEGAMAH, est homo- 
nymum ad purpuram, interitum, cetum, congre- 
gationem. Ob id varie reddunt varii. Hierony- 
mus, principes Juda in purpura sua: Sanctes stat 
a nobis Pratensis, Nebiensis et Pellicanus, inte- 
ritus sive lapidatio eorum. Campensis aecedit 
Hieronymo, ornamentum eorum. Munsterus ' et in- 
terpretes pro Cajetano, consilium sive admiratio 
eorum. 

Vrns. 31.— Manda Deus virtuti tuc. Hebraei le- 
gunt per preteritum et tertiam personam, manda- 
vif Deus tuus, dehinc quod sequitur "jy UzEcA. 


Ideo quia casus terminatione non distinguitur, ob 
id quidam vertunt fortitudinem : Hieronymus, de 
fortitudine tua ; quidam alii, fortitudinem pro te ; 
Campensis (quod est paraphrastieos), vobur addere 
tibi. Jamque legendo yerbum mandavit, sub tertia 
persona, respicitur fortitudo hominis, qui ἃ Deo 
donetur, aut stabiliatur. Sub secunda autem per- 
sona, ad virtutem Dei aspicitur, quae est Christus, 
auctore Auguslino. Atqui Hebraei sub eisdem pror- 
sus litteris, preteritum οἱ imperativum scribunt. 
Etenim n'y potest pronuntiari TZIRAH, quod est 
precepit. Potest et TzavEu proferri, hoc est manda, 
mw. Et magnopere convenit imperativus , cum 
statim subjungatur idem modus in alia clausula, 
robora Deus, sive confirma, etc. 

Vrns. 32. — A templo tuo quod est in Jerusalem. 
Munsterus ob assumentum suum quod immiscuit, 
cogit et irahit lectorem ad suum cerebrum. Ait 
enim : A femplo tuo in. Jerusalem prodeat robur 
tuum. Ubi juxta mentem aliorum interpretum, ex- 
trito quod non est de Propheta additamento, datur 
intelligenti libera facultas extendendi ad id quod 
sequitur : Tibi offerent reges munera. Alioqui juxta 
Munsteri coactam versionem, hsreat superioribus 
necesse est. Illud animadvertendum posse accipi 
litteram 3 subsidiariam mem, pro in, alioqui est 
nota ablativi. Siquidem plerique transferunt im 
templo, cum legatur in Hebreo 235 ut inie- 


rim meminerimus non oliose adnotatum quod 
dietum est vers. 24 hujus psalmi, ubi legimus, 
in profundum maris, et Hebraismo addicti dice- 
bant, de profundis maris, idque non alia ratione 
quam quod preponebatur elementum mem. 


Vrns. 33. — Increpa ferasarundinis. Hieronymus, 
Nebiensis, Pellicanus, Pratensis, interpretes pro 
Cajetano, subscribunt Septuaginta. Sanctes aliter, 
increpa sive disperde congregationem calami *y3 
Tr^ GEAR HAlATH. Munsterus multo distat, dissi- 


D 


peusis consonat, vasta multitudinem lancea arma- 
iam. Editio in Campensi, peeuliarem sibi somnia- 
vit sensum, ages jumenta arundine, quasi velit 
nobis insinuare quemdam pastorem, qui tante sit 
virtutis et clementi&, ut ad nutum sine recalci- 
tratione jumenta obtemperenl. Sensus quidem pius 
est, haud scio tamen si suo loco. Sed ut ad rem 
reverlamur, nunquam ἃ memoria debet fugere, 
quod scribit Hieronymus adversus Ruffinum libro 
primo. Idque memini in superioribus, quanta 
silva apud Habreos ambiguorum nominum at- 
que verborum, qua res diverse interpretationi 
materiam praebuit, dum unusquisque inter du- 
bia quod sibi eonsequentius videtur transfert. 
Jam vocabulum nzp ovANEH apud Hebreos usur- 


patur pro calamo, et pro congregatione, et pro 
lancea. 


Congregatio taurorum in vaccis populorum, ut 
subaudias verbum esf. Alias vertunt per accusati- 
vum, ut respondeat verbo superiori, increpa. Et 
quia 2'w2N AnBIuw fortes tauros designat, nune 
transferunt absolute auros, nunc fortes. (τ- 
terum Faber elevat suo more auctoritatem Vulgatae 
editionis, quz& habet vaccas pro vitulis, id philosc- - 
phatur reetius convenire, quod vituli sint petulan- 
Hia laseivi, vacee non item, quin potius ignava et 
desides. Ulinam vidisset quod commentatur Hiero- . 
nymus in eum locum! Certe interpretes haut in- 
cessisset. Verba Hieronymi audito: « Ipsos hsreti- 
cos significat, quia neminem possunt decipere, nisi 
simpliciores et parvos, hoc et vaceas minores, tau- 
ros enim non possunt decipere, hoc est magnos. » 
Quod eleganter etiam ponantur vacci  edisserit 
Augustinus. Equidem scio in Hebr. legi vitulos 
*"5iy EcLE. Sie tamen ut inürmitas et levitas po- 
pulorum indieetur, quz? quatenus significetur per - 
femininum notius est, quam ut diutius immore- - 
mur. 


Ut excludant eos qui probati sunt argento. Hebr. 
DDó2 wrTHRAPES. Ín prima particula mire sunt | 
diversi translatores. Hieronymus pro eo quod est 
excludant eos, ponit calcitrantium, nempe vitulo- 
rum. Accedit Nebiensis. Interpretes pro Cajetano, 
calcantem, videlicet congregationem ; Pratensis et 
Pellicanus, optantem seu studentem; Munsterus, | 
humiliabit se, cui alludit Camp., donec facti suppli- 
ces, tributa pendeant; Sanctes, gloriantem, vel con- 
culcatam incisionibus. Non est animus persequi 


unamquamque versionem. Nam instituti nostri est | j 
pro virili contueri nostram editionem. Jamque una | ; 
est interpretalio, quie respondet lectioni Vulgate, 
modo verum sit quod exponit Augustinus hie usur- ὦ 
pari excludi pro apparere, eminere. Si quidem ἢ 
sunt qui hoe modo vertunt, gloriabundi in portioni- ἢ 
bus argenti. Cxterum si accipias excludere in ma- li 
lam partem, oporteret interpretes accepisse litte- Ἧ 
ram, mem, finalem vice samee, que magnam ha- | * 
bent cognationem. Idque probabile est, cum lr 
littera in fine dictionum significet eos, et legend Is 
per samec hoc non esset. Illud quoque verum eri τ 
deducendo ὩΞΤΓΞ wrrHRAPAM, ἃ radice ΠΞ RA | 
PHAR quod est interdum dissolvit debilitavit. Et si... 
intelligatur haereticos moliri, ut ad suum errorem ἰὴ 
trahant etiam eos qui peritiores sunt et primores in |. «4 


Dei Ecclesia, en quadrat quod infirmentur qui ro- 
bustiores fuerant. Quantum ad secundam clausulam 
qui probati sunt argento, Hieronymus traduxit, 70- | 
tas argenteas. Subscribit Nebiensis, Pratensis et. 
Pellicanus, mumerationes fragmentorum. argenti. 
Sanetes, cum | incisionibus argenteis. Consentiunt. 
interpretes pro Cajetano et Munsterus. Editio in 
Campensi periphrasi usa est, intelligitque gentes. 
opibus deditas. In Hebreo habetur mp» x73 
BERATZE CASEPH. Sed Hieronymus deducit *y* RA- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVIII. 


626 


TZE à themate v? ROTZ, id est currere. Qui au- A parte. Certe Hieronymus simpliciter posuit. manus, 


tem vertunt fragmenta a themate V3? narzaTH, 


hoe est fregit. Idem est sensus, quod apostoli qui 
dicuntur rotze, propter diseursum velocem prze- 
dicationis evangeliee, confraeti sunt et probati 
tanquam aurum in fornace, per quos itidem intel- 
liguntur, qui doetrinz apostolieze hierent. usque ad 
morlem. 

Vzns. 34. — Venient legati ex 4Egypto. Pratensis, 
Nebiensis, Sanctes, Munsterus, et Campensis non 
dissident a nobis, quia legati, optimates, princi- 
pes pOrowvmn cHASSMANNIM. Sed Pellicamus et inter- 
pretes pro Cajetano dicunt, pingues, ut clarum 
sit eos legisse, he, pro chet, aspirationem tenuem, 
pro forti aspiratione ΔΘ ΠῚ a themate vv» scga- 
MEN, id est pinguefactus est, et he, servilis sit. lit- 
tera. Hieronym. diversus est. Siquidem pro legatis, 
legit velociter. Suboleo quod unam dietionem usur- 
parit, conflatam ex duabus v HoscH, id est 
festinavit, et ὨΣΣ3. wowIM, quod significat. partes 
temporis. 

4Ethiopia preveniet manus ejus Deo. Certum est 
manus hi2 esse pluralis numeri ex Hebraeo. "T 
IADAU, et accusativi casus, ex Greco quod χεῖρα, 
aut juxta alios codices χεῖρας. Sed dubium est quid 
referat pronomen ejus in latino; in Greco autem 
lolitur ambiguitas per femininum αὐτῆς... In He- 
breo vau este diverso nota masculini generis, 
quanquam v2 Kuscs, id est ;Ethiopia non repugnat 
in maseulino. Illud interim est manifestum, quod 
Auguslinus, in Enarrationes, exposuerat qmumus 
ejus, scilicet Dei. Quod si versum esset manus suas, 
quemadmodum magis probat in sequentibus 
Augustinus, omnis scrupulus esset sublatus. Sed 
prior interpretatio, nullum haberet locum in hac 


B psallite Deo, 


citra quodlibet pronomen. Eodem quoque interprete 
Origines, homilia 1 in Cantica, referre videtur pro- 
nomen ejus ad Synagogam, idque confirmat Scri- 
pturarum auctoritate. Et ad eumdem modum vertit 
Hieronymus illie, quo hie legimus et psallimus, et 
magister indicat sequenti versiculo. 

VEns. 35, 36. — Regna terre cantate Deo, 
psallite Domino, psallite Deo, etc. Tertia clausula 
nempe psallite Deo, exordium 36 versiculi, est 
adjectitia, ex veteri Psalterio, Hieronymo auctore 
ad Suniam et Fretellam, in h;e verba : regna terre 
cantate Deo, psallite Domino. « Et dicitis hoc in 
isto versieulo non esse scriptum, | psallite Domino, 
quoniam statim sequitur post diapsalma, psallite 
Deo qui ascendit super celum coli ad orientem, 
cumiste versieulus magis habere debeat juxta Hebrai- 
cam veritatem : Cantate Deo, psallite Domino. Et 
illud quod sequitur in principio alterius versus; 
non sit in libris authenlieis, sed 
obelo praenotatum. Ergo et vos legite magis ea 
qua vera sunt, ne dum additum suseipitis, quod a 
Propheta seriptum est relinquatis. » Hactenus ille. 
Ex quibus perpenditur codices, quibus utebantur 
Sunia et Freltella secundam clausulam, psallite 
Domino, non habuisse, sed versiculum illum, fi- 
nitum esse in ea sententia, regna terre cantate 
Deo, et mox interpositum fuisse et diapsalma, ut 
alter versus initium sumeret ab hoc quod est, 
psallite Deo. Nunc vero id quod est additum legi- 
mus, non pretermittentes tamen Hebraicam veri- 
tatem. 

Qui ascendit super celum cceli ad orientem. Hie- 
ronymus eum plerisque aliis transtulit ἃ principio. 
Sanetes et Pellicanus adherent Septuaginta. Si- 
quidem ΒΤ QUEDEM, est ad utrumlibet. 


PSALMUS LXVIII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PRO HIS QUI couMvTA- ( sunt partitiones, Primo precatur salvus fieri, quia 


BUNTUR PSALMUS IPSI DAVID. » 


Salvum me fac, Deus. Titulus: In finem pro iis 
qui commutabuntur ipsi David. [Aug., Cassiod., 
Aug., Cassiod.] Du: sunt commutationes ; una est 
de bono in malum, quia commutatus est Adam ex 
forma Dei in deterius in quo omnes moriuntur; 
altera de malo in bonum, qua commutantur fideles 
de malo in bonum, et de bono in melius per gra- 
tiam Christi, in quo omnes vivificantur, cujus 
commutationis eausa est passio Christi. Per hane 
enim ipse Christus transivit de mundo ad Patrem, 
in quo et nos transire fecit de morte ad vitam, de 
terra ad ccelum. Unde et ipse descendit ad eos qui 
ceciderant, ut eos sublevaret. Quod, id est, qui 
transitus, Hebraice dicitur Pascha. Unde in Exodo : 
Est enim Phase, id est. zransitus Domini (Excod. 
xi).Apud Grweeos vero Pascha passionem significat, 
et est ordo tituli: Psalmus iste dirigens nos in 
finem, id est Christum, altribuitur ipsi David, id 
est Christo, qui hie loquitur, secundum caput εἰ 
corpus agens pro his, id est de his, id est de causa 
commutationis eorum, scilicet de passione Christi, 
qui commutabuntur de malo in bonum, de timore 
ad securitatem, de mundo ad colum. Et est psal- 
mus iste quartus eorum qui latius de passione et 
resurrectione Christi agunt. Intentio: Monet ad 
laudem pro faeta. commutatione. Modus: Quinque 


D 


multa patitur quantam ad se gratis, sed que 
alius rapuit, ipse solvit. Secundo qus solverit 
exponit, ibi, Deus £u scis. Tertio pro dietis malis 
orationem opponit, ibi, ego vero. Quarto contra ad- 
versarios prophetat, ibi, fiat mensa. Quinto dispen- 
salionem incarnalionis et sanctitatem propositi ex- 
ponit ibi, ego sum pauper. Christus ergo & A45 in 
passione clamat ad Patrem dicens : O 

Vrns. 1.— « Salvum me fac, Deus, quoniam in- 
* traverunt aqui? usque ad animam meam. » 
Deus salvum me fac. |Aug.] Hee est vox grani 
sinapis contempti, dum in horto obruitur, quod 
crescit in magnum olus. Et revera. granum sinapis 
minimum est, et fuseum, et aspernabile prorsus, et 
de Christo dietum est : Vidimus eum non habentem 
speciem neque decorem (Isa. Lu), et. tamen. oecu- 
pavit faeiem terrze faetus mons magnus. Quare cla- 
mas? Quoniam aque, id est seditio et motus populi, 
intraverunt usque ad animam meam tollendam, | id 
est turbze Jud:eorum przevaluerunt non tantum tenere 
et ligare, sed etiam oceidere Christum, Hoc dicen- 
do, sic elamando Christus transformat in se membra 
sua, id est membris suis dat formam clamandi, 
quibus amarus est transitus mortis, per quem Chri- 
sto coh:remus. Et habet fel, et acetum, quod in 
passione Domino datum est. Ideo ergo clamat ut 
sui elament, ne cedant iniquitati timore mortis, 


627 
ultra quam non habent mali quid eis faciant, 


VERs. 2— « Infixus sum in limo profundi ; et 
« non est substantia. » 


Infizus sum corpore. [Aug., Cassiod. , Aug.] Qua- 
si dicat. Tenuerunt me in limo profundi, id est Judai- 
cs iniquitatis. Limus est homo, et de limo terre, 
sed non de profundo, id est de corrupto faetus est, 
sed cadendo a justitia per originalia et aclualia pec- 
cala factus est. limus profundi, id est iniquitalis, 
cui persequenti qui non cedit, commutatur de limo 
in aurum. Et non est substantia. Substantia dicun- 
tur diviti, quibus sustentatur homo. Et est, non 
est substantia, id est ad paupertatem veni. Unde 
in sequenti : Pauper et dolens ego sum, vel non est 
substantia. Hoc ad intelligendum est diffiile ali- 
qnanto, et indiget commendationis et expositionis 
aliquantulee. Intelligitur substantia illud quod sum 
a Deo. Nature ipse snbstanti: dicuntur, ut homo, 
peeus, eclum, terra, et hujusmodi omnia ista 
substantim sunt, eo ipso quo sunt. Nam quie nulla 
sunt, in substantia nihil ommino sunt. Substantia 
ergo aliquid est. Deus est quedam substantia. 
Unde etiam in fide catholica contra venena quo- 
rumdam hzretieorum 510 edificamur, ut dicamus 
Patrem et Filium. et Spiritum sanctum unius esse 
substanti:. Quidquid est Pater quod Deus est, hoc 
est Filius, hoe est Spiritus sanctus. Cum autem 
Pater est, non illud est quod est. Pater enim non 
ad se, sed ad Filium dieitur ; ad se autem Deus di- 
citur. Itaque eo quo vel quod Deus est, substantia 
est; et quia ejusdem substantia est Filius, pro- 
cul dubio et Filius est Deus. At vero quod Pater est, 
quia non substantie nomen est, sed refertur ad 
Filium, non sic dicimus Filium esse Patrem, quo- 
modo dicimus Filium esse Deum. Quiris quid sit 
Pater ? respondetur Deus. Quiris quid sit. Filius ? 
respondetur Deus. Quzris quid sit Pater et Filius ? 
respondetur Deus. De singulis interrogatus, Deum 
responde. De utroque interrogatus, Deum, non 
Deos responde. Non sic in hominibus. Qu:ris quid 
sit Abraham, respondetur homo. Quieris quid s!t 
filius ejus Isaac, respondetur homo. Ejusdem . sub- 
stanti: est Abraham et Isaac. Si vero queris quid 
sit Abraham et Isaac, non homo, sed homines 
respondetur. Non sic in divinis. Tanta enim ibi est 
substantize societas, ut zequalitatem admittat, plu- 
ralitatem non admittat. Si ergo tibi dietum fuerit 
cum dicit Filium hoe esse quod Pater est, profeeto 
Filius Pater est. Responde secundum substantiam, 
tibi dixi hoc esse Filium quod Pater est, et non 
secundum id quod ad aliud dicitur. Ad seenim Deus 


dicitur ; ad Patrem Filius dicitur. Rursumque Pater 


ad se Deus dicitur, ad Filium Pater dieitur : quo 
dicitur ad Filium, Pater non est Filius ; quo diei- 
tur Filius ad Patrem, non est Pater ; quo dicitur Pa- 
ter ad se, Filius ad se, hoc est Pater et Filius, id 
est Deus. Quid est ergo ? Infixus sum in limo pro- 
fundi, et non est substantia. Substantia dieitur illud 
quod est quaeque res à Deo. Fecit Deus hominem 


PETRI LOMBARDI 


Et A substantiam. Atque utinam maneret in eo quod Deus 


p 8ubstantia, id est qualis a Deo facetus, in qua per- 


628 


fecit! Si enim maneret homo in eo quod Deus fecit, 
non in limo infixus esset, quem Deus genuit. 
Substantia dicitur illud quod a Deo facta est qui- 
que res. Unde in Evangelio : Omnia per ipsum fa- 
cla sunt (Joan. Y), id est omnes nature, omnes 
substantie quse laudant Deum, non quod omnia 
habeant sensum laudandi, sed quia bene cogitata 
laudem pariunt, et consideratione creature, im- 
pletur eor ad eruetandum. hymnum Deo; laudant 
etiam reptilia, sed non avaritia, invidia, ete., qua 
non fecit Deus. Fecit ergo Deus hominem | substan- 
tiam, scilicet naturaliter bonum, sed quia non in 
eo mansit, sed lapsus est in iniquitatem, qua non 
est substantia, sed perversitas hominis. Non est 


versitate infixus est Filius hominis Dei, quia in ini- 
quitate eorum infixus est. Non est in eis substantia, 
[Cassiod., Hier., Gl. int.] id est. non inveni in eis 
quod feci, quia non a Deo sunt facti tales, sed ace- 
cessit aliunde. Vel ita: Non est mihi substantia, 
id est virtus carnis, evadendi passionem. Vel non 
est mihi substantia, id est stabilitas vitze, quia 

VEgns. 3. — « Veniin altitudinem maris ; et tem- 
pestas demersit me. » 

Veni sponte in altitudinem maris, [Aug., Hier., 
Cassiod., Aug.] id est in qua. nos naufragabamur, 
id est in profundum seculi, et insani populi, ef 
tempestas, id est seditio et transitorius impetus, 
scilicet voces inclamantium mortem, demersit me 
in mortem. Eece Jonas a ceto absorptus, sed tertia 
die evomitus. Et lieet illi ita facerent, tamen ego 


Vgns. 4. — « Laboravi clamans, raucee factze sunt 
« fauces mex, defecerunt oculi mei, dum spero in 
« Deum meum. » 

Laboravi clamans, [Aug., Cassiod., Aug.] admo- 
nendo eos, diu enim clamavit ; Ve vobis Scribe et 
Pharisci (Matth. xxu) ; et: Vie mundo a scandalis 
(Matth. xvin). Et in hoe laboravit, quia non re- 
cipiebatur. Clamans enim laborat qui non exaudi- 
tur. Non laborat eujus votum impletur. Et rauce 
facte sunt fauces med hoc ad litteram in Evangelio 
non legitur, sed ut raucus factus est quantum ad il- 
los, quia non est ab eis intellectus. Defecerunt oculi 
mei, dum spero in Deum meum. Alia littera, id est 
discipuli desperaverunt , ut oculi duorum diseipu- 
lorum tenebantur, in via Christum non agnoscen- 
tium qui desperantes dixerunt : Sperabamus quod 
esset redempturus Israel (Luc. xxiv). Quibus extra 
faetum est quod intra erat, id est emcilas cordis 
faeta est in oculis ; sed spem eis reddidit, quando 
cicatrices palpandas obtulit : quibus taetis. Thomas - 
ad spem rediit clamans: Deus meus, et Dominus 
meus (Joan. Xx). Tetigit ergo formam servi, et 
cognovit formam Dei. Ideo in lege dictum est: Non 
coquas huedum in lacte matris, [Aleuin., Cassiod., 
Alcuin.] id est apostolis adhue teneris et infirmis, 
non immittes passionem et mortem, quia tales per- 
diti fuissent. Vel ita : Defecerunt oculi mei, id est 


4 


629 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. —PSAL. LXVIII. 


630 


mortuus sum. Deinde subdit causam, dum spero ἃ  vgms, 8. — « Non erubescant in me, qui exspe- 


in Deo meo, id est quia prestolor misericordiam, 
et non ex eo potentiam. 

VERs. 5. — « Multiplieati sunt super capillos ca- 
« pitis mei qui oderunt me gratis. » 

Multiplicatài sunt super capillos, etc. |Alcuin., 
Aug., Aleuin., Aug.] Quod prius typice dixit, sci- 
licet aquc limus, altitudo maris, nunc in re aperte 
dicit : Illi qui oderunt me gratis, id est sine causa, 
multiplicati sunt, ut etiam discipulus cum eis esset, 
super capillos capitis mei, proinfinito ponit. Capillis 
capitis comparat inimicos, quia merito rasi sunt de 
Christo, quando in Calvaria crucifixus est Chri- 
stus. Inde est quod Christus in. passione exutus est 
vestibus suis, et aliis vestitus, et post suscepit 
suas, et altaria quoque discooperiuntur passionis 
- tempore, et post instante resurrectione cooperiun- 
tur, quia tempore passionis recesserunt Judzei a 
Christo, et etiam apostoli. Eo vero resurgente re- 
dierunt apostoli, sed non ahi Judzi. Ideo aliis ve- 
slibus, scilicet gentibus índutus est; sed in fine, 
per praedicationem Elie et Enoch, omnis Israel 
salvus fiet; et tune vestimenta sua recipiet. Idem 
enim significat translatio libri, qui prius ponitur in 
dextro latere altaris; postea transfertur in lzevum. 
Inde circa finem misse refertur in dextrum. Vel 
per capillos boni intelliguntur : et hoc est, multi- 
plicati sunt super. capillos capitis mei, [Cassiod.] 
id est plures sunt his qui sunt ornatui, sicut capilli 
ornant eaput. Numerosi sunt inimici, et etiam noxii. 
Unde subdit : Et 


VERS. 6. — « Confortati sunt qui persecuti sunt 
« me inimici mei injuste ; qua non rapui, tunc 
« exsolvebam. » 

Gonfortati sunt inimici mei qui etiam persecuti 
sunt me injuste. [Aug.] Hoc est quod dixerat, gratis. 
Laus Christi, et martyrum est in cause bonitate, 
non in pene acerbitate. Causa enim facit mar- 
tyrem non pcena. Que non rapui tunc exsolvebam. 
Quasi dicat : Non peccavi, et poenas dedi. Rapuit 
enim Adam et Eva presumens ut diabolus, de di- 
vinitate. Rapere voluerunt divinitatem, et perdide- 
runt felieitatem. 


Pans m. VEns. 7. — « Deus, tu scis insipientiam 
« meam ; et delicta mea a te non sunt abscondita. 


Deus, tu scis. [Cassiod., Aleuin., Aug., Cassiod.] 
Secunda pars, ubi exponit quie exsolverit, scilicet 
insipientiam et delieta suorum. Et quia pro aliis 
solvit, precatur exspectantes antiquos, et quieren- 
les alios, scilicet modernos in se non frustari, cum 
' tanta tam cequanimiter ferat. Quasi. dicat : Non ra- 
pui, quia, o. Deus, £u scis insipientiam. Hoc dieit 
Christus ex membris meam, id est meorum, id est 
Seis quod ignari Dei sunt, e£ delicia mea, id est 
meorum, quie suscepi ad delendum, non quie ad- 
misi (fuit enim delietorum susceptor, sed non com- 
missor) a te nom sunt abscondita, de insipienta et 
delielis suorum hoe dicitur. Hi sunt qui commu- 
lantur in sapientes et justos, 


« etant te, Domine, Domine virtutum. » 

Non erubescant. [Cassiod.] Hie ostendit quod su- 
pra de membris dixerat, quasi dicat : Et quia pro 
aliis solvi, ergo aon erubescant in me, id est non 
frustrentur in me moriente, qui exspectant te cum de- 
siderio, Domine, scilicet prophetze et antiqui justi, 
qui exspectant quod oculis videre non potuerunt. 
Ne ergo aliter eveniat, quam Spiritus sanctus per 
eos priedixit, Domine, vel Deus virtutum coelestium 
vel terrestrium, scilicet cui nihil impossibile est. 
Deinde precatur pro modernis qurentibus, di- 
cens, Et 


VERs. ὃ. — « Non confundantur super me qui 
« quaerunt te, Deus Israel. » 


Non. confundantur insultationibus super me mo- 
rientem qui quaerebant te, o.Deus Israel, [6]. int.. 
Cassiod., Rem., Aug.] id est, videntium Deum. Hoc 
ideo dicit, ut qui deitatem ejus intueri non pos- 
sunt, non seducantur infirmitate ejus carnali. Vel 
ita ab illo loco, Deus fu scis. Quasi dicat : Exsol- 
vip et hoc ideo, quia tibi placet; et loquitur de 
se Christus, et hoc est, Deus fu scis, id est ap- 
probas insipientiam meam, id est quod de me, 
insipientia et stultitia videtur, id est irrisio, et 
mors quam patior, secundum illud : Quod. stultum 
est Dei, sapientius est hominibus (I Cor. 1), quod 
in me irriserunt, qui sibi sapientes videbantur, 
sed tu scisti quare fiet. E£ delicta mea, id est 
meorum, a fe non sunt abscondita. Hoc non muta- 


C tur. Et quia pro aliis solvi, ergo qui exspectant te, 


Domine virtutum, non erubescant in me morientem, 
id est non dicatur eis, ubi est Christus vester ? Ubi 
est qui dicebat : Creditis in Deum, et in me credi:e 
(Joan. xvi). Et agit de justis qui fuerunt post ad- 
ventum Christi, de quibus etiam subdit non confun- 
dantur insultationibus, qui querent te, Deus Israel, 
hoc non mutatur. Vel loquitur hic in persona Ec- 
clesie, et orat Ecclesia ut non prematur hwreti- 
corum scandalis, sic ut filii erubescant. Et est, 
non erubescant in me, id est in depressione mea» 
que fe exspectant, etc., quae non mutantur. 


Vrns. 10. — « Quoniam propter te sustinui op- 
« probrium ; operuit confusio faciem meam. » 


1.27 Quoniam propter te. [Cassiod., Aug., Gl. 
int., Cassiod., Aug.] Congregat in unum mulla qua 
pertulit ad invidiam in Jud:os excitandam. Quasi 
dieat : Merito non confunduntur super me, quoniam 
ego sustinui. opprobrium in conviciis, ut quo: ipsi 
dicunt : In. Beelxebub ejicit daemonia (Luc. X), po- 
lator vorax est (Ma£th. 1), propter te non pro mea 
culpa, vel alia re. Quasi dicat : Non est maznum 
quod sustinui, sed quod propter te, et operuit con- 
fusio faciem. meam consputatam. Hoc solet evenire 
in bono laceratis, qui solent tanto amplius ad 
tempus tristes effici, quanto in se cognoscunt iniqua 
confingi. Vel secundum aliam litteram et lo juitur 
totus Christus, operuit, ut videbatur, faciem meam 
irreverentia, id est impudentia quam oportet nos 


631 


PETRI LOMBARDI 


632 


habere, inter eos quibus displicet Christus, ne eru- A  Vrns. 14. — « Et posui vestimentum meum cili- 


bescamus de eo, et 

VERs. 11. — « Extraneus facetus sum fratribus 
« meis : et peregrinus filiis matris me. » 

Fratribus meis cognatione carnis factus sum ex- 
traneus, [Cassiod., Aug., Cassiod.] sieut Joseph suis, 
quia non credunt mihi; ef peregrinus filiis matris 
mec, id est Synagogze, vel hospes, alia littera, sci- 
licet qui ad tempus in domum recipitur, non ut fra- 
ter charissimus : Quasi dicatego eram eis, peregrinus 
eis fui, cum dixerunt : Hune nescimus unde sit 
(Joan. 1x). Sed quare? 


Vrns. 12. — « Quoniam zelus domus tu: come- 
« dit me; et opprobria exprobrantium tibi. cecide- 
« runt super me. » 

Quoniam zelus domus tuc, [Alcuin., Aug., GI. int.] 
id est indignatio qua indignabar eis, pro domo tua. 

Vel, zelus, id est amor domus tus, comedit me, 
quia persecutus sum in eis, iniquitates eorum, dum 
flagellavi in templo male versantes, flagello de re- 
sticulis facto, ementes et vendentes ejiciendo, di- 
cens : Domus mea, domus orationis vocabitur ( Matth. 
xxib Vel ita distingue, ideo hoc, quoniam zelus 
domus tux fuit mihi. Et ille zelus, comedit me, id 
est fuit mihi causa mortis. [Cassiod., Aug., Cassiod.] 
Quid istum zelum sequitur, adjungit : Et opprobria 
exprobrantium vel improperantium fibi olim in de- 
serto, ceciderunt tandem super me, quia increpati 
convicia quasi tela super eum miserunt, ut : Nonne 
hic est filius Joseph ? (Luc. 1v.) Improperantium tibi, 


« eium, et faetus sum illis in parabolam. » 

Et, [|Aug., Hier., Rem., Aug., Cassiod.] id est, 
quia posui cilicium vestimentum meum jd est opposui 
ilis mortalem carnem in quam s:evirent, et. occului 
deitatem sacco. Cilieium enim est mortalis caro, 
quam Christus induit, ut de peccato damnaret pee- 
catum. Cilicium est lugubris caro, ut quod flevit 
super Jerusalem et pro Lazaro. Vel ita illi sunt 
tales, e£. tamen ego posui cilicium vestimentum 
meum, id est eos asperos volui mihi vestimentum 
esse ; et factus sum illis in parabolam irrisoriam, id 
est in similitudinem maledieti, ut cuilibet maledi- 
cendo dicerent: Sic libi contingat ut Christo cruci- 
fixo. Vel, faetus sum illis in parabolam, quia per 


p Parabolas eos docebam. Unde: Vobis datum est 


nosse mysterium regni Dei; ceteris autem in para- 
bolis, etc. (Luc. vri). Et tune 


Vrns. 15. — « Adversum me loquebantur qui se- 
« debant iu porta ; etin me psallebant qui bibebant 
« vinum. » | 

Adversum me. [6]. int., Aug., Cassiod., Aug., 
Rem.] Vel ita continua : Qui tibi hoe fecerunt? ecce 
adversum me loquebantur qui sedebant in porta, id 
est in publico. In porta sedent qui conventibus ho- 
minum sedula curiositate miscentur. Dicit ergo 
passionem suam Judzorum esse fabulam, ut nullus 
exciperetur, qui hujus locutionis alienus esset. 
Unde Cleophas ait : Tu solus peregrinus es in Jeru- 
salem et non cognovisti que facta sunt inilla his die- 


ut quando dixerunt : Nunquid poterit parare mensam ( bus (Luc. xxiv) ? Quasi dicat : Tu quia peregrinus 


in deserto? (Psal.t.xxvi) et illud : Isti sunt dii tui, 
Israel (Exod. xxxi). Et ideo nune eadem convicia 
dicit super se cadere, quz olim exprobrabant, ut 
ex consuetudine impia, et non noviter videas eos 
hoc fecisse. Vel ita, opprobria nunc, exprobrantium 
tibi in me, quia quicunque exprobrant Christo etiam. 
Patrij ceciderunt super me, quia me invenerunt. 
Cadunt enim super nos mala, quando vitare non 
possumus. Ceciderunt ergo super Christum, id est 
effectum habuerunt. 


Vrns. 13. — « Et operui in jejunio animam meam; 
« et factum est in opprobrium mihi. » 

Et operui in jejunio, [Cassiod., Gl. int., Alcuin., 
Aug.] quasi quodam pallio tristiti animam meam, 
id est, voluntatem. Vel, operui animam meam, id 
est non exercui potentiam vindieando. Et hoe in 
jejunio salutis eorum, quia sicut esuriebat et sitie- 
bat Christus eorum fidem et salutem, ita jejunium 
Christi fuit, quando defecerunt qui in eum credide- 
rant. Et sicut in passione fel et acetum in potum 
oblatum cum gustasset noluit bibere : ita przeelegit 
potius jejunare, quam fel vel acetum accipere, id est 
veleres el amaros qui non intrant in corpus ejus, 
€i hoc est, quod ab eis jejunavi, id est non consensi 
eis, factum est mihi in opprobrium detractionis et 
irrisionis. Quasi dicat : Ideo insultant mihi quod pa- 
tuit in sputis et colaphis et hujusmodi. Cur factum 
est in opprobrium ? 


es, forsitan ignoras, sed alii non. Quasi dicat : De 
me agebant in publieis conventibus, et in conviviis. 
Unde subdit, e£ in me psallebant, id estirrisio mea 
erat psalterium eis qui bibebant, cum ego essem je- 
junus, vinum, id est qui inebriabantur temporali vo- 
luptate. Ecce in eum convertitur cantus, qui prohi- 
bet vanos cantus. Vel, qui bibebant vinum erroris, 
impietalis et superbie, adversum me loquebantur 
qui sedebant in porta civitatis, [Hier., Cassiod.] ubi 
solent judices sedere ad judicandas causas, id est 
in publieo judicio, sieut Scribae et Pharisci, ha- 
bentes clavem scientie, sed nec intrantes, nec alios 
intrare sinentes(Luc. x1). Hi loquebantur adversum 
me, Et in me psallebant bene operando, qui bibe- 


p bant vinum spirituale. In. Deum nempe probabili 


opere psallunt qui vinum spirituale quod letificat 
mentem bibunt. 


Pans. mr. VEns. 16. — « Ego vero orationem 
« meam ad te, Domine, tempus beneplaciti. Deus. » 

Ego vero. [Cassiod., Gl, int., Aug., Cassiod.] 
Tertia pars, in qua praedictis malis opposita est ora- 
lio pro parte sua, id est Christus, ut discamus non 
rixas, sed orationes jurgiis opponere. Quasi dicat : 
Illi ita seviunt contra me, ego vero, dum impii ita - 
insultarent dirigebam, ad £e Domine, orationem I 
meam. Cum enim non eorriguntur iniqui, nil restat. 
nisi orare, etiam pro eis. Et quia ad te oro, ideo, - 
exaudi me, Ideo exaudi, quia, o Deus nunc est 


633 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVIII. 


634 


tempus beneplaciti, id est grati: et reconciliationis, A bulenti. Unde subdit, non me demergat, irrecupera- 


per incarnationem. per sanguinem, per mortem, 
quia cum granum moritur, surgit fructus (Joan. xv). 
Unde Apostolus : Ecce nunc tempus acceptabile, etc. 
(II Cor. v1). Deinde quomodo hoc tempus provene- 
rit exponit. Hoe tempus provenit 


VEns. 17. — « In. multitudine misericordie tux 
« exaudi me, in veritate salutis tuze. » 


In multitudine misericordie twr, |Aug., Cas- 
siod., Aug.] id est in multa misericordia tua, quie 
contra multitudinem iniquitatis nostre est, hoc est 
quare dicitur tempus beneplaciti : ideo repete, exau- 
di me in veritate salutis Luc, id est in perfecta resur- 
rectione, ut salutem des in resurrectione, sicul per 
prophetas promisisti. Nota quod, cum prcemisit de 
misericordia, subjungit de veritate, quia universe 
vie Domini sunt misericordia et veritas : misericor- 
dia est in dimittendo peccata, veritas in reddendo 
promissa. 


VEns. 18. — « Eripe mede luto ut non infigar, 
« libera me ab his qui oderunt me, et de profundis 
« aquarum. » » 

Eripe. [Aug., Cassiod.| loquitur hie Christus ex 
infirmitate membrorum. Quasi dicat: In hoc audi: 
Eripe me de luto, cui supradixit seinfixum corpore, 
non mente, u£ non infigar. Vel, inheream, alia. lit- 
lera, mente. Quasi dicat: Si tenetur corpus, non 
teneatur anima. Supra vero de se loquens dixit se 
infixum corpore in limo profundi; hoe autem dicit 
ex infirmitate membrorum. Et est, eripe me de luto 
ut non infigar, vel, inhzeream, id est de luteis desi- 
deriis, ne mente consentiam. Libera :e ab his qui 
oderunt me, etprofundis aquarum, αὐ malis non 
consentiam. 


Vrns. 19. — « Non me demergattempestas aqua, 
« neque absorbeat me profundum, neque urgeat su- 
* per me puteus os suum. » 

Non me demergat. [Aug., Cassiod., Aug.]| Secun- 
dum spiritum supra mersus fuit, secundum carnem 
tempestas aqgwe, ut eam mente in profundum limi 
neque absorbeat me profundum. peccatorum. quod 
deglutit animas. Unde: Cum peccator venerit in 
profundum vitiorum contemnet (Prov. xvur.. Hac 
pericula membris ejus imminent, pro quibus hoe 
dicit. Non absorbeat, sicut urgeat super me os 
suum. Et hoe est neque puteus, id est profunditas 
iniquitatis human: urgeat, id est claudat. os. suum 
super me. Et si cecidisti, non claudit super te puteus 
os suum, si tu non claudis os tuum ; sed. confitere, 
et die : De profundis clamavi ad. te, Domine (Psal. 
€XXIX), et sic evadis. Claudit os suum super illum 
qui in profundo contemnit, a quo mortuo velut. qui 
non sit perit confessio. Vel in persona capitis totum 
accipi potest sie, eripe me de luto, ut non infigar. 
[Aug., Gl. int., Cassiod., Hier, Rem.| Deinde 
exponit quod. dixerat subdens : Libera me, in resur- 
rectione, ab his qui oderunt me, hi sunt lutum ; et 
de profundis aquarum, id est, Jud;is. Judii enim 
malignitate consilii profundi sunt, et seditionibus tur- 


G 


biliter, £empestas aquae, id est impetus Jud:orum, 
neque absorbeat me profundum, id est infernus ; 
neque urgeat, id est claudat, super me puteus, id est 
infernus, o$ suum,id est non sic absorbeat me, ut 
urgeat. 


VEns. 20. — « Exaudi me, Domine, quoniam be- 
« nigna est misericordia tua ; secundum multitudi- 
« nem miserationum tuarum respice in me. « 


Exraudi me. [Cassiod., Aug., Cassiod.] periculis 
hominum expositis, item voce membrorum, preca- 
tur, dicens : Exaudi me, Domine. Hzc est causa au- 
diendi, quoniam benigna est vel suavis misericordia 
tua,non quia merui. Tribulato suavis est miseri- 
cordia, ut panis esurienti, quam suavitatem nobis 
Dominus commendat de tribulatione immissa et di- 
latata liberatione. Venit enim tribulatio, et differt 
Deussubvenire, ut moveat desiderium. Et ita fit 
dulce auxilium, quod cum sit jam non est quo diffe- 
rat. Et respice in me, non in peccata mea secum- 
dum multitudinem, non peccatorum meorum, sed 
miserationum tuarum, quibus peecata, licet innu- 
merosa, cedunt. 


Vrns. 21 — « Et ne avertas faciem tuam ἃ puero 
« tuo ; quoniam tribulor, velociter exaudi me. » 

Et ne averlas. [Cassiod., Aug.| Loquitur totus 
Christus. Faciem tuam a puero tuo Christo, de quo 
in propheta : Ecce puer meus electus quem elegi 
(Isa. XLit). Qui recte dicitur puer a. puritate, propter 
peccati immuniatem, Vel, ἃ puero tuo, id est quo- 
libet saneto ; parvo, scilicet non superbo, a quo su- 
perbiam tollit disciplina tribulationis. Sed velociter 
ecaudi me, non est quo differas, quoniam tribulor, 
processit afflietio mea, sequatur misericordia tua. 
Deinde sequitur ex voce capitis. 


Vzns. 22. — « Intende animi mese et libera eam ; 
« propter inimicos meos eripe me. » 

Intende anime mec et libera eam propter inimi- 
cos meos, |Aug.| id est ut confundantur inimiei, libe- 
ratione mea, vel ut converlantur. Miranda petitio es 
Isía, nec cursim transilienda, quod causam suse 
ereptionis eonstituit in confusione, vel conversione 
inimicorum, tanquam aliter non sit liberandus. 
Quod si neutrum illorum est, nunquid non est libe- 
randus ? est utique. Sed ideo 4 ^S hoc dicit, ul 
notentur duse liberationes, occulta et manifesta. Est 
enim quidam liberatio occulta in anima, quae prop- 
ler ipsos sanctos fit. Qualiter septem fratres, scili- 
cet Machab:ei, liberati sunt, qui igne consumpti 
sunt cum matre eos hortante, ut potius eligerent 
pro legibus Dei mori, quam eontra eas hominibus 
consentire (II Mach. vu). Et est alia liberatio mani- 
festa, quie fit propter inimicos, vel puniendos, vel 
liberandos qualiter tres pueri de eamino ignis libe- 
'àali sunL; unde ipse Nabuchodonosor conversus, 
Deum ipsorum quem ante contempserat, prdicavit 
(Dan. ni.) Utramque ergo liberationem hie distin- 
guens ait, intende animad» mei; hoe ad occultam 
liberationem anime pertinet, Et libera eam, quod 


635 PETRI LOMBARDI 636 


id est quam liberationem tu solus scis. Deinde sub- 
dit de aperta dicens : Eripe me, manifeste in resur- 
rectione, proper inimicos meos, hoc ad apertam 
liberationem pertinet, ut scilicet caro resurgat, et 
ascendens mittat spiritum. Unde, inimici conversi 
sunt, quibus non proderit, si solam animam libera- 
veris. Ideo eripe, quia 


VEns. 23. — « Tu scis improperium meum et 
« confusionem meam ; et reverentiam meam. » 


Tuscis improperium meum, [Cassiod., Aug.] 
Quod fit verbis, ut cum dicerent: Blasphemavit 
(Matth. xxvi). Et confusionem meam que ex im- 
properio mihi est in passione, ef reverentiam, vel 
verecundiam meam, alii interpretes dicunt igmomi- 
niam, «ut alapas, flagella, et quod Pilato tanquam 
reus traditus est. Hzc omnia non pro suo reatu, 
sed pro nobis sustinuit, ut in talibus sustinendis nos 
instrueret. Ideo ad Patrem loquens, dicit: Tu scis 
improperium meum, et confusionem meam, et re- 
verentiam meam, quia quare sint mihi ista tu no- 
süi ; inimiei vero non norunt. Et etiam ideo eripe 
me, quia 


VEns. 24. — « In conspectu tuo sunt. omnes qui 
« tribulant me ; improperium exspectavit cor meum 
« et miseriam. » 

Omnes qui tribulant me, [Aug., Cassiod., Aug.] 
inimici mei, sunt in conspectu tuo, istam nescientes, 
scilicet. quare ista patior. Et ideo non poterunt ipsi 
vel eonfundi, vel corrigi, nisi manifeste me  eruas. 
Et ideo ait, propter inimicos meos. Vel ita hcec 
mihi inferunt, et hoe in tui przesentia, quod sie di- 
cit, in conspectu tuo sunt omnes qui tribulant me, 
hoc dicendo invidiam excitat contra eos, ut. tantum 
scelus presente Deo committerent. Vel in persona 
membrorum totum, Deus tu scis improperium 
meum, vel opprobrium meum ; alia littera : Oppro- 
brium est quod objicit inimieus, et confusionem 
meam. Confusio est quee mordet conscientiam. Et 
verecundiam meam. Verecundia est, quando euam 
frons ingenua pro falsis erubescit, h»c omnia sunt 
in corpore Christi, non in ipso. Objicitur enim 
Christianis nomen Christi crucifixi ; sed fortibus, 
Paulo gloria est qui dieit : Mihi autem absit gloriari 
nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. wr). 
Et alibi: Non enim erubesco Evangelium (Rom. 1). 
His ergo opprobrium tantum poterat objici, sed nec 
confusio erat san: menti, nec verecundia fronti. 
Sed eum objieitur quibusdam quod Christum occi- 
derunt, compuncti sunt mala conscientia, et salu- 
briter confusi atque conversi, ut possint dicere : Tu 
cognovisti confusionem meam. Quidam vero cre- 
dunt, sed confiteri erubescunt, plus apud se valente 
lingua humana quam promissione divina : et hi tales 
commendantur Deo, non ut eos sic derelinquat, 
sed promissione divina adjuvando proficiat. Im 
conspectu tuo sunt omnes qui tribulant me non mu- 
tatur omproperiwm. Quasi dicat: Ipsi improperave- 
runt, non tamen ignoranti et nolenti, imo impro- 
perium eorum, quod prasciens evitare nollem, 


A exspectavit, quia futura previdit, et predixit : et 
ad hoc venit cor meum, quia voluntate sustinuit, 
secundum illud : Desiderio desideravi hoc Pascha 
manducare vobiscum (Luc. xxu). Et miseriam. quce 
tamen magis erat erueifigentium, quam ipse miserans 
dixit : Pater, ignosce illis, quia. nesciunt. quid. fa- 
ciunt (Luc. xxu). Et sicut exspeetavi et pradixi, 
ita impletum est quod sic dieit : 


Vrns. 25. — « Et sustinui qui simul contrista- 
« retur, et non fuit; et qui consolaretur, et non 
« Inveni. » 


Et sustinui et non fuil, |Hier., Cassiod., Aug.] 
de tanta multitudine, de omnibus persecutoribus, 
qui simul contristaretur, sed leti scelus pere- 
gerunt : Ef non qui inveni consolaretur me.Qui pro- 
lieit solatur medicum, sed potius dederunt in escam 
meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Hc 
est consummatio passionis. Cum enim dixisset : Sifio, 
fel cum aceto obtulerunt (Joan. xix), hoc faeto mores 
suos amarissimos indieantes. Vel de discipulis et 
mulieribus potest aecipi, qui et si contristati sunt, 
non tamen simul id est similiter. Et hoc est, et non 
fuit qui contristaretur simul. Contristati sunt disci- 
puli et mulieres, quae» super eum flebant ; sed non 
simul ; carnaliter enim contristabantur de vita mor- 
lali, quz erant mutanda morte, cum deberent tri- 
stari ; de czcis, qui medieum occidebant: quod 
nemo tune fecit. Et non inveni qui consolaretur 
me, profieiendo. Et quod non inveni simul tristes 
et consolantes, hoc fuit mihi fel, id est amarum, 
C propter vetustatem eorum. Et hoc est : 


Vgns. 26. — « Et dederunt in escam meam fel ; 
« et in siti mea potaverunt me aceto. » 


Et dederunt in escam meam fel amaritudinis ef in 
siti mea potaverunt me aceto. Ad. litteram. [Aug.] 
In Evangelio legitur ei oblatum fel, sed in potum, 
non in escam. Mystice ergo hoc dicitur, unde bene 
congruit quod non dixit, fel dederunt escam, quia 
jam Dominus escam acceperat, qui eum discipulis 
Paseha mandueaverat, ubi sacramentum sui cor- 
poris demonstravit, quze est esca dulcis, esca sua- 
vis, esea unitatis Christi : quam commendat Apo- 
stolus dicens : Quia unus panis et unum corpus mul- 
tisumus(I Cor. x). In. hane. ergo escam, id est 
super escam suavem, quie est esca unitatis Christi, 
injecerunt fel, id est amaritudinem, resistendo ve- 
ritati, et contradicendo Evangelio, quod adhue ho- 
die facit contemptor sedentis in ccelo, et gravius 
peceat quam qui crucifixit ambulantem in terra. 
Sicut ergo tunc Judaei, ita etiam hodie dant biben- 
dum amarum potum, qui male vivendo faciunt scan- 
dalum Ecelesie, et heretici amaricantes. Gustavit 
autem Dominus docens nos gustare, id est pati. ta- 
les, sed non bibit, quia tales non possunt in corpus 
recipi. Mystice ergo hoc predicitur, sieut mystice 
in passione factum est. Et in siti mea, qua fidem 
eorum desideravi, potaverunt me aceto, id est. ve- 
teri aeredine, quia non nisi vetustatem in eis in- 
veni. 


631 : 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVIII. 


638 


Pans. rv. VEns. 27. — « Fiat mensa eorum co- Α va. Cum enim lumen scienti: perdunt qui praeeunt, 


« ram ipsis in laqueum; et in retributiones, et in 
« scandalum. » 


Fiat mensa eorum [Cassiod., Aug.| Quarta pars, 
ubi est prophetia contra adversarios. Quasi dicat : 
Illi potaverunt me aceto. Et mensa eorum fiat illis 
in laqueum, id est qualem laqueum mihi exhibue- 
runt dando mihi talem potum, talis laqueus sit illis, 
id est malitia eorum sit eis laqueus mortis. Et hoc, 
coram ipsis, quia videt malum esse, et tamen fa- 
ciunt vivi descendentes in infernum. Unde: Des- 
cendantininfernum viventes (Num.xvr1). Unde etiam 
illud : Nis: quia Dominus erat in nobis forte vivos 
deglutissent nos (Psal. cxxxv). Id est scientes se 
non debere consentire illis, et tamen consentiunt. 
Et in retributiones, angustiarum, quia sic retribue- 
runt mihi. Ef im scandalum, id est offendiculum. 
Ipsi sunt sibi scandalum. 


[Cassiod.| Aliter totum, mensa, sacra Scriptura 
est, quia sicut in mensa diversa fercula ad refe- 
ctionem corporis ponuntur, ita in saera Scriptura di- 
verse sententie ad saginam animarum. Unde in 
tabernaculo Domini post introitum erat mensa ha- 
bens quatuor pedes, super quam erant duodecim 
panes de simila Deo propositi; atque super singu- 
los erat patena aurea cum pugillo thuris (Exod. 
ΧΧΥ ; Levit. xxiv). Duodecim panes, duodecim sunt 
apostoli, atque eorum successores, qui theologicis 
paginis incumbere ac invigilare debent, ut sint pa- 
rati reddere rationem de fide et spe (I Petr. rmm). 
Unde : Labia sacerdotis custodiunt scientiam, etc. 
(Malach. n). Hanc mensam habuerunt Jud:i, dum 
mandata Dei coluerunt, sed postquam a fide jejuni 
sunt, hzec mensa coram ipsis gentibus data est, ut 
gravius dolerent. Et hoc est mensa, id est Scriptu- 
ra eorum, qui eis prolata est, coram ipsi genti- 
bus data fiat eis in laqueum, id est in. reprehensio- 
nem, ut qui littera legis alios astringebant, in ea 
obligati caderent. Ef im retributionem, quia illis 
ablata et gentibus data, malorum fuit retributio , 
dum nolentes in ea epulari spiritualiter intelligen- 
do , ab ea sunt exclusi, e£ im. scandalum, quia de- 
serentes pacis auctorem, rixas sibi et studia prava 
concitant. Εἰ 


Vgns. 28. — « Obseurentur oculi eorum, ne. vi- 
« deant ; et dorsum eorum semper incurva. » 


Obscurentur oculi eorum, [Cassiod., Aug., Cas- 
siod.] id est mens, quia noluerunt intendere, me 
videant, id est agnoscant verum solem. Quasi di- 
cat : Quia sine causa non viderunt, fiat eis non 
videre. Et dorsum et eorum, id est mentem eorumdem, 
semper incurva ad terrena. Hoc consequens est ob- 
Scuratis oculis; quia enim superna non vident, de 
inferioribus eogitant. Et nota hoc de illis przedici , 
qui non peenitent. Vel per oculos intelliguntur ma- 
jores, seilicet doctores; per dorsum minores. ΕἸ 
est, oculi eorum, scilicet doetores, qui prweunt , 
obseurentur ne videant, id est lumen scienti: per- 
dant; et dorsum eorum, id minores, semper ineur- 


D 


inclinantur sequentes ad portanda peccatorum one- 
ra, et ad appetenda terrena : et preterea exterius 
puniendi sunt hie et in futuro. Et hoc est : 

VEns. 29. — « Effunde super eos iram tuam, et 
» furor irze tuz comprehendat eos. » 

E[funde iram tuam, [Cassiod., Aug., Cassiod.] ut 
in morem fluminis sit copiosa super eos, ut obruat 
eos, et furor ira tuc, id est vindieta tua, compre- 
hendat eos, quasi dicat, fugientes. Hic persequitur , 
ibi vero comprehendit, ut non liceat effugere. Fu- 
ror ergo comprehendit, quando evenit illud quod 
timetur. 


VEns. 30. — « Fiat habitatio eorum deserta ; 
«et in tabernaculis eorum non sit qui inhabi- 
B « tet, » 


Fiat habitatio eorum. deserta. [Aug., Cassiod., 
Aug.] Hoc jam in manifesto est. Sicut enim supra 
liberatio sua est ostensa, non solum occulta, cum 
dicit, infende animc mec, sed etiam aperta, cum 
dixit secundum corpus, propter inimicos meos eripe 
me. lta hic primus calamitates predicit occultas, 
qui sunt in ezeitate eorum mentis, de quibus an- 
te dixit, obscurentur oculi eorum, etc., et post aper- 
tas, unde modo subdit, fiat habitatio eorum, sci- 
licet domus privat:e, ut factum est modo, cum per- 
diderunt loeum in quo superbierunt; e£ non sit de 
numero eorum qui inhabitet in tabernaculis eorum, 
id est in templo et palatio regio. Nota quia ad hoc 
quod dieit de templo et palatio ponit inhabitare , 

QC quod fit devote mentis affectu, ad domos ponit, 
habitare, quod fit corporea mansione. Quare hoc 
eis ? 

Vgns. 31. — « Quoniam quem tu percussisti per- 
« secuti sunt; et super dolorem. vulnerum meorum 
« addiderunt. » 


Quoniam persecuti sunt quem tu, [Cassiod., Al- 
cuin., Aug.]nonsuaculpa , percussisfi passione, mor- 
talitate, quae est poena. humani generis pro redem- 
ptione et salute gentium. Quasi dicat : Quod Deus 
ad bonum fecit, hoc illi crudeli voto exercent ad 
malum. Et super dolorem vulnerum meorum ,id est 
qui erat mihi pro proditione, et peccatis eorum, ad- 
diderunt inferre mihi mortem. Vel super dolorem 
vulnerum meorum, qui mihi infixerunt lancea et 
clavis, addiderunt custodes sepuleri. Vel, super do- 
lorem, id est poenam vulnerum meorum, id est pec- 
catorum, hoc dieit pro membris, addiderunt, perse- 
quendo, id est super Ἔ «ἃ. €» ponam, qua mihi est 
pro peecatis, addiderunt persecutiones. Et ideo 


VERs. 32. — « Appone iniquitatem super ini- 
« quitatem eorum; et non intrent in justitiam 
* tuam. » 


Appone iniquitatem [Cassiod., Aug., Rem., GI. int.] 
Pradicit fieri, sieut justum, permitti a. Deo, super 
iniquitatem eorum, est vitium vitio. Iniquitas enim 
eorum fuit, «t hominem occiderent. Super hoc ap- 
posuit Deus, ut Filium suum occiderent, ut sieut 
servos premissos oeciderant, ità et ipsum hw- 


639 PETRI 


redem (Matth. xx1). Veliniquos filios iniquis patribus 
apposuit, u£non intrent in justitiam tuam, id est in 
viam vite rectam , relicta justitia sua , quae est ex 
lege. (Rom. x.) Et 


VEns. 33. — « Deleantur de libro viventium, et cum 
« justis non scribantur. » 


Deleantur de libro viventium, [Cassiod., Aug., 
Cassiod., Hier.] Liber est notitia Dei, qua prade- 
stinavit ad vitam, quos prwscivit conformes fieri 
imaginis Filii sui (Rom. vim).Non sie ergo accipien- 
dum est, tanquam in hoc libro scribataliquem Deus: 
quem postea deleat ; sed itaaecipiendumest ; delibro 
viventium deleantur, secundum spem illorum, quia 
Scriptos se putant, id est constet etiam ipsis, non 
illos ibi esse scriptos. Unde alibi: Cadenta latere tuo 
mille, et decem millia a dextris tuis. (Psal. xc) id 
est multi scandalizabuntur ex eorum numero, qui 
se sperabunt sessuros tecum, et staturos ad. dexte- 
ram. Quod subsequenter exponit dicens : Ef cum 
justis non. scribantur secundum :equitatem tuam. 
Hoc tantum negat illis qui non sunt commutati, ut 
ait titulus. Vel sie distingue sub eodem sensu, de- 
leantur de libro viventium veterum, id est 
Abraham, Isaac, et aliorum, et cum justis, no- 
vis scilicet apostolis et aliis modernis non sceri- 
bantur. 


Pans v. VERs. 34. — « Ego sum pauper et dolens : 
« salus tua, Deus, suscepit me. » 


Ego sum pauper [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.]. 
Quinta pars, hic dispensationem incarnationis, et 
sanctitatem propositi exponit, dicens quis sit finis 
passionis. Quasi dieat :lllis ita, ego autem, totus 
Christus loquitur, sum pauper, id est humilis e£ do- 
lens in passione, hoc secundum caput. Ipse enim 
pro omnibus doluit. Unde,dolores nostros ipse por- 
tavit (Isa. tur); quod nullus alius ideo: dicit, ego 
ad discretionem, idem dieit corpus ejus, ego sum 
pauper, unde : Beati pauperes (Matth. v). Et do- 
lens, unde : Beati qui lugent (ibid.). Ex voce capitis, 
salus tua, Deus, suscepit me, utjam non sim pauper 
vel dolens. 


VEns. 35. — « Laudabo nomen Dei cum cantico ; 
« et magnificabo eum in laude. » 


Laudabo, |Cassiod., Gl. int.] in me et in mem- 
bris, nomen Dei cum cantico,id est cum delecta- 
lione, quia et si omnia desunt, Deus lamen me- 
magnificabo 


cum est: ef ad proximum eum in 


laude. 


Vgns. 36. — « Et placebit. Deo 
« lum novellum cornua producentem 
« las. » 

Et [Aug., Cassiod.] hoc quod laudabo eum pla- 
cebit Deo super vitulum novellum, qui offerebatur in 
lege, id est placebit. plus omnibus legalibus, quia 
sacrificium laudis gratius: erit quam sacrificium 
vituli. Laus enim puri cordis plus placebit quam 
mactatio pecudum. Vitulum dieo, producentem 
cornua et ungulas. Ad litteram hae. 


super vitu- 
et ungu- 


LOMBARDI. 640 


À  Vrns. 37. — « Videant pauperes et letentur; 
« quirite Deum, et vivet anima vestra. » 

Videant pauperes, [Cassiod., Alcuin.) scilicet quod 
oblatio jam est in mente, ubi pauper z&equatur diviti, 
non in exterioribus rebus. Ef inde lefentur et, o 
pauperes, hoc tantum intuitu Dei facite. Quod | ita 
dicit : Querite Deum et vivet. anima vestra et si 
non eorpus. 


[Aug., Cassiod.,] Aliter, et accipitur illud de fu- 
turo : Laudabo nomen Dei cum cantico et magnifi- 
cabo eum in. laude, in futuro. Etlaus illa placebit 
Deo super vitulum novellum pro peccatis. In lege 
offerebatur vitulus novellus (Num. x1x), qui signifi- 
cabat novam gratie vitam secuturam. Et sicut vi- 
tulus adversarium cornibus ventilat et ungulis ter- 

B ram excitat, ita nova vita cornua defensionis habet, 
quibus eontradicentem hwretieum ventilet. Et mu- 
nimina pedum, id est affectuum, tanquam ungulas 
habet, quibus aspera seculi ealcet, et euin. qui non 
contradicit, sed tamen terrena abjecte sapit. Quasi 
dicat : Ungulis excitare debet, et. super hunc vitu- 
lum novellum, id est super novam vitam, qus est 
in presenti, dicit Christus in membris. Placebit 
Deo laudatio mea cum angelis, ubi nec adversarius 
erit ventilandus nec piger de terra excitandus. Et 
nota quod ait producentem, quia fidelis dum virtute 
Dei quotidie augetur, cornua et ungulas producit. 
He videant, id est credant, pauperes, ut saturari 
queant et lefentur, id est spe gaudeant. Et ut vi- 
deatis, o vos pauperes, querite Deum, id est escam 

(; mentis esurite et sitite, quia ipse est panis vivus, 
qui de ccelo descendit. (Joan. vi.) Et sic vivet anima 
vestra, et si non corpus quaerite. 


VEns. 38. — « Quoniam exaudivit —paupe- 
« res Dominus ; et vinctos suos non despexit. » 
Quoniam exaudivit Dominus, [6]. int., Aug.,Cas- 
siod., Gl. int.] omnibus temporibus, pauperes. Ali- 
ler non audiret. Ita et vos audiet, e£ nom despexit 
vinctos suos mortalitate, qua Dominus offensus ser- 
vos compedivit, sed . inde clamantes audit. 
Has compedes onerat, qui ultra necessaria qua- 
rit; sed sufficiat diei malitia sua (Matth. vr). Vel 
vinctos peccatis, suos, id est a se  solvendos. 
Vel, vinctos suos, id est suis legibus astrietos, non 
despexit. 


D 


VEns. 39. — « Laudent illud cceli et terra, mare 
« et omnia reptilia in eis. » 

Lawdent illum celi [Alcuin., Rem.], quos prius 
simul, nunc sigillaüm monet laudare, dicens: 
Lauwudent illum celi, id est apostoli, e£ ferra, id est 
Ecclesia Judzorum,et mare, id est gentes, e£ omnia 
reptilia, id est omnismodi homines monstruosi in 
peccatis, harentes terrenis quae sunt im eis, id est 
in terra et mari. [Cassiod., Aug., Hier., Cassiod.] 
Vel hoc totum ad litteram, laudent illum cceli et 
terra, mare, id est coelestia, terrestria, natantia. 
Hzc laudant, dum ex eis laudatur Creator. Istze sunt 
vera divitis pauperis, scilicet. videre creata, et. 
inde laudare Creatorem, etc. Ac si diceret : cui omne 


641 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXVIII. 


642 


genu flectatur, ccelestium, terrestrium, et infer- À Domine. [lliud dicimus, quod tametsi usitatior sit 


norum (Philipp. uw.) et ut perfecte omnia conclu- 
dat, addit, et omnia reptilia, quz, in eis sunt. Sie 
omnis creatura ad laudem Dei invitatur, 

Vrns. 40. — « Quoniam Deus salvam faciet Sion ; 
« et eedificabuntur civitates Jude. » 

Quoniam Deus. [Aug., Cassiod., Aug., Cassiod.] 
Quasi dieat : Cum h:ec creata. considerantur, lauda- 
tur Deus, sed est et aliud, unde laudandus Deus, 
quoniam Deus salvam faciet Sion, id est Eeclesiam 
salvam in :eternum. Et si hic aflligitur, e nune «di- 
ficabuntur per orbem civititates Jude, id est Eecle- 
sie Christi, qui de Juda, quie zdifieantur per eon- 
fessionem humilitatis, ut foris ab eis remaneant, 
qui confiteri erubescunt. Nota quia in spe 
fidelis populi finitur psalmus. Mira est con- 
structio Ecclesiz:. Unde omnes ereaturc laudare mo- 
nentur. 

Vzns. 41. — « Et inhabitabunt ibi ; et hzreditate 
« acquirent eam. » 

Et [Cassiod.] pauperes sceilieet, znhabitabunt 
constanti mente ibi, id est in ea Sion; 
et acquirent eam hwreditale, vel h:reditatem, 
quando ad celestem Jerusalem pervenient. Qui? 
ecce : 

VEgns. 42. — « Et semen servorum ejus pos- 
« sidebit eam ; et qui diligunt nomen ejus habi- 
« tabunt in ea. » 

Et semen servorum ejus [Aug., Cassiod., Aug.] id 
est imitatores fidei, vel boni actus, non modo ae- 


oratio illa in reeto casu, tamen cum pronomine pri- 
mz persone, quod legitur haud dubie in Hebrzo 
ista locutio, ego oratio mea ad. te, Domine, fuisset 
magis extranea quam altera. Ego orationem meam 
ad te, Domine, quandoquidem pronomen satis suum 
verbum innuit, przeserüm in tropo Hebraeorum. Ob 
quam causam Munsterus hoe pacto reddidit, ego ora- 
tionem mean. ad. te effundo, et Sanetes, oratione 
mea converti me ad te? Unde etipse Hieron. omise- 
rat pronomen, ob id quod in reeto converterat ; sic 


enim habent Hebrzi n55n SZN" VAANI TEPHILLATRI. 
Jamque Augustinus legens, ego autem. oratio mea 
ad te, Domine, quasi coactus est sic interpretari, 
ego autem ad te eram orando. 

Vrns. 21. — Improperium expectavit cor meum 
et miseriam. mz nz HERPAH SCABERAH, hoc 
est opprobrium, contrivit videiicet cor meum, vel 
ad vitandam amphibologiam, opprobrio contritum 
est cor meum. Illud certo certius est LXX sumpsisse 
nv vocabulum Hebraieum, ut prima littera pro- 
feratur per punetulum, quod voeatur smol in si- 
nistro cornu, quia «2 siBBER sonat exspectavit, 
eliam si non sit obseurum revocare ad concordiam, 
contrivit et exspectavit. Tamen nostra lectio signifi- 
cantius et aptius designat voluntariam Christi Do- 
mini passionem, ac minus coactam crucem quam 
altera utpote qui omnia preseissset. Deinde quod 
legimus miseriam, Hieronymus habet, desperatus 
sum, cui consonat Pellicanus. Alii exponunt elangui 
nDnuNs vaANUsCHAH. Sed verbum est multiplex He- 
briis. Illud unum posset movere, qui conveniat 
Christo desperatio. Certe desperatus erat Christus 
ab apostolis fugientibus, et a Judaeis se purum ho- 
minem crucifigentibus. Alioqui potest esse ejus ge- 
neris figurata Tocutio, cujus est ista vox Domini Jesu 
in eruce suspensi pro nostrorum peccatorum expia- 
tione ; Deus, Deus meus, ut quid dereliquisti me ? 


quirent, sed etiam possidebit eam, id est Jerusalem. C (Matth . xxvi.) 


Quid per singula? e£ omues qui diligunt mo- 
men ejus habitabunt im ea. Hi sunt semen ser- 
vorum, non qui carne filii sunt, quia et 
servi dilexerunt nomen ejus. Quieunque ergo 
non diligunt nomen ejus, non se dicant semen 
servorum ejus ; et qui diligunt nomen ejus, 
nonse negentsemen servorum ejus. Ultimus ver- 
sus superiorem exponit, ne putares hoc forte de 


Jud:is dici. 
COLLATIO IN PSALMUM LXVIII ; & SALVUM ME FAC 
« DEUS, » etc. 


De ratione tituli ; Pro his qui commutabuntur , 
cum tamen Hebraei dicant, pro liliis attactum est 
psalmo quadragesimo quarto. 

Vgns. 13. — Operui in jejunio animam meam. 
Hieronymus, e£ /levi in jejunio animam meam. Sa- 
ctes et Munsterus nonnihil de suo admiscent, e£ /Ie- 
vi, et afflizi; sive castigavi jejunio animam meam. 
Atqui quod anima sit operta jejunio, quid aliud est, 
quam quod undique afllieta esurit, et sitit salutem, 
tametsi n23N ἘΒΚΕῊ potuerint inflectere LXX ἃ 
themate 4*2 pvc, quod est. perplexum esse et con- 


fundi, inter angustias concludi quod respondet ad 
animam obrutam tristitia, etiamsi forte efferendum 
foret ARUCAH. ΠΙῚΣΝ. 


Vgns. 16. — Ego vero orationem meam ad te, 
Domine. Faber et ciecus interpretem aeeusant quod 
extulerit accusativum, qui aliunde requirit. verbum 
emendicatum, ut suis parlibus consistat. sermo, 
quod non fuisset necessarium si vertisset sub no- 
minandi casu, veluti Hieronymus, nea oratio ad te, 


VEns. 23. — In retributiones et in. scandalum. 


Propter homonymiam z'a*5w5 rmscurowmr, sunt 
qui vertunt re£ributiones, ut Hieronymus et Sanctes 
sunt qui pacifica convertunt, veluti Pratensis et 
Munsterus, ut intelligas qus ad pacem esse 
debuerant sint in offendieulum. Chaldeus interpre- 
tatur sacrificia. 

Vgns. 27. — Super dolorem vulnerum meorum 


addiderunt *^zo* Tn 2N22 bw* vEEL MACHEOB 


HALALECA IESAPERU. llieronymus sie reddidit, e£ 
ut affligerent vulneratos t£uos narrabant ; Sanctes, 
super dolorem vulneratorum tuorum narrabunt. In 
eamdem sententiam conspirant M £» € Pratensis et 
interpretes pro Cajetano. Pellicanus e£ ad dolen- 
tem vulneratos tuos obloquentur. Munsterus, de do- 
lore vulneratorum tuorum loquuntur. Jam quia na- 
LABECA indifferens esse potest ad vulneratos et vulne- 
ra juxta quod eonsequentius videbatur et colligantius, 
quie prweeedebant enunciata sunt, ut cohcrerent 
huie aut illi versioni. Unde editio in Campensi, et 
paraphrasis, quod vulnera intelligerent ad eum mo- 
dum reddunt, et ad plagas quas inflivisti admetiun- 
tur. Vel sie, et gravitatem vulnerum quibus tu vul- 
neraveras me,aliis cum voluptate narrabant, Porro 
quod legimus, addiderunt, respondet significatui ver- 
bi *ZD siPER, id est zumeravit et narravit. Nume- 
rus autem aecrescit per additionem, ut qui numerat, 
addat. Ergo sane dicunt LXX, super dolorem vulne- 
rum meorum addiderunt. 

Vrns. 33. — Vivet anima vestra. Hebr, 82335 re- 
LABECHEM, hoc est cor vestrum. Attamen pro qua- 
tuor seriptum est ; Omni custodia serva cor tuum ; 
ab ipso enim vita procedit. taque merito sumitur 
cor pro anima, id quid et Hieronymus fecit in ver- 
sione juxta Hebreum. Accedit et Campensis. 


643 PETRI 


LOMBARDI. 644 


PSALMUS LXIX. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID, IN RE- A Contra ergo illius assultus, auxilium a Deo postu- 


MEMORATIONE QUOD SALVUM FECIT EUM DOMINUS. » 


Deus in adjutorium. Titulus In finem psalmus 
David, inrememoratione quod salvum fecit eum Do- 
minus. [Cassiod.] Memoria duobus modis accipitur, 
vel cum memores peccatorum judicium Dei time- 
mus, inde supra in psal.xxxvit egit : vel dum pro- 
missa bona corde retinemus, et securi sumus ; ut 
hie accipitur, quod ostenditur, ex eo quod subdi- 
tur in titulo, Quod salvum fecit eum dominus. Et est 
sensus tituli : Psalmus iste, dirigens nos in finem 
id est in Christum, attribuitur David, id est Chri- 
sto, omni justo, qui loquitur hie, habitus im reme- 
moratione, id est agens de memoria, non utique 
peccatorum, sed hujus rei, quod Dominus salvum 


fecit eumspe et certitudine.Quasi dicat: Et si commu- B 


tati sint, unde in titulo przcedentis psalmi agitur, 
non tamen gloriantur in se, sed in Deo qui salvat. 
Et nota congrue fieri quod, sicut supra, Christus 
caput nostrum de sua passione egit et spem resur- 
rectionis addidit similiter et membra ejus in hoc 
psalmo et passiones suas edicunt, et spem resur- 
rectionis assumunt. [Aug., Cassiod.| Est igitur hie 
vox eontribulatorum Christo, et martyrum inter 
passiones predicantium : sed de capite Christo 
presumentium cum illis est etiam vox omnis justi, 
cui ex charitate abundans iniquas, etiam Christia- 
norum passio est, ut Lot corporalem passionem vel 
persecutionem a nullo sustinuit, sed a malis factis 
eorum, cui etiam non fuit dietum ut ubi non habi- 
taret (Gen. xix). Hane autem. persecutionem immit- 
tt diabolus multiformis. Est enim leo aperte sc- 
viendo, et draco occulte insidiando. Est ergo per- 
secutio justorum, vel a leone, in impetu; vel a dra- 
cone, in insidiis : unde omnes una voce clamant ; 
Deus in adjutorium meum, etc. Intentio : Monet ut 
in Deo non in nobis gloriemur. Modus : Bipartitus 
est psalmus. Primo in persona omnium justorum 
petit se adjuvari, et malos erubescere. Secundo 
monet letari bonos quos egenos Deus adjuvat et 
liberat, ibi, ezultent et letentur. In persona ergo 
omnium justorum, ait: 

Vrns. 1.— « Deus, in adjutorium meum intende : 
« Domine ad adjuvandum me festina. » 

Deus [Cassiod., Aug., Cassiod., Aleuin.,] qui so- 
les juvare intende, id est respice in adjutorium 
meum contra pericula. Semper enim egenus adju- 
torio Dei in hoc seculo, et maxime in tribulatione. 
Adjuva, et cito. Ethoe est, Domine, ad adjuvandum 
me festina. lta petit quasi si tardet misericordia, 
crescant tormenta. Et nota quia hine omnis affir- 
matio est. Unde, non sunt timendz tribulationes. 
Nota etiam quod hie versieulus ante omnes horas, 
id est in initio przdicitur : qui cum orare debemus, 
maxime tunc nititur tentare diabolus, ut muse 
morientes perdant suavitatem unguenti (Eccle. x). 


lamus ante omnia. Et, o Domine, i 

Vrns. 2. — « Confundantur et revereantur, qui 
« querunt animam meam. » 

Qui querunt animam meam ad opprimendum 
[Aug., Cassiod.] scilicet trucidantes, confundantur. 
Confundi est de perversitate turbari, antequam con- 
fusionem defundunt peccata sua, vel faeta ut glo- 
riosi, sed post convertuntur. Unde subdit, ef reve- 
reantur :revereri esttimere, ne pro lesa justitia 
pena sequatur. 

VERs. 3. — « Avertantur retrorsum et erube- 
« scant, qui volunt mihi mala. » 

Avertantur retrorsum, [Aug.] non precedant, sed 
sequantur ; non consilio suo vivant, sed sanctorum. 
Et erubescant qui volunt vel cogitant mihi mala. 
Nota quia diversa sunt tempora in Ecclesia. Primo 
fuit impetus persequentium unde supra dixit, qui 
querunt animam meam ; modo remansit malevolen- 
tia cogitationum. Unde hie ait, qui volunt 

VrRs. 4. — « Avertantur statim erubescentes, qui 
« dieunt mihi : Euge, euge. » 

Avertantur etiam statim erubescentes, qui dicunt 
mihi: Euge, euge [Cassiod., Aug.] irrisorie, vel 
adulatorie. Duo enim sunt genera persequentium, 
vituperantium et adulantium. Sicut enim igne au- 
rum probatur, ita vir lingua adulantium (Prov. 
xxvi). Plus enim nocet lingua adulatoris, quam 
manus persecutoris, utrumque vituperatio et adu- 
latio ignis est. Intrat hune ignem, qui tentatur vi- 
tuperio vel laude : exit integer, qui neutro capitur. 
C Sicut Paulus, qui repulit dicentes :Ego sum Pauli 

(I Cor. 1). 

Pans ir. VEns. 5.— « Exsultent et leetentur in te ; 
« et dicant semper : Magnificetur Dominus qui dili- 
« gunt salutare tuum. » 

Exsultent. [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.] Se - 
cunda pars, ubi monet letari bonos quos egenos 
Deus adjuvat et liberat. His omnibus aversis et 
confusis, exsultent et laetentur in te,in quo sunt lux, 
non in alio, omnes qui querunt, non homines, sed 
£e, qui prior eos quzsisti ; e£. dicant, qui hoe non 
dicit, non quzrit Deum. Quid ? semper magnificetur 
Dominus. Nostro more dictum est, ubi quis laudi- 
bus crescit, quod non Deus, sed nos laudando pro- 
fieimus. Non ergo in se, sed in nobis magnificatur. 

p Dicant ergo : Semper magnificetur Dominus, quia 
peceatorem vocat, confitenti dat veniam, inde facit 
juste vivere, tandem glorificat. [Cassiod., Aug.] Vel 
ita distingue : Et dicant semper ; quid? Magnifice- 
tur Dominus. Hoe semper dicant quia nunquam de- 

bent cessare a laude ejus, qui hoc dicant, qui dili- 

gunt salutare tuum, quia ab illo sslus eis, non a se. 

VEns. 6. — « Ego vero egenus et pauper sum ; 
« Deus, adjuva me. » 

Ego vero- [Àug., Alcuin, Cass., Aug., Cass.] 


Jl 


645 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXX. 


646 


Quasi dicat : Ita hortaris alios, ut dicant : Magnifice- A cedam, Zu, non alia mihi spes est. Et ideo, Domine, 


tur Dominus, £u ergo, quid facis? ego vero, quod 
hortor alios facio. Dico quod ego, etiam jam justus, 
sum egenus vel mendicus, id est petens, quia adhuc 
lex membrorum repugnat legi mentis mec (Rom.vi), 
et esurio justitiam (Ma£th. v); ille vero dives, nul- 
lius eges lumen meum. Vel ita continua : Ipsi de Deo 
illud dicant, sed de seita sensiant, ut dicat : Ego 
sum egenus, ete. Vel ita : Assumit iste sibi verba 
Dei, qui in praecedenti psalno de se hee eadem 
dixit. Quod illi qui querunt animam meam sunt divi- 
les, sed ego sum egenus, id est petens, ef pauper 
sum, id est insufficiens mihi, quia et mundanas co- 
pias non habet, et intus ubi est dives, semper ambit, 
desiderat, aecipil. Sed o Deus adjuva me in mundi 
tribulationem. Ecce unde ccepit. Vel, Deus adjuvat 
me, alia littera. Et 


Vrns. 7. — « Adjutor meus et liberator meus es 
« tu Domine, ne moreris. » 


Esto adjutor meus, [Gl. int.,Aug.]ut vincam : Hoc 
semper dicendum est etiam justis. Vel sic, secundum 
aliam litteram. Ideo adjuva, quia adjutor meus es 
tu, et liberator meus, de tot nexibus curarum. Et ne 


ne moreris. Tardum ei videtur, quo magno deside- 
rio qu:eritur; non tamen optat eum venire antequam 
statuit, sed patientiam quirit. Et est, Domine ne 
moreris, id est ne mihi tardius videatur, quod ven- 
lurus es, quod fit per palientiam, qua qui caret, 
tardum ei videtur, et deflectitur ab eo, sicut et uxor 
Lot respexit retro, quie faeta est statua salis (Gen. 
XIX), ut te condiat. Exemplo enim tibi est ne respi- 
cias retro. 


COLLATIO IN PSALMUM LXIX, « DEUS IN ADJUTORIUM 
MEUM INTENDE, » etc. 


Titulus simpliciter in Hebrao ponebatur, ad re- 
cordandum $2357 LEHAZKIR. Propterea non otiose 
explicuerunt LXX hujusmodi recordationem vagam, 
εἰς τὸ σωσαί με χύριον. 

Vgns. ἐ. — « Avertantur statim erubescentes. 
Hoc in versiculo habetur quod vocula 2py EQUEB,quae 


est ambigua ad vestigium et. mercedem seu retribu- 
tionem, quare Hieronimus vertit, ab vestigium confu- 
sionis sum, id quod sonat statim, nimirum super 
vestigium, ut ad verbum legitur in Hebrzo : tropus 
est indicans rem mox futuram. Etenim premere 
alterius caleaneum, quid est quam eum proxime 
sequi? Alii alleram acceptionem tenentes, transfe- 
runt digno sensu, pro mercede confusionis sum, ve- 
luti quantum merentur pudefiant. » 


PSALMUS LXX. 


PBALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID FILIORUM 
JONADAB, ET PRIORUM CAPTIVORUM. » 


Domini,id est qui ex voluntate servit. Filii ergo 
Jonadab sunt filii obedientiw, scilicet. qui ex dile- 


In te, Domine, speravi. Titulus : Psalmus David (y ctione serviunt, et ipsi sunt captivi secundum legem 


filiorum Jonadab, et priorum captivorum. [Aug.] 
Psalmus iste de commendatione gratize est quz fere 
singulis syllabis hic commendatur. Quiquid enim 
boni sumus misericordia Dei sumus. Quidquid ex 
nobis mali sumus, ut tota spes nostra in Deo sit, 
non in nostris viribus. Quod autem filiorum Jonadab 
mentio fit in titulo, sciendum quia Jonadab com- 
mendatur a Jeremia, qui filiis preecepit ne. biberent 
vinum, nec in domibus, sed in tabernaculis habita- 
rent (Jer. xxxv), cui illi obedierunt, quasi hoc 
Deus praeiperet. Licet enim Deus hoc non przci- 
peret, praeceperat tamen ut filii. obedirent parenti- 
bus; quod et debent, nisi patres aliquid contra Deum 
jusserint. Unde et Deus benedixit eis propter obe- 
dientiam, eosque per Jeremiam. Objicit filiis Israel, 
qui nolunt obedire Deo Patri spirituali, sicut illi 
patri carnali. Unde suadet Jeremias filiis Israel ut 
parent se caplivitati, nec resistant voluntati Dei. 
Inde ergo videtur sumptus titulus hujus psalmi. 
Cum ergo dixisset, filiorum. Jonadab subjecit, et 
eorum qui primi captivi ducli sunt, non quia filii 
Jonadab captivi ducti sint, sed potius oppositi sunt 
filiis Israel, captivandis peccato inobedientiw. Filii 
namque, Israel, captivati sunt primi et secundi ei 
lerlii, sed non de his sonat psalmus : potius de no- 
bis qui captivamur in legem peccati, que est in 
membris (Rom. wu). Unde magis commendatur 
gralia liberatoris, qui sumus filii Jonadab, id est 
spontanei. Jonadab enim interpretatur spontaneus 


carnis, sed cur primi captivi dieimur, jam elu- 
cet, quia per inobedientiam primi hominis, in 
quo omnes peccaverunt, eaplivi sumus ; et in com- 
paratione 4 £» 4 filiorum Jonadab omnis obedien- 
lia eulpata est. Merito ergo primi captivi dicuntur, 
quia primus homo de terra terrenus, cui similes su- 
mus. Seeundus de ccelo ccelestis, a quo liberamur. Et 
est sensus tituli : Psalmus iste, David prophetze est 
filiorum Jonadab, et priorum captivorum, id est filii 
spontanei, id est obedienti:. Cantatur psalmus iste 
et his qui primi captivi dueti sunt, id est perti- 
nentes ad primum hominem propter primum primi 
captivi, quia prius est. quod animale est, propter 
secundum hominem, secundi redempti. His canta- 
tur psalmus, ut discant per gratiam reverti, qui ex 
se mali sunt. [Cassiod.] Vel ita, ut per filios Jona- 
dab omnes obedientes accipiamus, per primos ca- 
plivos omnes inobedientes. Monemur enim in ti- 
tulo devotionem habere filiorem Jonadab, non con- 
tumaeiam Judzorum, qui captivi esse meruerunt, 
qua frequenter moniti noluerunt corrigi. Historia 
enim sie habet in libro regum (1V Reg. xvit, Xxv). 
Igitur Jud;i, pro lege Domini contempta, dediti 
sunt primie et secunde capivitati et tertie; sed 
ut eorrigerentur antequam prima veniret, per pro- 
phetam prenuntiata est : illi vero consueta nequi- 
tia in obstinatione permanserunt, filii ergo Jonadab 
loco omnium obedientium, priores captivi loco om- 
nium contumaeium ponuntur. Et est sensus : [Gl. 


641 PETRI 


int.; Haym., Aleuin.| Psalmus iste David est filio- 
rum Jonadab, id est obedientium, quibus cantatur 
ut perseverent; et priorum captivorum, id est ino- 
bedientium, quibus cantatur, ut desistant. Vel prio- 
res caplivi sunt in hoc mundo, unde evadi potest ; se- 
cundi eaplivi in inferno, unde non polest. Et est 
sensus; Psalmus iste David est, filiorum Jonadab, 
id est obedientie, et priorum captivorum, id est 
eorum qui prima captivitate tenentur, qua est in 
hoe mundo. Vel priorum eaptivorum, id est eorum 
qui ante erant capti vitiis quam essent filii. Christi. 
[Cassiod., Aug.] Loquitur autem hic generalis ju- 
stus ἃ principio mundi, usque ad finem, totam 
spem in Deo ponens, et gratiam Dei que gratis 
datur, summa intentione commendans, ne falso in 
nobis preesumamus, quz: est intentio psalmi. Modus : 
Tripartitas est psalmus. Primo .petit ab omnibus 
malis liberari, et laude repleri. Secundo agit de 
gratia tempore senectutis et senii, ibi, ne projicias 
me in tempore senectutis. Terlio dieit cui personae 
sit gratia, et que gratia, ibi, Deus quis similis ? Ge- 
neralis itaque justus, ex captivitate in qua natus est 
ex Adam, clamat ad Deum dicens, o 


Vgns. 1. — « In te, Domine, speravi non confun- 
« dar in &eternum; in justitia tua libera me, et eripe 
« me. » 


Domine, in te speravi, non in me. [Aug., GI. int., 
Aug., Cass., Aug., Cassiod.] Si enim spero in me, 
vel in mundanis, qua eaduca sunt, confundor. Ideo 
non confundar im eternum, elsi hic de peccato 
confundor non habens fructum in his in quibus 
erubesco. Non tamen confundar in z:eternum, id est 
in futuro. Vel ita : Ego jam in Adam confusus sum, 
sed in Christo non confundar in zeternum. Ab Adam 
ergo recedendum est, et ad Christum. accedendum. 
Libera me a periculis, e£ eripe me a potestate dia- 
boli, in justitia non mea, quam si statuo, justitice 
Dei non sum subjectus (Rom. x), sed tua, id est 
quie mihiest a te; non enim de me glorior, gra- 
liam tuam non respuo. Vel in justia tua, id est 
secundum quod justitia tua exigit. Justitia enim tua 
est, ut parcas oranti, quod est et misericordia. Et, 
o Domine, si sum indignus ego. 


Vrns. 2. — « Inclina ad me aurem tuam, et salva 
« me. » 


Inclina ad me, |Cass., Aug.| jacentem, :egrum, 
aurem tuam, id est misericordiam ; meritum enim 
non attingit ad illum. Hzec confessio humilitatis est. 
Qui enim hoc dicit, confitetur quia jacet veluti zeger 
prostratus medico stanti ; et salva me ab zegritudine 
qua intus est. Unde alibi : Ab occultis meis munda 
me (Psal. xvui). Et 


Vgns. 3. — « Esto mihi in Deum protectorem, et 
« in locum munitum, ut salvum me facias. » 

Esto mihi in Deum protectorem, [Aug.] ne ad me 
perveniant jacula inimici. Ideo dico ut protegas, quia 
ego me protegere nequeo, et tu qui fuisti metus 
fugienti Adz, jam esto mihi im locum mumni- 


LOMBARDI 


Α tum, vel refugii, ad quem qui refugit tutus est, quia 
sic in alto est, ut nihil timeat. Unde subdit, μέ sal- 
vum me facias; in alio. enim salvus esse non potero, 


648 


Vzns. 4. — « Quoniam firmamentum meum, et 
« refugium meum es tu. » 


Quoniam firmamentum (Aug., Cassiod.] duobus 
predietis duo alia reddit. Quasi dicat : Esto mihi 
in Deum protectorem,et eris,quoniam firmamentum 
meum, es tu, id est per te sum firmus contra omnes 
tentationes. Hoc refertur ad proteetorem. Dico esto 
mihi in locum refugii et eris, ef, id est quia refu- 
gium meum es tu, non aliud quia sieubi ero infir- 
matus ex me, ut adhuc captivus ad te refugio, quia 
quantumcunque firmus sum ex gratia, quandiu agi- 
iur in eorpore peccati, semper timendum est. Et 

DB refertur hoe ad locum munitum. 


Vgns. 5. — « Deus meus, eripe me de manu pec- 
« catoris ; et de manu contra legem agentis, et 
« |niqui. » 

Deus meus, eripe me. [Gl. int., Aug.| Repetit 
quod supra dixerat, determinando a quibus postu- 
let eripi. Quasi dicat : Quia in te speravi, ideo, 
Deus meus, eripe me de manu, id est de potestate, 
ne vi vel insidiis dueat ad peecatum, peccatoris, 
generaliter, ubi laborat iste jam a captivitate libe- 
randus, id est ab exterioribus hostibus libera me. 
Unde alibi: Ab alienis parce servo tuo (Psal. xvi) : 
Deinde peccatorem subdividit per partes, dicens : Ef 
de manu, id est de potestate contra legem agentis, 
id est trangressoris, e£ iniqui, id est simpliciter sine 

(lege peccantis. Duo enim sunt genera peccatorum : 
alii legem acceperunt, ut. Judei et Christiani ; alii 
non, ut pagani. Ideo dico, eripe, 


Vgns. 6. — « Quoniam tu es patientia mea, Do- 

« mine ; Domine spes mea ἃ juventute mea. » 
Quoniam tu es patientia mea, Domine, [Aug., 
Cass., Aug.] quia non in me est ut eos patiar, sed 
ἃ te : lu es patientia, quia tu es spes mea, Domine, 
a juventute mea, vel potius sic : Τὰ es patientia 
mea, et quia es patientia, ideo es spes mea, Domine, 
à juventute mea, id est a conversione mea. Vel 
quia in juventule idoneus est homo ad pugnam, 
dicit : Tu es spes mea a juventute mea, id est ex 
quo cecpi sperare in te et contra diabolum pugnare, 
non sperabam, tamen fuisti protector meus, qui 
D salvum duxisti me ad tempus, quo discerem sperare 
in te. A juventute ergo es spes mea, id est ex quo 
me armasti fide, spe et charitate, et eceteris virtuti- 
bus, pugnaturum contra diabolum. Juvenis pugnat, 
sed cadit, nisi Deus sit spes ejus. Et non. solum ἃ 
juventute, sed etiam ab in(antia profuisti mihi, quia 
Vgns. 7. — « In te confirmatus sum ex utero ; 

« de ventre matris mec tu es protector meus. » 
In te confirmatus sum, [Cassiod.| non infirmatus 
ex utero, scilicet dum in utero Ecclesiz: rudimento 
fidei concipimur, post ex aqua et Spiritu sancto 


regeneramur. Unde subdit, ut natus exivi de ventre | 


matris mem tu es protector meus. Propter que, 
VEns. 8. — « In te eantatio mea semper : tan- 


649 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXX. 


650 


« quam prodigium factus sum multis, et tu. adjutor A diebant studio decipiendi animam meam, id est qui 


« forlis. » 

In te, [6]. int., Aug., Alcuin., Cassiod.| non in 
falsis diis est, cantatio mea, id estlaus mea. Et hoc, 
semper, et in presenti, dum per fidem ambulo, 
etiam in futuro dum per speciem videbo, quia nec 
tum sequatus angelis obliviscar gratie, que me li- 
beravit. Vel ita : Tu es protector, etin te cantatio 
mea, id est delectationi est mihi in te esse. Et hoc, 
semper, ut continua sunt beneficia. Unde, fanquam 
prodigium factus sum multis. [Aug., Cassiod.[ Vel 
ita continua, et in presenti et in futuro laudabo. 
sed hic tempore spei, tempore gemitus, tanquam 
prodigium factus sum multis, qui mihi insultant, 
quia credo quod non video, et vias eorum respuo; 


sed tamen non timebo ; e£ id est quia fu es adjutor B 


fortis, ut vincam, non modo protector. Et ideo 
hec imputatio, vel impugnatio illorum est negli- 
genda, ubi virtus Dei favet, contra quam nihil 
stat. 

Vzns. 9. — « Repleatur os meum laude, ut can- 
« tem gloriam tuam, tota die magnitudinem tuam. » 

Repleatur os meum laude. [Cassiod. Gl. int., 
Cassiod.] Dixit beneficia Dei, nunc petit ut gratias 
agere possit. Nam si Deus os non replet, non ardet 
desiderium. Quasi dicat: Quia es adjutor, ideo, 
Repleatur os meum laude, id est fac me ad proxi- 
mum indesinenter te laudare. Vel ita continua : In 
te est cantatio mea. Et ideo, ut cantarepossim, re- 
pleatur os meum laude u£ cantem gloriam tuam. 
Gloria est laudatio ore multorum celebrata Et, 
tota die, [Aug., Cassiod.] id est sine intermissione : 
in prosperis, quia consolaris; et in adversis, quia 
corrigis. Cantem magnitudinen tuam, quia ante- 
quam essem, fecisti; cum essem, salutem dedisti; 
cum peccassem, ignovisti ; conversum  vivificasli, 
perseverantem coronasti. Nomine ergo magnitudi- 
nis omnia concludit. 

Pans. i. VEns. 10. — « Ne projieias me in tem- 
« pore senectutis ; cum defecerit virtus mea, ne 
« derelinquas me. » 
. Ne projicias me. [Cassiod., Rem., Aug.] Secunda 

pars, ubi agit de gratia senectutis et senii danda. 
Quasi dicat: Tu es spes mea a juventute mea. Tu 
etiam ne projicias me in tempore senectutis quando 
fessa virtus indiget plus juvari. Et quz: est senectus ? 


mihi insidiabantur consilium fecerunt im. unum. 
Gravior est enim fascis qui non dividitur, id est 
dixerunt communi consilio. Ipsi dico. 

VEns. 12. — « Dicentes ; Deus dereliquit eum. 
« Persequimini et comprehendite eum, quia non 
« est qui eripiat. » 

Dicentes, [Aug., Cassiod.] in corde, apud se: 
Deus ille, scilicet quem sibi Deum facit, dereliquit 
€um;quem vident calamitatibus fatigatum, putant 
ἃ Deo desertum. Ergo, persequiminieum, ut tardum; 
et comprehendite eum, ut invalidum, quia non. est 
qui eripiat comprehensum. Ipsa ita, sed 

VEns 13. — « Deus, ne elongeris a me : Deus 
« meus, in auxilium meum respice. » 

Deus ne elongeris a me, [Cassiod.] ut gravioribus 
exponar, sed prope esto. Longe putat, dum tardat. 

Deus meus in auailium meum vespice, quia scio 
me affligendum. 

Vel heec omnia possunt accipi ex persona Christi, 
ab illo loco. JNe projicias me. Unde et Hierony. to- 
tum hunc psalmum de Christo exponit. Ait ergo in 
persona Christi : Ne projicias me in tempore sene- 
ctutis. [Aug., Cassiod.] Senectus etiam in Christo 
fuit, dum prodigium est factus, dum infirmatus in 
cruce est etirrisus : quod dicitur senectus, quia ex 
vetustate nostra assumpsit. Unde Apostolus : Vetus 
homo noster simul crucifixus est cum illo (Rom. vt). 
Cum defecerit virtus mea, scilicet humanitatis, Deus 
ne derelinquas me. Hoc ideo dico : Quia direrunt 
inimici mei mala mihi, et qui custodiebant Ἔ £» Φ 
animam meam, consilium fecerunt in unum. Dici- 
tur hoe de Christo, qui inter manus inimicorum 
factus est infirmus, et quasi nihil posset comprehen- 
sus, qui talia habuit ex persona nostra. Unde et de 
membris ejus hoe potest accipi, ut ante diximus, 
consilium fecerunt in unum, dicentes : Deus dere- 
liquit eum. Unde alibi dieit Christus : Deus, Deus 
meus, quare me dereliquisti ? (Matth. xxvu.)id est 
quare hi me derelictum putant ? malo utique suo. Sz 
enim cognovissent, nunquam Dominum glorie cru- 
cifizissent (I Cor. n). Ergo persequimini et com- 
prehendite eum, quia non est qui eripiat. Sic delibe- 
rat quia ad oculum judicat. Illi ita, sed, Deus, ne 
elongeris ame, Deus meus, etc. 

VEns. 14. — « Confundantur et deficiant detra- 


ecce, cum defecerit virtus mea, id est cum patientia D « hentes anim: mes ; operiantur confusione et pu- 


pulsata mollescet, Deus, ne derelinquas me, quia 
lunc plus indiget juvari. Vel eum defecerit virtus 
| mea, id est mei hominis, ut de me non prissumam, 
Deus, ne derelinquas me. Respondet hic tibi Deus, 
imo tunc erit virus mea in te, cum tua defecerit, 
| ut dicas cum Apostolo : Cum infirmor, tunc potens 
sum (II Cor. xu). Sed quare hoc dico? 

VEns. 11. — « Quia dixerunt inimici mei mala 
* mihi; et qui custodiebant animam meam, consi- 
« lium fecerunt in unum. » 

Quia dixerunt inimici mei mala mihi, (Gl. int., 
Cassiod] 1d est disconfortaverunt me, e£ qui custo- 


PATROL. CXCI. 


« dore, qui querunt mihi mala. » 

Confundantur. [6]. int., Cassiod.] Hoc prius ex 
persona Christi sic : Respice in auxilium meum, 
econtra, confundantur, te mihi subveniente. Et ita 
factum est, quia deposita Dei non mutantur. Et de- 
ficiant, me patiente, detrahentes anime mec, sci- 
licet Judzi, qui rectis oblatrant : et ne resipiscant, 
operiantur confusione et pudore, quia defecerunt 
qui querunt mala mihi, silicet Judzei. 

VrEns. 15. — « Ego autem semper sperabo; et 
« adjiciam super omnem laudem tuam. » 

Egoautem semper sperabo, et adjiciam super om- 


21 


655 


PETRI LOMBARDI 


656 


lem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit A vel justitiam, seilicetflagella, quia nec filiis parcis 


super justos οἱ injustos (Matth. v). Et haec est simi- 
litudo obedientie , non superbis ; imitationis, non 
sequiparationis. Est ergo bene similis Deo, qui ere- 
dit Deum summum esse, et nullo egere; se vero, 
non per se, sed per eum esse. Qui vero per se vult 
esse ut Deus, a nullo est ; perverse vult esse similis 
Deo, ut diabolus qui noluit sub eo esse et homo qui 
ut servus noluit teneri precepto, sed voluit ut nullo 
sibi dominante esset quasi Deus, qua» est perversa 
similitudo. Przecepit quippe ei Deus nullo indigens, 
ne comederet de ligno scientize boni et mali (Gem. 11), 
ad probandum quantum esset bonum obedientize. 
Arbor vero illa quidquid esset cujuscunque pomi, 
ideo dieta est lignum scientie boni vel mali, quia 
homo qui nollet bonum ἃ malo discernere per prx- 
ceplum, discreturus erat per mali experimentum, ut 
tangendo velitum, inveniret supplieium. Bona qui- 
dem erat arbor in sui natura, et bonus ejus fructus, 
eisic nunquam perfectus[f. perfectius] potuit de- 
monstrari bonum obedientie, quam prohibendo a 
bono, ut ex inobedientia palma. Si enim res mala 
esset quce prohiberetur, videtur etiam sine prohibi- 
tione esse vitanda,nec ex sola inobedientia poena se- 
cula, sed ex re mala non viteta. Nune vero cum àr- 
bor bona sit prohibita, solam obedientiam, palmam 
invenisse, et solam inobedientiam incurrisse pienam 
manifestum est. Inde iste captivus clamat : Deus 
quis similis tibi ? nullus. 


VgERs. 22. — « Quantas ostendisti mihi tribulatio- 
« nes multas et malas, et conversus vivificasti me ; 
« et de abyssis terra» iterum. reduxisti me. » 


Mihi autem volenti perverse simulari quantas 05- 
tendisti, [Aug., Cassiod., Aug.]id est juste immi- 
sisti fribulationes, id est passiones , et merito qui 
recedit ab eo quod bonum est ex seet beatitudo, mi- 
serest. Ostendisti, dicit, quia scit illas prodesse, 
utique multas quantitate, e£ malas qualitate. Ecce 
justitia in peceantibus. Sed hzc disciplina qua me 
flagellasti, admonitio fuit conversionis, non deserti 
captivi. Unde sequitur : Ef tamen conversus [Cas- 
siod., Aug., Cassiod., Aug.] dum me utique conver- 
tisti, vivificasti me. Ecce clementia in conversis. Et 
de abyssis terre, id est de. subversione peccati, i£e- 
rum spe reduzcisti me. Primo enim cum natura 
nostra Verbo Dei unita, propter nos surrexit, redu- 
cti sumus de abyssis terree. Unde, dum credimus 
in eum, redimus in eum, et fit prima resurrectio 
animi, quie spe jam surrexit eum eo. Unde aposto- 
lus : Si surrexistis cum Christo, etc. (Coloss. 1m). 
Unde hie dicit : Iterum reduxisti me. Item secundo, 
iterum reducemur, quando corpore resurgemus; 
unde postea dicet, vel iterum , id est sepe reduxisti 
me, et sie in jam reductis spe 


Vrns. 23. — « Multiplieasli magnificentiam tuam ; 
« et conversus consolatus es me. » 


Multiplicasti, [|Cassiod.,Aug.,Cassiod., Aug.]quia 
per diversa subvenit Deus, magnificentiam tuam, 


aflagello. Et conversus consolatus es me, per Scri- 
piuras et premia. Consolatus dicit quia et si districte 
castiget, tristes tamen esse non sinit. Unde genera- 
lis justus veritatem psallere confitetur. Nam et ego. 
Vel secundum quosdam talis littera est, ibi, conso- 
latus es me, et de abyssis terre iterum. reduzisti 
me. Hzc reduetio in futuro erit. Secundum corpus 
dico, consolatus es me : quod ab effectu ostendo. 

Vrns. 21. — « Nam et ego confitebor tibi in va- 
« sis psalmi veritatem tuam, Deus ; psallam tibi in 
« cithara, Sanctus Israel. » 

Nam et ego. [Cassiod., Gl. int.,Aug.] Vel ita con- 
tinua, seeundum aliam litteram : Reduxisti me, ego 
autem confitebor tibi in vasis psalmi vel psalmorum. 


B Psalmi pulehre dicuntur vasa veritatis, quasi spiri- 


tualia dolia vinum Domini servantia. Et est, confite- 
bor tibi, o Deus, veritatem tuam, id est quod vere 
Deus es, et in vasis psalmi, id est in decantatione 
psalmorum, qui sunt vasa veritatis ; vel, in vasis 
psalmi, id est in vivificatione spiritus. Vas enim 
psalmi psalterium est, scilicet organum quod a sur- 
sum sonat, quo significatur spiritus, qui spe jam 
surrexit cum Christo ; cithara ab inferiori, et signi- 
ficat corpus, quod etiam resurget, Unde subdit : Et 
psallam tibi opere, o tu qui es Sazictus Israel in 
cithara, id est in mortificatione carnis. [Gl. int., 
Cassiod., Rem., Gl, int.] Vel, confitebor tibilin vasis 
psalmi, id estin contemplativa vita, et psallam tibi 
in cithara, id est in exhibitione temporalium. Et hoc 
faeiam exsultando. Unde subdit : 


Vrns. 25. — « Exsultabunt labia mea, cum can- 
« tavero tibi; et anima mea, quam redemisti. » 

Exsultabunt labia mea interiora, [Gl. int., Aug.] 
scilicet labia anima, qua jam reducta est primo 
iterum, cum. cantavero tibi, id est cum laudabo te 
in predicatione, e£. anima mea quam redemisti, 
quae ipsis internis labiis exsultat, quibus tacite clamat 
ad Dominum. Nec solum anima redempta ad Deum 
exsultabit. 


Vzns. 26. — ὁ Sed etlingua mea tota die medita- 
« bitur justitiam tuam ; cum eonfusi et reveriti fue- 
« rint, qui querunt mala mihi. » 

Sed etlingua mea, [Aug., Cassiod.| scilicet cor- 
poris, quod reducetur secundo, iterum ; meditabi- 


D tur justitiam. tuam tota die, id est sine fine, in 


seternitate : Quando haec exsultatio erit? cum confusi 
et reveriti fuerint, vel erübuerint, qui querunt 
mala mihi,id est qui modo insultant, quod erit in 
fine, scilicet saeculi, quando videbunt oculis quae 
nunquam crediderunt fieri. Tune enim locus est 
sanetis secura exsultationis, cum non licet impiis do- 
minari. 


COLLATIO IN PSALMUM LXX : « IN TE, DOMINE, » ete. 

Nullus titulus prescribitur in Hebreo. Sed cre- 
dendum est a LXX viris additum fuisse. Siquidem, 
ut scribit Hier. De optimo genere interpretandi, lon- 
gum est nune evolvere quanta de suo LXX addide- 
runt, quanta dimiserunt qua in exemplaribus Eccle- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXI. 


558 


sie obelis astericisque, distineta sunt. Quibus tamen A difficile est; et tamen interpretum diversitas, forte 


auctoritatem dedit vetustas, eodem teste in caput Eze- 
ch. v. Quin et idem titulum hunc explanat ad Pauli- 
num.De institutione monachi.Porro non est proetermit- 
tendum quod habet Aug., lib. xvim Decivitate Dei, c. 
43. Quidquid est in Hebr. codicibus, et. non est apud 
LXX. Interpretes, noluit per istos, sed per illos pro- 
phetas Dei spiritus dicere. Quidquid vero est apud 
LXX in Hebr. autem codicibus non est, per istos 
maluit quam per illos idem spiritus dicere, sic osten- 
dens utrosque fuisse prophetas. Isto enim modo, 
alia per Isaiam, alia per Jeremiam, alia per alium 
atque alium prophetam ; vel aliter eadem per hune, 
ac per illum dixit, ut voluit. Quidquid porro apud 
utrosque invenitur, per utrosque dicere voluit, unus 
atque idem spiritus, sed ita, ut illi przecederent pro- 
phetando, isti sequerentur, prophetice illos interpre- 
tando. Hactenus D. Aug. lllud addam quod in Graco 
post titulum subtexitur. ἀνεπίγραφος παρ᾿ £Gpatotc. 


VEns.3.—« Et in locummunitum.Hebr.3 5n x*z^ B 


LABO TAMID, id est u£ ingrediar jugiter, sive ad 
quem veniam semper. Atqui locus munitus, quidnam 
aliud sonat quam obtinere locum in quem, quoties 
opus fuerit, te tuto recipere possis? Id quod non 
male explicuit editio in Campensi, es mih? robusta 
rupes, in quam semper confugio. Videtur mutuatum 
ἃ Chaldzo, sis, ait, mihi rupes fortis ad refugium 
jugiter. Deinde sicuti legimus u£ salvum me facias, 
piuseulum habent Hebraei, precepisti seu consti- 


Luisti u£ salves me, *3ywqno n" TZIVITHA LEHOS- 
SIENI. Sensus videlur auctior, nisi quod certa et in- 
dubitata protectionis munitio, idipsum includere 
diceretur. 

VEns. 17. — (Quoniam mon cognovi litteratu- 
ram. Suffragatur et Hierony. Ceteri convertunt ex 
Hebr,: dieunt, non. cognovi numeros : adeo ut Mun- 
sterus quo dilucidiorem faceret quem volebat sen- 
sum, de proprio admiscuerit non novi numeros be- 
nefieiorum Dei. Verum cum n? ED sEPHOROTH, tum 
sceripluram sive litterataram tum numerationes, 
adeoque negotiationes, qu: luerosis numeris et ratio- 
nibus exercentur, significet, materiam diversa inter- 
pretationis tribuit. Qua de re sic habet Aug. in hunc 
versiculum. « Ubi alii codices habent negotiationem, 
ibi alii litteraturam, quomodo concordent, invenire 


sensum ostendit, non errorem inducit. » 

Vrns. 20. — Donec annuntiem brachium tuum, 
generationi omni que ventura est. Sed Hebr. sic ha- 
bet, ut possis figere pausulam in partieula genera- 
tioni, et legas, donec annuntiem brachium tuum ge 
nerationi nempe presenti, ut vult Munsterus. Deinde 
omni qu ventura est, subaudias, posteritati. Quam 
lectionem et Hieronymus non repudiat. Donec, ait, 
annuntiem brachium tuum generationi, cunctisque 
quiventuri sunt fortitudines tuas. Certum est tamen 
quod in Hebr. continenter post generationem, sequa- 


tur nola signi universalis 525 «15 rEDon LE- 


CAL, eliam si subnotetur membrum ut vocant, 
quod passim invenio interpretes m minus obser- 
vare. 

Vzgns. 22. — (Quantas ostendisti mihi tribulatio 


nes multas et malas, et conversus vivificasti me : et 
de abyssis terre iterum reducisti me. Ter in tribus 
locis ponitur pronomen prime persone singularis 
numeri. In primo loco legit Hieron. quomodo nos. 
In duobus aliis pronomen habet primx persons plu- 
ralis numeri. Pratensis autem ubique ponit prono- 
men prime persone pluralis numeri. Similiter Ne- 
biensis. Ceteri autem. stant a nobis. Unde colligere 
licet. exemplaria variare, aut iod vice vau usurpari, 
vel e diverso. Et revera vidi tres codices differentes. 
Unus habebat perpetuo vau cum punetulo hiric, 
alter semel iod, et bis vau, tertius ubique iod 
SIDTUNTOU HIREITANI vel HEREITANU, ostendisti nobis 
vel mihi; *3*nn TEHAIENI vel TEHAIENU, vivifica- 


bis nos aut me; "3oym TAALENU vel TAALENI, as- 
cendere facies nos aut me. 

H:ee poterant esse otiosa eum nihil habeant mo- 
menti ad intelligentiam, nisi perspicerem quosdam 
forte, ut ita loquar, superstitiosos in venandis api- 
culis. Maxime autem h:ec dieta sunt propter sequen- 

(Ο tem versum, in quo legimus multiplicasti magnifi- 
centiam tuam, ibi habent Hebr. magnificentiam, si- 


ve magnitudinem meam. *n913 GEDULLATHI, etiam 
si non sit tanta similitudinis proportio hic et ibi, at- 
tamen certo certius est gloriam Filii esse gloriam 
Patris, et contra, juxta illud Joan. xvn : Et mea 
omnia tua sunt, et tua mea sunt. 


PSALMUS LXXI. 


PSALMI TITULUS : * IN SALOMONEM. 


» 


Deus judicium. tuum. Titulus : In. Salomonem. 
[Aug., Cassiod., Hier.| Salomon interpretatur pa- 
cificus, quod verissime atque optime illi congruit per 
quem Mediatorem Dei et hominum M 5» (I Tim. 
H) ex inimicis accepta peccatorum remissione re- 
conciliamur Deo (Ephes. n). Idem ipse est ille paci- 
ficus, qui fecit utraque unum, medium parietem ma- 
ceri solvens, et ambos reconciliavit Deo, qui super 
pacem reconciliationis dabit pacem immortalitatis 
(ibid.). Unde : Pacem meam do vobis, pacem meam 
relinquo vobis (Joan. xiv). Et in hunc Salomonem, 
id est in hune. verum pacificum, dirigitur psalmus 
iste quartus, quia ipse commendatur hie, secundum 
utramque naturam. Et est psalmus iste quartus de 
duabus naturis Christi. Intentio : Monet ut Chri- 
stum. verum. Deum et verum hominem regem cre- 
damus. Modus : Septem sunt partitiones. Primo agit 
de judicio optando illud dari Filio. Secundo agit de 
eodem alfirmando quod optaverat, ibi, judicabit 


pauperes. Tertio dicit quis, et qualis anteveniet rex 
ille in futuro judicaturus,ibi, descendet sicut pluvia. 
Quarto agit de operibus ejus, ibi, quia liberabit. 
Quinto agit de honorificentia regis, ibi, e£ vivet. 
Sexto monet omnes laudes dicere ei, 1bi, sif nomen. 
ejus. Septimo a sua parte laudat, ibi, benedictus Do- 
minus. Propheta ergo ad Patrem loquens de Christo 
dicitur : O 

VEns. 1. — « Deus, judicium tuum regi da, el 
« justitiam tuam filio regis. » 

Deus Pater, da judicium tuum regi, id est Christo : 
[Gl. int, Aug., Hier., Aug., Cassiod.] Quasi di- 
cat: Fiat quod prievideo futurum. Pater enim non 
judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio 
(Joan. 1X), non quia tota Trinitas simul judicet, sed 
quia solius Filii persona, secundum humanitatem, 
ab omnibus in judicio videbitur. Et ut sue peltitio- 
nis desiderium ostendat, per figuram epimonem, 
idem repetitur alis verbis, dicens : E£ justitiam 
iuam, id est justum judicium 4a filio regis, id est 


659 


PETRI LOMBARDI 


660 


tui, qui es rex. Et ideo non usurpat regnum, quia A habent quod supra exposuimus, judicabit pauperes 


filius regis est ut diximus. Hic est epimone, id est 
crebra repetitio. Repetitiones autem eisdem velaliis 
verbis faetze, multum. commendant divina eloquia, 
que maxime sunt in psalmis, et in eo genere ser- 
monis quo affectus animi est movendus. Dico, da 
judicium, ad quid ? 

VEns. 2. — « Judicare populum tuum in justitia, 
« et pauperes tuos in judicio. » 

Judicare, [Aug., Cassiod.] id est ad judicandum 
in justitia populum tuum, qui et ejus est, scilicet ut 
decernat eum a non suis; e£ pauperes tuos in judicio. 
Isti sunt populus Dei, scilicet humiles, non superbi. 
Dicendo, tuum et tuos, ostendit omnia que sunt 
Patris esse Filii, et econverso. 

VrEns. 3. — « Suseipiant montes pacem populo, 
« et colles justitiam. » 

Suscipiant [6]. int., Aug., Cassiod., Aug.] Quasi 
dieat : Hzc da, sed prius preseiatur judicaturus 
per legatos. Et hoc est, Montes, id est majores, 
scilicet prophete et apostoli, qui ccelo altitudine 
proximant, suscipiant pacem, id est Christum. Pa- 
cem dieo nuntiandam populo fideli, ef colles, scili- 
cet minores suscipiant justitiam, id est Christum. 
Vel ita, ut sit distinctio inter pacem et justitiam. 
Montes, scilicet majores, suscipiant pacem, hu- 
militatis, populo, id est ad populum, ut non se 
cílerant, id est extollant pro sua majoritate. Ex- 
cellntes quippe in Ecclesia paci debent vigilanti 
intentione consulere, ne propter suos honores 


superbe agendo schismata faciant, unitatis compage C 


dirupta. Et colles, id est minores imitando justi- 
tiam, ut servos non anteponant Domino, sed sic 
majores imitando et obediendo subsequantur, ut 
eis Christum semper anteponant. Vel, suscipiant 
montes, id est majores, pacem id est verbum re- 


conciliationis, scilicet verbum Evangelii, ad hoc ut. 


nuntient populo. Et colles, id est minores, justi- 
tiam, id est obedientiam, ut obediant doctrinze 
veritatis. 

Pans. ij. VERS. 4. — « Judicabit pauperes populi, 
« et salvos faciet filios pauperum, et humiliabit ca- 
« lumniatorem, » 

Judicabit. |Cassiod., Haym., Aug.] Secunda 
pars ubi item agit de eodem judicio affirmando 
futurum. Post optationem quippe virtute propheli 
dieit qui» sunt adventu Domini praestanda. Quasi 
dicat : Da judicium, et vere dabis, quia judicabit 
pauperes populi. Vel aliter ut per montes et colles 
utrique preedicatores evangelicc pacis, sive praece- 
dentes, ut apostoli, sive sequentes, ut eorum vicarii, 
accipiantur: et distinguitur sic littera, montes, id 
est priedicatores precedentes, et colles, id est, proe- 
dicatores subsequentes, suscipiant pacem, id est 
Christum, nuntiandam populo. Deinde seeundum 
aliam litteram sequitur : Justi judicabunt pauperes 
populi. Sed illi codices magis approbantur qui 


(100 Ex August. lib. De pastoribus, cap. 12. 


populi, id est eos qui pauperes sunt in populo, in 
quo boni et mali commisti sunt. Sic judicabit, ef, 
id est quia salvos faciet, id est discretos ab iniquis 
filios pauperum : idem sunt qui et pauperes, sicut 
eadem civitas est Sion, et filia Sion. Vel distingue 
inter filios pauperum, et pauperes. Pauperes dicit 
Patres, scilicet prophetas et apostolos. Filios pau- 
perum dicit eos qui sub eis profieiunt. Quos omnes 
sic judicabit Dominus, ut salvos faciat. E£ humi- 
liabit in presenti. calumniatorem, id est diabolum. 
Dum enim gratia sua vivat, ut gratis colat Deum 
homo, humiliatur diabolus qui dieit : Nunquid gratis 
colit Job Deum ? (Job. 1) Vel humiliatus est diabolus 
in Christi passione, quando per calumnias Judco- 
rum cecidit, in quo nihil juris habuit, unde merito 
eos amisit, in quibus aliquid juris habere dignosci- 
tur. [Cassiod.] Qui vere calumniator dicitur, quia 
innocentes in culpam trahere nititur, quod est ca- 
lumuiari. Hune autem humiliavit Christus in pas- 
sione, sed nondum penitus est exstinctus. Unde 
alibi : Humiliasti sicut vulneratum superbum (Psal. 
Lxxxvin). Unde Jeremias : Clamat perdixz. Congre- 
gavit que non peperit, fecit divitias mon cum judicio 
in dimidio dierum ejus derelinquet eas,et in novissi- 
mis suis resurget insipientes (Jer. xvi). (105) Vel, 
in judicio futuro, humiliabit calumniatorem, id est, 
diabolum. 


VEns. 5. — « Et permanebit cum sole et ante 
« lunam in generatione et generationem. » 


Et permanebit. [Aug., Cassiod., Aug.] Hic osten- 
dit eum dignum qui judicet. Quasi dicat : Judicabit 
rex ef ipse permanebit cwm sole, id est quandiu 
tempora volvuntur, qua per solem ideo accipiuntur, 
quia juxta cursum solis, mutantur et distinguuntur 
tempora. Non est autem ei magnum permanere cum 
sole, per quem omnia facta sunt, sed hie est pro- 
phetia, quod Christiani nominis religio semper sit 
duratura, contra illos qui dieunt Ecclesiam aliquando 
desituram. Permanebit ergo cum sole, id est quan- 
diu tempora volvuntur permanebit in Ecclesia, et 
cum Ecclesia, qua est corpus ejus. Et ante lunam 
potuit dicere cum sole et ante solem, id est cum 
temporibus, et ante tempora, ante qua est :eternum. 
Sed per lunam que crescit et decrescit, maluit de- 
signare incrementa et defectus mortalium. Et est. 
sensus : Et ipse permanebit ante lunam, id est om- 
nia mortalia sua immortalitate precedit. Deinde 
exponit quid lunam dixerit. Lunam dieo generationis 
et generationum, alia littera, id est permanet ante 
generationes generationum, quz transeunt deces- 
sione et accessione mortalium. Vel ita, ut per solem 
accipiatur Deus Pater, cum. quo permanet Filius, 
qui est quasi splendor et radius solis. Et est humi- 
liabit, et vincet. diabolum in passione. Εἰ vieto dia- 
bolo, permanebit splendor, id est Filius, cum sole, 
id est cum Patre, sedens ad dexteram Patris in - 


661 


ν COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXI. 66 


eternum. Et hoc, ante lunam generationis et gene- A quce ipse oriens attulit, quz& germina de stillicidiis 


rationum, quia ipse est primogenitus ex mortuis, 
praecedens Ecclesiam, decessione et accessione 
hominum transeuntem. Vel generatio generationum 
dieitur, generatio futura, quia immortaliter genera- 
bimur. Et est lunam dico, generationis generatio- 
num, id est quce immortaliter generabitur, in rege- 
neratione. Vel secundum aliam litteram sie : Per- 
manebit i» generationem et generationem ; vel in 
seculum seculi; vel, im generationes generatio- 
num, id est sine fine. Et est expositio praecedentis. 


Pans. nr. VEns. 6. — « Descendet sicut pluvia in 
« vellus, et sicut stillieidia stillantia. super ter- 
« ram. » 


pullularunt, dicens : 

VERS. 7. — « Orietur in diebus ejus justitia 
« et abundantia pacis, donec auferatur luna. » 

Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pa- 
cis, donec auferatur luna ut non sit, [Aug.] id est pax 
eril donee morte destructa, jam non sit carnis mor- 
talitas, quz? per lunam significatur, et per lunam 
significatur Ecclesia, et legitur alia littera, scilicet 
extollatur, alii enim interpretati sunt, auferatur, 
alii vero extollatur. Et est, donee extollatur luna, 
id est Ecclesia elevatur per gloriam resurrectio- 
nis. 

VEns. 8. — « Et dominabitur a mari usque ad 

« mare ; et a flumine usque ad terminos orbis ter- 


Descendet. [(Cassiod., Gl.int.] Tertia pars. Ecce B. « rarum. » 


quis et qualis sit rex ille qui judicaturus est, quasi 
dieat : Quomodo incipiet hoc. regnum ? Ecce inci- 
piet a Judzis, et consummabitur in gentibus. Et 
hoc est descendet sicut pluvia im vellus. Alludit 
facto Gedeonis, quod in libro Judicum legitur, qui 
pugnaturus contra Madianitas petiita Domino vietoriae 
signum tale, ut vellus ovis in area positum com- 
plueretur area remanente sicca ; et. ita factum est. 
Postea petiit, ut. area irrigaretur sieco vellere, et 
ita fuit (Judic. v1). In quo mystice significatum est, 
quod populus Judzorum prius irrogaretur gratia 
Christi, sieca area gentilitatis; et postea. complue- 
retur gentilitas, sicco vellere Judaeorum. Per vellus 
enim Judza accipitur, quie auetoritate doctrine 
exspolianda erat, ut ovis vellere. Vel quia pluvice 
doctrinam detinebat, quam nolebat predicari gen- 
tibus, ut vellus detinet pluviam, Ait ergo rex ille : 
Prius descendet in vellus sicut pluvia, id est, gratia 
Christi, descendet prius in populum Judaeorum. 
Unde matrem sibi et apostolos elegit, sicca area 
totius orbis, sicut pluvia prius descendit in vellus 
Gedeonis. Et postea descendent sicu£ stillicidia 
stillantia super terram, id est super gentes sicco 
vellere Judzeorum, sicut postea fuit compluta area 
Gedeonis sieco vellere. Ecce unde incipiet, et ubi 
consummabitur regnum et illud regnum sic erit 
utile, quia orietur, ete. [Gl. int., Cassiod., Hier.] 
Vel ita et agit de nativitate Christi qui ante dixerat 
de futuro judieio. Quasi dicat : Christus in futuro 
judieabit, et prius in. humilitate et lenitate summa 
veniet. Et hoc est : Descendet in uterum Virginis, 
sicut pluvia in. vellus. Christus enim quem nihil uti- 
que sustinere posset, si vellet manifestata potestate 
cognosci, voluit leniter in uterum Virginis sine 
aliquo strepitu, sicut pluvia in vellus descendere, 
ut magis ostenderet virtutem si eam temperasset. 
Et est congrua similitudo. Lana enim accipiendo 
aquam non rumpitur, sed integra manet; sie et in 
Virgine integritas ante partum, in partu, post par- 
tum. Post illud idem alia similitudine comprobat, 
subdens : E£ descendet sicut. stillicidia stillantia 
super lerram, qu: in modum roris summa lenitate 
descendunt. Quis ergo, post tam apertas similitudi- 
nes, dubitet de partu. Virginis. Deinde exsequitur, 


Et dominabitur [Cassiod., Aug., Cassiod.] Hic 
ostendit qu:e sit amplitudo regni. Quasi dicat : Sic 
utile est regnum, et sic latum, e£, id est, quia do- 
minabitur a mari, id est a quolibet fine terre 
usque a mare, id est ad quemlibet finem terr: 
diffundetur, tam late dilatabitur Ecclesia, et a /Iumine 
Jordane dominabitur, ubi vox Patris super Christum 
insonuit : Hic est Filius meus dilectus (Matth. ur). 
Inde ergo doctrina ejus ccepit, inde auctoritas Ma- 
gistri dilatatur usque ad terminos orbis terrarum, 
predicato Evangelio regni Christi. Inde regula 
baptismi per totum. mundum manavit. Inde ergo 
dominabitur usque ad terminos orbis terrarum, 
cireumquaque hoc est quod prius dixit, a mari usque 


(C ad mare. Nota quia paueis verbis magna docet sa- 


cramenta. 

4 T» E» VEns. 9. — « Coram illo procident JEthio- 
« pes : et inimici ejus terram lingent. » 

Coram illo (Gl. int., Aug., Cassiod., Aug.] Quod 
universaliter dixerat, per parles ostendit, dicens : 
Coram illo procident ZEthiopes, id est illum adora- 
bunt JEthiopes, qui sunt in finibus terre, et teter- 
rimi, id est gentes, a parte totum ; e£ inimici ejus, 
seilicet pertinaces schismatiei, qui invident glorie 
Christi, legent terram, in modum serpentis, eui 
dictum est : Terram comedes (Gen. n1), id est, ama- 
bunt terrena, quia sunt eorum esca pomnalis. Ve 
lingent terram, id est schismaticos homines ama- 
bunt, et suaves habebunt, quibus auctoribus con- 


D tradicunt divinis eloquis. 


Vrns. 10. — « Reges Tharsis et insule. munera 
« offerent ; rezes Arabum et Saba dona adducent., » 

Reges Tharsis. [Cassiod., Aug., Alcuin., Hier., 
Gl. int.] Tharsis interpretatur contemplatio in qua 
fixi sunt fideles, qui offerunt numera , dum devoto 
animo serviunt. Et est sensus : Reges Thaisis, id 
est fideles in contemplatione fixi, qui dieuntur re- 
ges, quia sunt dominatores vitiorum, et. insule, id 
est, qui vitia mundi circumíluentia a se excludunt, 
munera o[ferent, id est seipsos, dum devote ser- 
viunt, reges Arabum, et Saba. Hie. patrie. diversis 
odoribus nares mulcent, et significat eos qui ter- 
rena delectatione se traetant molliter. Sed jam sunt 


663 


reges Arabum et Saba, quia haec blandimenta sub- 
jiciunt rigide discipline. Et hi dona adducent, id 
estalios seeum in societatem Ecclesie adducent. 
Vel potest hoc accipi de malis regibus qui perse- 
quuntur et occidunt martyres. Et est, reges Ara- 
bum et Saba, id est persequentes nescientes, addu- 
cunt dona, dum immolando martyres adduxerunt 
eos. Vel juxta interpretationes nominum totum ae- 
cipi potest. Tharsis enim interpretatur excploratio 
gaudii, Arabia, humilis,vel campestris ; Saba incen- 
sio, vel conversio.Et est: Reges Tharsis, id est illi qui 
explorant verum gaudium ; e£ insule, id est quia se 
excludunt vitia, offerent munera, id est se et alios ; 
et reges Arabum, id est humiles, vel justitia et 
eequitate pleni, et reges Saba, id est qui divino igne 
succensi sunt, vel conversi ad Deum, adducent dona 
id est se et alios. Vel historialiter potest accipi de 
regibus, qui venerunt adorare Christum eum mu- 
neribus qui fuerunt de his provinciis, cum quibus 
veneruntinsule, id est, etiam extremi. Unde hic 
psalmus eantatur in festo Epiphanise. Quid per sin- 
gula ? 

VEns. 11. — « Et adorabunt eum omnes reges ; 
« omnes gentes servient ei. » 


Et adorabunt eum omnes reges terre, [Cassiod.] 
qui videntur adorandi. Hic ostendit quie sit familia 
regis, e£ omnes gentes, quc terrenos habent dominos 
servient ei, quia non est gens qua, in parte populi 
sui, non adoret Auctorem. 

Pans rv. VEns. 12. — « Quia liberabit pauperem 
« ἃ potente, et pauperem cui non erat adjutor. » 


Quia liberabit, [Cassiod.] Quarta pars, ubi agit de 
operibus ejus. Quasi dicat : Cur ei tantus honor? 
quia liberabit, vel, liberavit pauperem, id est popu- 
lum credentium, in quo sunt et reges a potente, id 
est a diabolo, quem non sua virtus, sed peccata ho- 
minum potentem fecerunt ; deiude repetit, ut deter- 
minet quem pauperem liberet dicens, e£ pauperem 
etiam qui non erat adjutor, quia homo justus vel an- 
gelus, vel lex, vel liberum arbitrium non poterat 
cum liberare, nisi tantum Leo de tribu Juda (Apoc.v). 
Et siliberat, non tamen peccata, pro quibus tene- 
bantur, ei placent; sed 

VEns. 13. — « Parcet pauperi et inopi ; et animas 
« pauperum salvas faciet. » 

Parcet,|Aug.] ex usuris redimendo, id est pec- 
cata dimittet. Cui ? Pauperiet inopi, id est non de 
se confidenti, sed de gratia. Vel ita continua : Dico 
liberabit pauperem, et siliberatus pauper offendit, 
parcet pauperi et inopi : quod necesse est, quia om- 
nes peccant et egent gloria Dei (Rom. m). Ef ani- 
mas pauperum salvas faciet ab iniquitate, id est 
dando eis gratiam ad faciendam justitiam, et ad vi- 
iandam iniquitatem. Duplex enim hic adjutorium 
grati: commendatur, scilicet et quod est in remis- 
sione peccatorum, cum ait : Pareet pauperi ; et quod 
est in participatione justitiae, cum addit, et animas 
pauperum salvas faciet. Deinde his duobus alia duo 
vquipollentia reddit, dicens : 


PETRI LOMBARDI 


664 


A  VEnRs. 14. — » Ex usuris et iniquitate redimet 
« animas eorum ; et honorabile nomen eorum co- 
« ram illo. » i 

Ex usuris, |Aug., Cassiod., Aug.] id est, a pecca- 
tis, redimet animas eorum, et hoc est quod supra- 
dixit, parcet pauperi. Usure autem dicuntur pec- 
cata, quia plus mali invenitur in suppliciis quam 
commissum est in peccatis, ut verbi gratia, cum ho- 
micida tantum corpus hominis perimat; anime 
vero nihil noceat, ipsius anima et corpus perdetur 
in gehenna. Exc usurisergo redimet peccata dimit- 
tendo, qua debebant ampliora supplicia.Et redimet 
pretio sanguinis, animas eorum ex iniquitate, scili- 
cet juvando per gratiam ad faciendam justitiam. 
Eamdem itaque repetita sunt, quze supradieta erant ; 

pam parcendo redimet ab usuris ; salvos autem fa- 
ciendo, redimet ab iniquitate. Quod ergo supra est, 
parcet pauperi hoc est hic, ex usuris redimet. Quod 
vero ibi dicit animas pauperum salvas faciet, hoc 
est hie, ez iniquitate redimet. Vel ita, ut de futuro 
accipiatur illud, animas pauperum salvas faciet, in 
futuro scilicet, non modo parcet. Hie sequitur : ex 
usuris, id est pcenis zelernis, et iniquitate, id est 
ipso peccato pro quo et pcena debebatur, redimet 
pretio sanguinis, animas eorum. Ef nomen eorum, 
scilicet nomen Christianum, et si malis sit contempti- 
bile, hie tamen erit honorabile coram illo. Quia in 
ejus regno ante ipsum victuri sunt. Vel secundum 
aliam litteram, scilicet honorabile nomen eorum co- 
ram ipsis, quia gratias reddent de beneficiis, dantes 
virtutem nomini ejus. 


Pans v. VEns. 15. — Et vivet, et dabitur ei de 

« &uro Arabie ; et adorabunt de ipso semper; tota 
« die benedicent ei. » 

Et vivet [Cassiod., Aug., Cassiod.] Quinta pars, 
ubi agit de honorificentia regis. Quasi dicat : Et si 
morte sua redemit pauperem, tamen ef vivet sine 
fine, qui contemptus est moriens ; et dabitur ei de 
auro Arabic, id est sapientes mundi in Christum 
credent. Per Arabiam enim gentes significabantur ; 
per aurum,quod excellit inter metalla, sapientia quce 
excellit inter doetrinas. Ef adorabunt semper de ipso 
multiplieando, id est corpore ejus, vel de ipso con- 
sequendo, id est de ejus institutione, quia ipse 
orare docuit sie : Adveniat regnum tuum, etc. Tota 

D die, id est toto tempore benedicent ei bona vita, et 
merito quia 


VEns. 16. — « Erit firmamentum in terra in 
« summis montium, superextolletur- super Libanum 
« fructus ejus ; et florebunt de civitate sicut fenum 
« terra. » 


Erit firmamentum in summis montium. |Aug., 
Gl. int., Aug.] Summa montium sunt auctores Scriptu- 
rarum, scilicet prophetze et apostoli, quos firmat, 
quia omnia ab illis predieta in illo sunt. completa. 
Et hoc in ferra, quia propter eos qui in terra sunt, 
omnia scripta sunt. Unde et ipse in terram venit ut 
ea impleret. Firmamentum ergo prophetarum est, 
quia quod predixerunt implevit. Velita : Ipse erit 


665 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXI. 


666 


firmamentum, id est panis fidei confirmans cor, im ἃ —VEns. 18. — « Et benedicentur in ipso omnes tri- 


summis montium, id est in apostolis, et aliis sanctis. 
Et hoe est, in terra ista, quod mirum est, scilicet 
quod ita eos confirmat hic. Sequitur: Et fructus 
ejus, scilicet boni superextolletur super Libanum, 
id est ipse extollet suos super cedros Libani, ad 
litteram, quia si Libanus proceras cedros producit, 
Christus suos ad eclum subvehit, vel juxta nominis 
interpretationem. Libanus enim interpretatur cam- 
didatio, et significat candorem et dignitatem hujus 
seculi. Ergo fructus ejus, id est dilectores Christi, 
superextolletur, super Libanum, id est super cando- 
rem seculi, quia omnia secularia contemnuntur. 
Vel, fructus ejus, id est charitas, superextolletur 
super Libanum, id est super omnia alia dona de qua 
Apostolus : Adhuc eminentiorem viam vobis demon- 
stro, etc. (I Cor. xu.) Ef illi qui sunt de civitate, 
scilicet Dei, id est de Ecclesia /lorebunt gratissime 
in futuro, sicut fenum terre viret. [Cassiod., Aug.] 
Non enim setas feni, sed viriditas sanctis comparatur, 
qui de ista civitate praesentis Ecclesie migrantes, in 
illa ecelesti beatitudine florebunt. Vel per fenum, 
fenum fructiferum, id est frumentum potest intelligi, 
sicut in Genesi feni nomine etiam frumentum intel- 
ligitur, cum ait : Jussit Deus producere terram omne 
lignum, et omne fenum (Gen. πὴ), nec adjunxit, et 
omne frumentum, nomine feni illud complectens. 
Florebunt ergo sicut fenum terre, scilicet fructi- 
ferum, ut est fenum frumenti. Vel quia ambigue 
posita est civitas, non enim addidit vel ejus vel Dei, 
civitas Cain intelligi potest, sicut ante de civitate 
Dei exposuimus, id est de Ecclesia. Du: enim 
civitates sunt in presenti, civitas Christi el. civitas 
seculi. Civitas Dei est Ecclesia, quae ab Abel inecpit ; 
civitas sceculi est Babylonia, quz inccepit a Cain, quce 
comparatur feno, secundum illud : O0mmis caro 
fenum (Isa. xri). Omnis namque claritas civitatis 
quam coepit zdificare Cain, est sicut flos feni, quod 
hodie floret, et cras in clibanum mittitur (Matth. γι). 
Et est sensus hujus et praecedentis loci talis : Fructus 
ejus, id est illud quod in «ternum nobis promittitur, 
extolletur super Libanum, id est diffamabitur et 
commendabitur super omnia seculi. Et ea quae sunt 
de civitate, Cain scilicet, florebunt sicut fenum terra, 
id est quidquid pro magno habetur in saeculo, com- 
parabitur feno terrz. 


Pans vi. VEns. 17. — « Sit nomen ejus benedi- 
“ etum in saecula; ante solem permanet nomen 
« ejus. » 


Sit nomen ejus. [Cassiod., Rem., Aug., Cassiod.] 
Sexta pars, ubi monet omnes laudes dicere ei, quia 
omnes in eo benedicentur. Quasi dicat: Et quia 
fruetus ejus extolletur, et flos s:culi decidet, ergo 
sit nomen ejus benedictum in secula. Quasi dicat : 
Quia :lernam dat gloriam, in zeternum glorificetur; 
et ante solem, id est ante tempora, et ante omnem 
creaturam, id est :eternum permanet nomen ejus, 
id est filius regis. Hoc dicit, ne putes temporalem 
Dei Filium. 


« bus terree; omnes gentes magnificabunt eum. » 

Et ommes tribus terrg benedicentur in ipso, 
[Aug.] ut Abrah:e promissum est: Im semine tuo 
benedicentur omnes tribus terre (Gen. xxi). Et 
ne duodecim tribus accipias tantum, addit omnes 
gentes, scilicet omnes benedieti, magnificabunt 
eum, magnum faciendo. 

Pans vir. VEns 19. — « Benedictus Dominus Deus 
« Israel, qui facit mirabilia solus. » 

Benedictus. [Aug., Alcuin.] Septima pars, ubi a 
sua parte laudat. Omnibus enim dictis, hymnum 
eructat. Quasi dicat : Quia in eo omnes benedicen- 
tur, benedictus Dominus Deus Israel. Nota hic esse 
exclamatoriam benedictionem cum admonitione et 


p Prophetia, qui facit mirabilia solus; quia quicunque 


facit, ipse in illo facit. 

VEns. 20— « Et benedictum nomen majestatis 
« ejus in szternum; et replebitur majestate ejus 
« omnis terra : Fiat, fiat. » 

Et benedictum sit nomen, [6]. int., Cassiod., Aug., 
Cassiod.] id est, gloria majestatis ejus, quod est 
majus omnibus nominibus; vel, nomen majestatis, 
scilicet nomen Christianum, quod est de ipso Chri- 
sto, et hoc im aeternum, id est quandiu seculum 
durat, et in saeculum saeculi, quod quidam interpretes 
addunt. Et replebitur majestate, vel, gloria ejus, 
alia littera, id est ipsius clarificatione omnis terra, 
scilicet sancti. Fiat, fiat. [Gl. int., Cassiod., Aug.] 
Ecce quasi subscriptio principis et concessio au- 
dientium. Magnificum vero est quod sie concludit ; 
optantis est semel dicere fiat; sed nimium deside- 
rantis est repetere. Quasi dicat : Quod jussisti, Do- 
mine, ita frat, fiat, donec quod ccepit flumine perve- 
niat usque ad «4 £» G terminos orbis terre. 

Hieronymus. « Sciendum est quod rxxi psalmus 
secundi libri finis sit, unde et in extremo habet, /iaf, 
fiat, pro quo in Hebrzo dieitur, amen, amen. Et 
hoc diligentius observandum est, quod defecerunt 
hymni David, filii Jesse, ad finem ΠΧ ΧῚ psalmi per- 
tineat. Id vero quod sequitur, psalmus Asaph, 
initium sit sequentis. » 

PSALMUM LXXI : « DEUS JUDICIUM TUUM 
REGI DA, » ete. 


COLLATIO IN 


Vrns. 5. Ef permanebit cum sole. Hebr. habent ; 
limebunt te cum sole. Hoc est interprete Hieron, 
uandiu erit sol. Quando hie timor debeat intelligi 
hristiani nominis religio, qux: nunquam desitura 
sit, convenienter id significatum est ex perpetua 
stabilitate. Sed cum legitur "TN?" rsnauca, haud 
scio num interpretes sumpserint caph servile, ut sic 
essentiale, et in. verbo Chaldaico Y mmc, quod 


significat prolongavit. 


Ante lunam. Faber causatur ut melius et divinius 
dieatur ultra lunam, quod demonstretur regnum 
Christi, desinente mundo, non desiturum; sed post 
consummationem s:eculi, perpetuo duraturum. Atqui 
illud ante lunam, non perinde sonat, Cieterum 
vocabulum in Hebr:eo positum, proprie, ante coram, 
vel im conspectu, magno consensu Hebraorum 
designat m? *zm5 rvienwE manEAng. Quod autem 
verüt Hieronymus ultra lunam, ad id quod conti- 


667 


PETRI LOMBARDI 


668 


nuo subdebatur respect, nempe in generatione A cedit et Hieronymus, ac illud, de ipso, respicit 


generationum, ut quid dixerit per lunam, Prophetam 
exponendo, adjungeret im generatione et genera- 
tionem. 

Vrns. 6. — Descendet sicut in vellus. Sic Hiero- 
nymus, Sanetes et Nebiensis. At cum sacri et catho- 
lici doctores hune pertraetantes locum ad jueundam 
Gedeonis historiam mystica reducant allusione, ut 
sunt D. Hieronymus, Augustinus, Ambrosius in 
prologo primi lib. 1 De saneto Spiritu, Chrysostomus 
peculari in hoc consecrata homilia, Arnobius et 
plerique alii doetissimi juxta ae sanctissimi, iniquum 
videtur quod quidem Neoterici Hebraieatores usque 
adeo suas contraxerunt versiones, ut nullum locum 
reliquerint mysterio velleris, de quo, Jud. vr; 
eoque indignius, quo magis poterant, sine ullo in- 
commodo veritatis Hebraiec, transferre aut vellus, 
aut generalius fonsuram. Nam id và Ez, nemine 


reclamante proprie significat. At vero Pratensis 


Christum. Alii traduceunt pro ipso, id quod et a 
quibusdam :etate Augustini factitatum esl, quod an- 
gustum inyeniebat, qui conveniret, adorabunt, sive 
ut Hebr. habet, orabunt pro ipso, nempe Christo : 
quem tamen serupulum sic diluere pergit. Quod 
habet Greeus περὶ αὐτοῦ, alii interpretati sunt de 
ipso, aliqui pro ipsa, vel pro eo. Quid est autem de 
ipso, nisi forte quod oramus dicentes : Adveniat re- 
gnum. tuwm ? (Matth. vi.) Pro eo vero quomodo 
intellisatur, angustum est, nisi quia eum oratur 
pro Eeclesia, pro ipso oratur, quia corpus est ejus. 
De Christo quippe et Ecclesia premissum est 
magnum sacramentum. Erunt duo im carne una 
(Gen. n]. Hec Augustinus. Porro recentiores vertunt 
per singularem numerum, orabif pro eo, ut dicamus 
Christum Dominum orare semper pro eo paupere. 
Quia tamen Hieronymus vertit plurative, et verbum 


in Hebr. positum oosm IITHPALLEL, habet significa- 


ad eum habet modum, descendet sicut pluvia super B tionem passivam, consequentius videtur ut pro eo 


herbam resecatam, Munsterus, im tonsuram gra- 
minis; editio in Campensi, sicut pluvia in dissectum 
fundum ; paraphrasis Campensis, super frumentum 
demessum. Longe secus LXX, χαταῤήσεται ὡς δετὸς 
ἐπὶ moxov. Quorum auetoritas si in re sese prodente 
repudietur, quid tandem in locis Seriptur:e obscuris, 
aut inquisitione examinandis ? 

Vxns. 7. — Orietur in diebus ejus justitia. He- 
brei legunt justus "T TZADIQ. Apparet Septua- 
ginta legisse ὩΠΝ TZEDEQ, id est justifia, non sine 
forsan accommodatiori congruentia, Cum enim jam 
ipse Christus summe justus ortus esset, quid resta- 
bat quam ut justitia in nobis germinaret ? Quod si 
legeris justus, referendo ad fideles quod oportet, 
tamen necesse est justitiam przcedere, qua justi 
effieiamur. Ae mox clausula sequens abundantia 
pacis, idipsum insinuare videtur, ut primo sit gratia 
justificans, demum pax ipsa, qua est gratia con- 
summans et usquequam perfieiens. 

Donec auferatur luna. In. Hebr. manifestum est 
nv 52 sy Ap nEu rangAn, hoe est, donec aon sit 
luna. Cur tamen in Latino quidam codices habuerint 
tollatur aut. extollatur, quidam auferatur, docet 
Augustinus in hac verba. « Id quod dietum est 
tollatur, ali interpretati sunt auferatur, alii vero 
extollatur, unum verbum Grceum, sicut unieuique 
visum est, transferentes, quod ibi positum οἱ 
ἀνταναιρεθῇ. Sed qui dixerunt, tollatur, et qui 
dixerunt auferatur, non usque adeo dissonant. 
Tollatur, enim magis habet consuetudo ita dici, ut 
auferatur, οὐ non sit, quam ita ut altius elevetur. 
Auferat vero prorsus aliter intelligi non potest, nisi 
ut perdatur, hoc est ut non sit; extollatur autem, 
nihil nisi ut alüus elevetur, » Hactenus ille Certe 
Hieronymus in commentariis interpretatur, Elevetur 
Ecclesia. 

Vgns. 9. — Goram illo procident JEthiopes. Pel- 
licanus vertit, solitudinarios : Sanctes, habitatores, 
deserti, ax. Consentit et interpres pro Cajetano. 
Hoe ad concordiam reducit Munsterus in scholio, 
capiuntur pro incolis solitudinis, quales sunt 
JAEthiopes. Nebieusis verit populi. Chaldeus inter- 
pretatur proceres. ; 

Vrns. 12. — Liberabit pauperem a potente. Asti- 
pulatur Hieronymus, et interpres pro Cajetano. Re- 
centiores transferunt vociferantem sive clamantem, 
pro potente ΝΣ MESCHAUEA atqui Y" SCHOA, est 
commune diviti, opulento, potenti, et clamanti. 

Vgns. 14. — Et honorabile nomen eorum coram 
illo. Hebraei habent, pretiosus sanguis eorum coram 
oculis ejus Ἵν) QYàT "p""| VEIEQAR. DAMAN BEE- 


NAN. Apparet Septuaginta legisse DQ'2V sCHEMAM, 
id est nomen eorum. Non enim poterant ignorare quid 
foret DAMAM. Sed etsi daleth tenue foret Hzbrais 
sonaret ferme, ch, declinans ad prolationem schim. 

Vgns. 15. — Et adorabunt de ipso sempet. Ac- 


referatur ad Christum Dominum. Hine Pellicanus 
hoc pacto reddidit, orabitur per eum semper. Quod 
respondet illi quod est, adorabunt de ipso semper. 
Consonat contextus e regione paraphrasis Campen- 
sis, adoretur sine fine. 

Vrns. 16. — Erit firmamentum in terra in sum- 
mis montium, Heb. ^3 noz rrssaTH ΒΑΚ. Hieron., 
erit memovabile triticum in. terra in capite mon- 
tium : Paulus Burgensis, ex Judzo Christianus, erif 
placentula frumenti. Qui etiam ut commendet tre- 
mendum illud sacro sanete eucharisti& sacramen- 
tum, dieit thargum, hoc est translationem Chaldai- 
cam pro eo quod habemus i» summis montium, 
dicere in capitibus sacerdotum. Pratensis, erif 
multiplicatio frumenti. Sanctes, Munsterus et ferme 
alii dicunt, erit. pugillus frumenti. Ubi Lyranus. 
« Videtur, » inquit, « translatio communis cor- 
rupta, et similitudine dictionum, habens firmamen- 


C tum pro frumentum. » Bene dicit, Videtur quidem 


externe, ut ne asseveret. Nam Septuaginta clare 
habent στήριγμα, id est, firmamentum. Jam vero 
DT»DD PISSATH POLYSEMON est Hebrzis. Proprie tamen 
exponitur, pro robore refectionis. Chald:eus enim 


ΝΠ CT'YD SAID LAHAMA, interpretatur fiyrmamen- 
tum. refectionis, sive panem substantificum. Unde 
psalmus cur: Panis cor hominis confirmet. Quod 
quàm proxime respondeat omni sancto corporis 
Christi sacramento Christians religionis solidis- 
simo fundamento, non est verbis humanis conse- 
qui. 

Supereztolletur super Libanum fructus, etc. 
Hebr. wy mREAscH, recentiores interpretantur, 
agitetur aut collidatur ; Nebiensis, turgescet, cum 
tamen Hieronymus, cum Septuaginta exponat eleva- 
bitur. Sed est allusio ad proceras arbores Libani, 
qui, ob eminentiam et montis et lignorum, ἃ vi 
ventorum inter se concutiuntur. 

Vzns. 47. — Ante solem permanet nomen ejus. 
Hebr. ΩΦ y"? ΠΝῸΝ SCHEMO, quod ad verbum pos- 


set reddi, filiabitur nomen ejus. Hoc est, interprete 
Hieronymo, perseverabit nomen ejus, sive, ut ail 
Munsterus propagabitur nomen ejus. Nec male ar- 
ridet quod vertit Sanctes, ante solem. genitum fuit 
nomen ejus. Hoc enim mire commendat generatio- 
nem illam Filii Dei :ternam atque incomprehen- 
sam. 

Vgns. 19. — Benedictus Dominus Deus Israel. 
Nescio quo casu factum fuerit ut nec Graci codices, 
nec Latini habeant nomen Deus, replicatum, Bene- 
dictus Dominus Deus, Deus Israel, quod aperte 
in Hebreo conspicitur; ut Trinitatis mysterium, 
plena laude judicetur. De quo scribit D. Hierony- 
mus ad Suniam et Fretellam: Dicitis in Greco 
bis Deus, non haberi, cum et in Hebraico sit et 
apud Septuaginta, et manifestissime triplex Domini 
Dei Deique nuneupatio, mysterium sit Trinitatis. » 


669 


COMMENTARIUM IN PSALMOS — PSAL. LXXII. 


610 


PSALMUS LXXII. 


PSALMI TITULUS ; « DEFECERUNT LAUDES VEL HYMNI 
DAVID FILII JESSE PSALMUS ASAPH. » 


Quam bonus Deus Israel : [Aug.] Titulus : Defe- 
cerunt laudes, vel haymni David filii Jesse psalmus 
Asaph. [Aug.] Hymnus tria habet laudem et Dei, et 
cum cantico. Nisi enim hilariter cantetur, non est 
hymnus. Non autem cantat hilariter, qui non amat, 
510 : Si sit laus et non Dei, non est hymnus, et si sit 
Dei et non cum cantico, non est hymnus. Oportet 
ergo, ut sit hymnus, habere hsc tria, laudem et 
Dei, et canticum. In laude confitentis est prediea- 
tio; in cantico amantis affectio. Preter solitum 
vero addit, filii Jesse. In titulis enim saepe nomen 
David reperitur, sed nunquam additum filii Jesse, 
nisi hie, quod non inaniter factum est. David enim 
homo quidam, filius Jesse (1 Reg. xvi), regnavit 
in Israel tempore Veteris Testamenti; in quo No- 
vum Testamentum erat, sed occultum, sicut Chri- 
stus in David, et in Abraham erat, sed occultus : 
ut fructus in radice est, sed non apparet. Noverunt 
autem pauci prophetze et Christum et Novum Testa- 
mentum esse in occulto ; et preenuntiaverunt utrum- 
que revelandum. Illo ergo tempore, quod latebant 
spiritualia pro regno illo, ubi regnavit, homo ille 
filius Jesse et pro hujusmodi carnalibus, carnalis 
ille populus laudabat Deum, sed regno illo et czete- 
ris temporalibus deficientibus defecit laus, non Da- 
vid filii Dei, sed David filii Jesse, id est carnalis po- 
puli. His autem carnalibus deficientibus qu: Deus 
subtraxit, ut. quzererentur ea quae occulta in illis te- 
gebantur, loquitur Asaph, id est Synagoga, sed 
fidelis, quee et ante pie coluit Deum ; licet propter 
lerrena, quae quidem a Deo quierebat, non a dademo- 
nibus ut gentes. Attendens autem Asaph blasphe- 
mos his abundare pro quibus ante serviebat, capit 
nutare secundum quosdam de eodem populo, ne- 
sciens quid in his figuris lateret, quasi non esset 
aliquid melius quod Deus daret, sed admonitus 
Asaph per hac sibi subtracta, quaerere ea quc non 
habebat cum malis communia, castigans se de er- 
rore, dicit : Quam bonus Israel Deus. Et est sensus 
tituli talis : Hie agitur de hoc quod defecerunt lau- 
des, vel hymni David non Filii Dei, sed filii Jesse, 
id est judaiei populi, qui per David regem signifi- 
catur, eujus laus defecit, quia jam non dat Deus 
blanda. ut pueris ad serviendum alliciendis ; et at- 
tribuit hie psalmus Asaph, [Alcuin.| id est syna- 
gogo fideli, quce hoe dicit, qua» jam sibi contra hoc 
quod prius agebat, testatur ut. eredibilius sit. Inten- 
lio : [Aug., Cassiod.] Monet ut non pro tempora- 
libus, sed pro zternis Deum laudemus. Modus : 
quatuor sunt partitiones. Primo Asaph describens 
nequitiam malorum dicit se zelasse prospera eo- 
rum, inde tamen correctum, et correetus alios cor- 
rigit. Secundo exponens suum et aliorum errorem, 
dieit se inde reversum Ἔ ὃν "2 ad melius consilium, 


A ibi, ideo convertentur. Tertio aperit quid didicit in 
sanetuario Dei, ibi verumtamen. Quarto comparat 
premium ceeleste terrene voluntati su: et se ar- 
guit, ibi, quid enim. Asaph ergo erroris sui recor- 
dans et inde poenitens et se castigans, eum admi- 
ratione dicit : 

VERs. 1. — « Quam bonus Israel Deus, his qui 
« recto sunt corde ! » 

Quam bonus, [6]. int., Aug.] id est jucundus est, 
Deus Israel quod non semper fuit visum mihi; sed 
quibus ? his qui recto sunt corde, perversus perver- 
sis videtur. 

VEns. 2. — « Mei autem pene moti sunt pedes; 
« pene effusi sunt gressus mei. » 

Mei autem. [Aug., Cassiod., Aug.] Quasi dicat : 

B Modo fateor Deum bonum, sed prius cum non re- 
ctum cor esset mihi, pene moti sunt pedes mei, 
ad errandum, pene effusi sunt gressus mei, ad 
lapsum non omnino moli sunt pedes. Vel effusi 
sunt gressus, sed pene quia coeperam errare, sed 
non erraveram ; coeperam cadere, sed nondum ce- 
cideram. Et sunt idem pedes et gressus, scilicet af- 
feetus. Vel pedes, accipit pro arbitrio mentis, quod 
a veritate diserepabat, Gressus sunt actus mali, 
qui sunt effusi, id est precipitati. Et dicit pene, 
quia cito rediit. Cur ergo moti sunt pedes ? 

VERS. 3. — « Quia zelavi super iniquos, pacem 
« peccatorum videns. » 

Quia ego intendens super iniquos zxelavi, [Cas- 
siod., Aug.] id est invidi eis, et graviter tuli : 
quid in eis zelavi? Eece ego dico pacem tempora- 

C lem, fluxam, caducam peccatorum, quam solebam 
adeo petere pro qua et serviebam, videns, non intel- 
ligens, quia hzc pax videtur, sed non intelligitur, 
oculos eludit ; est enim fluxa atque caduca. 

VEns. 4. — « Quia non est respectus morli eo- 
« rum ; et firmamentum in plaga eorum. » 

Quia non est respectus. [6]. int., Aug.] Exponit 
breviter quare eis sit data haec pax, ideo, scilicet 
quia non est declinatio mortis eorum, alia littera, 
id e&t quia certa mors et ceterna eos manet, quz non 
declinat ab eis, nec ipsi ab ea, ef firmamentum 
est in. plaga eorum, id est flagellum eorum firmum 
est, non temporale, sed :eternum, et ideo modo non 
sunt. 


VEns. 5. — « [In labore hominum non sunt, et 
D « cum hominibus non flagellabuntur. » 


In labore hominum, |Cassiod., Aug., Cassiod., 
Alcuin.] id est, sanctorum. Ideo enim modo cum 
sanetis non flagellantur, quia zeternum eis supplicium 
praeparatur. Vel ita seeundum litteram nostram : 
Ideo eis haec pax, quia non est respectus misericor- 
di: Dei morti eorum, id. est quia non liberat eos a 
morte peccati. Et non est firmamentum, id est con- 
solidatio in plaga eorum : mortem et plagam, dieit 
eorum peccata, qua non respicit Deus ut 


sa- 


674 


net. Et est sensus : Non miseretur Deus eis, soli- 
dando plagas eorum. Vel ita: Non est respectus 
mortis eorum, hoc dieit a simili incurabilis, cui 
nihil prohibetur : ita et Deus videns illos incura- 
biles non retrahit eos a malis, sed tradit eos in 
desideria cordis eorum (Rom. 1), alia non mutan- 
tur. Velita expone : Quam pacem habent mali. [Cas- 
siod.] Quasi dicat: Vidi pacem peccatorum hanc, 
scilicet. quia non est declinatio mortis eorum, id 
est non cito moriuntur, sed diu vivunt. Et non est 
firmamentum, vel flagellum in plaga eorum, quia 
et si aliquando eis plaga infertur, non firmatur, ut 
duret flagellum correctionis. Unde sequitur : In la- 
bore hominum, scilicet sanctorum, non sunt ab in- 
firmitate et plagis velociter convaleseunt, nunc si- 
cut homines justi tribulationum quatiuntur flagellis. 
Unde subdit : Et. cum hominibus non flagellabuntur 
ad correctionem, et quia sic eis modo prospere 
cedit, 

VERS. 6. — « Ideo tenuit eos superbia; operti 
« sunt iniquitate et impietate sua. » 

Ideo superbia tenuit eos [Cassiod., Aug., Cassiod.] 
quasi dicat, quibusdam manibus, ne evadant. Quod 
quidem pejus est, scilicet. superbia teneri, quam 
quolibet modo superbire : unde ipsi sunt iniqui. Et 
hoc est, operti sunt, non dico amicti, ut vel liberum 
caput haberent, sed toti operti sunt, et undique ne 
resipiscant. Unde alia litterat habet : Cireumamiecti, 
iniquitate ad proximum, et impietate sua, quia con- 
tra Deum blasph:xmi sunt. Et ita nec vident, nec 
videntur interiora eorum ; non videntur, quia ibi 
miseri sunt. qui felices putantur ; non vident, quia 
contemptum nutrit resoluta securitas. Ut autem 
eorum culpam exaggeret, subdit : 

VEns. 7. — « Prodiit quasi ex adipe iniquitas 
« eorum ; transierunt in affectum cordis. » 

Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum. [6]. int., 
Aug., Gl. int., Cassiod.| Quasi dicat : Iniqui sunt, 
et hiec iniquitas eorum prodiit in apertum, quasi ex 
adipe, id est ex abundantia, non ex macie necessi- 
tatis. Sunt enim quidam mali ex macie, id est ex 
necessitate ; alii ex abundantia : ut pauper egestate 
furatur ; dives ex cupiditate. Et isti tales fransie- 
runt viam rectam, modum hominum, quia non pu- 
tant se pares hominibus, pauperes despicientes, cum 
tamen illos eum eis nudos suscipiat vita et putredo 
post mortem aeque consumat. Ipsi dico tendentes 
in affectum cordis, scilicet facientes quod placet. 
Vel, transierunt, quasi dicat, ἃ recüis semitis de 
vitiis in vitia ruentes, in affectum cordis implendum. 
Quasi dicat : Desiderio hoc agunt, non necessitate. 
Et ut gravius eos peccasse ostendat, quam si ex 
improviso egissent, subdit : 

Vrns. 8.— « Cogitaveruntet locuti sunt, nequitiam; 
« iniquitatem in excelso loeuli sunt. » 

Cogitaverunt et loculisunt nequitiam. |Aug., Cas- 
siod.] Non satis fuit eis, quod intus habent nisi 
extra effundant et alios doceant. Iniquitates locu- 
li sunt non eum timore, sed in excelso, id est pa- 


PETRI LOMBARDI 


672 


Alam, id est in manifesto, in alto clare cunetis au- 
dientibus et. superbe. Vel locuti sunt in excelsum, 
id est contra excelsum, id est contra Deum blas- 
phemi sunt. Et : 


VEns. 8.— « Posuerunt in ecelum os suum ; et lin- 
« gua eorum transivit in terra. » 

Posueruntin celum os suum, [Aleuin., Gl. int., 
Aug., Hier., Cassiod.] id est ita loquuntur de colo 
et de altis, ac si dii essent. Ita enim vel minan- 
tur vel quelibet disponunt ac si eorum dignitas sit 
immortalis. Vel posuerunt in cclum os suum, id 
est superba contra Deum loquuntur, quem blasphe- 
mant dicentes Deum vel nescire mala sua, vel non 
punire. Et lingua eorum transivit in terra, vel, su- 
per terram, [Aug., Hier| id est ultra mensurum 


B humanitatis loquuntur, quasi immortales sint ; tran- 


seunt enim omnia terrena, quia non cogitant se ho- 
mines posse mori cito ; sed transit lingua eorum 
humanam fragilitatem. Vel ita, lingua eorum tran- 
sivit, vel deambulavit, alia littera, modum excedens, 
et si in terra sint, id est et si ipsi sint in terra, 
tamen modum transeunt. Vel ita, et lingua eorum, 
est in terra, id est locutio eorum facta terrena, 
transivit, id est defecit, quia pr:ter rationem veri- 
tatis infirma est. Alia littera deambulavit hoc ex Hie- 
ronymo in versione juxta Hebrzeum aun TIHALAC, 
ambulabit. 


Pans m. VEns. 9. — « Ideo convertetur populus 
« meus hic ; et dies pleni invenientur in eis. » 
Ideo convertetur. [Aug., Cassiod., Aleuin., Aug.] 
C secunda pars, ubi exponens Asaph suum et alio- 
rum errorem, de prosperitate impiorum provenien- 
tem, dieit se inde reversum ad melius consilium , 
et ut ipse inquireret. veritatem rei, intrans in san- 
ctuarium Dei. Quasi dicat: Quia haee temporalia 
sunt iniquis ex quibus predicta mala eveniunt, 
ideo hoe perpenso quod hcec mala ex prosperis eve- 
niunt, populus meus quam a veritate deviavit con- 
vertetur ad eam, ut sic hic, id est in hac sententia, 
in qua modo sum. Vel convertetur hue, id est re- 
diit ad Deum, ad veritatem. Sed quando convertetur? 
ecce : id est quando dies pleni invenientur in eisjid 
est quando veniet plenitudo temporis,ete., quo Filius 
missus est, qui hac docuit contemnere, et :cterna 
quirere. Dies namque pleni sunt, quibus Christus 
D venit. Unde Apostolus : Cum venit ergo plenitudo 
temporis, ete. (Gal. iv). Hi ergo sunt in Judeis 
qui Christum noverunt. Vel populus meus con- 
vertetur ad veritatem, et sie dies pleni, [Hier., 
Alcuin.| id est perfecti et zterni invenientur in 
eis, in futuro, etsi modo non appareant. 


VEns. 10. — « Et dixerunt : Quomodo scit Deus, 
« et si est scientia in Excelso ? » 

Et dixerunt. [Cassiod., Aug.] Exponit hic Asaph 
qualiter populus suus errare coeperit. Quasi dicat : 
Unde eonvertetur populus? Eece ef, id est quia 
dixerunt priusquam converterentur de hae tali cogi- 
tatione, de qua modo reversi sunt ad vera eligenda, 
si, id est an, est scientia im Eccelso, id est in 


673 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXII. 


614 


Deo, scilicet scit Deus h:ee, an non ? Nondum dicit A mihi, id est oceurrit mihi prior predieatio, quam 


nescit obfirmata mente, sed adhuc hzesitat, et prope 
est sanitati ; οἱ de tam gravi infirmitate vicinior est 
salus, sicut vicina sanitate magis sstuant cgri. Si 
quis autem respondeat : Seit. Iterum. querunt : Et 
quomodo scit Deus? Ita ut curet, an ita ut non 
curet hec? Si quis vero quzrat ab eis : Quare de 
hoc h:zsitent ? Respondent : Ideo videtur Deus no- 
bis nescire, vel non curare ista, quia mali sunt fe- 
lices. 


VEns. 11. — « Ecce ipsi peccatores et abundan- 
« tes in seculo obtinuerunt divitias. » 

Ecce enim ipsi peccatores obtinuerunt per violen- 
tiam in szculo divitias [Rem., Aug.] e£ non parvas, 
sed abundantes. (Quasi dieat : Ideo eram non pecca- 
tor ut haberem divitias, sed econtra fieri 

Vrns. 12. — « Et dixi : Ergo sine causa justifi- 
« cavi cor meum ; etlavi inter innocentes manus 
« meas. » 


Et dixi :[Cassiod., Aug., Cassiod.] Adhuc ex 
persona dubitantis populi, hic sequentia dicuntur : 
Ergo, quia illi non serviunt, et habent, sine causa 
justificavi cor meum. Fatuis cogitationibus se dicit 
illusum, ut cum hee repudiaverit, melius nos cu- 
raverit : de quibus subdit : Et sine causa lavi inter 
innocentes manus meas, id est opera, non modo 
cogitationes. 


Vgns. 13. — « Et fui flagellatus tota die, et casti- 
« galio mea in matutinis. » 
Et sine causa fui flagellatus tota die. [Aug., Hier.| 


Quasi dicat : Bene servio et flagellor; non servit C 


malus et honoratur ef sine causa castigatio mea de 
perpetratis malis, fuit im matutinis, id est sedula et 
cita. In ea enim non differtur, illis vero vel sera, 
vel nulla est, vel in matutinis orationibus. 


Vgns. 14. — « Si dicebam : Narrabo sic eece na- 
« tionem filiorum tuorum reprobavi. » 


Si dicebam. [Aug.] Ecce jam se reprimit iste au- 
ctoritate sanctorum, et jam vicina veritate delibe- 
rat sic : Et dicebam : Si, ego narrabo, id est astruam 
sic, scilicet quod Deus non curet ista, quod juste 
vivit quis frustra, ecce reprobavi, id est reliqui 2a- 
lionem filiorum tuorum, id est sanctorum patriar- 
charum et prophetarum. Omnes enim, scilicet Abra- 
ham et ezeteri, aliter docent : quibus cedere debeo. 


. Non enim omnibus prudentior sum. [Cassiod.| Vel D 


secundum aliam litteram : Ubi enim habemus, ef 
castigatio mea in matutinis, alia littera habet, ef in- 
dez meus in matulino, et est talis sensus, Usque 
; hue Asaph in ancipili causa su: deliberationis du- 
bitavit. Nunc dieit quo docente veritatem cognoverit. 
Quasi dicat : Ita hisitando hzc dixi. Et in hae πὸ - 
sitlatione Christus, qui in matutino surrexit, fuit 
index meus : Ecce jam remedium, Christus est in- 
dex, quia viam veritatis indicavit, et mane surgens 
Spem nostram de mundo ad eclum levavit. Et di- 
cebam : Si narrabo sic. Hoc non mutatur, Ecce na- 
lionem filiorum tuorum cui disposui, |Aug.| vel 
concinui, alia littera, subaudis occurrit et. obviat 


Israelitis feci, scilicet ut Deum colerent qui 
omnia creavit, et omnibus secundum opera sua 
restituit ; obviat mihi doctrina Patrum, cui con- 
grui,cui accommodatus sum, sed ne ego reprobarem 
nationem Patrum, vel priori doetrinzee mea» contra- 
dicerem. 


fà z9$9 Vrns. 16. — « Existimabam ut cognosce- 
« rem hoc ; labor est ante me. » 


Existimabam vel cogitabam, vel ut cognoscerem 
vel, scirem hoe, vel, suscepi cognoscere alia litte- 
ra hoc, [Aleuin., Cassiod.,| id est veritatem rei : 
quod non ante faciebat, dum dicebat Deum hzc non 
curare. Jam revocatur iste a lapsu, qui non pre- 


à 1 sci " r s. im 78 
ἘΣ ΠΕ sumit se scientem contra sanctos. Habet enim jam 


primum gradum scientie. Primus gradus scientiae 
est, dum quis scit se nescire quod prius videbatur 
scire. ΄ 

|Cassiod., Aleuin.| Potest etiam totum aliter dici, ut 
populus ille stultus non dubitasse, sed contra Deum 
disputasse intelligatur, sic: Unde convertentur de hae 
tali cogitatione. Et, id est quia dixerunt, priusquam 
converterentur, quomodo scit Deus ? quomodo dici- 
tur scire qua hie fiunt, qui non punit? quasi vel 
omnino nescit qui non curat humana ; et vere, [Cas- 
siod., Aleuin.,] quia, si est scientia in excelso, de- 
fectio est hic, tunc injustus est Deus, subaudis qui 
patitur malos, ideo videtur eis Deus nescire hzc, 
quia ecce et ipsi peccatores, et abundantes in scecu- 
lo, obtinuerunt divitias. Hoc non mutatur. Huie au- 
tem stulto populo confutando, respondet Asaph. 
Quasi dicat : Hae. dixerunt illi : Et eis. confutandis 
dixi hoc : Ergo siita est ut dicitis, quod injustus 
et inscius sit Deus, haec. inconvenientia sequuntur, 
quod sine causa justificavi cor meum, et sine causa 
lavi inter innocentes manus meas. Hocnon mutatur. 
Et : Sine causa fui flagellatus tota die; nec hoc mu- 
tatur. Et sine causa castigatio mea in manibus. Si 
dicebam : Hic ostendit aliud inconveniens, et incipit 
solvere questionem auctoritate sanetorum proba- 
tissima, ostendens aliter esse quam illi dieant. 
[Aug., Aleuin.| Et dieebam contra eos si ego Nar- 
vabo, id estastruam sic : Ecce nationem filiorum tuo- 
rum, id est doctrinam prophetarum et patriareha- 
rum qui omnes Deum justum et omnia scientem 
docuerunt, reprobavi, id est reprobari judicavi, 
quod ipsa non est, οἱ ita per inconvenienlia hwe, 
patet Deum non esse injustum, vel nescium ; ezisti- 
mabam, vel cogitabam. Quasi dicat : Per predieta 
inconvenientia volo probare Deum non esse injus- 
tum, sed hoc qualiter sit modo cogito, nondum ple- 
ne persolvo quomodo justus sit, et bonis mala, et 
malis bona det, mihi nondum perspicue planum 
est. Sed existimabam, vel cogitabam, uf cognosce- 
rem, vel scirem hoc, id est, hujus rei veritatem, et 
hoc cognoscere, labor est ante me, [Aug., Alcuin., 
Aug.]id est laboriosa qusstio anle oculos meos. 
Quasi enim murus stat mihi in facie, quomodo 
Deus curet h»c et bene sit malis, et bonis male. 


615 
Vellabor est ante me, id est quantum adea qui A 
sunt ante me, id est quantum ad presentia ; qua si 
altendo ab hujus questionis labore non me expedio, 
vel labor, est ante me, id est major me, me supe- 
rans; et nisi Deus aperiat, labor est ante me, sed 
non ante Deum. Si ergo fuero ante Deum, nec mi- 
hi labor. Illum enim attendens, hujus quzstionis 
transgrediar murum, quod et facit, id est ad Deum 
intrat. Addit enim, labor est ante me. H 


VEns. 17. Donee intrem in sanetuarium 
« Dei, et intelligam in novissimis eorum. » 

Donec intrem in sanctuarium Dei. |Alcuin., Al- 
cuin., Cassiod., Aug.| Sanctuarium Dei Christus 
est, in quo sunt omnia consilia super filios homi- 
num, qui ut Deus merita singulorum dignoscit. Et 


« 


est donec mente in Christum intendam, qui hie B evigilaverunt, nil nisi miseriam invenient. Et est apta 


prospera non habuit ; nune vero regnat in zeternum 
cum Patre. V el sanctuarium Dei, dicit Sancta sanc- 
lorum, id est secretum divine dispensationis. Vel, 
sanctuarium Dei, dicitur lex divina quam aliquis 
contuens videt in judicio eos damnandos ; et quasi 
quis diceret : Quid tibi in eo sanetuario ? subdit, e£ 
intelligam, quasi de eo intendo oculo mentis in fi- 
nem, ubi omnia secundum merita judicantur. Et 
hoc est, et non a me, sed in sanctuario positus, 
intelligam, per presentia i» novissimis eorum, ubi 
flos seeularium arescit. 


Pans. π|. VEns. 18. — « Verumtamen propter do- 
« los posuisti eis ; dejecisti eos dum allevarentur. » 

Verumtamen [|Aleuin., Cassiod.] Tertia pars, 
Ecce quid didicit iste in sanctuario, scilicet malosC 
nune prosperis decipi ; postea in finem ommibus 
deserendos bonis a quo malo ipse liberatus est qui 
etiam terrena quisivit, sed a Deo. Hic enim dicit 
eliam in hoc mundo malos non esse immunes et im- 
punitos, quia et si felices sint, reatum gestant ; et 
frequentes ruinas incurrunt. [Aleuin., Aug., Alcuin., 
Aug.| Quasi dieat : Non modo in futuro male erit 
eis ; veruntamen sed et hic posuisti eis hune florem 
lemporalium, propter dolos, id est quia dolosi sunt et 
in ipso dolum patiuntur, fraudulenti sunt, facien- 
do fraudem generi humano, in omnibus nequitiis 
suis, et ipsi fraudem patiuntur, ut terrena eligant 
et terna bona relinquant ; dum enim aliquid aliis 
dolo tollunt, animam suam perdunt ; alia littera ha- 
bet, juxta lubricum posuisti eis : lubricum sunt, T) 
temporalia ubi eadunt qui amore sunt juxta, et est 
posuisti eis, id est positionem fecisti eis juxta lu- 
bricum, id est juxta temporalia, quasi modo dolosi 
fecisti eis, sub specie boni dans qua sunt eis mala, 
sieut dolosus, dum alium dejieere vult, juxta lubri- 
cum ponit. Uude sequitur Dejecisti eos de alto. Dum 
allevarentur, id est in eo ipso quo allevantur, non 
dieo postquam allevati sunt, quia talis elevatio ca- 
sus est, Ita in presenti est eis, sed in futuro. 


Vgns. 19. — « Quomodo facti sunt in desola- 
« tionem ? subito defecerunt, perierunt propter ini- 
« quitatem suam. » 


Quomodo facti sunt [Aug., Cassiod.] Admiratur 


PETRI LOMBARDI 


616 l 


de eis vidensnovissima eorum, in desolationem, quia | 
ab omnibus rebus deserli sunt in morte, qux: et re- — — 
pente venit eis. Unde subdit : Subito defecerunt si- 
cut fumus deficit dum extollitur, οἵ non communi- 
ler cum bonis. moriuntur ; sed perierunt ceternali- 
ler propter iniquitatem suam. Ita defecerunt 
Vzns. 21. — « Velut somnium surgentium, Do- 


« mine, in civitate tua imaginem ipsorum ad nihi- 
* lum rediges. » 


Velut somnium surgentium deficit. [Cassiod.,Aug., 
Cassiod., Aug., Alcuin.| Vel, sommo exsurgentes, 
alia littera, deficiunt, vel somnium. exsurgentis, defi- 
cit qui in somno sibi dives videtur. Somniat habere 
thesauros et honores et hujusmodi, sed evigilans nihil 
habet ; sie isti dum de hac vita in qua exci dormiunt 


comparatio. Nam quasi clausis oculis videmus bona, 
quie mox apertis oculis non invenimus. In vita ergo 
ista somnium est, in morte vigilant scientes qui- 
dem. Sed ne modo. videantur magna que eorum 
sunt, subdit : o Domine, tu rediges ad nihilum ima- 
ginem ipsorum, alia littera, id est. effigies deformi- 
latum, quas sibi faciunt in civitate Cain. Alius enim 
ferocitate- factus est leo, alius avis levitate, alius 
aper libidinis sorde : Et hoc in. civitate tua, id est 
in contuitu populi tui. [Hier., Aleuin., Aug., Al- 
cuin.] Vel in civitate tua, id est dum de eis eon- 
stituetur tua civitas. Vel in civitate tua, id est in 
colesti Jerusalem cum eis pulsantibus ccelestem 
regiam, dices : Discedite a me, quia nom novi vos. 
(Matth vu.) Vel imaginem ipsorum dicit gloriam 
temporis, quce non est vera, sed similitudo glorie. Et 

est, imaginem ipsorum, id est gloriam temporalem, - 
quam ipsi qu:erunt, rediges ad nihilum in civitate tua, 
id est in ecelesti Jerusalem, quia cum deerit eis veri- 
las superna civitatis, peribit etiam imago, quia nec - 
similitudinem, retinebunt qui de ceterna beatitudine 
nil habebunt. Et merito hoc facit Deus eis in sua cc- 
lesti civitate, quia ipsi in sua terrena civitate ima- 
ginem Dei, scilicet rationem ad nihilum redegerunt. - 
Unde omnes comparati sunt jumentis. Vel de h:ereti- 
cis potest hocaccipi, quorum diversas imagines dives | 
dicit diversas haereses et personas hcresiarcharum, 
quas sibi in variis dogmatibus induerunt, quas re- 
diget Deus ad nihilum, in civitate sua, scilicet in pri- 
senti, vel in supercoblesti Ecclesia. Ideo perdes eos. | 


Vzrns. 22 : — « Quia inflammatum est cor meum, - 
« et renes mei commutati sunt; et ego ad nihilum 
« redactus sum, et nescivi. » 


(uia per eos zelo invidi: inflammmatum est cor. 
meum, |Cassiod.| id est invidi felicibus, ef renes 
mei, quibus statur. commutati vel resoluti sunt, i 
est constantia mentis mez resoluta est ut prospera 
amarem. Gravis culpa, prebere aliis occasionem 
peccandi. E£ ego ad. nihilum redactus sum, vanis 
haerens, injurius Deo factus ; e£ nescivi me peccare. 
Magna et profunda ignorantia est nescire quod pecces. - 


Vrns. 23. — « Ut jumentum facetus sum apud | 
« te, et ego semper tecum. » 


671 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSyL. LXXII. 


678 


Ut jumentum [actus sum. apud te. [Cassiod., A et ad dexteram Dei locari? Vel 4 £» 99 in gloria 


Aug.] Apud Deum vice pecudum sunt, qui contra 
sancta sentiunt, e£ tamen in his errans, et nes- 
ciens judicia Dei ego semper fui tecum quodammo- 
do, quia ab idolis alienus et tibi credens, et tu 


VEns. 24. — « Tenuisti manum dexteram meam 
« et in voluntate tua. deduxisti me ; et cum eloria 
« suscepisti me. » 


Tenuisti manum dexteram meam. |Aug., Rem., 
Aug., Alcuin., Aug.] 


Aliter totum ab illo loco : Quia inflammatum est 
cor meum, etc. Quasi dicat : Non illos tantum re- 
diges ad nihilum, sed e/ego, qui modo talia dico de 
divitibus, aliquando talia desideravi. Ideo tunc ad 
mihilum vedactus sum, quando pene effusi sunt 
gressus mei, ut supra dixi. Non est ergo desperan- 
dum etiam de hujusmodi. Quod ideo factum est, 
quia cor meum inflammatum est, vel delectatum, 
alia littera, £errenis, et tunc renes mei, id est, car- 
nales delectationes, commutati sunt in deterius,id est 
quando delectaveruut me terrena, renes mei mutati 
sunt. Et nescivi, hebui, scilicet hebes fui. Quid est 
quod dicit nescivi ? Ecce u£ pecus, alia littera, fac- 
tus sum apud te, cum terrena amans non novi zeter- 
na; sed non recessi penitus a Deo, petens hzc tem- 
poralia a Deo, non a deemonibus, unde subdit : Εἰ 
ego semper tecum. Et quia, licet pecus, non recessi 
ἃ Deo, fenuisti manum, etc. Vel ita totum potest di- 
ci, quia in/lammatum est cor meum. Ecce conver- 
sio hujus Asaph. Hic ostenditur facta inquisitione 
superius quomodo scit Deus, ete. Quasi dicat : Illos 
rediges ad nihilum ; sed, ego semper ero tecum. 
Quare ? Quia cor meum inflammatum est vel delec- 
tatum amore Dei, et cum delectatur cor ad Deum, 
renes mei, id est carnales delectationes et libidines 
commutati sunt, in spirituales, id est totus castus 
factus sum. Unde commutati? quia ego prius ad 
nihilum vedactus sum, id est quia prius ad ea quee 
nihil sunt, descendi. [Alcuin., Aug., Cassiod., Aug.] 
Et hoc ideo, quia 2escivi, nihil esse; et post : Ut jumen- 
tum factus sum apud te,id est mansuetus facetus sum 
ferendo onera. Vel ita continua : Quia inflammatum 
estcor meum, ideo ut jumentum factus sum apud te. 
ldem sensus. Et ego ero semper tecum. Et tu tenuisti 
manum dexteram meam, vel, devtere me, alia lit- 
tera, id est. rexisti potestatem dexterze, scilicet quod 
lecum sum, quod filius sum. Hxc est dextera mea. In 
sinistra vero est pecus amans hzc temporalia. Ma- 
nus ergo est potestas, dextera, id est quod filius, 
quod tecum sum. Dedit enim potestatem filios Dei 
fieri his qui eredunt in nomine ejus. (Joan. 1.) Vel 
intransitive, tenuisti manum dexteram meam, non 
sinislram : tenet dexteram Deus, dum ad bona opera 
dirigit. EL ne mergamur liberat, ut Petrum e£ in vo- 
luntate tua, non meis meritis deduczisti me, ad ve- 
rum intellectum, e£ suscepisti me, id est humanam 
naturam Verbo unisti cum gloria; que enim major 
gloria homini est quam hominem uniri Verbo Dei, 


?erna suscepisti me, id est suscipies in resurrec- 
lione, przeteritum pro futuro. 

Pans. rv. VERS. 24. — « Quid enim mihi est in 
« 6celo, et a te quid volui super terram ? 

Quid enim [Cassiod., Aug.] Quarta pars. Viso malo 
impiorum bonoque suo, arguit se de prioribus, 
scilicet. quod terrena a Deo qu:esivit, et immutat 
in eontrarium, comparans terrens voluntati sua 
ccleste premium. Quasi dicat : Benedixi in gloria 
me susceptum, quia quid enim mihi est im colo, 
quasi tantum et tale paratum est in ccelo, quod dici 
non potest, scilicet tu ipse, ef a te quid ? idest, quam 
vile volui super terram, quasi quod habent etiam 
mali. Quod magnum volui, et quia tale premium 


B mihi est in colo. Ideo 


Vgns. 25.— « Defecit caro mea et cor meum, Deus 
« cordis mei, et pars mea, Deus in seternum. » 

Defecit caro mea, [Cassiód., Aug.] id est car- 
nalis delectatio in opere, et cor meum, id est mala 
cogitatio, sed Deus est reformator in castitate in- 
tegra cordis mei, qui tam castum cor mihi fecit, 
quod gratis jam Deum amo, e£ pars mea Deus, est : 
tam magna res, ali eligunt alia, sed ego Deum, 
hoe est quod est ei in ccelo. Deus dico existens in 
eternum, quod non alia. Vel pars mea est Deus in 
:slernum, quia nunquam ab eo ultra separabor, 
sed semper ero cum eo. Ideo pars mea Dominus. 

VrEns.26. — « Quia ecce qui elongant se a te, 
« peribunt ; perdidisti omnes qui fornicantur abs te.» 


Q Quia ecce qui elongant se a le, peribunt. [Aug.] 


Longe sunt qui a Deo hzec temporalia non petunt, sed 
ἃ demonibus. Recessit ergo a Deo factus ut jumen- 
tum, sed non longe, ait enim : Tecum sum expo- 
nendo, perdidisti omnes qui fornicantur post deos 
alienos. Hi tales sunt longe abs fe ; huic fornicationi 
contrarius est castus amor, qui gratis Deum amat, 
in quo habet omnia. Illi ita : tu autem quid facis ? 

Vgns. 27. — « Mihi autem adhzrere Deo bonum 
« est; ponere in Domino Deo spem meam. » 


Mihi autem adluerere Deo bonum est : |Aug., Cas- 
siod.| In futuro, quia nihil melius quam videre 
Deum facie ad faciem, et modo dum sum peregrinus, 
dum non est mihi res, bonum est mihi ponere in 
Domino Deo spem meam, qui est quasi anchora 


rcmissa ad terram. Vel de presenti potest aceipi : 
pP I 


Mihi autem adhawrere Deo bonum est, per cultum. 
Etsi enim erravit, a eullurà non recessit. Alia non 
mutantur. Ad quid hoe bonum est ? 


Vgns. 28. — « Ut annuntiem omnes predieationes 
« tuas in. portis filie Sion. » 

Ut annuntiem omnes predicationes tuas [Aug.| 
Id negotii habet iste interim, scilicet laudare Deum, 
et eoamaiores facere, Ubi? im portis vel atriis 
filie Sion, [Cassiod.] id est in publico Ecclesia, 
quia est filia Sion, id est speeulationis. Sion enim 
interpretatur speculatio. Vel in portis filie Sion, id 
est in concordia apostolorum, qui sunt. porte Ec- 
clesie, Quia predicatio que est preter unitatem 


679 


PETRI LOMBARDI 


680 


Ecclesie, inanis est. Vel in portis filize Sion, id est A id est iniquitates eorum, pro "2^zy ENEMO, cum 


in virtutibus. 


COLLATIO IN PSALMUM LXXII « QUAM BONUS ISRAEL 
DEUS, » etc. 

Vgns. 4. — Nonest respectus morti eorum. Heb. 
ODv2? ΤΊΣ ὙΠ y'N EN HARSZUBOTH LEMOTHAM. Om- 
nes recentiores transferunt ligamina mortis, vel in 
morte eorum, aut quid simile. Et quia id obscuri- 
tatem pre se fert, Munsterus de suo addidit, non 
habent ligamina anaietatumin morte sua. Textusin 
Campensi sic habet, Nulla sunt onera, sub quibus 
occumbant ; Paraphrasis, etate defecti sine longo 
cruciatu. exstinguuntur. Quod si intellexerimus 
quempiam retrahi et cessare a peccato, recogitata 
sepius morte, cui ex nature conditione, ceu vin- 
culis quibusdam necessario alligatus est et obnoxius, 
congruenter diceremus eum habere ligamina mortis 
sue, vel etiam si permittetur diutius vivere usque 
ad canos, nec urgeri ad mortem, is quasi censeretur 
solutus abire, et vit:? dulcedine frui, qui non prz- 
veniretur subitanea aut propera morte. Et ad rem, 
nec impii student diem extremum attendere, sed 
addunt peccata peccatis, quasi nunquam morituri. 
Contingit quoque plerumque ut pii pra:ecoci interitu 
rapiantur, ubi depravatissimi feliciter agunt dies 
suos, et ad statem usque decrepitam, nullis tri- 
bulationibus conquassati, libero cursu perveniunt. 
Hac igitur ratione reducerentur versiones istorum 
ad consonantiam Vulgatz? editionis. Sed quia D. 
Hieronymus aliter transtulit quam  Neoterici, et 
succinit editioni nostre, dum ait quod non recogita- 
verint de morte sua, non ab re conjecto Septua- 
ginta et Hieronymum legisse vocem  Hebrzam 
pyiy^n HanzuBOTH, compositam ex duabus. Nam 
yon nazarz Hebrzis sonat interdum sententiam de- 


lerminare sive decernere, et n3 BATH, quandoque 
pupillam oculi, quod quatenus eonquadret ad res- 
peetum quem dicunt Septuaginta, et recogita- 
tionem apud Hieronymum etiam me tacente liquet. 
Psalmodia Romana et Augustinus habent aliam 
lectionem qua explicatur. 

Non est trmamentum in plaga eorum. Postremam 
partieulam, Pratensis, Sanctes, Munsterus, et In- 
terpretes pro Cajetano, vertunt fortitudinem eorum; 
sana est fortitudo eorum, aut quidpiam simile. Hie- 
ronymus, Pellicanus, Campensis, Nebiensis cen- 
sent vestibula, aut palatia eorum. Siquidem hi de- 
ducunt a radice 25x 1urEw, id est colligit mani- 


pulos. lli vero a vocabulo ὮΝ ΑΔ, id est for- 
titudo, id est quod ante nos indicavit Sanctes in 
suo Thesauro. Denique Septuaginta aeceperunt 


aleph, loco he, ἘΠῚ Π nuraM, id est plaga eorum, ἃ 


themate 5m nara, id est percussit. 

Vzgns. 6. — Operti sunt iniquitate et. impietate 
sua. Voculain Hebr. posita rw ΒΟΠΙΤῊ valde am- 
bigua, materiam prebuit multiplieium interpretatio- 
num. Hieronymus consentit nobis, circumdederunt 
iniquitatem sibi. Nebiensis est ad verbum nobiscum. 
In hanc ferme sententiam Munsterus, amictus vio- 
lentie involvit eos. Nee longe est, quodait Sanetes : 
Operiet se, ut tollat predam sibi. Campensis pene 
accedit, sunt qui vertunt firmamentum ; Pellicanus, 
operient firmamentum iniquitatem ipsis ; Alii, or- 
namentum ; interpretes pro Cajetano, amüicietur 
ornamento iniquitatis sibi; Pratensis multo secus, 
Involvet natos iniquitas ipsorum. Ab hoc non dis- 


cedit Felinus. Hebr. sic habet *2» 52r n'v yw 
IATOPH SCITH HAMAS LAMO. Debemus certum tenere, 
incertum relinquere. 

Vgns. 7. — Prodiit quasi ex adipe iniquitas 
eorum. Hieronymus, processerunt a pinguedine oculi 
eorum. Nec dissident alii Hebraiei traetatores. Non 
est mihi improbabile Lxx legisse Y2*Z2*y AVONEMO, 


fere sint ezdem littere, ac u£ probatum est in. su- 
perioribus, facilis collapsus est in mutua permuta- 
tione jod et vau. 

Vrns. 8— Cogitaverunt et locuti sunt nequitiam. 
Pro vocabulo cogitaverunt,Hebr.habent *py2s nau, 


nec satis norunt quid significet. Et enim Hiero- 
nymus transtulit, irriserunt; Pratensis, contabescere 
facient ; Sanctes, dissolverunt, quod alioqui obscu- 
rum periphrasi clariore reddere voluit; Munsterus, 
dissolutos reddunt alios ; οἱ Campensis, terrori sunt 
obviis omnibus propter potentiam illorum. In cujus 
lamen latere, editio secus habet, Nempe, sordent 
eis omnia. Interpretes pro Cajetano traducunt active, 
liquefacient ; Pellicanus, Nebiensis, et Felinus pas- 
sive, liquefient seu dissolventur. Prestaret credere 
vel xx, vel Hieronymo. Quibus tamen ne unus 
quidem istorum assonat etiam si impiisuis cogita- 
tibus ceu liquefiant, donec eos ad opus perduxerint, 


Baliosque sibi similes effinxerint, id quod pene 


G 


D 


innuebatur mox in fine superioris versiculi, £ransie- 
runt in affectum cordis, irrident quoque quos vide- 
rint a suis moribus alienos. 

Vrns. 10. — Ideo convertetur populus meus hic. 
Pro partieula hic, Pratensis et Pellicanus vertunt, 
concussus, scilicet populus. Cateri sequuntur Vul- 
gatam lectionem, quia ΟΠ naLow est pronomem 
loci, nbn manam, comcussus est. Nescio quid sibi 
velit editio in. Campensi ac Paraphrasis. Prior sie, 
Idcirco et grex assectantium eos hic versatur ; pos- 
terior, Propter hujusmodi fluctuabit populus Dei, 
nunc hoc,nunc illud animo versans. Tametsi et Mun- 
sterus interpretatur in scholiis, quod nos dicimus,con- 
vertetur populus meus huc, hoc est, apud quos ver- 
santur impii, eisdem? se addicunt studiis. Idem se- 
quitur Felinus, ipsi viderint. Unum est quod longe 
lateque dissident ab explicatione sanetorum. Quod 
autem dieunt populus ejus, hoc est propter fluxam 
aut mutuam commutationem iod et vau Y2Y AMMO, 
nel *2y ΑΜΜΙ. 

Dies pleni invenientur in eis. Hier. Quis pleni 
invenientur in eis? Ergo certo cerlius est ipsum 
legisse 2 wt, id est quis, ubi nunc habent exemplaria 
"2 ME, id est. aque. Septuaginta autem habuerunt 
vy gEME id est dies. Quia vero me, id est aqua in 
plurali et in statu construetionis male cohsrebat 
cum vocabulo continuo sequenti, nempe pleni, casu 
paterno, Sanctes et Munsterus addiderunt calicis, 
ut sit aque pleni calicis. Rursus ubi dicimus inve- 
nientur (et concordat Hieronymus) ubi vertunt ez- 
prünentur. Siquidem *x*»» iwaTzu declinaverunt a 
verbo VY'2 MATZATZ LXX ; et Hieronymus a verbo, 
DX MATZATH, id. est invenit. 

VEns. 13. — Et diri; ergo sine causa. Duo hzc 
verba, et dixi, sunt apposita a Lxx, quibus expri- 
merent quod suppressum subaudiebatur. Nam et 
simile ea editio quie est in Campensi, fecit hoc 
modo, Sie ergo mecum reputabam. De hujusmodi 
ratione non semel dietum est. 

Lavi inter innocentes manus meas. Frustra tor- 
quetur Faber et Ccecus, melius et convenientius diei, 
lavi in innocentia manus meas. Hebraice quidem ha- 
bet ΤΣ NIQAION, id est innocentia, quam si inter- 
pretemur de capite Christo Salvatore nostro,in con- 
fesso est rectius competere quod laverit manus suas 
in innocentia quam inter innocentes, quandoquidem 
omnes peccaverunt. Sed cum apertissime 51} quoque 
psalmus de membris pene motis ad pacem malo- 
rum adeo ut videantur fluctuare, et de providentia 
Dei dubitare ubi tamen sapientia carnis loquitur, 
apte dietum est, lavi in£er innocentes manus meas. 

Vzgns. 15. — Ecce nationem filiorum tuorum re- 
probavi. Hieron., reliqui interpretes pro Cajetano, 
negavi. Qus non dissonant. Pratensis habet pre- 
varicatus sum; Felinus, injurius fuero ; Munsterus, 


681 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIII. 


682 


fefelli. Consentit Nebien., Sanetes fecit sensum A cedit, in die judicii magni, ait, surgere eos faciet a 


quem voluit caput suum, Ecre, inquit, generatio fi- 
liorum tuorum dicent quod prevaricatus sum, cum 
nemine dubitante *n3732, BAGADpTI, sonet Hebrais 
reprobavi, etiamsi alia notet. Hier., enim exponit 
illam. versionem, generationem filiorum tuorum 
pravaricatus sum. 

VEns. 18. — Verumdamem propter dolos posuisti 
eis. Hebr. habet in lubricis, pro propter dolos, 
noni BAHALAQUOTH, ut reddunt et Hier. et alii, 
Cieterum z5n, HALAQ, designat lenire,blandiri, adu- 
lari, ob id non incongrue nomen deductum sonabit 
fraudulentias. Unde Nebiensis vertit, in adulatione. 
Magister famen in explanalione, ad consonantiam 
redigit. Tantum offendit Fabrum et Cecum tenor 
locutionis eo tandem contentionis pertingentes, ut 
eradant praepositionem propfer, et dicatur dolos 
posuisti eis; alioqui sensus maneret truncus, vel 
addatur verbum mala, ut in Greco legitur, xaxd, p 
etin psalmodia Romana. At vero ex Augustini 
enarratione colligitur quod dolos secundo debeat 
ex commoditate sensus subintelligendo ita replicari : 
propier dolos posuisti eis dolos. Ait enim : « Quia 
fraudem faciunt, fraudem patiuntur. » 

28 «545 Dejecisti eos dum  allevarentur. Hiero- 
nym. in interitum. Alii vertunt, in desolationes, vel 
ruinas, quod dicimus, dum  allevarentur. Hebr. 


ΓΝ ΣΟ rEwasscuvoTH. Certe declaratur tamen 
elevationem esse ad graviorem casum. (Quamobrem 
nulla est distantia sensus. Si etiam vox illa des- 
cenderet a NV?2 NAsA,cum puncto quod dicunt smol, 
procul dubio significaret elevationes. 

Vzns. 19. — Perierunt propter iniquitatem suam. 
Recentiores, consumpti sunt ab horroribus, dicunt. 
Quid tandem usque adeo horrendum quam peccare, 
et in manus Dei viventis incidere? Quanquam n*?3 
BALLAHOTH, valeat duci ἃ 553 pALAL, id est confudit. 
Inde 53 ΒΕῚ, nomen idoli. Et ab eadem radice He- 
brzei efferunt,si Munstero credimus, man raPLITH, 
id est confusio, scelus. Et magis causam adjuvat 
quod Rabbi David, referente Sancte, astruit per 
methatesin positum esse mW392 BALLAHOTH, pro 
ΓΞ ΒΕΠΆΠΟΤΗ, quasi innuat quod metathesis 


eam faciat siguificantiam. Sed et Hieronymus vertit 
consumpti sunt, quasi non sint, ut appareat voca- 


bulum inclinasse ἃ verbo ΠΣ BALA, quod est conse- 
nuit, inveteravit ; vel ab br nanar,id est vane egit. 


Vgns. 20. — In civitate tua. Solus Sanetes, quan- 
tum licuit videre, dicit cum sustenéaverit eos. Cur 
autem, viderit caput hominis, siquidem ipsissimum 
Hebraicum, $*y23 BAIR, est in civitate tua. Verum est 
tamen quod Chaldzus paraphrastes aliquatenus  ac- 


domo sepulcri. 


Imaginem ipsorum ad nihilum rediges. Et ad eum- 
dem modum prorsus Hieronymus. Cteri vertunt 
despicies, sive negliges :sic tamen ut Munsterus in 
seholio interpretatur, ad mihilum redigere man 
Dx rZALMAM TIDZEH. 


Vzns. 21. — Inflammatum est cor meum. Plures 
transferunt aresceé cor meum. Verbum Hebraicum 
bifariam sumitur Vor] naurz,tum pro fermentavit, 
tum pro violentiam fecit. Hiec Hieronymus vertit 
contractum est cor meum. Interpretes nostri expres- 
serunt metaphoram. Augustinus et psalmodia Roma- 
na habent delecíatum est cor meum, in diversum 
ut videlur sensum. Nam fermentum nunc in 
bonum, nunc in malum Scriptura usurpat, ut 
Matth. xvr.: Cavete a fermento Phariseorum ; rur- 
sus xi: Simile est regnum caelorum fermento. 

Renes mei commutati sunt. Neoterici vertunt, 
renesmeis aculeis puncti sunt, sive in renibus 
mei acuar. Licet facilis sit conciliatio, verumtamen 


. verosimile est LXX finitimàs radices confudisse, 


utpote 12U SCHANAN, et zu et SCHANAH; illud sonat 


Hebr. acuit ; hoc mutatus est. Ceterum Hier. 
traduxit, lumbi mei velut ignis fumigans, quod et 
thargum fere facit, teste Sanete, renes mei velut 
ignis. Apparet Hieronymum in duas legisse dic- 
tüones sio: ὮΝ WN ES ASCHAN. Siquidem ἸῸΝ Es, 
per punctum tzere significat ignem. Et VY ASCHAN, 
fumus. 

Ad nihilum redactus sum. Hehrei *y2 BAAR.He- 
braicantes, stultus, insipiens. Sed cum radix ejus 
*Y2 BIER, signilicet. consumpsit, et exterminavit, 
quid vetat interpretes vertisse, redactionem ad. ni- 
hilum ? 

Vzns. 24. — (Quid mihiest in celo? Munsterus 
apposuit preter te . Et si hoc facit dilucidioris sen- 
sus gratia, hanc legem patiatur, in auctoritate ve- 
terum interpretum, ac mox : E£ a te quid volui super 
terram simpliciter legitur in Hebr. : et te cum non 
voluiin terra, ubi subaudiendum est quidpiam, vel 
ut habet Munslerus, neminem volui im terra. Ea- 
dem opera interpretes subinde talia quedam fecerunt 
ut decuit. Quod autem legimus interrogative, alii pro- 
nuntiative, posteriorem clausulam. nihil leditur 
sensus. 

VEns. 25. — Deus cordis mei. *33b ὙΝ TzUR 
LEBABI, robur seu fortitudo cordis mei. Caterum 
notum est fortem et petram pro Deo usurpari. 

Vins. 29, — [n portis filie Sion. Hac coronis 
in Hebraeo subticetur, fortasse adjectitia est ex 
psalmo. 

VEns. 9. — In Graco ponitur, ἐν ταῖς πύλαις τῆς 
θυγατρὸς Σιών. 


PSALMUS LXXIII. 


PSALMI TITULUS : € INTELLECTUS ASAPH. » D 


Ut quid, Deus, repulisti in. finem? [Aug.] Titu- 
lus : intellectus Asaph. Asaph Hebraice, Grece, Sy: 
nagoga ; Latine dicitur congregatio. Et licet congre- 
| gatio sit quorumcunque, scilicet vel pecorum, vel 
| hominum, vel lapidum, vel hujusmodi collectio, 
proprie tamen Synagoga dieitur congregatio populi 
filiorum Israel. Asaph ergo, id est Synagoge, que 
! lantum de Jud:eis proprie dicitur, vox est hic; sed 
| secundum grana, non secundum paleas. Synagoge 
vero data est lex, qu:e quidem a Deo per Mosen data 
est, per Christum vero gratia et veritas facta est 
(Joan. 1). Gratia, quia modo per charitatem imple- 


ParnoL. CXCI 


tur, quod tunc jubebatur. Veritas, quia redditur 
quod promiltebatur. In lege vero et prophetis tria 
erant, scilicet — praecepta, sacramenta, promissa. 
Praecepta, eadem cum Evangelio fere omnia ; mo- 
ralia enim eadem ; cieremonialia, non eadem ; sacra- 
menta, non eadem, quia illa tantum promilttebant, 
hic dant salutem. Promissa non eadem, quia ibi 
terrena primo animalibus  promittebantur; hic 
interna, spiritualibus. Ibi quoque sub figura tempo- 
ralium spiritualibus spiritualia  promittebantur, 
unde illa temporalia erant quasi sacramenta spiri- 
tualium rerum | in se latentium. Illa ergo temporalia 
ablata sunt ubi veritas venit. Non est unctio, vel sa- 


20 


683 


cerdos vel propheta, vel templum : vastata sunt 
omnia pro quibus Christum occiderunt. Hane va- 
stationem vel destructionem plangit hic Asaph, non 
quidem stultus, sed etiam intelligens et discernens 
terrena a coelestibus, Vetus Testamentum a Novo 
Testamento, ut scias quid ex his eligere debeas. Et 
est sensus : Hic est intellectus Asaph, id est : in hoc 
psalmo aperitur quid fidelis Asaph intelligat, [Cas- 
siod.] scilicet quod venit veritas figuris ablatis, et 
quod sterna, non temporalia qu:renda sunt. Et est 
iste psalmus primus lamentationis Jerusalem, de 
qua re sequuntur alii scilicet. duo, septuagesimus 
octavus, et centesimus trieesimus sextus. (106) Et 
hoc est genus dictionis charitate plenum. Docet 
enim flere cum flentibus, ampliori autem misericor- 
dia plorat hie, scilicet David, quam Jeremias. Iste 
enim plorat in prosperis Jerusalem, nondum visa 
captivitate, sicut postea flevit Jeremias captivitate 
peracta. Ideo autem subversio civitatis toties deplo- 
rata praescribitur, ut duritia Judzorum, vel calami- 
tatibus terreretur. [Aug., Cassiod.] Intentio : Monet 
relictis figuris transire ad veritatem.Modus : Tripar- 
titus est psalmus. Primo describens subversionem 
Jerusalem irreparabilem, querit causam quare fue- 
rit quasi admirans et conquerens, et precatur pro 
repulso populo et ultionem in destructores, σας qui- 
dem est eis utilis, et jam faeta est. Secundo osten- 
dit salutem ubique faetam in adventu Christi, ibi, 
Deus autem rex. Tertio quod ubique fit precatur 
fieri Judzis, ibi memor esto. Admirans ergo et 
conquerens ait, o 

Vrns. 1. — « Ut quid, Deus, repulisti in finem? 
« iratus est furor tuus super oves pascue tus. » 

Deus, [Cassiod.] qui es creator noster, repulisti 
nos, quasi alienos a tua defensione. Et hoc in finem, 
id est ex toto, quia etiam nec templo tuo parcitur, 
per hoc interitum et captivitatem signifieat, que ἃ 
Tito fuit. [Aug.] Vel, repulisti nos, usque in finem 
seculi. Vel, repulisti nos, ut mitteres nos in finem, 
id est in Christum, qui est finis; et furor vel ani- 
mus fuus iratus est. [6]. int., Cassiod., Aug.] Non 
licit simpliciter iratus es, vel furibundus es; sed 
iratus est furor, ut hac geminalione gravissimus 
ostendatur super oves. Oves nominat, ut misericor- 
diam pii pastoris moveat ; pascuc fw, vel gregis 
tui, hoc ideo dieit, quia in eos temperantius vindi- 
camus, quos aliquando fuisse nostros meminimus. 
Et, u£ quid ? Quasi dicat : Cur est. hoc? nisi quia 
pastorem non cognovimus ? nec reprehendit, sed 
quarit quare. 

VEns. 3 — « Memor esto congregationis tue 
« quam possedisti ab initio. » 

Memor esto. [Cassiod., Aug., Cassiod.] Prestita 
beneficia numerat, ut plus judex invitetur ad con- 
sueta beneficia ; et plus sua beneficia in eis quam 
eorum errata attendat. Orans ergo pro eis, ait : Me- 
mor esto congregationis tue, Domine, quam posse- 
disti ab initio, ilius populi, id est a. patriarchis, qui 


(106) Ex Cassiod. in Contentione psal. 


PETRI LOMBARDI. 


684 


A fuerunt initium ejus. Hic est populus Israel quem pos- 


sedit, non gentes. Vel, quam creasti ab initio, alia 
littera. Et si omnes creat et disponit, Judzeos tamen 
specialiter, quibus legem dedit. Memor esto, et de- 
bes, quia 
Vrns. 3.— Redemisti virgam hereditatis tue ; 
« mons Sion in quo habitasti in eo. » 
hedemisti ab JEgypto. [Haym.. Aug.] Ecce aliud 
beneficium. Virgam vel sceptrum hereditatis tuc, 
id est regnum hzreditarium, scilicet Judaicum po- 
pulum, quod non gentes. Ipsa enim congregatio 
virga hzreditatis dicitur, quam volens Deus "possi- 
dere, virgam Mosi vertit in serpentem ; sed appre- 
hensa cauda, rediit in virram. Cum enim diceret 
Moses Deo : Quod signum dabo filiis Israel, ut cre- 
B dant quia tu me misisti? ait ad. illum : Quid. fenes 
in manu tua ? Qui respondit : Virgam. Et ait illi 
Deus : Projice illam interram.Et dimisit virgam in 
terram. Et facta est serpens, et expavit Moses,et fu- 
git,et dizit illi Dominus : Appreheude caudam ejus. 
Et apprehendit, et reversa est in statum suum, vir- 
ga facta, sicut ante virga erat (Exod. 1v). Et prop- 
ter hoe ipsa congregatio virga dicitur. Mons Siom, 
scilicet quie virga vel hereditas, vel congregatio, 
est mons Sion, ubi erat populus, templum, et sacri- 
ficia, et omnia Christum promittentia. Et ideo non 
debebant tune deseri (107). Hieronymus aliam litte- 
ram ponit, scilicet montem vel montis Sion, sive in 
eo. Et est, redemisti virgam hereditatis luz, scilicet 
montem Sion. Vel, virgam hzxreditatis, [Cassiod.] sci- 


(; licet montis Sion. Per Sion Jerusalem significat. Hu- 


cusque Veteris Testamenti faeta dixit, qui sequitur 
veritas promissa. Unde addit: im quo, monte Sion, 
habitasti, o Christe, quia ibi praesentia Christi homi- 
nis habitavit. Et per hoc supplicat, ne daret eam vas- 
tilati. In eo, vel non est ibi, vel vacat, et non tantum 
pro meis rogo, sed etiam pro gentibus. Unde subdit : 
leva etiam manus, etc. [Aug.] 

Vel mystice potest accipi. Per virgam intelligitur 
Christus ; per serpentem mors, quia suasu serpen- 
tis mors intravit in mundum (Gen. mi). Virga ergo 
in serpente, Christus est in morte. Unde et serpens 
eneus in deserto, ubi mordebantur a serpentibüs, 
erectus est in ligno : quem qui intuebatur a serpen- 
tibus sanabatur, id est qui credit in Christum mor- 

C, tuum, ab aeterna morte liberatur. Expavit Moses et 
fugit. Sic apostoli, moriente Christo, retenta cauda, 
id est posterioribus, serpens fit virga, quia primo 
occisus, postea surrexit, quod est mutari serpentem 
in virgam. Tenuit Moses caudam sine timore, quia . 
discipuli crediderunt firmiter cognita resurrectione. 
[Aleuin., Hier., Aug.] Et estsensus: Memor esto 
congregationis tuc, et eris, quia redemisti, te pre- 
tio, virgam hereditatis tue, id est redemisti hzere- | 
ditatem tuam, per te pretium, per te virgam. De 
hac virga ait Jeremias : Virgam vigiliarum ego vi- 
deo (Jer. 1) Vel per virgam Mosi, humani generis sta- 
bilitas designatur, quam habuit ante peccatum. Virga 


(167) Ex Hier. in Psalm., juxta Hebrzum. 


685 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIII. 


686 


cadens in terram mutata est in serpentem, qui cor- A sequi poenitudo, hi ad gloriam vertunt, qui oderunt 


poris sui movetur anfractibus, quia per lapsum pec- 
cati, homo de stabilitate vitze mutatus est in hujus 
mortalitatis progressus. Retenta cauda fit serpens 
virga. Cauda est finis sceeuli, in quo redimus ad 
manum Dei, et efficimurstabilitum regnum Dei, qui 
per mortem quasi per serpentem fluximus. Tunc enim 
homo ad manum Dei in resurrectione revertens, 
pristinam accipiet stabilitatem. Et est sensus : Rede- 
misli virgam hereditatis tuae, id est reformasti pristi- 
nam stabilitatem in homine, ut sit tua hwredi- 
tas. Sed quia et hoc de gentibus credentibus erit, 
qua multo plures sunt Judzis, de quibus hoc dicat 
exprimit, dicens, M 4» WB mons Sion;[Gl. int.,Aug., 
Cassiod.| quasi dicat, quee hsereditas est, mons Sion, 
id est non de gentibus hoc dico. Vel redemisti vir- 
gam hereditatis tue, scilicet montem Sion istum 
in quo habitasti, per legalia instituta, que Christum 
promittebant ante adventum Christi, vel corporali 
presentia. Et in eo monte existens. 


VEns. &. — « Leva manus tuas in. superbiam eo- 
« rum in finem, quanta malignatus est inimicus in 
« sanclo. » 

Leva manus tuas, [Aug. , Cassiod., Cassiod., Al- 
cuin.] id est potentiam tuam, 2n superbiam eoruin, 
a quibus eversa est Jerusalem, id esta regibus 
gentium, ut superbiam eorum vertas ad humilita- 
lem, ducens eos in finem, id est in Christum , quo- 
modo et nos repellebas in finem, quod nos jam eer- 
nimus impletum, quia Rome Christiana religio 
effloruit. Et bene dicit leva, quia ex multum super- 
süitiosa facta est sanctissima. Velita, mons Sion; 
quasi dicat : Quae haeceditas est mons, propter 
eminentiam virtutum, Sion, propter speculatio- 
nem, in quo, id est in qua re, id est. propter quam 
rem, habitasti in eo, vel vacat. In eo leva manus 
tuas in superbiam eorum, hocenon mutatur. Quanta 
breviter commemorat eversionis historiam. [Aug., 
Cassiod., Alcuin., Cassiod.] Quasi dicat : Ideo, leva 
manus, quia inimicus idololatra, gentilis, maligna- 
tus est, id est maligne operatus est, in sanctoid est 
in his Τῷ sancta tua erant, scilicet in templo , in 
sacerdotio, et in eceteris sacramentis : quod permi- 
sit Deus fieri, quia jam nihil preesignabant, cum res 
essel. Et quanta maligne operatus est, admirando 
hoc ait, utique multa, quia sacerdotes et ministeria 
templi preda. fuerunt; et tota gens, vel occisa vel 
captivata est. Et hoe fecit inimicus, scilicet Roma- 
nus exercitus, ad quem designandum per prole- 
psim, id est per anticipationem, praemisit eorum. In 
sancto autem, id est in sanctuario, dieit eum  ma- 
lignatum , ut per contemptum sancti templi, ubi 
Deitas videtur despiei, in prasumplores concitet 
invidiam. 

Vgns. 5. — « Et. gloriati sunt qui oderunt te ; in 
« medio solemnitatis tuae. » . 

Et gloriati sunt de victoria sua. [Alcuin. , Cassiod. , 
Aug., Cassiod., Aug., Cassiod.] Ecce quod non bono 
zelo fecerunt. Gloriati enim sunt, cum scelus soleat 


te, servi scilicet daemonum qui. nullatenus tolerandi 
sunt. Et hoc in medio solemnitatis tuc. Tunc enim 
eversa est Jerusalem, quando solemnitas agebatur 
paschalis, in qua erueifixerunt Dominum. Congre- 
gati enim seevierunt, congregati perierunt, vel non 
in aliquo extremo loco ; sed in medio atrio tuo, alia 
littera, sacrilegia commiserunt. Et 


Vgns. 6. — « Posuerunt signa sua signa ; el. non 
« cognoverunt sicul in exitu super summum. » 

Posuerunt signa sua, vel trophoa, [Aug., Cassiod., 
Aug.]|scilicet. vexilla Romana, dracones, aquilas, 
quibus in przlio utebantur, vel statuas, et quzelibet 
monimenta victoriz, quze prius in templo posuerunt, 
qua et solebant super portas ponere in signum 


B triumphi ; signa scilicet manifesta, cum dolore iterat 


signa, ut aeceleret vindietam, provocet judicem, 
ostendens quod viribus sui$ darent. Unde et subdit, 
et non cognoverunt, scilicet quod ἃ Deo hoc esset, 
quod Dei dispositione fieret, Quasi dieat: Non 
respexerunt. Ita in templo prius posuerunt signa sic- 
ut solent statuze principum poni i exitu, id est in 
portis, vel in via et plateis. Et hoe super summum, 
scilicet super edita loca, id est super turrim, vel in 
aliquo loco excelso. Vel non cognoverunt in egressu 
desuper, alia littera, id est non cognoverunt quod 
hiec licentia a Deo egrederetur. Idem sensus. Et 


Vrns. 7. — « Quasi in silva. lignorum | securibus 
« exciderunt januas ejus in idipsum ; in securi et 
« ascia dejecerunt eam. » 


C  Quasiin silva lignorum, [Cassiod., Gl. int., Aug., 


Cassiod.] id est sine aliquo respectu et. reverentia , 
securibus exciderunt, id est comminuerunt, januas 
ejus templi, in quibus ornandis olim fuit cura, in 
idipsum existentes, id est conspirati in. unum con- 
stanter. Nota quia antequam  conslrueretur tem- 
plum prophetat eversionem templi; im securi et 
ascia, vel in dolabro, alia littera, et fractorio dejece- 
runt eam civitatem. Securis cedit trabes ; ascia mi- 
nulius. Persequitur per hoe ergo et magnas res, et 
minimas dicit dejeetas, uL civitas sit funditus de- 
slruea et. devastata. Prius fuerunt incisa, poslea 
ignis omnia voravit. Unde sequitur : 

Vins. 8. — « Incenderunt igni sanctuarium tuum 
« in terra; polluerunt tabernaculum nominis tui. » 


D  Incenderunt igni. [Cassiod., Gl. int., Cassiod.] 


Quod enim non polerat exeidi, combustum est, 
sanctuarium tuum non modo domos privatas, et 
tabernaculum nominis tui, quod Salomon fecit in 
nomine Domini, polluerunt in terra, quia illud quod 
est in celo non potuerunt. Unde magis cuique la- 
borandum esset de illo. Vel, polluerunt  tabernacu- 
lum nominis tui; id est usque ad terram dejecerunt 
culmina ad laudem Dei erecta. Auget scelus eorum, 
ul atrocius vindicetur in eos. 

Vrns. 9. — « Dixerunt in corde suo, cosnatio 
« eorum simul : Quiscere faciamus omnes dies fes- 
« los Dei a terra. » 

Dizerunt, Romani, in corde suo cognatio eorum si- 


687 


PETRI-LOMBARDI 


688 


mul, [Gl. int.] id est omnes simul, non pauci. Quid A duc eam ; e£ produzit, et inventa est alba, id estim- 


dixerunt ? Illud : quiescere faciamus omnes dies [estos 
a ierra, ne sit in terra gloria nominis Dei. Dies 
festos dico, Dei ; hoc, scilicet Dei, ex persona hujus 
Asaph interpositum est. Non enim illi idolis ser- 
vientes Deum appellaverunt, eujus templum everte- 
bant. 


VEns.10. — « Signa nostra non vidimus ; jam 
« non est propheta; et nos non eognoscet am- 
« plius. » 

Signa nostra. (Aug., Gl. int., Alcuin.] Ecce intel- 
lectus Asaph. Predieta enim mala sunt ei discipli- 
na. In his hoc. Asaph intelligit, quod eversa sunt 
omnia signa, quia res venit. Quasi dicat : Omnia 
sunt eversa, et cum hxc omnia acciderint, praterea 
signa nostra mon vidimus. Quasi dicat : His omnibus 
eversis cessant signa, quia jam mon cst propheta,ut 
olim in aliiscaptivitatibus, quieis predieebant li- 
berationem, e£ nos non cognoscet Deus, id est non 
reducet a malis amplius, vel adhuc, alia littera, do- 
nee scilicet Judzus agnoscet. eum. Vel inerepative 
potest legi, seeundum litteram — aliam, qua est : 
Signa nos(ra nonne vidimus? quasi dieat : Merito 
hac mala nobis contingunt, quia nonne vidimus 
signa nostra? Quasi dicat : Vidimus et non intellexi- 
mus, et vere vidimus, quia hoe signum, quia non 
est propheta, vel saeredos, vel unctio. Unde : Cum 
venerit Sanctus sanctorum cessabit unctio vestra 
(Dan. 1X). Et nos non cognoscet. amplius, propheta 
aliquis, vel Deus per prophetam, id est non annun- 
tiabit Christum venturum, quia jam venit. 


Vzns. 11. — « Usquequo, Deus, improperabit ini- 
« micus? irritat adversarius nomen tuum in fi- 
« nem. » 


Usquequo, etc. [Aug., Cassiod., Gl. int., Aleuin., 
Aug.] Clamat Asaph, ut derelictus :»ger, qui maluit 
cedere medicum quam curari. Quasi dieat : Hoc 
mala nobis, sed o Deus, inimicus, id est gentilis 
populus, usquequo improperabit inimicus ? et quasi 
dicat : Subito cognoverit, usquequo supponit ? irri- 
tat adversarius. Quasi dicat : Tandiu improperabit, 
quandiu adversarius, id est Jud:us, irrritat nomen 
tuum. Quasi dicat : Ut iratus corripis Judaeos per 
gentes, quandiu te irritant quod ideo facis, ut sic 
cognoscas eos ducendo in finem, id estin Christum. 
Vel, irritat usque in finem sceuli, id est quousque 
apprehensa cauda (Exod. 1v) redeatur ad regnum 
salvatis reliquiis (Rom. i). Et, o Domine, 


Vrns. 12. — « Ut quid avertis manum tuam et 
« dexteram tuam de modio sinu tuo in finem ? » 


Ut quid avertis manum tuam et dexteram tuam, 
[Aug.] id est Judzos, de medio sinu tuo, non addu- 
cendo eam in finem, id est in. Christum. Manus et 
dextera populus Judaieus est, post signum virga, 
de qua supra dixerat, additum est hie signum ma- 
nus Mosi. Cum enim illud factum esset de virga, 
dedit Deus alterum signum Mosi, dicens : Mitte 
manum tuam in simum tuum ; et misit, et ait : Pro 


munda (Erod. 1v) Albor enim in cute, lepra est, 
non candor. Iterum dixit : Revoca eam im sinum 
tuum et revocavit ; et reversa est ad colorem suum 
(ibid.) Hzc manus est populus Dei, qui foras ah eo 
missus immundus est; sed revocatus ad sinum, re- 
diit in suum colorem. Dicit ergo : Ut quid avertis 
manum tuam et dexteram tuam, de medio sinu tuo ? 
id est usquequo, et ut quid alienas populum tuum 
àte? ut foris immundus remaneat, usquequo non 
revocas inanum. In finem, id est ut cognoscat sal- 
vatorem. 


[Rem., Aug., Cassiod., Gl. int.] Vel potest totum 
legi ex persona desperantium Judaeorum ab illo 
loco : Dixerunt. Prodicta itaque mala que expo- 
suit, misericordiam judicis poterant movere, nisi 
obstinata esset in Judzis superbia. Irascentes enim 
visa eversione furiose, dizeruntin corde suocognatio 
£orum, scilicet Istud : Quiescere faciamus omnes 
dies festos Dei « terra,id est abjiciamus legem Dei, 
qua nos non liberavit, quia etiam signa nostra, quae 
olim fiebant patribus, modo non videmus. Stulte lo- 
quuntur, quasi post reatum his deberetur quod 
ilis devotis factum est. Adhuc sunt verba despe- 
rantium Judzorum. Jam mom est propheta nobis, 
quem eonsulamus, τῷ olim fiebat in adversitatibus. 
Cum enim post Christum eos non haberent, dixe- 
runt se derelietos. Unde subdit : Ef nos non cogno- 
scet amplius. H:ec dixit, ne videretur inclementia 
Dei, quod Asaph pro eis non auditus est. Quia me- 
rito sustinent, qui inter h»e nou ponitent. Hc 
dixerunt, sed usquequo Deus improperabit, tibi ini- 
micus, Judceus seilicet, usquequo irritat adversarius 
nomen tuum, id est usquequo paleris improperia 
Judzorum ? Non ideo hoc dicit, ut velit eos perdi, 
sed commutari in melius : Deinde ostendit, usque- 
quo subdens, usque im finem, id est in vesperam 
mundi, quando Judzi convertentur. Deinde quserit 
quare, usque tunc abjieiat eos, subdens : Uf quid 
avertis manum tuam et dexteram tuam, de medio si- 
nu Luo, vel atrio vel usque n finem. 


13. — « Deus autem rex noster 
operatus est salutem in medio 


Pans rr. VEns. 
« ante secula ; 
« terra. » 


Deus autem. [Alcuin., Aug.] Secunda pars, de- 
structis signis ostendit rem ipsam, scilicet in ad- 
ventum Christ, salutem ubique factam. Et dicit 
Asaph intelligens, nos ita, quasi relicti a Deo sine 
intelleetu. clamamus : Jam non est propheta, etc. 
Deus autem rez noster, qui est ante secula, non est 
temporalis, quia in principio erat Verbum (Joa. t). 
Hzc operatus in medio terra, id est ubique ; scili- 
cet salutem, et nos Judei dormimus. Vel tandem 
ad intellectum redeamus, ut discamus salutem, 
quam Deus operatus est. Hane scilicet operatus est, 
ut discerent homines zterna quarere, non ter- 
rena. Ecce contigit ezecitas in Israel, ut plenitudo 
gralie intraret, el sic omnis [Israel salvus fieret, 
(Rom. n). Si ergo non precessit, saltem sequatur. 


689 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIII. 


690 


Vel operatus est salutem, id est incarnationem (108), Α ἃ populis ;Ethiopum, id est gentibus conversis. 


in medioterre, id est in Jerusalem, qus dicitur 
esse in medio Lerra. Quasi dieat : Uribilieus mundi, 
ubi Deus factus est homo. Deinde quam salutem sit 
operatus, exponit dicens : 


VEns. 14. — « Tu confirmasti in virtute tua mare ; 
« contribulasti capita draconum in aquis. » 


Tu confirmasti, kAug., Cassiod.] quasi dicat : 
Eversa est illa nostra temporalis salus, sed μέ con- 
firmasti im virtute tua, id est potentia, mare, id 
est genles que Judeam in medio eingebant. Et 
contribulasti capita draconum, id est superbiam 
dzmonum, i$ aquis baptismi. Vel ad litteram, tu 
confirmasti in virtute tua mare, id estlapsus B «$25 
maris Rubri, ul esset siecum iter per medium, cu- 
jus figure mysterium subdit, contribulasti, id est 
annihilasti capita draconum, id estimmundorum spi- 
rituum, in aquis baptismi. 


VEns. 15. — « Tu confregisti capita draconis ; 
« dedisti eum. escam populis /Ethiopum. » 


Tu etiam confregisti capita, |Hier., Aug.] id est 
potestates draconis, id est principis daemoniorum, 
scilicet Leviathan. Vel caput draconis, alia littera, 
id est initium peccati, quod est superbia, quod mu- 
lier, id est Ecclesia, vel sensualitas observare pre- 
cipitur. Et dedisfi eum, scilicet. diabolum, escam 
populis Athiopum, id est omnium gentium, quae 
prius nigre erant peccatis; sed post candore vir- 
tutum sunt dealbat:e, quibus diabolus est esca 
consumptionis, Christus vero esca est consumma- 
tionis : Christus enim esea est qua. consummamur. 
Diabolus vero esca est, qua. consumimur. Istud est 
caput vituli conflatilis, quem fecerunt filii Israel, 
sicut legitur in Exodo. Dum esset Moses cum Do- 
mino in monte quadraginta diebus, quando legem 
accepit, cumque de monte descenderet, audivit so- 
nitum Israelitarum ludentium ante vitulum, atque 
accinctus gladio cum filiis Levi, transivit a porta 
usque ad portam, percussitque multos Judoworum. 
Deinde misit vitulum in ignem, ut prius. confunde- 
retur ipsa forma. Deinde minutatim comminuit, ut 
paulatim consumerelur, usque ad pulverem. Po- 
stremo misit in aquam,et dedit populo bibere (Exod. 
xxxi). Quid est hoc nisi quia adoratores diaboli 
corpus ejus erant, sicut Christiani corpus Christi 
sunt ; sed Israelit:e, id est. apostoli, qui de populo 
illo fuerunt, corpus diaboli consumunt, formam- 
que ejus in igne confundunt, quando amore Dei ab 
specie mala abstinere docent; deinde minutatim 
comminuunt. Cum paulatim malis renuntiare fa- 
ciunt, deinde mittunt in aquam, et dant populo bi- 
bere, cum per imbrem gratie et aquam baptismi 
unitati eatholieze incorporant. Unde dietum est Pe- 
iro, ostensis in disco reptilibus omnis generis : 
Macta evertendo mala, e£ manduca, sedilieando in 
bonis (Acf. x), quod est comminuere et bibere. Sie 
diabolus amissis membris consumitur, velut esca, 


(108) Hier. hic et in Ezech. v et xxxvii. 


Idem etiam figuratum est cum draco Mosi dracones 
magorum absorbuit. Sic enim et modo gentes quz 
credunt corpus diaboli devorant. Vel ita : Dedisti 
eum escam populis JEthiopum, quia sicut esca mor- 
detur a comedente, ita credentes ipsum diabolum 
mordent, reprehendendo, aecusando,culpando. Cas- 
siod., Alcuin.| Vel diabolus dum tentat, esca est 
fidelibus, quia ex ejus tentatione proficiunt, dum 
per ejus molimina purgati, quod desiderant asse- 
quuntur. Vel, dedisti eum escam, in qua scilicet 
delectentur, populis JEthiopum, nolentibus con- 
verti. 

Vrns. 16. — « Tu disrupisti fontes et. torrentes ; 
« tu siecasti fluvios Ethan. » 


B mu etiam disrupisti, hoc est aperuisti, fontes, 


α 


[Aug.] id est predieatores bonos, αὖ manarent li- 
quorem sapienti. Et divitias fidei, e£ torrentes, id 
est eos qui ad tempus pr«edieant, sed tempore tenta- 
lionis desistunt. Diseretum est ergo inter fontes et 
torrentes. In aliis enim fit. verbum vitze, fons aquae 
salientis in vitam ceternam. In aliis torrens est, qui 
est aqua currens. Sed sstate siccatur. Hi sunt illi 
qui aeceplo verbo predicationis currunt, sed tenta- 
tionibus cedunt, qui non sie habent verbum ut 
bene vivant, sed ut aliis non taceant; tamen ex 
utrisque rigatur terra a Deo. Vel torrens improprie 
accipitur hie, scilicet pro fluvio. Et notat abun- 
dantiam predieationis, qua boni doetores fidem et 
sapientiam aliis copiose profundunt. Et accipit eos- 
dem fontes et torrentes, £u siccasti fluvios Ethan, 
quod interpretatur foris, et significat de se priesu- 
mentes, id est tu. siccasti omnes doetrinas gentium, 
malorum, Judzorum, de justilia sua prasumen- 
tium. 


[Cassiod.] Vel totum de malis potest accipi sic : 
Tu fontes, id est illos quorum mala jugiter iuflue- 
bant, e£ torrentes, id est qui subito et rapide pec- 
cant, dirupisti,id est & fonte suo diabolo divisisti. 
Tu etiam penitus siccasti fluvios Ethan, id est fortis, 
id est inundaliones et consilia diaboli, qui de se 
praesumpsit. 

VEns. 17. — « Tuus est dies, et (ua est nox, tu 
« fabricatus es auroram et solem. » 

Tuus est etiam dies, [Aug.] id est spirituales, quos 
illustrat sol incommutabilis sapienti:, quam loquitur 
inter perfectos (f Cor. ut). Unde : Dies diei eruetat 
verbum (Psal xvm), quod eratin principio apud 
Patrem (Joan. xvm. Et (ua est mox carnales, 
de quibus ait Apostolus : Non. potui loqui vobis 
quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus (I Cor. 
nr, quos velut noctem consolatur luna, id. est car- 
nis manifestatio. Verbum. enim caro factum est et 
habitavit in nobis (Joan. 1). Unde : Nox nocti indi- 
cat scientiam (Psal xvur).. Vere tua. sunt, quia £u 
[abricatus es auroram vel lunam, id est carnalem, 
qui ut lunà mutatur, qui tameu non est deserendus, 


691 


PETRI! LOMBARDI 


692 


et solem, id est sapientes, qui permanent, secundum A vum, quo promisisti regnum celorum, id est imple 


illud : Sapiens permanet sicut sol. Stultus autem 
sicut luna mutatur (Eccli. xxvi) Vel, fecisti au- 
roram et solem, initium et perfectionem sapientice, 
id est insipientes et. perfectos. 


Vgns. 18. — « Tu perfecisti omnes terminos ter- 
r& ; sstatem et ver tu plasmasti ea. » 


Tu fecisti. [Aug. Cassiod., Aug., Cassiod.] Gra- 
tia enim tua salvi facti sumus omnes, ut ait Apo- 
stolus : Creati in. bonis operibus (Ephes. 1). Fecisti 
ergo omnes terminos terra, quia unusquisque fide- 
lis proprium donum habet a te (1 Cor. vir). Vel ter- 
mini sunt apostoli, prophete, quia sicut termini 
fines distingunt, ita hi fidei jura custodiunt. ZEsta- 
tem, id est ferventes spiritu, e£ ver, id est novellos 
in fide,temperatos in mansuetudine, £u plasmasti ea. 
Vel hee omnia historialiter accipi possunt ab illo 
loco : tuus est dies, etc. 


Pans rr. VEns. 19. — « Memor esto ejus, inimi- 
« cus improperavit Domino; et populus insipiens 
» incitavit nomen tuum. » 


Memor esto [Cassiod., Gl. int., Aug.] Tertia pars. 
Quod jam ubique fit, precatur fieri Judaeis per nu- 
merata beneficia, plum judicem provocat ut. indul- 
geat. Quasi dicat : Et quia heec. preedieta fecisti, me- 
mor esto hujus, non dicit cujus, sed intelligi debet, 
hujus seilicet operis tui. Unde alii transtulerunt, 
hujus creatura tuc. Cujus creature? eece. inimi- 
cus, scilicet Judzeus, improperavit verbis Domino, 
id est gens sua improperavit Christo, dicens : Iste 
est peecator. Non novimus unde sit. Nos Mosen no- 
vimus, cui locutus est Deus (Joan. 1X). Iste est Sa- 
maritanus (Joam. vim), manet tamen radix gentis 
(Rom. xt). Ecce Asaph in. intelleetu dolet pristinam 
ciecitatem. [Cassiod, et Aug.] Et sie pro Judzeis orat, 
ut eorum confiteatur errata : hoc orat quod sit. fu- 
turum. Erant enim inter Judzeos vasa misericordiz ; 
et populus insipiens tunc sine intellectu erat Asaph. 
Incitavit factis, id est, exacerbavit, nomen tuum, 
quando dederunt alapas, et obtulerunt acetum 
(Matth. xxvi). Sed ego qui intelligo, precor, 

Vgns. 20. — « Ne tradas bestiis animas confiten- 
« tes tibi; et animas pauperun tuorum ne oblivisca- 
« ris in finem. » 

Ne tradas bestiis, [Aug., Gl. int., Aug.] id est dia- 
bolo et angelis ejus, animas confitentes tibi quae 
poenitens confitetur peecata, et animas pauperum 
tuorum me obliviscaris ducere im. finem, id est in 
Christum. Sed potius beneficia Christi da pauperi- 
bus. Jam enim sunt pauperes, qui prius erant di- 
viles, seilicet statuentes suam justitiam, modo vero 
non audent oculos levare ad coelum. Et, o Domine, 


VEns.21. — « Respice in testamentum tuum 
« quia repleti sunt qui obseurati sunt, terre domi- 
bus iniquitatum. » 

Respice in. Testamentum, non in Vetus, quod est 
de terrenis, sed in tuum, [Aug., Cassiod.] scilicet No- 


qus promisisti, ut testamentum novum quod est de 
eternis constituas. Meminit iste promissionis, quia 
ei merita deficiunt. Ideo item debet reminisei, 
quia repleti sunt iniquitatum, id. est iniquitatibus. 
Undesequitur obscuritas : Ideo. addit, qui obscurati 
sunt, quia lumen scientie perdunt, habitantes iz 
domibus terre, id est terrena habitatione, id est 
exci sunt, et terrenis dati, quibus delectantur. Vel 
ita, respice, ut reliquis salvze fiant (Rom. xr.) [Aug.] 
Quia multi, qui attendunt ad terram, obscurati 
sunt, quia pulvis iniquitatis intravit in oculos eo- 
rum. Unde : Obscurentur oculi eorum, ete. (Psal. 
Lxvim.) Et repleti terrae, id est terra, id est. amore 
lerrenitatis. Et hoc ideo, quia habitant in domibus 
iniquitatum, id est quia corda habent iniqua. Do- 
mus enim sunt corda, ubi libenter habitant, de qui- 
bus dieitur : Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum 
videbunt (Matth. v). 


Vzns. 22. — « Ne avertatur humilis factus con- 
« fusus; pauper et inops laudabunt nomen tuum. » 


Ne avertatur. [Gl. int., Cassiod., Aug,, Gl int., 
Cassiod., Aug.] Quasi dicat : Quia promisisti, ideo 
confusus,confundi non est humilis, sed superbi; qui 
non Deo, sed sibi tribuit. Ergo confusus, id est 
quem superbia confundit. Illos enim qui terrena 
amant, confundit superbia. Factus humilis, eradi- 
cala superbia, ne averlatur a te. Nota quia more 
oratorum personam pro persona mutat, quia gratus 
pro odioso ponitur, ut dilectio devoti contumacis 
temperet odium ; et si non avertitur pauper spiritu, 
seilicet humilis e£ inops, scilicet qui non sunt tur- 
gidi de temporalibus , vel de justitia sua, isti, in- 
quam, non'alii, laudabunt nomen. tuum confitendo 
peccata, quzrendo eterna. Ecce Asaph jam intelli- 
gens excutit terrena promissa Veteris Testamenti, 
sed quia nondum accepit celestia, quie sibi promit- 
tuntur in Novo, et eum improperia patitur malo- 
rum, videtur deseri. Et ideo exclamat : 


VEns. 23. — « Exsurge, Deus: judica causam 
« tuam ; memor esto improperiorum tuorum, eorum 
« que ab insipiente sunt tota die. » 


Exsurge. [Gl. int., Aug., Cassiod., Aug.] Quasi 
dicat : Ne avertatur humilis, o Deus exsurge ad 
confortandum me, quia desertus videor, quia non- 
dum accepi qui: promisisti, quae invisibilia nihil pu- 
tantur e£ judica causam tuam, post omnia facit iste 
causam esse judicis, cui negotii sui qualitas inti- 
matur, eum dicit causam tuam, quam ego defendo, 
contra illos qui obmurmurant. Dicunt enim : Ubi 
est Deus tuus? contemptus est Christus a Jud:is 
ambulans in terra, et a. falsis Christianis sedens in 
colo. Ait ergo: Judica causam tuam, id est 
fae ut non fallatur spes mea, qui credidi quod non 
vidi. Et illi manifesta veritate praedicent, quod prius 
abnuebant stulte. [Cassiod., Gl. int., Aug.] Et hoc 
est : Judica causam tuam, scilicet. quam boni de- 


693 


fendunt, dum Asaph insultatur dicendo : Ubi est 
Deus tuus? ipso Deo etiam detrahitur. Et ideo sua 
causa dicitur, Memor esto improperiorum tuorum,et 
adhuc etiam insultatur Christo, non deerunt vasa 
ire, usque in finem sxeculi, quz dicunt, vaua prz- 
dicantur Christianis. [Aleuin., Aug., Cassiod.] 
Inanis est resurrectio mortuorum. Esto memor, 
tuis dans coronam, hostibus pcenam, scilicet eorum 
. Qua ab insipiente sunt tota die. Non enim deerunt 
insultantes usque in fine seculi. Ideo hzc dicit, ut 
ipsa continuatio opprobriorum mansuetudinem ju- 
dicis patientis incitaret. Adhue contra inimicos 
precatur, dicens : 

VEns. 24. — « Ne obliviscaris voces inimicorum 
« tuorum ; superbia eorum qui te oderunt, ascendit 
« semper. » 

Ne obliviscaris voces inimicorum tuorum, [Gl. 
int., Cassiod., Aug.] quin eorum blasphemias de- 
primas, quia superbia eorum, scilicet Romanorum, 
qui te oderunt, contra hostes commovet eum, ascen- 
dit semper. In finem ponit exc ecrabile malum, quod 
est superbia. Vel in boao potest accipi secundum 
aliam litteram. Quasi dicat : Memor esto imprope- 
riorum tuorum, et ne obliviscaris etiam voces de- 
precantium te, humiliter et devote, et superbia 
eorum, etiam eorum qui te oderunt, ascendit 
semper ad te.. Quasi dieat: Noli oblivisci su- 
perbiam eorum qui te oderunt, sed semper as- 
cendat ad te, quod et facit, quia vel corrigit vel 
punit. 

€» 2b COLLATIO IN PSALMUM LXXIII : 

DEUS, REPULISTI, » ETC. 


Vgns. 3. — Redemisti virgam hereditatis tuc- 
Munsterus vult ut paternus easus /uereditatis refera- 
tur ad verbum pr:ecedentis versiculi, nempe recor- 
dare. Sic enim reddidit : Recordare congregationis 
tuc, quam possedisti ab initio. Ac mox duobus ver- 
bulis, de proprio additis, e£ quam redemisti, recor- 
dare inquam, tribus hereditatis tuze, certe, id est me- 
re voluntarium. Rursum quod verlit fribum pro vir- 
ga, non est extra sensum, V2 SCEBET utrumque so- 
nat, et virga more Scripture, pro tribu et imperio 
usurpari solet. 

Mons Sion in quo habitasti in eo. Duplicem calum- 
niam palitur hic versiculus a Fabro et Czeeo : Alte- 
ram quod canimus recto casu, mons Sion, quando- 
quidem consequentia sermonis, et grammatices ratio 
exigat casum accusandi, montem Sion, propter ver- 
bum praecedens redemisti. Scio equidem orationis 
-structuram hoc ordine esse aptam, et ab Hieronymo 
et Auguslino sie observatam, ut tamen alter lectionis 
ordo non sit repudiandus omnino, siquidem in He- 
brao est periodus magna, in particula Aereditatis 


« UT QUID, 


tuc, non: NAHALATECA. Deinde peculiare est He- 


brzis,sub pronominibus includere verbum substanti- 
yum, jam vero hie legimus ΠῚ yy "Ian TZION ΖΕΗ, 
mons Sion iste, αἱ quam optime, dicas, mons Sion 
est. Hanc phrasim scepe Grceei in. suis arlieulis agno- 
scunt. Triplicem lectionem tangit magister in Expo- 
sitione. Secundo rhetoricantur isti in hoe genere 
locutionis, in quo habitasti in. eo, ceu inepto et La- 
linis auribus inaudito. At hoc genus hominum, ma- 
gis superstitiosum quam pium, mirabili doetrinze 
sum virtute revincat divus Augustinus, libro xxm 
De doctrina Christiana, cap. 13, in hiec verba me- 
moratu dignissima : « Quid est ergo integritas locu- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIII. 


694 


A tionis, nisi Latinze consuetudinis conservatio loquen- 
tium veterum auctoritate firmata ? Sed tamen eo ma- 
gis offenduntur homines, quo infirmiores sunt, et eo 
sunt infirmiores, quo doctioves videri volunt, non 
rerum scientia qua zdificamur, sed signorum, qua 
non inflari omnino difficile est, cum et ipsa rerum 
scientia, szepe cervicem erigat, nisi Dominico repri- 
matur jugo. Quid enim obest intellectori, quod ita 
scriptum est ? Que est terra in qua isti insident su- 
peream, si bona estaut nequam ; aut quae sunt 
civitates, in quibus ipsiinhabitant in ipsis ? Quam lo- 
cutlionem magis alienze lingus esse arbitror, quam 
sensum aliquomodo altiorem. » Haetenus D. Au- 
gustinus. Ubi sanctus doctor quasi prophetice jam 
diluebat eavillationes futuras adversus hunc locum, 
et loquendi tropum. 

VEns. &. — Leva manus tuas. Pro manus tuas 
Hebr. habet TUSYE PEAMECA. Hier., Sanctes, Munste- 


rus , interpretes pro Cajetano, vertunt pedes aut gres- 
B sus ; Pratensis, percussiones ; Pellicanus, palpitatio- 
nes.De hoc psal. rvm versu 10, adnotatum est. 
Denique Hier. accipit nominaliter partieulam pre- 
cedentem ma^ Hanman, quod dicimus cum aliis 
leva, sive exalta. Ipse vero sie transtulit, sublimitas 
pedumtuorum . 
Iv superbias eorum. Hieron. diss:pata est, duntaxat 
ponit, cum preemisisset. sublimitas, Munsterus, ut 
vastes. Cseteri vertunt uinas, aut desolationes. He- 


braiee habet n*Nw»25 rEMAsscuvorH, pronuntiando 
per punetulum nuncupatum smol, super litteram 
schim, significat, elevationes, adeoque superbias, 
ut legimus. Si vero per alteram apicem, quem di- 
ctitant jamin, tum vastationes ruinasque repraesentat, 
quomodo alii ceperunt. Nec tamen sensus difficile 
conciliatur, hoc aut illo modo. 

Quanta malignatus est inimicus in sancto. Sanc- 
tes, Munsterus ac Felinus sic reddunt hunc versicu- 
lum,ut a superioribus pendeat ordo verborum et sen- 
tenti», perinde ae si diceres : Leva manus tuas in su- 
perbias eorum, et super omnem inimicum, qui male 
fecit in. sanctuario. Leva, inquam, manus tuas, et 
devastes. Astipulantur et interpretes pro Cajetano. 
Sed Hier. cum ceteris, clausulam istam per se dis- 
tinguit, aitque, omnia male egit inimicus in san- 
cluario. Ac respondet Hebraiese lectioni propius 


v2 ΦῸΝ Yon 55 cAL HERA OIED BAQQODESQII. 


Vrns. ὃ. — Ef gloriati sunt. Hier. fremuerunt ; 
alii, clamaverunt, rugierunt. ΔΝ SCHAAGU proprie 
dicunt, ab leonis clamorem pertinere, cui typus su- 
perb:x glori: congruit. 

In medio solemnitatis tuc. Hier., pacti tui ; alii, 
Ecclesiarum tuarum ; iste, templi tui, hie, taberna- 
culi tui ; ile, synagogarum tuarum. "3232 MOADE- 
CA^, cuilibet versioni ex Hebr. satisfacit. 

Vrns. 6. — Ef non. cognoverunt. Mire dissidere 
apparet nostram lectionem ab Hebraica, in eo ma- 


G 


xime quod habemus negationem, quam Hebr:oi hic 
5 


neutiquam agnoseunt, et unde hauserint LXX non sa- 
tis liquet. Unam est tamen quod. varie reddunt, qui 
Hebraismum professi sunt. Hebraeum est y'7?* rnuADA. 
In primis Hier. habet manifesta, ut intelligas, signa 
ex superiore ; Munsterus, cognitus erat ; Pratensis, 
interpretes pro Cajetano, et Pellicanus, cognoscetur. 
Versio Sanelis pene. sensu eodem, etsi aliis verbis, 
nostram editionem contigit, quando vertit, contri- 
tum est. Sequidem radix y 1ApDA, nonnunquam si- 
gnifieat subvertere, conterere, aliquid autem ità com- 
minui potest, ut postea vix ejus vestigium agnosca- 
tur, quod quadrat extreme. vastitati urbis. Hieroso- 
lymitanie, de qua priedixerat Dominus lapidem super 
lapidem non remansurum (Luc. ΧΧΙΝῚ, et de qua agit 
psal. Quin et Chaldeus habet, contundet malleo. 
Itaque ut intelligentiam coram ponamus, totum ver- 
siculum replieare licet, Posuerunt signa sua, signa . 


695 


gnoverunt, quare? quia omnia contrita sunt posue- 
runt inquam, signa, sicut in exitu super summum, 
in hoc ut sint signa victorie, et urbis solo cwquate, 
quanquam haud me fugit Aug. aliter interpretari, 
illud non cognoverunt ; videtur tamen de parenthesi 
convenire. Sed quia suscepti instituti est. conferre 
translationes, ab eo non dissentimus, qui libro se- 
cundo De doctrina Christiana, capite 15, nos admo- 
nuit ita facere, dicens : « Sed,utsuperius dixi, horum 
quoque interpretum, qui verbis tanacius inh:serunt 
collatio non est inutilis ad explieandum sepe sen- 
tentiam. » Et cap. 12 ejusdem libri : « Quz quidem 
res plus adjuvit intelligentiam, quam impedivit, si 
modo legentes non sint negligentes. Nam nonnullas 
obscuriores sententias, plurium codicum sepe mani- 
festavit inpeclio. » Hzc ille. 

Sicutin exitu super summum, Hieronym. , in in- 
troitu desuper ; Pratensis, et interpretes pro Cajetano, 
sicut adducens superius aut. superne ; Munst. quid 
sit declarat periphrasi, quasi adducens ligna ad su- 
blime aliquid ; Pellicanus, velut adducens compen- 


dium.Alii habent suas paraphrases.Hebr.habet now 


N'3:22 KEMERE LEMAALAH. Hieron.legit in priore dic- 
tione beth pro caph. Paulo enim distant. Rusus mebi 
accepit eum LXX, ut littera men non sit nota parti- 
cipii, sed ut sit quasi constitutiva nominis hzee man- 
tici, id est denominativi. Nec debet offendere quod 
ubi dicimus in exitu, ubiait in introitu, quasi duo 
opponantur. Siquidem idem locus diversorum respe- 
ctu est introitus et exitus. Denique postremam par- 
ticulam fere ad verbum reddiderunt interpretes LXX, 
eoque nihil detrahitur veritati Hebraiez. 

VEns. 7. — (Quasi in silva lignorum securibus 
ezideruntjanuas ejus. Hebr. faciunt finem versus 
in particula quz significat secures, ut respiciat ver- 
bum superius, posuerunt juxta Hieron. in saltu ligno- 
vum secures, subaudi posuerunt. Alii sic reddunt 
ut pendeat a participio, quod verterunt adducems. 
LXX vero, aliamsequentes distinctionem, addiderunt 
verbum exciderunt, ob commoditatem orationis et 
sensus. Nec minoris sunt auctoritatis quam Mun- 
sterus, qui non facit ut particula secures verbum 
aliquod superius appellet, sed de proprio iniscuit ar- 
terunt verbum foris adductum. Ait enim qui secures 
mittebant in perplexas arbores. Hebraice dicitur, 
ΓΘ ΤῚΡ VY "203 BisABOC ETZ QUARDUMOTH, ubi ap- 
paret LXX legisse caph, vice beth, littere? cognata, 
ut fit saepius. 

Januas ejus, Alii dicunt, sculpturas ejus, sensu in- 
variato, quanquam et vocabulum Hebraieum utrum- 
que sonare possit PITUAH T2 ἃ verbo nng PATAiI 
id est aperuit, sculpsit. Accedit et Felinus. Ae mox 
ineo quod se quitur: [n securi etascia dejecerunt eam, 
inter translatores satis convenit, quod enim pro «s- 


cia quidem vertunt malleum, ideo est. quod n5» 
KELAPH, est utrilibet commune. 


VEns. 9. — Cognaltio eorum simul. Concordant 
Hieronymus, Chaldzus, Nebiensis, Pellicanus, et in- 
terpretes pro Cajetano, dumtransferunt posteri eorum, 
vel filii eorum. Sed Pratensis, Sanctes, Munsterus, 
Felinus et Campensis maluerunt, sequi quosdam ra- 
binos, exponentes vocabulum hie positum, Zr 
NINAM, depopulemur, sive seviamus in cos. Adnotavit 
tamen Sanctes posse esse, aut de radice YA NIN, id 


est filius, intelligendo posteritatem per filium, aut 
de radice nz yavan, quod est depopulatus est, sic- 
que redemit laborem nostrum. 


Quiescere faciamus omnes dies festos Dei aterra. 
Pratensis, combusserunt omnia templa Deiin terra. 
Sanetes, pro femplis, dixit tabernacula ; Munsterus, 
synagogas ; interpreles pro Cajetano conventus; 
Campensis complexus est utraque, et fempla et so- 
lemnitates. Hunc locum tam copiose quam erudite 
discussit Hieronymus ad Suniam et Fretellam ut no- 


PETRI LOMBARDI 


Deinde legatur quasi per parenthesim, e£ nom co- A 


696 


bis quidquam addere non liceat. Dicit ergo : « Incen- 
damus omnes dies festos Deia terra, pro quo in 
Greco scriptum est. δεῦτε xoà χαταπαύσωμεν πάσας 
τὰς ἑορτὰς τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τῆς γῆς. Et nos transtulimus : 
Heus, etquiescere faciamus omnes dies festos Dei a 
terra. Et miror quomodo e latere adnotationem no- 
stram, nescio quis temerarius, scribendam in corpore 
putaverit, quam nos pro eruditionem legentis scripsi- 
mus hoc modo. Textus non habet χαταπαύσωμεν, ul 
quidam putant,sed χαταχαύσωμεν, id est incendamus. 
Et quia retulit mihi sanetus presbyter firmus, qui 
hujus operis exactor fuit, inter plurimos hine habi- . 
tam quaestionem, plenius de hoc disputandum vide- 
tur. In Hebraeo scriptum est. ΥἹΝΞ ON ΠῚ 52 ἸΘῪΣ 
SAREPHU CAL MOADE EL BAARETZ. Quod Aquila et Sym- 
machus verterunt ἐνέπρησαν πάσας τὰς ἑορτὰς Θεοῦ ἐπὶ 
τῆς γῆς, 14 est incenderunt omnes solemnitates Dei 
in terra, Quinta χατέχαυσαν, id. est combusserunt . 


B Sexta, καταχαύσωμεν, id est comburamus. Quod et 


LXX, juxta Hexaplorum veritatem, transtulisse per- 
spicuum est. Theodotio quoque ἐνεπυρίσωμεν vertit, 
id est succendamus. Ex quo perspicuum est sic psal- 
lendum, ut nos interpretati sumus. Et tamen scien- 
dum quid veritas Hebraica habeat. Hoc enim quod 
LXX Interpretes transtulerunt propter vetustatem in 
ecclesia decantandum est, et illud ab eruditis scien- 
dum propter notiam Scripturarum. Unde si quid 
pro studio ex latere additum est nondum debet poni 
in corpore, ne priorem translationem pro scribentium 
voluntate conturbet. » Hactenus verba Hieronymi fi- 
deliter retulimus. O verba albo signanda calculo, 
o verba nullo intermoritura seculo, quee vel sola 
sufficerent abundead retundendam quorumdam per- 
linacium cervicem, qui si quid forte putant in Hebr. 
aliter legi, quam in Ecclesiis psallatur, insaniunt, 
stomachantur, vociferantur exaggerantes ad ravim : 
hoc est eradendum, convellandum, jugulandum. 
Hoc non dixit Spiritus sanctus, Psallamus cum Pro- 
phetahoc autillo modo. Quid ais ? Hieronymus etiam 
id quod verum erat,ete latere pro eruditione legentis 
adnotatum, noluit infulciri im corporetextus, quin et 
temerarium censuit qui hoc fecerat. Quod si etiam 
receptum sit nunc, ut aliter psallamus, quam ille 
forsan verterit, aut interpretatus fuerit, vult vetus- 
tatem auctoritatis nomen obtinere. Scientiam laudat 
Seripturarium, ritum ecclesiasticum vult temerari. 

Vgns. 10.— Etnosnon cognoscet amplius.Hieron., 
3 €$ 7&. Nonest nobiscum qui sciat usquequo ut intel- 
ligas non esse prophetam, qui sciret finem horum 
malorum, et quousque sint sevitura. Verum ex He- 
brzo hic velle ille sensus congrue elici potest x5 
DA "YN Y) "DN VELO ITANU IODEA. AD MAH, przser- 
tim si legeretur 3y on, pro 3y AD, ubi sunt. eedem 
littere, quanquam frequentius in od interponatur 
vàu. 

Vrns. 12. — De medio sinu tuo in finem. Hiero- 
nymus de medio vel ut codex Fabri habebat, i» me- 
dio sinus tui consumens. Sanctes et Munsterus ad 
sensus integritatem, ut sibi videntur, quzdam addi- 
dierunt. Ac totum versiculum repetam, quo appareat 
quid sibi velint apertius. Ille sie : Uf quid reducis 
manum tuam et dexteram e medio sinus tui, non 
educis inimicos consumendo ? Hinc non abhorret al- 
ter: Quare avertis manum tuam et dexteram tuam? 
profer eam ut hostem consumas. Varietas pendet ex 


postremo vocabulum 352 carEn, quod consumere per- 
ficere, finire. Et secundum normam grammatice 
Hebrc, est modi imperativi velinfinitivi, ob idque 
apte vertitur finiendo, vel consumendo, fini, aut 
consume, quanquam Hieronymus littere haud ser- 
viens dixerit per participium conmsumens, etiamsi 
non sit improbabile ipsum legisse ΠῚ} coLEH, in 
verbo quod nuncupat eal. 


C 


D 


Vzns. 14. — Tu confirmasti in virtute tua mare 


697 


Hieronymus cum ceteris, dissipasti. 
scribitur ry7Y2. PonapTA, idque signifieat separare, 
distinguere, e»pandere, dissipare. "Quod si versieuli 
intellirentiam reduxeris ad transitum filiorum Is- 
rael per medium maris Rubri, eodem tendit sensus, 
confirmasti et dissipasti mare.Si quo modo Augus- 
tinus refert ad gentium conversionem,certe ipsa ple- 
nitudo et cordis contritio dissipat malam conscien- 
tiam, et confirmat bonam. 

Vens 16. Tu siccasti fluvios Ethan. ]T"N non 


videtur esse proprium nomen deserti. Hieronymus 
enim vertit et plerique alii flumina fortia. 

Vrns. 18.— ZEstatem et ver tu psalmastiea. Hebr. 
ponunt pro vere hyemen, rw; HOREPH : credimus 


haud inepte et ver designare. Nam Job xxix, ubi 
legimus : Sicut fui in diebus adolescente mec, He- 
breus habet *5^r| nonprr. Adolescentia autem tem- 
poris, quidnam aliud sonat quam veris juventam 
quamdam? Quanquam qui dicit, statem et ver plas- 
mata,mediam quoque hyemem intelligat necesse est. 


Vrns. 20. — Ne tradas bestiis. TYT1) LEHAIATH, id 
est fere vel congregationi. Vocabulum enim est am- 
biguum. Priorem significantiam sequuntur LXX, 
Hieronymus, Nebiensis, Pratensis, Pellicanus, in- 
teretes pro Cajetano, et editio in Campensi. AI- 
teram malunt Sanctes, Munsterus, et paraphrasis 
Campensis, quia tamen sensus quasi esset imperfec- 
tus, simpliciter dicendo, ne tradas congregationi 
animam, addiderunt hostium. 

Animas confitentes tibi. LXX, subnotante ipso 
Sancte, legerunt daleth pro res. Sunt enim litterze, 
ul non rarenter dietum est, admodum affines. Siqui- 
dem nunc habent exemplaria, "t ToRECA, id 
est £urturis tue, interpretibus Pratensi, Sanete, 
Pellicano, Munstero, Campensi, Nebiensi, Felino. 
ΤΊ TobECA outem,id est confitentem tibi, seu quee 
confitebitur tibi, sonat. Sed Hieronymus interpretes 
pro Cajetano, transferunt animam eruditam leg ge tua, 
legentes quidem per res,sed ducentes a vim ΤΟΆΛΗ, 
id est lez, Y ToRECA, quamvis Sanctes astruat in 
ea acceplione dicendum, rn rHoRATHECA. Chal- 
deus tamen habet, animas discentium legem tuam. 
Et animas pauperum tuorum. rv uaraTH rursum 


Bo 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM NE DISPERDAS 7e/ COR- 
RUMPAS, PSALMUS CANTICI ASAPIH. » 

Gonfitebimur tibi, Deus, [Aug., Alcuin., Cassiod.] 
Titulus: In finem ne disperdas vel corrumpas, psal- 
mus cantici Asaph. Psalmus iste contra tumorem su- 
perbiz medicinam humilitatis apportat, in quo Chri- 
stus ostenditurverus Deus, et verus homo, judex vi- 
vorum et mortuorum : ut Judei credant,et non cor- 
rumpant fidem et spem suam in Christum ; sed Dei 
promissionem certa fide exspectent. Et hoc dieit 
Asaph, id est fidelis Synagoga. [Gl. int., Cassiod., 

Aug,, Cassiod.] Et est sensus: Psalmus iste, qui 
monet ad bene operandum est cantici, quia agit de 
remuneratione zlerna, qui est Asaph, id est fidelis 
Synagoge, hoc agit me tu, o. Judze, vel quieunque 
corrumpas vel disperdas, id est ne violes spem, quie 
habeturin promissione Dei; sed sit tibi certa ejus 
promissio, et. ut hoc facias, respice 2n finem, id est 
vide finem, ubi tu beatus eris: miseri vero qui hic 
rident. Et ideo quicunque modo hie oceurrunt pro- 
spera vel adversa despice, in. sola promissione Dei 


gaude. Intentio : Monet hie psalmus, ne quis su- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. 


D 


— PSAL. LXXIV 698 

In Hebreo Avertunt congregationem. Hieronymus, vifam que 
procul dubio est anima. 

Vzns. 21. — Repleti sunt qui obscurati sunt terra 


domibus iniquitatum. Quia versus est translatus ad 
ordinem locutionis Gracez, paulo est involutior, sed 
sic ordinando, repleti sunt domibus iniquitatum ter- 
r&, qui obscuratà sunt, nihil remanet scrupuli. Aug. 
et Romana editio sie habent : Repleti qui obscurati 
terre domorum iniquarum, ut more Gr:eo ponatur 
genitivus vice ablativi. Magister vero subaudit habi- 
tantes, nostram lectionem "tenendo. In Hebr:»o ma- 
jor est difficultas. Hier. enim habet, replete sunt 
tenebris terre, habitationes inique subrute; Pra- 
tensis aliter, replete sunt obscuritates terre habita- 
culis iniquitatis; Sanetes, repleta sunt loca tene- 
brosa, habitationes iniquorum ; Munsterus, repleta 
sunt omnia tenebrosis carceribus terra, et habi- 
taculis violentis. Alii pene in idem conspirant. Sin- 
gula sigillatim exeutiamus. In primo vocabulo 
omnes conveniunt. In secundo est dissonantia, vide- 
licet. obscurati sunt. Hebr. enim unico effertur 
ΌΤΙ MAHASSAKE, quia LXX acceperunt sub pai- 
tieipio apicibus immutatis si scribantur in verbo 
hiphil, ut vocant. In tertio nempe V^N ERETZ Hier. 
dissidet, quod usurpat plurative, eoque oportuit, se- 
cundum vocabulum, pro constructionis exigentia 
ponere. In quarto et quinto nimirum ponom INI 
NEOTH HAMAS, satis concordant, preter hoe quod vi- 
detur Hier. addidisse subrutím, sed verbum pn 
HAMAS est anceps ad inique agere, et dissipatum 
esse, quare est verosimile ipsum voluisse utrumque 
comprehendere significatum. In commentariis certe 
ignoro prorsus, quam secutus est editionem, quia le- 
git, repleti sunt dumis pro domibus iniquitatum, et 
interpretatur spizas, quanquam densitas, qu: est in 


sentibus, haud longe sit ab obscuritatibus terrae. 


Vgns. 24.— Superbia eorum qui te oderunt ascen- 


Q dit semper. Pro superbia Hebr. ^N scigox. Et Hier. 


vertit sonitum, nec alii dissident. Quem tamen soni- 
tum sive sfrepitum intelligere debeamus, aperuerunt 
LXX in nomine superbie. Inde editio in Campensi, 
habet fastus insurgentium in te : et. Paraphrasis, 
contumeliosa vociferatio eorum. Concordat Felinus. 


PSALMUS LXXIV. 


perbusde se przesumat, nec humilis de Deo desperet ; 
quem et, si aflligitur, certa consolatur promissio. 
Modus : Biparlitus est psalmus. Primo proponitur 
humilis, qui et alios invitat. Secundo terretur su- 
perbus judicio, quod effugi nom potest, ibi, cum 
accepero tempus. Asaph ergo certus de promissis, 
sic ineipit : O, 

Vrns: 1. — « Confitebimur tibi, Deus, confitebi- 
« mur, et invocabimus nomen tuum. 

Deus, confitebimur peccata, [Aug.] jam humiles 
facti, non alii Deo, sed ἰδὲ non erudeli ultori, sed 
pio indultori. Hee confessio est evaeuatio a malis. 
Omnia enim in confessione lavantur. Deinde repetit 
confitebimur. Repetitio confirmatio est, ne te pceni- 
teat esse confessum.Unde in Evangelio Joan. Dominus 
geminat pro majori confirmatione : /£men, amen 
(Joan. 1, etalib.) Et in Psalmis : Fiat, fiat, gemina- 
tur (Psal. uxxuuxxxvidmn.) Et Joseph de somnio Pha- 
raonis, qui vidit septem spieas plenas, et totidem 
steriles ; et septem boves pingues, et totidem maci- 
lentos, dixit. (Gen. xL1. Repetitio est. confirmatio. 
Firmamentum enim sentent: esse in repetitione, ex 


699 


PETRI LOMBARDI. 


"i00 


multis Seripturarum loeis docemur, ut preostensum A Filius Dei, per quem facti sumus, et filius hominis 


est:ad significationem veritatis sufficeret unum, ad 
significationem firmitatis aecessit et alterum. Con- 
fitemini peccata, vel semel terreno judici mortem 
inducit. Sed Deo faeta frequens confessio vitam 
parit: post confessionem sequitur invocatio. Unde 
subdit, Ef invocabimus momen tuum, post con- 
fessionem potest invocari Deus in hominem 510 mun- 
datum. Et sieut per confessionem evacuatur malis; 
sie per invocationem impletur bonis. Postea sequitur 
narratio. Unde subdit : 


VEns 2. — « Narrabimus mirabilia tua. » 

Narrabimus. [Aug., Gl. int. Cassiod., Aug., Cas- 
siod.] De pleno ructavit iste, ut alii veniant, ut qui 
audit, dicat : Veni (Apoc. xxi), et cortina cortinam 


per quem refecti surnus. Accepit ergo tempus ut filius 
hominis, qui gubernat tempora ut Filius Dei. Ac- 
cepit erro Christus secundum hominem quod ipse 
Deus dat, ipse, scilicet potestatem judicium faciendi 
Nam secundum quod Filius Dei, nunquamcaruit po- 
testate judicandi. Et ideo non accepit ; sed seeundum 
quod Filius hominis accepit. Totus ergo Christus in 
futuro judicabit. Unde Dominus in Evangelio : Sede- 
bitisetvos supersedes duodecim judicantes duodecim — 
tribus Israel (Matth. xix), Ita in futuro, modo quid ? 


Vzns. 3. — « Liquefaeta estterra et omnes qui ha- 
«bitantin ea; egoconfirmavi & €$ 5» columnas ejus.» 
Terra prius firma, modo liquefacta est, [Aleuin., 
Aug., Aleuin., Cassiod.,] id est a stabilitate virtutis 


ducat (Erod. xxxv) et fontes nostri deriventur fo- B et justiti:e in diversas diflluit concupiscentias. Dein- 


ras (Prov. v). Mirabilia tua, hzc est regula sancti 
devotionis, quxe hie insinuatur. Prius enim est con- 
fiteri peccata, per quod exinanimur malis ; postea 
invocare. Deum in auxilium, quo bonis implemur ; 
tandem de pleno eructantes narrare possumus :a 
purgato enim invocatur Deus uta suo. Indevotus 
vero, si eum vocat, judicium postulat. Si autem pur- 
gatus invocaverit, deinde poterit narrare : Alioquin 
dicitur ei, Quare fu enarras justitias meas (Psal. 
xLvmr.) Inde etiam est quod locus orationis prius 
mundatur a sordibus ; deinde cortinis ornatur, postea 
palliis variorum colorum decoratur (Exod. Xxv1), 
ut nos (109) qui sumus templum Dei sanctum, prius 
per confessionem purgemur a malis ; postea per in- 
vocationem cortinis virtutum decoremur, inde variis 
coloribus operum honorum in conspectu hominum 
ad gloriam Dei Patris niteamus. [Cassiod.] Pro hac 
autem perfecta religione mox meretur iste audiri. 
Dicit enim Christum respondere votis suis, in cujus 
Christi persona subditur : 


Pans rr. VEns. 2. — « Cum accepero tempus, ego 
« justitias judicabo. » 

Cum accepero [Cassiod., Alcuin., Aug., Gl. int., 
Aug.] Secunda pars, ubi terretur superbus judicio, 
quod effugi non potest, et ad eum revocandum co- 
lumnae confirmantur, quem etiam Deus humiliat, 
hie vero humilem exaltat. Vel secundum aliam lit- 
teram, singulariter dieitur, Narrabo, quamvis plu- 
raliter premiserit : Confitebimur etinvocabimus. Jam 
enim omnes sunt unus Christus, ex quo habetur in- D 
voeatus. Loquitur autem Christus in persona capitis 
et membrorum. Quasi dicat : Ego, totus Christus, 
narrabo mirabilia tua, quz si quis non audit, ego, 
Christus, scilicet qui modo non videor, judicabo 
justilias, vel ego Christus, scilicet totus, judi- 
cabo, quia et sancti cum eo judicabunt ante ergo 
judicandi precentur absolvi. Judicabo, cum accepero 
tempus judicandi. Modo enim tempus est docendi 
et misericordie ; sed postea erit tempus judicandi. 
Sed nunquid acecepit Christus tempus ? Nunquid ac- 
cepit Filius Dei, Filius Dei non aecepit tempus; sed 
filius hominis accepit tempus, idem tamen est et 


(109) Ex Greg., hom. 19 in Ezech. 


de exponit quam terram dixit. Ef, pro id est, om- 
nes qui habitant in ea ; ipsa enim terra. defluxit in 
habitantibus se, talem inveni terrara. Sed ego non 
supplieiorum exactor, sed peccatorum donator, 
confirmavi columnas ejus qu& in passione mutave- 
runt, id est apostolos, qui confirmati sunt in resur- 
rectione. Vel ita : terra, prius vitiis constrieta, li- 
quefacta est, flante Spiritu sancto, ut germina virtu- 
tum emitteret. Et pro id est, omnes qui habitant 
in ea, ego confirmavi columnas ejus. Hzc non mu- 
tantur. Et per confirmatas columnas. 

VEns. &. — « Dixi iniquis : Nolite inique agere ; 
« et delinquentibus : Nolite exaltare cornu. » 

Dixiiniquis, [Aug., Alcuin., Aug., Cassiod.] om- 
nibus malis generaliter, hoe, Nolite inique agere. 
Jam ceciderant, jam defecerant, jam rei erant, jam 
defluxerant, et tamen dicit : Nolite inique agere, id 
est non perseveretis in malo, sed fugite ad medi- 
cum. Malum enim est peccare, pejus est persevera- 
re, perniciosius est defendendo se in Deum culpam 
refundere. Unde snbdit, ef. delinquentibus, id est 
peccata defendentibus, dixit : Nolite exaltare cornu, 
id est /nolile inde superbire, apud vos exaltantes 
cornua ad excusationem. Quasi dieat : 3i jam fecis- 
tis iniquitatem per cupiditatem, ne defendatis per 
elationem ; si sani, non audistis. Vel jacentes sur- 
gile, non vos excusetis. Maximum est vitium excu- 
sationis. Nam quasi cornu erigit, qui peralios pec- 
catasua nititur excusare, ut per diabolum, ut per 
alios suasores, vel per necessitatem stellarum. Se- 
quitur : Et i - 

γΕΒ5. ὃ. —« Nolite extollere in altum cornu ve- 
« strum, nolite loqui adversus Deum iniquitatem. » 


Nolite extollere in altum cornu vestrum, [Aug., 
Cassiod., Alcuin.] id est contra Deum, ut facit ille 
qui contra Deum blasphema cogitatione remurmurat. 
Deinde exponit in re, quod dixerat, nolite loqui cor- 
de etsi non lingua loquamini, adversus Deum | ini- 
quitatem. Quasi dicat : Deus nesciat hee, vel non 
curet, ut ille qui dicit se injuste pati, cum nequio- 
res prosperi sint : quod est injustum facere Deum. 
Vel, nolite loqui adversus Deum iniquitatem, αἱ fa- 


ΤΟΙ 
ciunt illi, qui non sua culpa, sed necessitate stella- 
rum dicunt se peccasse, ut Deo, non sibi imputetur ; 
vel qui sciunt peccata sua, sed impunitatem sibi 
, promittunt. Cur hzc non debetis facere? quia judex 
talis est, qui vitari non potest, quia ubique est, 
; Deus enim est. Et hoc est : Ideo non faciatis hoc. 
VrRs. 6. — « Quia neque ab oriente, neque ab 
« Occidente, neque ἃ deserls montibus, quoniam 
| « Deus judex est., » 
|. Quia judex neque judieat ab oriente [Aug.] qua- 
|-si dicat, ut inde fugias in occidentem, neque judi- 
δι ab occidente, ut inde fugias in orientem. (Quasi 
dicat : De nullo diviso loco judicat, quia non est 
| loealis. Nam ubique presens ut Deus. Neque judi- 
cat a desertis montibus, ut inde fugias in medium 
populorum. Quare non ? Quoniam Deus judex est. 
Si autem in aliquo loco esset, tune Deus non esset. 
Vel, judex neque ab oriente, neque ab occidente, 
neque a desertis montibus, id est a secretis locis, 
subaudi est absens. Quare? Quoniam Deus judex 
est, idem pene sensus cum priori. Vel secundum 
mysticum sensum : [Cassiod., Aleuin., Aug.] Oriens 
'sunt boni, quibus oritur soljustitie, scilicet ho- 
| mines claritate Dei conspicui; Occidens vero, sunt 
quibus occidit sol justiti:e, id est mali. Deserti mon- 
[65 sunt falsi predicatores, superbi hsretiei, qui 
locum montium usurpant; sed a veritate Dei sunt 
deserti, quibus Deus presens est, non tamen ita ut 
bonis quibus presens est, per gratiam, non modo 
per cognitionem. Et est cur non faciatis : Quia Deus, 
neque deest ab oriente, id est a bonis ; neque ab 


j (occidente, id est a malis. Neque deest a desertis 
& Emontibus, id esta falsis predicatoribus : omnibus 
i generibus hominum Deus presens et cognitor est, 


juoniam Deus judex est etiam eorum quz sunt in 
corde. Et ipse qui talis est, superbos humiliat et 
humiles exaltat. 


Vgns. 7. — « Hunc humiliat et hunc exaltat : 
* quia calix in manu Domini vini meri plenus mi- 
sto. » 
Hunc humiliat [Aug.], id est superbum Judzeum, 
at Pharisceum de justitia legis tumidum ; e£ hunc, id 
1 humilem gentilem, ut publicanum dicentem : Deus 
ropitius esto mihi, ete. (Luc. xvn); exaltat, per 
id? perlegem qua est in manu Dei mediatoris (Gal. 
IJ), qua dicitur calix, quia inde potat animas fide- 
ium. Et hoc est, Quia calim in manu Domini. 


VEgns. 8. — « Et inclinavit ex hoc in hoc : verum 
| tamen fxx ejus non est exinanita, bibent ex eo 
| omnes peccatores terro. » 


[Et inclinavit ex hoc in hoc. [Aug.] Hucusque ten- 
itur vis probationis, sed singula verba quid intel- 
genti contineant, videamus. Calix est lex, et om- 
is scriptura Veteris Testamenti, ubi Novum abs- 
nditum est, quasi in fiece corporalium figurarum, 
WP dicitur calix, quia inde inebriat Deus mentes 
redentium. Calix ergo vini meri, id est legis since- 


! (410) Greg. in Ezech. homilia 6. 
(411) Ex Greg. lib. xx, Mor. cap. 9. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIV. 


102 


Are est, quantum ad precepta moralia justa et bo- 
na, scilicet Deum unum adorabis, ete. Vel calix vi- 
ni meri dicitur, quantum ad spiritualem intelligen- 
tiam, plenus misto, id est fece corporalium sacra- 
mentorum, qui remanent et resident apud Judzos : 
et funditur inde omnis spiritualis intellectus et. eli- 
quatus est in humiles gentiles. Sed apud Judzsos 
fix figure remansit, de qua Judei infidi potati sunt. 
Et hoc est, Judeum humiliat, et gentilem exaltat. 
Et hoc per legem, quia calix, id est lex et totum 
Vetus Testamentum est, in manu Domini, id est in 
potestate Christi mediatoris. Calix dico vini meri, 
propter sinceritatem moralium preceptorum, et 
spiritualis sensus. Et ille calix plenus misto, id est 
fiece corporalium sacramentorum. Et quid inde ? Et 

p inclinavit Dominus hunc calicem, id est legem. Ex 
hoc, id est a Judzo, in hoe, vel in hunc, gentilem, 
in quem spiritualis intellectus eliquatus est. Et per 
hoe constat, quia illum humiliat, et hune exaltat. Et 
licet inclinet, verumtamen fex ejus non est exina- 
nita apud Judeos, quia carnalia sacramenta apud 
Judaeos remanserunt; et bibent ex eo misto, id est 
de fece figurarum, omnes peccatores terra, id est 
omnes Judzi infidi. Vel ex eo calice, id est bibent 
generaliter omnes peccatores terr», id est superbi 
peccatores, et humiles peccatores. Jud:i sunt su- 
perbi peecatores : gentes vero, humiles peccatores, 
quorum alii bibunt vinum calicis, scilicet humiles 
peccatores, alii f:ecem, scilicet superbi peceatores 
omnes bibent, sed seorsum. 


G 


Vrgns. 9. — « Ego autem annuntiabo in seculum ; 
« cantabo Deo Jacob. » 


Ego, [Aug., Cassiod.] Christus cum corpore meo 
annuntiabo in scculum,id est quandiu szeculum erit. 
Vel, gaudebo in seculum, alia littera, de promis- 
sione futura, in finem s:culi, de qua dicitur in ti- 
tulo : Ne corrumpas, ete. Vel ita, et convenit in parte 
cum priori sensu. Calix est lex, vinum merum cao- 
leste mysterium, id est spiritualis sensus (110) ple- 
nus, quia et si semper bibitur, nunquam expendi- 
tur, misto id est utroque Testamento, quia Vetus et 
Novum simul sunt. Unde Ezechiel : Vidi rotam in 
medio vote (Exech. n. |Cassiod., Alcuin.] Jud:ei 
non mistum bibunt, quia Vetus sine Novo recipiunt, 
neque Manichzi, qui Novum recipiunt sine Veteri. 


D Ex hoc in hoe, quia a Jud:is tulit, et conversis 


gentibus inclinavit. Verumtamen fex ejus. Foex 
non accipitur hie pro sordibus ; sed ima et ultima 
vini significat, id est ultima et subtiliora legis, ad 
quie non potest perveniri hic. Et est, licet inclinet. 
Verumtamen fx ejus, quam inclinavit, non est 
exinanita, quia illa secretiora non penilus possunt 
capi (111). Unde si quid residuum fuerit, igne Spiri- 
tus saneti comburetis (Exod. xir), quia omnibus bi- 
bentibus plenitudo non deficit. Et bibet ex eo, ca- 
lice pleno, omnes peccatores Lerrie. (112), id est Ju- 
diei in fine conversi cum aliis bibent, utrumque 


(112) Ex Cassiod. et Isid, in Gen, 


703 


lio ad pueros cum asina exspectantes, immolato 
ariete revertetur (θη. xxm). Vel ita hunc humiliat, 
et hune exaltat : quod potest, quia calix, id est po- 
testas et dispensatio judicandi. Calix dieo, vini me- 
ri, id est justi judicii est, in manu Domini, [Aleuin.] 
id est Christi, plenus misto, id est misericordia et 
judieio, quia aliis mors per justitiam ; aliis vita per 
misericordiam, quod mistum.inelinat et propinat 
omnibus. Et hoe est : Et inelinat ex hoc in hoc, id 
est omnibus generaliter. Omnes enim sentient mise- 
ricordiam et judicium. Et licet inclinet calicem is- 
tum, verumtamen fzex ejus non est exinanita, id est 
poena bibentibus austera, non finietur malis, ex eo 
calice bibent [cem omnes peccatores terre, non 
solum Jud:ei peccatores bibent. Ego autem cum meis, 
dicit Christus, annuntiabo, vel gaudebo, in saeculum, 
cantabo Deo Jacob. 


Vgns. 10. — « Et omnia cornua peecatorum con- 
* fringam ; et exaltabuntur cornua justi. » 


Et omnia cornua peccatorum quz: hie eriguntur, 
|Aug., Cassiod., Gl. int.] scilicet dignitates super- 
borum, confringam, in fine, quze modo nolunt frangi, 
hoe est quod ante dixit, hunc humiliat, e£ cornua 
justi, quie non sunt hie, sed ibi erunt, id est mune- 
ra Christi, que non sunt hie, sed ibi erunt, id est 
munera Christi, qure sunt sublimitas justi, exalta- 
buntur in futuro,ubi superbus humiliabitur,et humilis 
exaltabitur, hoe est quod ante dixit, hunc exaltat. 


COLLATIO IN PSALMUM LXXIV : « CONFITEBINUR, » elc. 


Vgns. 4, al. 2. — Invocabimus nomen tuum. 
"3v 30} oAnon scEMECA propinquum nomen twum, 


sive, ut traduxit Hier., juxta nomen tuum. Idem sibi 
vult. Nam, prope est Dominus invocantibus eum, 
psalm. cxriv, quanquam sie velint accipi, ut sem- 
per sentiamus praesentiam Dei. 


Vgns. 2, al. 3. — Cum accepero. tempus. 12Y2 
MOED. Zempus transferunt, Hieron., Chaldzeus, Pelli- 
canus, Sanetes et Campensis. Munsterus, Felinus, 
et interpretes pro Cajetano, cietum seu conventum ; 


PSALMUS LXXV. | 


PSALMI TITULUS « IN FINEM IN CARMINIBUS. CANTICUM 
AD ASSYRIOS, PSALMUS ASAPH. » 

Ad Assyrios additum est ab interpretibus Graecis, 
ec consilio Spiritus sancti, quod pluribus supra pro- 
batum est in quibusdam similibus. 

Notus in Juda Deus, etc. Titulus : In finem in car- 
minibus canticum ad Assyrios,psalmus Asaph (112^). 
Assyrii interpretantur dirigentes et signifieant Ju- 
daos, quibus per antiphrasim, id est per contra- 
rium hoc convenit, quia non sunt dirigentes, sed 
errantes. Vel possunt dirigentes dici quasi erigen- 
tes, quia erigunt se contra Christum, eo quod sine 
gratia Christi qu:runt salutem per legales obser- 
vantias. Qui bene dicuntur Assyrii, quia persequun- 
tur Ecclesiam Christi, ut olim Assyrii persequeban- 
tur Judeos. Contra hos loquitur hie Asaph, id est 


(112") Ex Cassiod. in prof. et conclusione psalmi, et ex Alcuin. 


PETRI LOMBARDI 


Testamentum servantes, quando Abraham cum fi- A Pratensis, solemnitatem. Particula illa est iis omni- 


(;latio habet vinum purum. 


"i04 


bus communis. Verendum ne plures sibi sapiant. 

Vgns. 5. al. 6. — Nolite loqui adversus Deum ini- 
quitatem. my "TNTS3 BATZAUAR ATHAQ. Hieron. pro 
adversus Deum iniquitatem vertit in cervice veteri. 
Sequuntur Pellieanus et Nebiensis. Pratensis, cum 
cervice elatum, ut elatum regatur a verbo loqui aut 
loquentes ; Sanetes, collo pingui ; Munsterus, collo 
prefracto. Prima parlieula, est, ΔΝ TZoR, id est 
fortis, qui et ipse Deus, quomodo apparet LXX sum- 
psisse, cum eliam littera beth dietionibus przeposi- 
ta significet interdum adversus. Deinde secunda 
partieula, tum signifieavit rem duram gravem, tum. 
antiquam, qua universa quadrant obstinalioni, ac- 
commodatz significata per cervicem et collum pin- 
gue. 

Vzgns. 6, al. 7. — Neque a desertis montibus. 
Hier. Nebiensis, Pellicanus et translator ad Campen- 
sem stant a nobis. C:eteri vertunt. exaltationem ; 
Sanctes nec a deserto veniet exaltatio, ubi de suo 
ponit veniet Y ^2 272 MIMMIBDAR HARIM,novissi- 
mum vocabulum si habeat he litteram substantia- 
lem quomodo aeceperunt LXX et qui illos sequun- 
tur, recte ?nontes sonat. Alii vero ceperunt, ut sit 
addititia a radine σὺ, exaltavit vel exaltatus est. 

Vzns. Ἴ, αἱ. 8. — Calix in manu Domini vini meri 
plenus misto. Hier. ferme ad eumdem modum, calix 
in manu Domini, est vino meraco usque ad plenum 
mistus: Wa quoque Nebiensis. Alii quidam juxta 
verbum videntur dissonare, tamen sensum non và- 
riant, si oculatius perpendatur. Pratensis, caliz im. 
manu Domini, rubefactus est,plenus mistione. Pelli- 
canus, cali» in manu, vinum ef[ferbuit implevit mis- 
tionem. Munsterus et Sanetes, vinum rubuit, sive | 
rubescit, pleno misto aut mistura. 3r1 HAMAR est 
rubuit quidem, quod hie legitur, sed inde ducitur 
nri HEMER, quod est vinum bonum merum. Felinus | 
autem mavult vinum turbidum, sed Chaldaica trans- 


1 66 VEns.8,9. Fe ejus non est ezinanita. Se- | 
ptuaginta sensum de sensu eruerunt, qui clarius 
eminent, per id quod mox subtexitur, bibent omnes : 
peccatores terre, qui si semper bibant, consequens : 
est, ut nunquam fzces calieis irc divin: evacuen- - 
tur. Hoe dixerim, quod Hebraice videatur quasi 
contrarium, quum sine negatione scriptum sit 
"yvy dmtzu, id est, sugent, expriment, epotabunt, | 
sic tamen ut nunquam non restet quidpiam exu- | 
gendum. Pondus sententi: mire attenderunt Sep- 
tuaginta. 


fidelis Synagoga, confutans eos hic, quibus nomina. 
glori: dieit ablata. Et ad alios translata, quae sunt 
Judzea, Israel, Salem, Sion, et nihil boni posse sine 
Christi gratia probantur. Et est sensus : (Gl. int. 
Aleuin., Cassiod.] Psalmus iste Asaph, id est fideli 
Synagoge attribuitur, qux hie loquitur dirigens nos 
in finem, id est in Christum.Et est in carminibus, id 
est in laudibus. Et est canticum, quia agit de bonis 
Christi, scilicet quod notus, quod habitat, quod i 
luminat, quod salvat. Et est ad Assyrios, id est cone 
tra Judzos, qui non se dirigunt ad Deum, sed er- 
rant. Vel se erigunt contra Christum, suam statuen- 
tes justitiam. Intentio : Judz:os confutat, et devotos. 
ad reddenda vota monet. Modus : Tripartitus est. 
psalmus. Primo frangit gloriam Jud:eorum.Secundo, 
dieit quod Christus illuminat, quod salvat, et judi-. 


reddere vota, ibi, quoniam cogitatio. Fidelis ergo 


ul Asaph, confutans Jud:os, ait : 
ud VERS. 1. — « Notus in Judwa Deus : in Israel 


« magnum nomen ejus. » 


Notus in Judea Deus. [Aug.] Quasi dieat : Gloria- 
uM tur Judzeus, quod Judzo notus Deus, sicut hie dicit 
!J Propheta et verum est, sed Judzo intus qui in oc- 
P eulto est Judaeus, non Judeo in carne, qui in ma- 

nifesto solo nomine est Judaeus; noíus est enim 
|] Deus, sicut hic Propheta dicit im Jude, vera scili- 
. ἢ σοΐ ut confiteatur peccata ; Judea enim interpreta- 
his] |'tur confessio. Quasi dicat : Auctoritate Prophet:, 
Jude solent gloriari Judzii et gentibus insultare con- 
[10 eos. Sienim veri Judzi estis, tunc in. vobis 


is notus est Deus, sicut. dicit Propheta, quod si non B 
liM est tune non estis Jud:z. Sed non est notus in eis 
2s 


Deus, quia Caesarem gentilem confessi sunt, dicen- 


οἱ Christum negaverunt, de tribu Juda natum. Unde 
olim reges erant ; unde et Judai dicti sunt. Duode- 
I cim enim tribus habebat populus Judzorum, secun- 
J dum numerum filiorum Jacob preter. tribum Levi : 
|qu:» ministrabat in tabernaculo, nee habebat sortem 
n in terra promissionis (Nwm. xvi). In divisione 
Ln 
E 
E 
wigf sortem in terra promissionis, et facerent per se tri- 


ümÉbus. Tribus autem dieuntur tanquam currize et con- 
lrang 


» iIXLvim). Pro una enim tribu Joseph duse filiorum 
Naecesserunt, factae sunt xur, sed aecepta tribu. Levi, 
τ iquze sacerdotalis erat, et de decimis vivebat, duo 

JMecim tantum remanserunt, quibus terra divisa est. 
5 “ἢ ΤῺ his autem tribubus una est Juda unde reges erant. 
ü!fUnde Jacob benedicens filiis ait : No deficiet prin- 


niat cui repromissum est. (Gen. x1ix). Et ab hac 
|ribu, omnes Judzi dicuntur : de qua eliam venit 
j ominus noster Jesus Christus. Judzi itaque Czesa- 
iem confessi, non Christum qui de Juda, jam non 
junt Judzei appellandi. Itaque eversum est regnum 
juddeorum, quia noluerunt cognoscere verum regem, 
lest Christum, abdicaverunt se ab isto nomine, 
üm dixerunt : Non habemus regem nisi Caesarem. 
i non habent regem nisi Ccsarem, defecit jam 
jrinceps de Juda. Venit ergo ille cui repromissum 
jst. Illi ergo verius sunt. Jud:i, qui in ipsum cere- 
nt. Jud;ea vera Christi est Ecclesia, credens in 
jum, qui venit ex tribu Juda, in qua vere notus 
Jeus. Sequitur : Et Israel vero, scilicet qui Deum vi- 
enl, magnum est nomen ejus, [6]. int.] Non blas- 


| Et factus est in pace locus ejus, Dei, [Cassiod., 
jler.,: Gl. int., Aug.] id est, in humili et bene pa- 


| "705 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXV. 106 


| eat, ibi, illuminans. Tertio admonet jam devotos A locus ejus, sed idem est, quia ponitur hic interpre- 


tatio. Salem enim interpretatur paz. Et habitatio 
ejus est in Sion vera, id estin Eeclesia quce nunc 
speculatur per fidem. Vel in Sion, id est in contem- 
platione futura, quando videbimus eum facie ad 
faciem (I Cor. xv). Nota congruum ordinem verbo- 
rum. Prius ponitur Jud:ea, id est confessio ; post- 
quam sequitur Israel, id est vir videns Deum, quia 
prius est confiteri peccata, per quod videtur Deus, 
et sic in pacato cum Deo.locus est. Quando sequi- 
tur pàx, post Israel, postea in Sion, id est in con- 
templatione cum facie ad faciem videbitur, erit ha- 
bitatio. 


VERS. 3. — « Ibi confregit potentias, arcum, scu- 
«tum, gladium, et bellum. » 


Ibi confregit. |Aug., Hier., Rem., Gl. int., Cas- 
siod.| Quasi dicat : Hzc nonnisi, a Deo habent, quia 
ibi, id est Juda Israel, Salem, Sion confregit po- 
tentias; velibi, id est in illa pace seterna confre- 
git potentias, quas arcum, id est dolos, scutum, id 
est omne illud, unde se superbe protegunt, et gla- 
dium, id est omne illud, unde pugnant contra Deum, 
et bellum, id est omnimodam contradictionem, quam 
faciunt eontra Deum defendendo peecata. Ubi enim 
Deus auctor pacis venit, heec omnia fugiunt. 

Pans. n. Διάψαλμα. VERS. 4. — « Illuminans tu 
« mirabiliter a montibus :eternis ; turbati sunt om- 
« nesinsipientes corde. » 

Illuminans. |Aleuin., Aug., Gl. int., Haym.] Se- 
cunda pars, ubi dicit quod Christus illuminat, Judzeus 
dormit ; et quod Christus judicat,  Judzus 
perit. Quasi dieat : Confregisti potentias, et illu- 
minans a montibus oternis,id est per montes ceter- 
nos, id est apostolos £u, non montes ipsi, illuminans 
dico mirabiliter, id est per miracula. Tu terribilis 
et venturus ad Judicium, interponit autem, quare 
terribilis sit in futuro dicens : Turbati sunt, etc., 
eltestparenthesis. Vel seeundum aliam litteram, 
scilicet illuminans, [|Aug., Hier., Cassiod. | quasi 
dicat : Confregisti potentias. Et £u illuminans, non 
montes ipsi. Et magnifice cum pondere dictum est, 
fu, ne putet aliquis quod eum montes illuminent, 
mirabiliter, id est per miracula facta, per manus 
apostolorum , tu illuminans, scilicet, a montibus 
clernis, id est per montes ceternos, scilicet prophe- 


D tas, apostolos, qui prius lucem excipiunt, per quos 


sedentes in tenebris illuminantur, quorum beatitudo 
non terminabitur. [Cassiod., Aug.] Et ideo dieuntur 
$lern', et per eosdem vitam :tLernam credentibus 
promisisti. Sed de hac illuminatione omnes insipien- 
Les corde, id est desideria mundi sequentes, turbati 
sunt, annuntiata eis alia vita qu: non est hic. De- 
inde praemittit quare in futuro erit terribilis. Unde et 
subdit : Turbati 

Vgns. 5. — « Dormierunt somnum suum, et ni- 
« hil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus 
« Suis. » 

Dormierunt, [Aug., Alcuin., Aug., Cassiod., Al- 
cuin.] In his presentibus quiescentes, qua eis facta 


707 


carni acquieverunt, profutura non pr:zvidentes, 
somnum suum, qui distat ἃ quiete bonorum, quia 
iste fallax est. Vident enim per somnum se habere 
thesauros ; sed dum evigilant, nihil inveniunt. Unde 
dieit : Et. nihil invenerunt. omnes viri divitiarum. 
Ecce diffinitio avarorum , id est studentes divitiis. 
Unde non ait : Habentes divitias. Multi enim habent 
qui non amant ; sed viri divitiarum, qui totam sci- 
licet spem suam ponunt in incerto divitiarum, nihil 
invenerunt, dico in manibus suis [Cassiod., Aug., 
Cassiod., Aug., Gl. int., Aug.] Ita hoc dicit, quasi 
adhue in manibus querunt cum se nihil tenuisse 
cognoscant. Somnium ergo presentis vite illos di- 
vites facit. Evigilatio autem post hanc vitam paupe- 
res prodit. Alludunt enim hec verba actionibus som- p 
niantium, qui evigilantes querunt in. manibus qui 
dormientes videbantur tenere οἱ amisisse dolent : 
quod tamen nequaquam se possedisse cognoscunt. 
Tales sunt isti qui venerunt in hane vitam, et per 
cupiditates temporales quasi obdormierunt. Hie ex- 
cipiunt illos diviti: et vanze pompe volaticz, et 
transierunt omnia. Et ita nihil invenerunt in manibus 
suis, quia nihil posuerunt in manibus Christi, qui 
dicit : Esurivi, ete. (Matth. xxv.) In pauperibus 
namque esurit, quiin cclo dives est. Vel viri divi- 
tiarum, id est quilibero arbitrio et lege se divites 
putant, et nihil invenerunt, in manibus suis, quia 
nihil boni post hane vitam habent ; sed hoc quod 
ipsi dormierunt, est a te quia 


VrRS 6. — « Ab inerepalione tua, Deus Jacob, 
« dormitaverunt qui ascenderunt equos. » 


Ab increpatione tua, (Gl. int. Aug., Hier., Aug.] 
id est ab ira et exezcalione qua excccas eos, o 
Deus Jacob, id est junioris populi, dormitaverunt 
cordis c:eitate, sicut Pharao et JEgyplii, et qui per 
Swcularia vagi sunt. Pharao enim increpationes 
Domini obstinata mente contempsit, ita et hi negli- 
gunt sancta monita Domini. Sed qui dormitaverunt ? 
Qui ascenderunt equos superbie, id est qui no- 
luerunt esse humiles, quorum superbia crevit hu- 
mili Christo, non humiliati. Unde przceptum est jn 
legefilis Israel, ut non multiplicarent sibi equos 
(Deut. xvit). Salomon quoque de Jud»o equos non 
habebat, sed emebat de JEgypto (III. Reg. x.) At- 
tende rem tremendam. Inerepatio, strepitum habet, 
strepitus vero increpationis solet exeitare homines. 
Sed tantum pondus est increpantis Dei, quod dor- 
mitant inerepati, id est cor habet induratum. Duri- 
tia enim cordis, obdormitatio est. Sed quod dor- 
mientes modo non sentiunt, in finem sentient quia 


D 


Vgns. 7. — « Tu terribilis est et quis resistet tibi ? 
« ex tunc ira tua. » 


Tu terribilis in judicio futurus es, ef [Cassiod., 
Aug.] licet hie aliquo modo resistant, tunc quis re- 
sistel tibi? nullus. Sed ex tunc ira tua. Modo enim 
dicunt quod volunt, et disputant contra Deum. Quid 
enim tunc erit? ecce tune erit ira tua, quando 


PETRI LOMBARDI 


sunt deliciosa, id est a bonis :ternis refrigescentes A — VEns. 8. — « Decoelo auditum fecisti judicium ; 


"i08 


« terra tremuit et quievit. » 

De celo veniens fecisti, [Alcuin., Haym., Cas- 
siod ; Aug.]id est facies. Sed pr:wteritum ponit, 
quasi jam factum sit auditum, id est omnibus no- 
tum judicium. De colo veniet ad judieium Dominus. | 


—— Y 


Unde Apostolus ait : [n revelatione Domini Jesu de 
celo cum angelis venientis (II Thess. 1). Velde | 
celo jaculatus es judicium, alia littera, qui sic des- - 
cendet tanquam fortissima manu jaculum destinatum. 
Deinde virtus judicii exponitur, cum subditur : 
Terra tremuit. Quasi dicat : Facies judicium. Unde, 
terra tremuit, e£ quievit a malis suis, id est terreni 
terrebuntur, et perdita potestate quiescent. Melius - 
autem modo timerent et quiescerent, quam tune — 

Vzns. 9. — « Cum exsurgeret in judicio Deus; - 
« ut salvos faceret omnes mansuetos terrz. » 4 

Cum Deus,[Cassiod., Aleuin., Gl. int., Cassiod.] | 
id est Jesus Christusezsurgeret, «& €» $ in judicio, - 
vel, judicium, severe judicans,qui hic quietus omnia - 
pertulit. Vel ita junge : Judicium dico exercendum, 
cum Deus exsurgeret in. judicium, id est eum po- 
tens apparebit, qui humilis apparuit. Idem sensus : 
Velita ab illo loco, de celo. Quasi dicat : Erit ira. - 
Nec hoc est impriedietum, quia de celo, id est de 
me dieit Asaph, fecisti auditum judicium, esse fu- 
turum. Unde terra tremuit, id est homo, e£ quievit, 
a malis suis,fecisti auditum : quando? cum Deus, id 
est Christus, exsurgeret hic a morte, postea. ven- 
turus, in judicium ,id est ad judicandum omnes. 
[Alcuin., Cassiod., Aug.,Cassiod., Aleuin., Gl. int.] 
Sed, ne putes judicium ad solam damnationem ini- 
quorum, fieri subdit u£ salvos faceret omnes man- 
suetos terre, scilicet qui non equos superbizx ascen- | 
duni; sed in humilitate confessi sunt peccata, qui | 
habent pacem mentis, non detrectantes jugum Dei. - 
Mansuetos dico ferre. (Quasi dicat: Non dico an- 
gelos qui sunt mansueli coli, non terra. 


: 


m: 


Pans rt. Διάψαλμα. VERS. 10.— « Quoniam cogita-- 
« lio hominis confitebitur tibi; et reliqui: cogitatio-: 
« nis diem festum agent tibi. » h 
Quoniam cogitatio hominis. [Cassiod., Alcuin.,. 
GI., int., Aleuin.] Tertia pars, ubi admonet jam de- 
votos offerre vota. Quasi dieat : Merito salvat man-- 
suelos, quoniam cogitatio mansueti hominis confi- 
tebor tibi, id est mansueti laudabunt te cogitatione, 
et eliam opere. Unde subdit : E£ reliquie cogitat 
nis. Id est exhibitio boni operis diem festum agent. 
libi, id est mansueti ce ssabunt a servili opere pec- 
cati, non intenti mundo, sed quieti, et. bonis operi-. 
bus intendent. Cogitatio enim est conceptio voti; 
reliqui:, redditio voli; operatio, reliqua post cogi-. 
lationem. Et quia salvabit, ergo, o vos homines. 
Vrns.11.— « Vovete, et reddite Domino Deo - 
« vestro, omnes quiin circuitu ejus affertis munera. » - 
Vovete, mente quodlibet bonum, e£ reddite opere 
necessario post votum. [Gl. int., Aug.] Notandum 
quia alia sunt communia vota de his, scilicet, sine 
quibus non est salus, ut vovere fidem in baptismo, 


1109 


dere, non surperbire, et hujusmodi. Quz, etiam si 
non promittimus, solvere debemus, et de his preci- 
pitur omnibus. Vovete, e£ reddite. Alia sunt vota pro- 
pria singulorum, ut castitas, virginitas, et hujus- 
modi. Ad hzc ergo vovenda nos invitat, non prze- 
cipit, ut voveamus, sed ut vota reddamus. Vovere 
enim consulitur voluntati, sed post voti promissio- 
nem necessario redditio exigitur. Ideo non ait sim- 
pliciter vovete, et nolite vovere, sed vovete, et red. 
dite, id est si vovetis, reddite. Alioquin de voto rei 
tenentur et damnationem habent, quia primam fi- 
dem irritam fecerunt, ut ait Apostolus (1 Tim. v). 
Vel prima cogitatio dicitur, qua ineipimus bona, sci- 
licet peenitere de peccato, et confiteri Deo, quz facit 


damnare et displicere quod eramus ; quod postea in 
. memoriam tenere debemus, scilicet quid eramus, et 
quid accepimus. Et hcec sunt reliquie cogitationis, 
ne a memoria excidat vulnus quod habuimus, et mu- 
nus sanationis quod Salvator donavit. Et hee in 
memoria tenentes, gratias liberator agamus, quod 
est solemnia celebrare. Ordo vero litterz» non pen- 
det a superiori, ut proprietas diapsalmatis servetur, 
sed ad inferiora respicit, sic : [Aug., Cassiod.] Co- 
gitatio hominis, prima scilicet qua damnat mala, et 
incipit bona. Confitebitur tibi, et reliquie cogitatio- 
- nis, 1d est reliquc cogitationes, post prima, scilicet 
| quod semper debet homo recordari mala pr«eterita, 
ut luceat, et bona prestita utsperet, diem festum 
agent tibi, gratias agendo. Quoniam sentit se homo 
a peccatis liberum, sicut post emundationem jubetur 
Judzis in lege offerre festivum manus Deo. Et quo- 
niam solus Dominus est, cui festivitas debetur, 
ergo, o vos homines, voveteet reddite, hoc non mu- 
tatur. Domino Deo vestro, non tantum homini, quia 
non est tantum homo, sed et Deus. [6]. int., Remig., 
Cassiod. ]Reddite, vos omnes in circuitu ejus existen- 
tes, per fidem affertis munera, id est vos ipsos mu- 
nera, qua. altaribus offeruntur. Hi tales monentur 
vovere, non herelici, vel pagani. Vel secundum 
aliam litteram, qu:e est, omnes qui in circuitu ejus 
sunt afferunt, vel offerent, (Alcuin., Aug.] Qaasi di- 
cat : Ideo vos moneo, quia omnes qui in circuitu 
ejus sunt, ut famuli, offerent, vel afferent munera, 
humilitatis, id est, omnes humiles confitentur ei, et 
; adorant eum. In circuitu namque ejus, quasi medii 
sunt, qui intelligunt communem esse omnibus veri- 
à tatem, et non faciunt superbiendo suam, offerunt 
, munera, quia habent humilitatem. Qui autem quasi 
| suum faciunt quod omnibus commune est, tanquam 
in medio positum ad parlem ducere conantur, et hi 
. non offerent munera. Eccedixit cui debeant offerre, 
| seilicet Domino, et qui sunt in circuitu deinde sub- 
| jungit, quare dicens : 


^— Vzns. 12. — « Terribili et ei qui aufert spiritum 
* principum, terribili apud reges terra. » 


Terribili.[Gl. int., Alecuin., Aug.] Quasi dicat : 
Vovete Domino terribili, id est quia terribilis, si non 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXV. 


140 


et abrenuntiare diabolo et pompis ejus, nec occi- A amore, vel timore facite, quem vere timent boni ; 


mali vero non et quia terribilis,ideo timeat quis su- 
perbus facere suum; sed sit humilis communem 
omnibus intelligens, habens spiritum Dei, non spi- 
ritum principum, id est superbum. Unde subdit: 
Et ei qui spiritum principum, id est audaciam su- 
perborum, seilieet spiritum — superbie, vel timoris 
aufert, dando suum spiritum, et sie facit eos reges 
sui, qui corpus suum moderantur, unde subdit : Ter- 
ribili apud reges terra, [Hier., Haym., Aug.] qui se 
regunt subjecti Deo, de quibus dicitur : Cor regis in 
manu Domini est (Prov. xx1). Vel ad litteram, aufert 
spiritum, id est vitam principum, scilicet terreno» 
rum. Quasi dicat : Non solum aliis est terribilis, sed 
eliam regibus terrze. Unde subdit terribili apud re- 


5 ren : ΡΣ DE AS τὴ στο HP ls 
reliquas cogitationes, quz festum agunt. Prius est p; 885 lerrz, qui terribiles sunt aliis. 


COLLATIO IN PSALMUM LXXV : « NOTUS IN JUD.EA, » etc. 


Vzns. 3. — « Ibi confregit gotentias, arcum, scu- 
tum, etc.. In Hebr. et in Grwco, sic ordinantur ista 
duo vocabula, potentias, arcum, ut sint in statu re- 
giminis. Prius quidem vertit Hieronymus, volatilia 
arcus, quod alii eodem sensu sagittas aut jacula ar- 
cus, ΤΩΡ 'EW RISCHPHE QUACHETH, ubi manifeste 
prior partieula pronuntiaretur B*EV* RESCHAPHIM, 
nisi foret in statu construetionis id quod clarissime 
patefaeit Graecum τὰ χράτη τῶν τόξων. Itaque diceret 
quis in Latinis exemplaribus vitium esse scriptoris, 
qui posuit potentias, arcum, ut habet et interpreta- 
tur Hieronymus in Commentariis. [bi, inquit, con- 
fregit forütudines arcuum, illas sagittas ardentes 
quas mittebat diabolus. » Sie et legit Augustinus ; 
consimiliter Cassiodorus, cornua urcuum. Itemque 
Arnobius. Invenio tamen ipsum Gregorium, disjun- 
ctim legisse, quod liquet ex interpretatione propria 
singulorum, lib. xxiu Moral., cap. 29, in hzc ver- 
ba : « Rursum pro humana repugnatione, per eum 
Prophetam, scutum ponitur sicut alibi ait : Ibi con- 
fregit cornua, arcum, scutum, gladium et bellum. In 
cornibus quippe elatio superborum, in arcu enim 
insidie longe ferientium ; in scuto autem, obstinata 
duritia defensionum ; in gladio, vicina percussio ; 
in bello vero, ipsa contra Dominum mentis motio 
designatur. « Et paucis interjectis. » Hinc rursum 
per eumdem psalmum dicitur : Arcum conteret, et 
confringet arma,et scuta comburetigni.Arcumenim 
Dominus conterit cum occulta insidiantium machi- 
namenta dissolvit, » etc. In eamdem tendit lectio- 
nem et distinetionem Haymo, hunc locum edisse- 
rens : « [bi, idest, in Sion, id est in speculantibus se, 
confregit Deus, id est destruxit, potentias diaboli, et 
eas per partes exsequitur : Arcum, id est, latentem 
impugnationem ; scutum, in est defensionem iniqui- 
taus; et gladium, id est, manifestam impugnatio- 
nem. Et ut omnià comprehendat, dicit bellum , id 
est omnem impugnationem. » Hxc Haymo. Quiaper- 
tissime distinguit potentias et arcum. Jam vero cum 
multe fuerint editiones, quid si aliqua habuerit 
τὸ τόξον. lllud tandem lectori expendendum relin- 
quo. Manifestum est autem quod Chaldius distin- 
guitinterposita conjunctione, Sagitfas et arcus. Ac- 
cinit versio Felini. 

Vrns. 4.— Illuminans iu mirabiliter a montibus 
&lernis. Hieronymus, a montibus captivitatis ; Pra- 
tensis, praedec ; Sanctes, rapacibus ; et ceteri simili- 
ter. Voeula Hebraica v5 rEREPH predam haud du- 
bie signat. Sed palam est Septuaginta legisse mà 
TEREM, quod tamen una litterula distat, id est ante, 
quod ut dilucidius esset dixerunt a montibus cter- 
nis, magis quam a montibus ante. 

Turbati sunt. Alii vertunt, spoliati sunt, aut in 


744 


PETRI LOMBARDI 


142 


predam dati sunt *bosmwN EscrorALu, ubi in princi- A sedere in equis, dieit Augustinus, peccatum non sit, 


pio ponitur aleph, vice hic, id quod indicat Munste- 


rus. Ceterum, qui spoliis expositi sunt, nusquam 
non turbantur. Unde Nebiensis habet, deturbati 
sunt. 


Insipientes corde. Alii dicunt, fortes aut robusti 
corde, sive feroces. Hieronymus autem ponit, super- 
bi corde, quem sequitur Nebiensis 35 *waw AninE 
LEB, ut ex hoe perpendamus nihil prid corde 
superbo juxta apostoli dietum Rom. 1 : Dicentes se 
esse sapientes, stulti facti sunt. 

VEns.5.— Nihil imvenerunt viri divitiarum in 
manibus suis.Hoc in loco, ex duobus pendet varietas 
translationum. Alterum est vocabulum ὙΠ HAUL, 
polysemon significat, quandoque vires, exercitum, di- 
vitias, et alia quiedam. Alterum (quod subinde ad- 
monetur) a:qualitas casuum in Hzbrea. declinatione. 
Itaque ut agnoscas quo modo id sit verum, melire 
varias traductiones. Hieronymus ait : non invenerunt 
omnes viri exercitus manus suas, Pellicanus, non 
invenerunt viri strenui manus suas. Pene idem 
Nebiensis et interpretes pro Cajetano. Pratensis est 
cum Hieronymo. Sanetes, mon invenerunt viri 
fortes, vires in manibus suis ; Felinus, nihil. mani- 
bus suis potuerunt efficere cuncti viri bellica vir- 
tute instructi ; Munsterus, non invenerunt cuncti 
viri quorum manus potentes fuerunt. Satis acce- 
dit paraphrasis Campensis. Sciendum tamen Hie- 
ronymum, àd Sumam, malle manibus suis legi 
citra preepositionem, eo quod Graece habetur sim- 
pliciter ταῖς yseow αὐτῶν preserlüm quod palsare- 
lur, quasi ipsam posuisset prepositionem 2» sua 
versione e Greco, in eodem nihilominus opere mo- 
nel contentiones, ubi est idem sensus, declinare. 


Vrns.6.— Dormilaverunt qui ascenderunt equos. 
Hieronymus, item ecteri qui Hebraicantur, conso- 
pitus estcurruset equus Db 32?" Q7)3 NIRDAM VE- 
RECHB VASUS. In. eamdem intelligentiam reducitur 
metaphora aliis verbis elata. Certum est psal- 
mum loqui de superbia terrens polestatis, cum 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : * IN FINEM PRO IDITHUN, PSALMUS 
ASAPH. 


Vocemea ad Dominum. Titulus : [n finem pro Idi- 
thun, psalmus Asaph. [Aug.] Idithun, sicut scepe su- 
pra diximus interpretatur £ramsiliens cos; Asaph, 
congregalio, qu: fidelis hie loquitur, id est transi- 
liens omnia visibilia, ut perveniat ad finem, qui Chri- 
stus est, quem Moyses desiderabat videre, cum di- 
cebat : Domine, ostende mihi faciem tuam (Exod. 
xxxi). Cui Dominus : Non. videbit me homo et 
vivel (ibid.). Et est sensus tituli : Psalmus iste at- 
tribuitur AsapA, id est fideli congregationi, quz hic 
loquitur, et agit pro ldithun, id est de se transi- 
liente in. finem, id est in Christum ultra quem nihil 
est. Intentio docet desideria et illecebras szeuli cal- 
care, et nil sibi proponere nisi illum ex quo sunt 
omnia, sicut ipse faeit. Modus : [Cassiod.] Quatuor 
sunt partitiones. Primo, dicit quomodo transcen- 
dens omnia Deum quzxrit invenit. Secundo deli- 
berat an sit eum reducturus, ibi, anticipaverumt. 
Tertio dicit quid deliberando invenerit, ibi, e£ dizi ; 
Nunc. Quarto exponit qu: in mundo Christus ope- 
ratur, ibi viderunt te. Asaph ergo transiliens omnia, 
solum Deum querens, ait : 


sed cervicem polestalis contra Deum erigere, et pu- 
tare se in aliquo honore esse. Quodcunque autem 
verbum nostre lectionis respondet diverso signi- 
fieatu! eujusque vocabuli Hebraici, quantum satis 
est. 

Vzgns. 8. — De elo awlitum fecisti judicium. Fa- 
ber docet nos rectius ad Hebrceum dici in futuro, de 
cclo auditum facies judicium. Scimus preteritum 
poni loco futuri, tamen ad verbum in Hebrzao, est 
proteritum. ΤΙ HISGHMATA. 

Vrns. 10. — Cogitatio hominis confitebitur tibi. 
ΤΙΣΙ nawan vertitur ira vel furor, ubi dicimus cogi- 
tatio. Attamen si dixerimus defleeti posse ἃ radice 
Orv ana quod est interdum concipere cogitationem 
reperiemus, quam iulerpretatur Augustinus in hac 
parte, primam conceptionem peenitentice interioris. 
Sie et nos debemus irasci peccatis nostris recogi- 
lando in amaritudine anim:e nostre acta pristine 


B vite, ut inde laudem Deo digne dicamus eique haud 


C 


ficte confiteamur. 


Reliquig cogitationis diem festum agent tibi. Hie- 
ronymus,reliquiis ire accingeris viàann rvon mv 
ScuERITH HEMOTH TACHOZ. Álii vertunt reliquias fu- 

roris accinges.Opinor Septuaginta legisse 33 HAGAG 
per duplex & &53 gimel, id est, solemnitatem age- 
re; et non per g gimel unice ac res 33/1 HAGAR. 

Vzgns. 12. — Terribili et ei qui aufert. spiritum 
principum.Hieronymus reddit rationem, cur pro- 
nomen eiadjecerit, quod non erat in Graco, imo 
nec est in Hebreo. Ita seribit ad Suniam οἱ Fretel- 
lam : « Dicilis quod, ei; non sit scriptum in Greco 
τῷ qo6spü, ἀφαίρουμξένῳ πνεύματα ἀρχόντων, id est 
terribiliet auferenti spiritus principum. Verum est. 
Sed nisi apposuerimus ei, Latinus sermo non reso- 
nat. Neque enim possumus dieere, ferribili et. qui 
aufert spiritum principum. » Hzc Hieronymus. lllud 
levius est quod parlieulam ferribili Hebrei retra- 
hunt ad precedentem versum, quando sententie 
coh:cerent. 


LXXVI. 


VEns. 1. — « Voce mea ad Dominum clamavi ; 
« voce mea ad Deum, et intendit mihi. 

Voce mea, [Alcuin., Aug., Cassiod., Aug.] id est, 
intentione devotionis, ad. Dominum clamavi, non 
aliud ab eo petens, ab ipso enim ipsum quzrit, et 
transit quidquid infra est deinde repetit voce mea 
ad Deum clamavi. Ostendens propter quid clamet , 
scilicet quia Dominus, quia Deus. Vel ita : Prius 
dicit ad quem clamet, et non quid petat, dicens : 
Voce mea ad Dominum, Non dicit quid petat, quia 
non est opus ei qui novit quod expedit. Deinde 
subdit propter quid clamaverit : Et voz mea est ad 
Deum, alia littera, ad hoc est vox propter quod edi- 
tur. Hoc addit, ne putetur propter aliud clamare ad 
Deum, quam propler ipsum, supra quem nihil est. 
[6]. int., Aug., Cassiod.] Vel in eodem etiam sensu 
legitur littera nostra, seilicet clamavi voce mea, 
ente, ad Deum, et ut non frustra clamasse se osten- 
dat, subdit e£ intendit mihi, quia semper adest quz- 
renibus se : sed non adest quzrentibus aliud ab 
eo. Unde : Clamaverunt nec erat qui salvos faceret 
(Psal. xvn). Item : Clamaverunt ad Dominum nec 
exaudivit eos (ibid.). Intendere autem Dei, est dare 
totum quod petitur, etiam plusquam petatur. 


» 


743 COMMENTARIUM IN 


PSALMOS. — PSAL. LXXVI. 


744 


Vrns. 2. — « In die tribulationis me: Deum ex- A solari, quia in omnibus scandalum invenit. Vel timet, 


» quisivi manibus meis nocte contra eum, et non 
» sum, deceptus. » 


In die tribulationis mec. [Gl. int., Cassiod., 
Aug.| Quasi dieat : Non solum voce quisivi Deum, 
sed etiam manibus, id est operibus, et non solum 
alio tempore, sed etiam, i» die tribulationis mec, 
in qua alii querunt de ea exire, qui non transiliunt. 
Iste necessitatum oblitus, Deum tantum qu:erit. Vel 
ita continua : Quomodo hoc totum fit ? scilicet elamor 
el exaudilio, ecce, in die tribulationis mex, id est 
quando est mihi tribulatio, vel in vita ista, quae 
lota est tribulatio desideranti cclum, ezcquisivi 
Deum. Ex tribulatione quarit iste Deum, ut in eo sit 
sibi quies. Non aliud ab eo quirit. Nota quod hu- 
cusque dixit, quis clamaverit, et ad quem, propter 
quid, et qua necessitate. Deinde subdit, quomodo 
quiesierit, et. quando, et ubi, et quo fructu. Quasi 
dicat: Quomodo quaeris? Manibus meis, id est 
bonis operibus, non inani desiderio. Quando ? nocte. 
Idem dieitur nox hie quod supra dies tribulationis, 
scilicet. vita ista. Hoc s:culum, quod est tribulatio 
illi qui desiderat ecelum. Et nox est quia in ea opus 
est lucerna verbi Dei. Unde Petrus: Nos habemus 
certiorem propheticum sermonem, cui benefacitis, 
intendentes velut lucernae in obscuro loco donec dies 
lucescat, et lucifer oriatur in. cordibus nostris (II 
Petr. Y). Venturus ergo est verus dies post istam 
noctem, cujus diei comparalione hzc vita nox est. 
Dies vero est comprata vitze infidelium. Unde Apos- 
tolus : Sicut in die honeste ambulemus (lom. xm). 
Dies ergo est in comparatione infidelium, et nox in 
comparatione angelorum, et cum idem sit dies et 
nox, tamen propter aliud supra dies ponitur, propter 
aliud hie nox. Dies enim necessitatem, nox tempus 
clamoris notat. Ecce dixit qua necessitate, et quo- 
modo et quando quaerit, et ubi quieris ? Coram eo, 
vel contra eum. Coram ipso Deum querit, qui non 
faeit justitiam suam coram hominibus ut videatur 
ἃ} eis. Unde : Nesciat sinistra tua quid faciat dex- 
tera tua (Matth. v1). Et: Cum facis eleemosynam, 
noli tuba canere, ete. (ibid.). Et quo fructu. mon 
sum deceptus, ut hi qui aliud quaerunt, quia inveni 
| quod quarebam. 


VEgns. 3. — « Renui consolari animam meam, 
ὦ memor fui Dei et delectatus sum, et exercitatus 
» sum ; et defecit spiritus meus. » 


henui, wel, negavi consolari animam meam 
vel anima mea. [Aug.] Exponit hie tribulationem 
quae pungit, et quodammodo impingit ei necessita- 
lem trensiliendi. Quasi dicat: Dixi in die tribu- 
lationis, quze tribulatio tanta fuit, quod anima mea 
renuit consolari, vel negavi consolari animam meam, 
quia undique mihi mala. Tantum enim t:edium et 
lristitia pro peccatoribus me occupavit, uL contra 
omnem consolationem claudat se anima. Si quis 


[^^ c lenim justus videtur, qui solus est consolatio sepe 
»᾿ Aliter invenitur : quod est expertus isle, pereussus 
Cu 


'seandalis. Et ideo jam timet in aliquo Lietari et. con- 


PATROL. CXCI. 


quia in nullo securus est, qu: ergo respiratio ? Ecce 
memor fui Dei in quo suavitas. Hune manus? quaz- 
rentis inveniant in tristitia consolatorem, e£ delec- 
tatus sum, vel et garrivi, alia littera, id est exsul- 
tavi loquendo deDeo ut garrulus, qui proe letitia 
nec vellet, nec posset tacere. Garruli enim proprie 
dieuntur, qui vulgari verbo sie appellantur, scilicet 
accedente letitia, nee valentes, nec volentes tacere. 
Etin garriendo rursus defecit spiritus meus, qui 
prius contabuerat tedio malorum, Ideo defecit 
ilerum spiritus meus, quia. 

Pans. n. Διάψαλμα. Vgns. 4. — « Anticipaverunt 
« vigilias oeuli mei: turbatus sum. et nom sum 
» locutus. » 

Inimici mei. [Aug.] Alia littera. anticipaverunt 
vigilias meas, quairentes calumniam in verbis, id 
est omnes inimiei mei vigilaverunt super me, id est 
plus me: tendendo insidias praoccupaverunt me 
spirituales inimici, de quibus dicit, Apostolus : Noz 
est vobis colluctatio adversus carnem et sangui- 
nem, sed adversus principatus et potestates, ad- 
versus spiritualia nequitime (Ephes. wv). Mi vero 
plus vigilaverunt ad decipiendum, quam ego ad 
custodiendum, ubique scandala ponunt, ubique 
ponunt muscipulas. Ecce enim l:edium inest. cordi, 
timendum est ne tristitia absorbeat letitiam. Vel ne 
garriendo in letitia spiritus deficiat, et dicat homo- 
quod inimicus teneat, id est reprehendat, unde iste 
turbatur, et non loquitur. Unde sequitur : £urbatus 
sum, quia malum est tacere, et malum loqui. Ideo 
retro redit, unde subdit: E£ non sum locutus, non 
tamen cessat, conatur invenire remedium, vult et 
hoc ipsum transcendere, unde subdit : 

VEns 5. — « Cogitavi dies antiquos, el annos 
« eelernos in mente habui. » 


B 


G 


Cogitavi dies. [Aug.| Jam iste quasi qui extra 
vapulavit in secreto menlis su: agit, ubi nemo ob- 
latrat. Et Deus adjuvat, ibi manens, de :eternis 
agit: quod ibi licet, non extra in strepitu. Et hoc 
est cogitavi dies antiquos, et annos «ternos, ubi 
hzc mala non sunt, habui im mente, id est in me- 
moria, et aecipit pro eodem dies et annos. H:ee co- 
gitatio de zeternis, magnum silentium vult ab omni 
tumultu rerum humanarum, ul secure intus agat, 
unde subdit : 


Vrns. 6. — « Et meditatus sum noete cum cordc 
» meo; et exereitabar, et scopebam spiritum 
» meum. » 

Et meditatus sum nocte cum corde meo, [Aug.] 
ubi non est locus calumnioso, et garriebam, alia 
littera, non jam foris, sieut. prius, sed serutabar, 
alia littera, spiri£um meum, ubi multa, si cum 
eo loquor et. garrio, invenire potero. Et quid inve- 
nisti quod non in :eternum repellet Deus hominem. 
Et hoc sub interrogatione dicil : 

Vrgns. 7. — « Nunquid in eternum projieiet Deus: 
» aul non apponet ut eomplaeitior sit adhue ? » 

Nunquid in. eternum projiciet Deus [Aug.| homi- 


23 


745 


PETRI LOMBARDI 


746 


nem? absit! Adverte saltus transilienüs. Invenerat A Huc et illue volvendo, in quo actus deliberationis 


supra Gedium in hac vita, nusquam fidem, nusquam 
consolationem. Ad quoscunque homines intendebat, 
scandalum inveniebat in eis, nusquam ergo secu- 
rus. Ideo transilivit ad Deum, ut ibi Letetur; sed 
garriens foris, de Deo reprehendi ab inimicis. Unde 
ad cor rediit. Sed quia illi tacere malum erat, ne 
sileret a bonis, angustiatus in hae vita vehementer 
de alia vita multum cogitavit, ubi non est tentatio; 
nec cessavit transilire etiam spiritum. suum, donec 
veniret ad finem de quo titulus ait ubi, hoc inve- 
nit, quod non in sternum projiciet. Deus [Rem.,, 
Cassiod. | 


Aliter ab illo loco : Renuit consolari. Quasi dicat : 
Merito non sum deceplus, quia a Deo exquisivi 


Deum, quod anima mea renuit consolari, in aliis B 


rebus quam in Deo. Et ideo memor fui Dei, in quo 
suavitas, et. delectatus sum im eo,.et exercitatus 
sum, inquirendo magnitudinem sapientize, et poten- 
ti; ejus, e£ defecit spiritus meus, quia res est 
incomprehensibilis. 


Anticipaverunt. Secunda pars. [Cassiod., Alcuin., 
Cassiod.| Invento Deo, qui solum bonum est, ei 
deliberat an sit eum reducturus, secundum lectionem 
Augustini quz preweessit. Non est hie partitio et 
ponit quomodo exercitatus fuerit ita, scilicet. quod 
anlicipaverunt vigilias, aliorum, oculi mei, ut 
ille facit, qui anle tempus surgit ad negotium. 
Vel, oculi mei, id est affectiones me, anticipaverunt 
digilias, id est, sedulitatem aliorum. Vel per vigi- 
lias significat nocturnos, quos usualiter sic vocamus, 
quos facimus in laudibus Dei. Quasi dicat: ante 
alios in nocturnis, laudavi Deum, et vigilans £ur- 
batus sum, quia non potui consequi, quod quiero. 
[Aleuin., Gl, Haym., Cassiod.] Qui dormit in 
mundanis somniat se beatum. E£ non sum locutus, 
id est, non murmuravi contra Deum. Et ideo, tur- 
Datus est, quia. dum nocte secreta sui animi per- 
quirit: videt humanum genus in peccata ruere, 
et pio dolore pro aliis erueiatur qui jam vitia transi- 
livit; sed tacet, non loquitur, quia nocte non habet 
solatium. humani colloquii quo tempore cautius 
cogitat. Unde subdit: Cogitavi, [Cassiod., Aleuin.] 
quasi dieat: Ideo sum turbatus, quia, cogitavi 
dies antiquos, Ada, in. quibus corruit homo a sta- 
bilitate sua, id est cogitavi quid contigit Ad: pro 
inobedientia et ex illo cognovi hune defectum 
hominis esse. Et contra annos «ternos, quos homo 
persistens haberet, 7n mente habui, quod non stulti. 
Quasi dieat: Vidi bona quie perdidi, et mala quie 
inveni; et ideo turbatur iste, quia homo desiderat 
dies antiquos et annos :ternos negligit. Et medi- 
latus sum nocte, id est in hoc defectu, cum corde 
meo, id est, cum ratione, si quomodo possem redire 
ad annos ἃ «B9» :iernos, cum ratione tacitus 
loquitur, qui in ea quietus exercetur; e£ scopebam 
spiritum meum, id est, purgabam mentem meam, 
ut videre possem : alii interpretes dicunt, ventilabam 


spiritum mein, id est virtutem -animi mei. [Hier.| 


exprimitur. Vel, scopebam, id est fodiebam, spiritum 
meum. [Aleuin., Cassiod., Aug.| sic apud me tra- 
ctans, scilicet nunquid im mternum projiciet Deus 
genus humanum. E£ nonne apponet, id est nonne 
addet ipse, u£ complacitior sit adhuc ? quasi qui 
jam plaeitus sua gralia fuit in Veteri Testamento, 
nonne addet ipse, ut plus sit in Novo, per adventum 
Filii ? hoe sentit, qui de pietate tractat: vel compla- 
citior sit adhuc, id est ut ipse qui fuit iratus repel- 
lendo, mala inferendo, sit mansuetior liberando, 
revocando. Ira enim fuit quod patimur. 

VERs. 8. — « Aut in finem misericordiam suam 
» abseindet, a generatione in generationem ? » 

Aut abscindet ipse a genere humano misericor- 
diam incarnationis, [6]. int., Cassiod.] scilicet quod 
de Virgine natus. Misericordiam dico suam quia 
ipse natura misericors est. Et hoc in finem, id est 
omnino a bonis, sicut a malis. Vel in finem, id est 
in plenitudinem temporis, ut nec hoe tempore 
benefieium incarnationis exhibeat, scilicet a genera- 
tione malorum, in generationem, vel a generatione 
prima Veleris Testamenti in generationem ultimam, 
scilicet Novi Testamenti. Idem aliis verbis repetit 
dicens : 

Vgns. 9. — « Aut obliviscetur misereri Deus? aut 
» continebit in ira sua misericordias suas? » 

Aut obliviscetur Deus misereri. [Aug., Haym., 
Gl. int., Aug.] In alio non est misericordia, nisi 
eam Deus donet, et ipse erit sine ea? Rivus currit 
et fons siceatus est ? ipse enim fons est misericordiz, 
qui eam naturaliter habet a quo emanat velut rivulus 
de fonte in alios. Dum autem dicit: Obliviscetur 
misereri, signifieat quod inecpit et consuevit mise- 
reri. Idem aliter repetit, au£ continebit in ira sua 
misericordias suas, id est ira vincet misericordiam? 
potius misericordia vincet iram. Unde per Isaiam : 
Non in ctermum vobis vindex ero (Isa. xxxvi). 
Neque per omne tempus irascar vobis. Ideo ante 
dicit, continebit misericordias, quia ccepit jam mise- 
reri. Et ideo non desistendum. 

Pans. int. διάψαλμα. Vgns. 10. — « Et dixi : Nune 
» ecpi. Hz:ec mutatio dexter: Excelsi. » 

Et dixi. |Aleuin., Cassiod.] Tertia pars, ubi dicit, 
quid deliberando invenerit, scilicet. quod Christus 
mutat homines et redimit. Quasi dicat: Ita cogita- 
bam hie apud me, e£ post haee dixi id esthuic me- 
ditationi mex respondi : Nuzc primo cepi sapere,id 
est intellexi, quod fuit tacitum ab :»ternis temporibus, 
scilicet quod homo reduceretur ad annos sternos. 
Et quod jam intelligo, istud est argumentum de fu- 
tura consummatione, scilicet. quod in futuro con- 
summabor. Et hec mutatio est dextere  Exccelsi 
[Gl. int, Cassiod.[ Id est favoris et propitiationis 
Dei. Quasi dicat : Non est mutatio a misericordia ad 
iram, sed ab ira ad misericordiam, scilicet quod de 
servis mutamur in filios, ut ego fui. 

Vgns. 11. — « Memor fui operum Domini, quia 
» memor ero ab initio operum tuorum. » 

Memor fui operum Domini, [Cassiod.] id est hujus 


747 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVI. 


748 


mutationis in me faetze, memor fui,nunquam dans À ita in operibus et meditatione Dei. Est interior 


oblivioni, ut meliora mererer ; sed ne de se tantum 
Iztari videret, addit : Et vere hujus mutationis me- 
mor fui, quia etiam memor ero mirabilium tuorum 
ab inilio, id est que Deus humano generi indulsit 
ab initio, scilieet quod Adam ad imaginem suam 
fecit, quod Abel hostiam accepit, similiter quod de 
Noe fecit, in eujus area diversa animalia in mysle- 
rium Ecclesie salvavit : quod de Abraham fecit, 
eujus oblatione filii Christi incarnationem et passio- 
nem designavit, tandem quod ipse Deus venit. Hzc 
sunt quem virum sanctum delectant. Unde supra: 
Et delectatus sum. Deinde universalius repetit, 


Vrns. 12. — Et meditabor in omnibus operibus 
« tuis; et in adinventionibus tuis exercebor. » 


Et meditabor in omnibus operibus tuis, et in adin- 
ventionibus tuis exercebor, | Mcuin., Rem., Cassiod.] 
id est in praeceptis quie invenisti, vel quibus inve- 
neris; a te enim omnis sapientia et prudentia est. 
Vel, in observationibus tuis, alia littera, id est prze- 
ceptis φὰς observanda sunt, exercebor, quia non 
salis est legere Scripturas, sed fruetus operum de- 
monstrare oportet. In his autem eruditus iste in 
laudem prorumpit, dicens : 


Vrns. 13. — « Deus, in sancto via tua, quis Deus 
« magnus sicut Deus noster ; tu es Deus qui facis 
« mirabilia. » 


Deus, in sancto id est in Christo est, via. (ua, id 
est redeundi ad te. [Aug., Cassiod., Aug.] Aliter ab 
illo loco. Et dixi, transiliens iste, nusquam requiem 
inveniens, non desiit transilire etiam seipsum quo- 
usque perveniret ad Deum. In aliis ergo deceptus. 
el ledio affectus, nune invenit ubi sit securus. 
Quasi dicat : Ita me transilivi usque in finem. Et dizi 
nunc, id est intellexi primo, cum et me transiliens 
ad Deum veni, cep? aliquid, ubi securus sim, ubi 
non antieipent inimiei mei, ubi jam nullum pericu- 
lum. Et dixi etiam: Hec est mutatio dextere  Ex- 
celsi, id est modo ccepit me mutare excelsus Deus, per 
dexteram, id est per Christum. [Hier.| Dextera enim 
Patris Filius est. Unde : Et. brachium Domini cui 
revelatum est ? (Isa. tu) et scio quod potest. mu- 
tare, quia omnia ereavil quorum ego memor. |Haym., 
Aug.] Et hoc est : Memor fui operum Domini, jam 
spatiatur iste in operibus Dei, et seeurus gaudet, 
qui supra foris garriens defecit. Jam et sui oblitus, 
in solo Deo delectatur. Unde subdit : Quia memor 
ero, quasi dieat : Memor fui, et ero, quod ila dicil, 
| quia memor ero mirabilium tuorum et non solum 
. memor ero, sed etiam, meditabor in omnibus operi- 
bus tuis, οἱ in affectionibus Luis garriam, alia littera. 
[Aug.] Ecce tertium. garrire. Prius garrivit. homi- 
. nibus foris, et defecit post in spiritu suo et profecit ; 
nune in operibus Dei garrit, quando perveni quo 
| tendebat. In affectionibus tuis, non in meis. Alis 
enim sunt affectiones hominis, αἰϊ Dei. Affectiones 
enim hominis sunt circa terrena, scilicet. circa ta- 


"ἢ 

Qm 3 : 4 
—bulam, theatrum, venationem, aucupium et hujus- 

m modi, Et sieut in his terrenis est affectio humana, 


quaedam affeetio cum inspicitur munus, et in crea- 
tis Creator qusritur, et invenitur nusquam displicens, 
sed per omnia el super omnia placeus, Deus in 
sancto. Jam incipit opera misericordi: Dei eirca nos 
ostendere, de quibus garrit et exsultat, ostendens 
per quem fit reditus ad annos :eternos. Quasi dicat : 
Per przdicta sum certus, quod veniam. Et hoe duce, 
non Deus in sancto Christo, via tua, id est via co- 
tendi te et ad te veniendi. Ipse enim ait : Ego sum 
via, veritas et vita (Joan. xiv). Redeant ergo praeva- 
ricatores ad cor (Isa. XLvi), et scrutentur cor suum 
recolentes annos :slernos, et sie invenient miseri- 
cordiam. Unde iste letus potentiam Dei profert 
simulacris, quee falso colebantur. [Cassiod., Aug.] 
p Quasi dicat : Et cum hse sint, (uis Deus de diis 
gentium, quibus homines affecti colunt, est magnus 
sicut Deus noster, quasi dicat : nullus quia tu solus, 
non alius, es Deus proprie qui solus facis miribilia 
tam in anima quam in corpore. Sanati sunt. surdi, 
caci, languidi, mortui, paralytiei (Maf£fh. vi, m). 
Ista in corporibus facta sunt, in anima quidem 
sobrii sunt paulo ante ebriosi ; fideles sunt paulo 
ante adoratores simulacrorum. Faeis mirabilia, ut 
hoc quod 
Vrgns. 14. — « Notam fecisti in populis virtutem 
« tuam ; redemisti in brachio tuo populum tuum, 
« filios Jacob et Joseph. » 


Virtutem tuam, [Cassiod., Aug.] id est Christum 
notam fecisti, quando eum in mundum misisti ; per 
(1 hoc et iste fit transiliens, quod est unum de mira- 
bilibus. Notam dico, i» populis tam fidelibus quam 
infidelibus ; sed infidelibus sic notam fecisti, ut co- 
gnoscant Christum tantum corpore. Fidelibus vero, 
ut cognoscant eum etiam in deitate. Deinde subdit 
quid preslüiterit. hae virtute, dicens : ltedemisti in 
brachio, id est in Christo, populum tuwm, scilicet 
filios Jacoh,id est Judaeos credentes, e£ Joseph ipsum, 
id est gentilem populum. Joseph enim pervenit ad 
gentes, et interpretatur augmentum, ideoque bene 
significat gentes, de quibus augmentatus est populus 
Dei. Vel Joseph intelligitur Christus, quia sicut 
Joseph venditus a fratribus prius humiliatus est 
(Gen. xxxvir), deinde exaltatus, quando in. /Egypto 
regnavit (Gen. Χαμ) : ita et Christus a Judzis ven- 
ditus ad gentes transiit, in. quibus regnavit, ubi 
prius humiliatus est, in persecutionibus martyrum. 
Filii ergo sunt, quos ex gentibus elegit. Et est, et 
redemisti filios Joseph, id est electos de gentibus 
Christi filios. Et repetimus hie, filios, quod primo 
non fecimus. 


Pans rv. Διάψαλμα. Vens. 15. — « Viderunt te 
« aqu», Deus, viderunt te aqui et timuerunt, et 
« turbatze sunt abyssi. » 

Viderunt |Cassiod., Aleuin., Haym., Aug.| Quar- 
(ἃ pars ubi exponit qui» in mundo Christus ope- 
ratur, quasi dieat : Quomodo feeit notam virtutem ? 
Ecce viderunt te, ete. Vel ita continua ; Notum fecit 
Christum, et per eum. viderunt (e fide, o Deus 


719 


PETRI LOMBARDI 


120 


Pater, aqu, id est populi. Vel ita continua; Quia A Ideoque juxta Ezechielem : Egredietur de templo 


notam fecit virtutem, ideo, o Deus, Christe, qui 
es virtus et braehium, viderunt te fide aqui, id 
est populi. Deinde repetit ut uterque populus intel- 
ligatur, viderunt te aqui, e£ timuerunt de peccatis, 
el abyssi, id est altitudines aquarum furbate sunt, 
pungente eonscienlia, et hi non sunt pauci, sed 

Vgns. 16. — « Multitudo sonitus aquarum, vocem 
« dederunt nubes. » 

Multitudo est sonitus aquarum, [Cassiod., Aug.] 
id est populorum sonantium, in confessione peeca- 
torum, in gemitu culparum, in laudibus Dei, in 
actionibus gratiarum. (Quasi enim mare eonfragosum 
sonant diversa vota in Ecelesia populorum, sed 
unde sunt isti sonitus aquarum et turbatio abysso- 
rum? quia zubes, id est predieatores verbi Dei 
dederunt vocem, in. omnibus gentibus praedicando 
Christum, de quibus per prophetam dicit Dominus : 
Mandabo nubibus meis ne pluant super eam imbrem 
(Isa. v). Et vere dederunt vocem. 

VEgRs. 17. — « Etenim sagittze tuze transeunt : vox 
« tonitrui tüi in rota. » 

Etenim [Aug., Cassiod.] id est quia sagittee tuc, 
o Deus, id est voces nubium, £ranseunt, vel trans- 
ierunt usque ad cor. Non enim in auribus reman- 
serunt, sed corda transfixerunt. Nota quod verbum 
przedicationis et pluvia dieitur et sagitta, vel pluvia, 
quia rigat; sagilla, quia perculit; vel, sagitt», id 
est evangeliste, transierunt de gente in gentem, 
vox tonitrui tui in rota. Quid est hoc ? Quomodo in- 
tellecturi sumus, ad litteram, tonitrui vox revolvitur, 
ut rotatus, et sinuosus sonus sentiatur. Habent enim 
tonitrua quamdam coneussionem similem vehiculis. 
Sed nunquid ad ista puerilia redituri sumus ? non 
atique. Potius allegori ce intelligendum est. Quasi 
dieat : Vocem dederunt nubes, et hec. vox nubium 
non in oceulto facta est, sed fuit tonitrui tul, id est 
aperta. Et fuit in rota totius mundi. Rota enim est 
orbis terrz:s, Unde et brevis rotella, orbieulus dici- 
tur : quod postea exponit eum ait : Orbi £erra, scili- 


cet quem cireuierunt nubes tonando  prewceplis, 
coruscando miraculis. 
VEns. 18. — « llluxerunt coruscaliones tuc orbi 


« terre : commota est et contremuit terra. » 
Illuxerunt. Quasi dicat : Praedicatores transierunt, 
et per illos zlluxerunt orbi terra coruscationes tua, 
[Cassiod.| id est, divina precepta, quae tenebras 
mundi depellerent per miracula. Unde commota est 
ad conversionem, e£ contremuit Ἔ "8 4Ρ ferra, idest 
qui habitant in terra, eamdem dicit mare subdens : 


D 


Vgns. 19. — « In mari via tua, et semitze tuze. in 
« aquis multis ; et vestigia tua non cognoscentur. » 

In mari est via tua. [Aug., Cassiod., Hier.] Ipsa 
terra dicitur mare, per similitudinem, quia amara 
est vita humana tempestatibus subdita, ubi major 
piscis minorem devorat. I» mari ergo est via tua, 
id est in cordibus hominum, quos homines sibi 
subdidit. Hoc mare amarum erat et mortuum, sed 
venit fons ille vite, ut indulcoraret et sanaret. 


Domini fons aque vivie, et. vadit ad mare mor- 
luum, quod nihil habebat vivens (Exech. χων.) 
Nulli enim piscieuli esse poterant in mari Mortuo, 
nihil in eo vivebat; sed de templo Domini, id est 
de sinu Patris, egressus est Salvator, et. induleora- 
vit mare Mortuam. Vel ad litteram : [Cassiod., Al- 
cuin., Aug.]| In mari est via tua, dum Christus su- 
per aquas maris ambulavit. Vel per terram, Judei ; 
per mare, gentes accipiuntur. Et est, commota est 
et contremuit terra, id est Judxi: In mari, etiam 
gentium, est via tua, id est filius tuus. Eece nunc 
in mari gentium est via tua. Jam dudum in sancto 
erat, unde supradixit, in saneto via tua. Quod bene 
congruit, quia sanetus ille est in mari. Ambulat 
enim super aquas gentium, eas per fidem sibi sub- 
jiciendo. [Haym., Cassiod., Haym., Aug., Cassiod.] 
In hujus rei figura super aquas ambulavit. Ef se- 
mite fuc, id est praecepta tua sunt in aquis multis, 
id est in populis multis, id est in non paucis gen- 
tium, e£ tamen vestigia tua, scilicet. preesentia eor- 
poralis, doctrina, miraeula mon cognoscentur a Ju- 
deis. Tetigit enim aliquos, id est Judzos qui di- 
cunt : Nondum venit Christus. Quod ideo dicunt, 
quia non vident super mare gentium ambulantem. 
Et est hic tacita increpatio Judzeorum. Quasi dicat : 
Licet palam venerit et se miraculis ostenderit : ta- 
men non est cognitus a Judw»is infidelibus, quos 
tamen ipse deduxit in manu Moysi οἱ Aaron. Unde 
subdit : 


(Qj. Vgns. 20. — « Deduxisli sieut oves populum tuum, 


« in manu Moysi et Aaron. » 


Deduzisti. [Aug., Cassiod., Aug., Aleuin., Cas- 
siod.| Quasi dicat : A quibus non cognoscentur ? 
ab his quos deduxisti. Nam deduzcisti de JEgypto 
populum twum, scilicet Judi&orum, sicut oves, quia 
non vere oves, sed h:edi ; et hoc in manu Moysi et 
Aaron, id est operatione miraculorum quz ipsi fe- 
cerunt. Quasi dieat : Hoc illi populo fecisti, et te 
ipse non novit? mirum est: et est hic increpatio, 
ex exprobratio Judzeorum per nomina istorum duo- 
rum, scilieet Moysi et Aaron. Significantur etiam 
ipsa faeta eorum que ipsi egerunt, et mysti- 
ca, qui in Eeclesia spiritualiter fiunt. Moyses 
enim interpretatur assumptus de flumine, Aaron 
mons fortitudinis. Quibus nominibus significantur 
virtutes quas ipsi fecerunt. Moyses enim inter ec- 
tera in mari viam fecit Hebrzis, significans per ba- 
plismum liberari populum fidelium : Aaron emi- 
nenti fortitudine murmurantibus restitit, in quo 
Ecclesi: tenebat imaginem qua monti firmissimo 
comparatur. 


COLLATIO IN PSALMUM LXXVI : « VOCE MEA AD 
DOMINUM, » elec. 


Vzns. 2. — Deum exquisivi manibus meis vv id 
est manus meas; vel YT jADA;, id est manus mete. 
Primarium enim significatum ** JAD, est. manus. 
Ad multa tandem transfertur; ob idque Pratensis, 
Nebiensis, Sanetes, Munsterus, Campensis, dixe- 
runt, plaga inea, vel vulnus meum, eo quod manu 


"121 


ipsa fiat pereussio. Caeterum. Hieronym, Pellicanus, A 
et interpretes pro Cajetano vertunt manus med, 
Editio quz addita. est Campensi, vertit virtus mea, 
Referunt enim ad sequentia sub recto casu ut statim 
ostenditatur. 

Nocte contra eum. Hieronymus nocte extenditur, 
videlicet manus. Alii defluxit, scilicet plaga mea, 
vel mota est, quia legerunt ΠΣ wiGERAH, quod 
commune est ad defluere, produci, trahi. Arbitror 
tamen Septuaginta legisse 75733 NEGDAH, ld est 
GOram. sive Y131 NEGDO coram eo. Est enim perspi- 
picuum resch et daleth plurimum habere vicinitatis. 

Et non sumdeceptus. Hieronymus. Nom quiescit, 
nempe manus mea, ut supra; Pratensis et quidam 
alii, non. residebit seu non cessabit, nimirum plaga 
mea, juxta quod aecipiunt, voeulam ^ JAD comme- 


moratam 3*Zn Nb xo rAPmUG. Septuaginta sensum e 
sensu eruentes, explicuerunt luculenter, quidnam 
foret manus nostras ad Deum extendi nec relaxari: 
Cum enim prceeipiat omnipotens Deus, ut angustiis 
divexati, plis et. assiduis precationibus opem suam 
prasentaneam imploremus, nullum aliud suffugium 
prestolaturi, consilio tamen divino frequentius 
contingit ut quamvis orationibus intenti tribulatio - 
num fluetibus undique coneutiamur, a quibus libe- 
rari Dei misericordiam jugiter appellando deside- 
rabamus, usque adeo, ut psalmus xrmr exclamet : 
Exsurge, quare obdormis, Domine ? Quid ? Decepit 
nos Deus qui ad se consurgere toties inculcat in 
aflietionibus ? Absit! Ergo nusquam  relaxentur 
manus. Spes sit in Deum semper erecta, qui non 
confundit, Rom. v. Et sinon exaudiat Deus, ad 
poscentis voluntatem, exaudit tamen ad zgrotantis 
sanitatem el opportunatem. Non nos decepit, sed 
probat, non occidit, sed castigat. Hinc D. Augusti- 
nus: In hae noete Deum  requiramus manibus no- 
stris, non cessent opera, qui:eramus Deum, non sit 
inane desiderium. Hzc ille : Itaque si. tribulationi- 
bus septi, inciperemus, manus ad Deum tollere, C 
deinde szvius insurgeute passione deficeremus ta- 
bescantes, nostra inertia. quasi Deum fallacem in 
suis promissionibus turpiler causaretur. 

Vrns. 3.— Memor fui Dei et delectatus sum. Hie- 
ronymus, pro eo quod postremo positum est, dieit 
conturbabor ; Munsterus inquietus ero. Sanctes, fu- 
multuabor. Sic et ferme alii nmanwN* vEEnawIAT. 
Videretur sensus oppositus, nisi hujusmodi contur- 
batio in bonam aceiperetur partem. Etenim memo- 
ria Deo feta, hominem deturbat exteriorem ἃ mun- 
danis cupediis, unde priecesserat nox; renuit con- 
solari anima mea, ele., et continuo sequitur Ezer- 
citatus sum, et defecit spiritus meus. Unde Hiero- 
nymus in Comment : In Hebraico aliter habet, ;nemor 
[ui Dei et conturbatus sum, consideravi mansuetu- 
dinem ipsius, consideravi pietratem, —consideravi 
munditiam, et videns meipsum immundum vehemen- 
ter conturbabar : hcee ille. Adde quod illud. verbum 
Hebr. significat etiam resonare, quod ad gaudium 
facile accommodatur. Caterum pro exercitatus, 
Hierony. vertit, loquebar in memetipso nm'N Asi- 
uH, quod et alii, LoouAn, Munsterus circuitum ex- 
pressit quid loqui, quando transtulit, querelas fa- 
ciam. Nihil est quod non conveniat vocabulo He- 
braico nw? soam. 


Vgns. &. — Anticipaverunt vigilias. oculi mei. 
Hieronymus, prohibebam suspectumoculorum meo- 
rum. Coteri Hebraicantes vertunt, apprehendisti 
custodias sive palpebras oculorum meorum. rnnx 
ΣΝ DUYABWV AHAZTA SCHEMUROTH ENAI. Igitur sicut 
lenere vigilias sive custodias oculorum, duplicem 
polest facere sensum, tum quod nondum apertos, 
aul sursum intentos continere possumus, tum quod 
jam apertos, et vigilantes ereetos prohibimus a tor- 
pore, sie et anticipant oculi vigilias, vel cum quis 
praevenit ne intendant aspeetum oculi, aut dum prze- 
lervertit diligentia et. sollieitudine, oculos ad Deum 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVI. 


722 


levare, dormitantibus ecteris. Ista duo tangit Hie- 
ronymus in Commentariis : « In Hebreo aliter ha- 
bet, prohibebam suspectum oculorum meorum, con- 
stupebam et mom loquebar. Quod dicit, hoe est: 
Considerans peccata mea, oculos ad celum erigere 
non audebam. Peccatori enim dicit Deus : Quare tu 
enarras justitias meas ? (Psal. xu1x.) Propterea sfu- 
pebam, fimebam, loqui nom poteram. Hoc juxta 
Hebraeos. Anficipaverunt vigilias oculi mei, ante- 
quam aliquis vigilaret ego vigilabam. Legimus et 
in Daniele: Et ecce, inquit, "^y im, id est, vIGIL 
(Dan. tw): Non dormitabit, neque dormiet qui 
custodit Israel (Psal. cxx). Ergo monachus qui non 
vigilat, non potest hunc versum dicere. » Hueusque 
Hieronymus. Denique quam editionem secutus sit 
Augustinus, haud liquet. Habet enim, anticipaverunt 
vigilias omnes inimici mei, nisi n2 INNAn, Hebraeis 
sonat affligere. 

VEns. 5. — Annos cternos in mente habuit. Hoc 


B postremum, iz mente habui, faeit exordium versus 


sequentis juxta Hebreos ΠΌΣΙΝ EZERAH, id est re- 
cordabor. Deinde ubi legimus, meditatus sum, ibi 
vertunt psalmorum meorum, aut carminis mei 
"niri wEGINATHI. Porro Septuaginta acceperunt ac 
sj esset verbum a themate *33 NAGAN, id est lusit 
musicis instrumentis, quod nihil distat a meditari, 
ut canticum sit spiritualiter intellectum, juxta quod 
docet. Ut tamen majorem inquisitionem auferamus, 
quid de hoe versu scripserit Hieronymus ad Suniam 
et Fretellam, referre non erit inutile. « E£ meditatus 
sum nocte cum corde meo, et exercitabar et scope- 
bam spiritum meum. Pro quo in Hebroo legimus : 
lecordabor psalmorum. tuorum in note cum corde 
meo. Loquebar et scopebam spirilum meum pro 
exercitatione ἀδολεσχίαν, id est decantutionem 
quamdam et meditationem Septuaginta transtu- 
lerunt, et pro eo quod nos diximus sveopebam, illi 
posuerunt ἕσχαλλον quod Symmachus transtulit 
ἀνερεύνουν, id est perscrutabar, sive querebam. Et 
quinta similiter. In Greco habetur καὶ ἔτη αἰώνια 
ἔἐλνήσθην xoi ἐμελέτησα, νυχτὸς μετὰ τῆς καρδίας μου 
ἠμολέσχον, καὶ ἔσχαλλε τὸ πνεῦμά μου, et annos cter- 
nos memineram et meditatus sum, nocte cum corde 
meo argutabar, et rimabatur spiritus meus. Pro- 
prie autem σχαλισμός, in agricultura dicitur, in sar- 
riendo id est sareulando, et quomodo quaeruntur ibi 
herbs sareulo quie secentur, sie δὲ iste retractatum 
agitationum suarum metaphorice a sarculo demon- 
stravit. Et seiendum quod ἔσχαλλον non semel sed 
frequenter significet. » Hucusque Hieronymus. Qui 
etiam in commentariis aperit quid sit scopere spiri- 
tuin. « Scopebam spiritum meum, hoc est, inquit, 
fodiebam quasi agrum, ut ibi mitterem semen do- 
etrinarum Domini. » Hac ille. Hebr. *r* vEm* 
VAUHAPECSH RUHI, id est perserufatus est spiritus 
meus, ut vertunt Neoterici. Tamen dixit Hieronymus 
supra, quod in Hebraico legeretur. Scopebam spiri- 
tum meum. per primam personam. Rursus posuit 
psalmorum. tuorum, ubi alii, carminis mei. Licet 
in versione ad Sophronium utrobique transferat sub 
prima persona, et psalmorum meorum ,et scopebam. 

Vgns. 8. — Aut in. finem misericordiam. suam 
abscindet a generatione in. generationem. Duo 
verba hie videntur omitti proxima a verbo aPscindet 
"23 "ON GAMAR OMER, lid est consumptum est 
verbum sive eloquium, ea quoque Griceus con- 
vincitur habere συνετέλεσε ῥῆμα, et quae vertit Hie- 
ronymus, itemque exeteri. Huic scrupulo faciet satis 
Hieronymus ad Suniam et Fretellam hoe modo a ge- 
neratione in generationem, quod Groeeum sequentes 
invenisse vos dicitis συνετέλεσε ῥῆμα, id est consum- 
mavit verbum recte non. habetur in. Latino, quia 
in nullo habetur interpretum. 

Vins. 10. — EL dizi : Nunc capi. NY *nton ὙΣΝῚ 
VAOMAR. HALLOTHI nt. Hieronymus, ef dizit imbecil- 


723 


PETRI LOMBARDI. 


124 


litas mea est; Munsterus, Pellieanus, interpretes A etiam annum. Ob quam ambiguitatem confundantur 


pro Cajetano, idem, infirmitas mea sive cgritudo 
mea est; Pratensis, e£ dixi, exspectatio mea est ; 
Sanetes, ef cogitavi occidere me. Consonat huie Cam- 
pensis, profecto dicebam ad mortem : Usque cruciat 
me luec recordatio. Mirum quam inter se digladien- 
tur rabbini super hae particula ὙΠ nartora. Nam 
si deflectas a radice ^5 narar, admodum multiplex 
est. Quidam ducunt a verbo n5m natam quod est 
cgrotare. Denique Ἔ "$ B Septuaginta acceperunt 
ἃ themate a quo est onn HEHEL, id est. incepit, ut 
sit, principium meum est, idem quod co»pi. 

Hec mutatio dexterae Excelsi. Astipulantur Hie- 
ronymus, Chaldzeus Nebiensis, Pratensis, Pellicanus. 
Interpretes pro Cajetano, Sanetes et. Munsterus, pro 
mutatione aut mutationibus Wransferunt annos. Ne 
tamen oratio esset hiulea addunt de proprio. Nam 
Sanctes hoe paeto, Cogitavi occidere me propter an- 
nos δα ον Excelsi ; Munsterus, a£ recordabor an- 
norum dexter Excelsi. Ad idem paraphrasis Cam- 
pensis, recordatio annorum superiorum. Quanquam 
secus translator in eodem. Ait enim, dextera Excelsi 
vices mutat. Hebr. habet zv scuENorn a singulari 
niv scmawan idem significat tum mutatus est, tum 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS. « INTELLECTUS ASAPH. » 


Attendite, popule meus. Titulus. Intellectus Asaph 
[Aug.] In hoc psalmo narrantur quie in Veteri Testa- 
mento populo divinitus aeta sunt, scilicet quie bene- 
Ποῖα contulit ei Deus, et quas pcenas ingratis incus- 
serit (113). Dum autem in hoc psalmo historia Veteris 
Testamenti refertur, Novi Testamenti gratia declara- 
tur. Sie enim Judzos pro suis delectis dieit expulsos ; 
et Christianos asserit intromissos, ut utriusque legis 
intentionem in unum faceret pendere ad humilitatem 
monentis. Et quia omniain figura nostri contingebant 
ilis, sieut ait. Apostolus (I Cor. X), ideo que de 
ilis historialiter referuntur eadem de nobis spiri- 
tualiter intelligenda sunt. Unde psalmus  przetitula- 
tur intellectus. Et est sensus, [Aug., Cassiod.] 
hic est intellectus Asaph, id est fidelis congrega- 
lionis, quia hie narrata interius intelligenda sunt, 
non modo in figura. Intellectus ergo Asaph est quod 
intellexit Synagoga fidelis ; vel quod spiritualiter de- 
bet intelligere. (uze enim tunc mystice, id est. figu- 
raliter illis eontigerunt, eadem modo in re nobis 
fiunt. Et sicut tune non in omnibus illis non bene 
plaeuit Deo, sie nec istis, et ideo monendi sunt. Vel 
ita potest legi titulus, ut intellectus sit. genitivi ca- 
sus, quod in Grzeo apertum est et subauditur psal- 
mus, vel verba, sic: llic est psalmus, vel verba, in- 
telleetus, id est intelligentie, qu: data est ipsi 
Asaph : sic ex Graeco determinatur. Intentio talis est : 
Per acta in veteri populo, intendit monere novum 
populum, ne sint ingrati beneficiis Dei, et ejus iram 
in se provoeent. Modus. Novem sunt partitiones : 
Primo altentos faeit, quia quz videntur aperta pa- 
rabole sunt et :enigmata, secundo summalim dieit 
qui Deus Judzis fecit, tamen ingratis sibl, quanta 
audivimus. Tertio dicit quee ab exitu de ;Egypte fe- 


(115) Ex Cassiod., in conclusione psalmi. 


iot editiones human. Certe si quisque pro suo ce- 
rebro pergat sie traducere, incerta erunt omnia, 
aut coufusa, nisi sit aliqua editio, quam ceteris Ec- 
clesia praeferat; aliw autem pro eruditione caste 
possunt legi. 

Vrns. 11. — Memor ero operum Domini. Hiero- 


ny. cogitationum. Domini m "Sopa MAALE ΔΗ, id 
est, operum aut adinventionum Domini, sicut et 
paulo post idem Hieronymus vertit vocabulum simile, 
Qu HEUS autem sunt opera, divino consilio sta- 
bilita. : 


Vzns. 15. — Viderunt te aque, Deus, et timue- 
runt. Hoe quod est tinuerunt "^m rammvi Hiero- 
nymus dicit  parfurierunt ; Sanectes, doluerunt ; 
ali, timuerunt. H:c communiter signat particula, 
etiam si intelligentia sit eadem. 


Vgns. 16. — Multitudo sonitus aquarum. Tw3y 

ΞῚΞ v2 zonwu war ABOTH. Hieronymus et Nebien- 

. Sis. Excusserunt aquas nubila ; ali, effuderunt 

sive inundare fecerunt aquas nubes. Septuaginta 

sensum expresserunt et emphasim dietionis Hebrai- 

ci. Nam QW zEnEM dicunt sonare Hebrewis, copiam 
aquarum, impetum, imbrem, tempestatem. 


LXXVII. 


cit eis, nec tamen resipuerunt, ibi, coram patribus 
eorum, etc. Alias partitiones suis locis exsequemur. 
Etiam loquitur in hoc psalmo fidelis. Synagoga, 
quie malis exprobrat. Ut autem major reverentia et 
auctoritas verbis suis addatur primo inducit, ipsum 
Dominum loquentem sic : O 

Vrns. 1. — « Attendite, popule meus, legem 
» meam, inclinate aurem vestram in verba oris 
« mel. » 

Popule meus, |Cassiod., Aug.] qui mihi, scilicet 
Obedis. Vel, o vos qui estis populus meus. Nos, 
scilicet sumus populus ille qui et congregatio Christi 
sumus, attendite corde legem meam, id est. verita- 
tem rei, quie in figuris tegitur ; hoc dicit Deus, qui 
legem dedit. Et qualiter subdit, inclinate per humi- 
litatem. aurem vestram, cordis, et sic bene attende- 
tis (114). Timor enim infusa repellit, uide prweep- 
tum fuit in veteri legi altare Domini concavum fieri, 
et quadrangulum, ut mens nostra quatuor munita 
virtutibus, per humilitatem sit concava ad recepta- 
culum divini verbi. Inclinate dico i2 verba oris mei, 
id est intelligendum verba Asaph : [Cassiod.| os 

Dnamque Dei est Asaph, qui inferius locuturus est 
ista, Quanta, ete. Ideo attendite, quia 


VEns. 2. — « Aperiam in parabolis os meum ; 
« loquar propositiones ab initio. » 

Aperiam in parabolis os meum, |Gl. int., Cas- 
siod.] quie apertze sunt, quia parabo:ee sunt rerum si- 
militudines, cum per rerum adduetam similitudinem, 
quod de illis dicitur, de aliis intelligitur. Et loguar per 
Asaph propositiones, [Aug.]id est :egnimata, ab ini- 
lio Veteris Testamenti, ex quo de Egypto exierunt. 
Sunt aulem propositiones, qui Grece appellantur 
problemata. Qu:estiones aliquid disputatione sol- 
vendum habentes. His ergo vigilantia adhibenda est, 


(114) Beda, in Exod., cap. xxvit. 


725 : 


ut earum fruetus intelligendo percipiatur, quee He- A 
brcice dieuntur znigmata. 


Pans. πι. VEns. 3. — « Quanta audivimus et co- 
« gnovimus ea ; et patres nostri narraverunt nobis. » 

Quanta audivimus. |Hier., Cassiod., Aug.] Se- 
cunda pars, ubi summatim dicit, quz Judzis Deus 
fecit, tamen ingratis sibi, et sic si non eis prodest, 
tamen filiis ne fiant sicut patres. Et notandum quod 
prius in hornine Deus locutus est. Nam verba Dei 
fuerunt pradieta; jam homo ipse loquitur. Verba 
enim .hominis sunt ista : Quanta audivimus. lllud 
predictum dixit Deus ex se, ne ejus locutio in ho- 
mine post eum loquente contemneretur, admirative 
ergo dieit : Quanta propter multitudinem, audivimus, 
in Veteri Testamento predicta, e£ cognovimus cain: 
Novo Testamento impleta. E£ a quibus audivimus ? 
ecce, patres nostri narraverunt nobis, sicut Moyses 
et prophet:e, quod etiam iste przevidet, scilicet quod 
patres narraverunt filiis. Narraverunt dico : 

Vgns. 4. — « Non sunt occultata a filiis eorum in 
« generatione altera. » 

Non sunt hec occultata a filiis eorum spirituali- 
bus, [Cassiod.] quod postea exponit iz altera gene- 
ratione et gentium, qui ex aqua et Spiritu sancto 
generatur in qua data est regeneratio. 

Vrgns. 5. — « Narrantes laudes Domini et vir- 
« tutes ejus ; et mirabilia ejus quse fecit. » 

Narrantes laudes Domini. [Aug., Cassiod.| Talis 
est ordo verborum. Laudatur Dominus ut ametur, 
et virtutes, vel potentias ejus, id est liberationes, 
quibus populum liberavit sepe, et mirabilia ejus, (ἃ 
scilicet quod pavit populum in deserto, quod hostes 
ejus vicit ; qu/£ fecit, non modo promisit. 

VEns. 6. — « Et suscitavit testimonium in Ja- 
« cob, et lezem posuit in Israel. » 


Et suscitavit testimonium. [Aug.]Hoctestimonium 
est initium, de quo supra dixit : Loquar propositio- 
nes ab initio. Initium est ergo Vetus Testamentum, 
quia ibi timor est, qui est initium sapienti:z. (Ec- 
cli. Y). Finis vero est Novum Testamentum, quia 
hie est Christus, qui est finis legis ad justitiam omni 
credenti (Rom. X), qui dat spiritum quo charitas 
diffunditur in cordibus nostris (Rom. v). qua con- 
summata foras mittit timorem (Joan. 1v). Hujus 
autem Novi Testamenti testimonium dicitur vetus 
lex, quia Novum Testamentum habet testimonium D 
alege et prophetis. Unde tabernaculum Domini 
testimonii dicebatur illud quod tot mystica figurabat 
(Exod. xxv1). Testimonium ergo dicitur Vetus Testa- 
mentum inquantum probat, lex inquantum jubet. 
Idem ergo significatur per testimonium et per le- 
gem. Sed alia οἱ alia ratione. Ita idem intelligitur 
per Jacob et per Israel, seilicet populus Judaieus. 
Ait ergo : ef suscitavit in Jacob, | Aug.]in populo Ju- 
daico, festimonium, id est legem. Suscitavit dico, 
quia per illud testimonium peccatum quod latebat 
apparuit et revixit. Unde Apostolus : Peccatum ut 
appareat peccatum, per bonum operatum est mihi 
mortem (Rom. vui). Deinde repetit, Et legem, hoc 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVII. 


B 


126 


est testimonium posuit in Israel, hoc est in Jacob. 
Posuit dieit, quasi jugum, ne vaga voluntate erra- 
rent. Interest ergo aliquid inter suscitavit, et posuit. 
Aliud enim notat suscitavit, aliud posuit, sicut dixi- 
mus. Lex ergo, et bene utentibus, testimonium est, 
quo fugiant peccata; et male utentibus, quo con- 
vineantur puniendi et peccatores, sicut Christus 
credentibus est lapis in caput anguli, non credentibus 
est lapis offensionis (I Petr. m). Vel ita, suscitavit 
testimonium, id est legem in Adam, quasi mortuam 
et sopitam, in Jacob, [Alcuin., Cassiod.] id est in 
populo Jud:zorum, reformando scriptis quod menti- 
bus obexeatis obsolverat. Vel forsan testimonium 
dieit illud quod accidit Jacob, quando cum angelo 
luetatus tacto femore claudicavit (Gen. xxxu). Quod 
significat Judeos; partim fide constare, partim ἃ 
salute discedere. Et ita hujus rei testimonium fuit, 
quod Jacob accidit. Ecce parabola. Hoc autem te- 
stimonium suscitatar, dum lex scribitur, quia prius 
ignorantia sopitum erat, sed ex tune, et ipsum si- 
gnum in memoria fuit, et res figurata ex tunc coepit 
Et hoc est, Et suscitavit testimonium in Jacob, id est 
illud quod aecidit Jacob in signum, prius sopitum 
ignorantia. Et quando suscitavit? quando logem 
posuit in Israel, in qua lege. 

VEns. 7. — « Quanta mandavit patribus nostris 
« nota facere ea filiis suis, ut cognoscat generatio 
« altera. » 

Quanta mandavit patribus nostris. (Aug., Cas- 
siod.) Hi sunt antiquus populus, qui accepit mandatum 
a Deo, et tamen non novit vel fecit. Ad quid ergo 
mandavit? nota facere ea filiis suis. Filii sunt no- 
vus populus Novi Testamenti, qui mandata novit 
etfecit, quod quasi exponendo subdit. Ad hoc ac- 
ceperunt, ut generatio altera, scilicet de gentibus 
collecta, cognoscat spiritualiter quod ipsi patres 
non noverunt. Et sunt idem filii et generatio altera, 
scilicet populus gratiw et cognoscentes. 


VEns. 8. — « Filii qui nascentur et exsurgent, 
« et narrabunt filiis suis. » 


Filii, |Cassiod., Gl. int.] id est Christiani, qui 
nascentur postea secundo, ex aqua et Spiritu saneto, 
exsurgent, sursum habentes cor. Qui vero nati sunt 
et non renati, non surrexerunt, id est non sursum 
est cor eorum, sed in terra fuit. Ef narrabunt filiis 
suis, id est posteris, per generationes transmissa 
sunt mandata Deine quis putaret uni data. Ad quid ὃ 

VEns. 9. — « Ut ponant in Deo spem suam, et 
' non obliviscantur operum Dei, et mandata ejus 
« exquirant. 

Ut ponant in Deo spem suam. [Cassiod., Alcuin., 
Aug.] Hc est utilitas paterni: praedicationis. In 
Deo, non in lege quie punit ne suam justitiam con- 
stituannt, e£ non obliviscantur operum Dei, jactando 
opera sua, quie nulla sunt, nisi a Deo vel co!endo 
idola, ut fecerunt Jud:ei idola colentes. Deinde os- 
tendens quie sil vera Dei recordatio subdit: Et man- 
data ejus Ἢ "$ 22 exquirant,operando, qui dicti sunt 
supra cognovisse, modo dicitur ut exquirant ut spe- 


721 


rantes in Deo, ab eo adjuventur ad implendum opere A 
mandata. Dico, exquirant, 


Vgns. 10. — « Ne fiant sicut patres eorum ; gene- 
« ratio prava et exasperans. » 

Ne fiant sicut patres eorum, [Cassiod., Alcuin.] 
scilicet Judzi, scilicet generatio prava, quee verita- 
tem non recepit, e£ grasperams Deum, adeo ut in 
Salvatorem armarentur, quod fuit super omnes 
acerbitates. Unde per Ezechielem Dominus dicit : 
Vade,et dic domui exasperanti, etc. (Exech. v, xu). 
Et quia prava, ideo est 


Vgns. 11. — « Generatio qu: non direxit cor 
« suum ; et non est creditus cum Deo spiritus ejus. » 


Generatio que non direxit cor suum, [6]. int., 
Cassiod., Aleuin., Aug.] id est distorta. Vel ita 
continua : Ideo prava est generatio, quia est gene- 
ratio qu:e non direxit cor suum, et si manum ad di- 
vina, ut se corrigeret. Distortum enim cor habet, 
qui prave intelleeta non corrigit, et que natura do- 
cet, non perficit. Cur talis est illa generatio ? ef, id 
est quia, non est creditus cum Deo spiritus ejus, id 
est si ratio quandoque bene suasit, non aequievit 
ei. Vel ita : Ideo talis est generatio, quia, non est 
creditus cum Deo spiritus ejus, quia non habebant 
fidem, quee impetraret quod lex imperat, sed quasi 
ex operibus justitiam quarebant. (Quando autem cum 
spiritu Dei operante, spiritus hominis eooperatus, 
tune fit quod Deus jubet. Et hoc non sit nisi cre- 
dendo in eum qui justificat impium : quam fidem 
non habuit generatio prava et amaricans. Et ideo C 
dictum est : Non est creditus cum Deo spiritus ejus. 
Multo enim hoc expressius dicit ut significet gra- 
tiam Dei, qu: non solum facit remissionem pecca- 
torum, sed et cooperari faeit sibi spiritum hominis 
in bonis operibus, quasi diceret, non credidit Deo 
spiritus ejus. Habere enim cum Deo spiritum cre- 
ditum, est non eredere spiritum suum sine Deo posse 
facere justitiam, vel aliquid boni, sed cum Deo, 
quod est credere in Deum : quod utique plus est 
quam credere Deo. Nam credimus etiam homini, 
sed non in hominem. In Deum eredere est ei cre- 
dendo adherere ad bene operandum. Unde Aposto- 
lus : Qui adlueret Deo, unus spiritus est cum illo (I 
Cor. vi). Illa autem generatio, cujus exemplum ca- 
vendum est. Et si credidit Deo, non tamen in Deum, 
quia non fide adhesit Deo, ut ab eo sanata coope- 
raretur, cooperante in se Deo. 


VEns. 12. — « Filii Ephrem intendentes et mit- 
« tentes arcum, conversi sunt in die belli. » 

Filii Ephrem. |Haym., Aug.] Quasi dieat : Vere 
prava et distorta, quia etiam, filii Ephrem, de qui- 
bus minus videretur,intendentes et mittentes arcum, 
id est promittentes. servare mandata in die auditio- 
nis, scilicet. quando Deus de aliqua adversitate eos 
clamantes audiebat, quasi przeludentes armis, coz- 
versi sunt in die belli, id est defecerunt 1n die ten- 
lationis. Nihil enim est aliud tendere arcum, et 
mitlere et converli in die belli, nisi attendere et 


PETRI LOMBARDI 


s 728 


promittere in die auditionis, et deserere in die ten- 
tationis. Et hoc est quasi pradludere armis, et ad ho- 
ram certaminis nolle pugnare. Quod vero ait, inten- 
dentes et mittentes areum, cum potius videatur de- 
bere dixisse, intendentes arcum et mittentes sagit- 
tas. Non. enim areus mittitur, sed ab arcu aliquid 
mittitur, figurate dietum accipiamus, mittentes ar- 
cum, quia aliquid mittunt arcu. Vel obscurus est 
ordo verborum, ut iste sit ordo : Intendentes ar- 
cum et mittentes, subaudis sagittas. Nonnulli ta- 
men Graeci codices habent, intendentes et mittentes 
arcubus, ut sine dubitatione subaudiamus sagittas. 
Per filios vero Ephrem, qui dietus est et Ephraim 
tolam illam genlem amaricantem intelligi voluit : 
ἃ parte totum significans. Quod ideo est, quia ab 
his potissimum aliquid boni exspectandum fuit. 
Sunt enim de illo filio Joseph nati, cui Jacob bene- 
dicens dexteram imposuit, quamvis ad sinistram 
constituto, et Manasse majori filio Joseph pra»posuit, 
quando cancellatis manibus utrique benedixit, dex- 
teram super Ephraim, et sinistram super Manassem 
statutum, ad dexteram ponendo (Gen. xrLvur). Cum 
autem hac tribus hie culpatur, nec apparuisse in 
ea ostenditur quod illa benedictio promittebat. Pa- 
tet Jacob tune figurasse, quod novissimi essent 
primi, et primi novissimi ( Matth. xx), per adventum 
Salvatoris. De quo Joannes ait : Qui post me venit 
ante me factus est (Joan. 1). Sic et Abel majori fratri 
prelatus fuit (Gen. 1v), Isaac Ismaeli (Gen. xxr), Ja- 
cob Esau congemino suo. Prius tamen nato (Gen. 
xxvi, et Phares Zaram, qui prius manum emisit 
(Gen. xxxvii). Et David fratribus su:s majoribus 
(I Reg. xv1) : sie populo Judeorum, prelatus est 
populus Christianus. Totam itaque gentem pravam 
ἃ parte esse significans, ait : Etiam filii Ephrem in- 
tendentes et mittentes arcum, id est arcu aliquid 
mittentes. Vel, intendentes arcum et mittentes sà- 
gittas, id est promittentes servare legem, aperte di- 
centes : Omnia quecunque dixerit nobis Dominus 
[aciemus et audiemus (Exod. xxiv). Conversi sunt, 
id est defecerunt, in die belli, scilicet tentationis. 
Unde Osee propheta ait : Ephraim factus est quasi 
columba insipiens (056. vi), |Hier., Aug.] quia pro- 
missionem obedienti: non auditio, sed tentatio pro- 
bat. Ita conversi sunt, quia 


VEns. 13. — « Non custodierunt testamentum 
« Dei; et in lege ejus noluerunt ambulare. » 


Non custodierunt. testamentum Dei, |Aug.| non 
quod non possent, sed quia noluerunt. Unde subdit : 
Et in lege ejus noluerunt ambulare, et si quandoque 
ambulent, tamen nolunt, quia non ex corde faciunt. 
Agunt enim quie mallent non precipi sibi, ex corde 
autem nullo modo fit, quod fit ex formidine poenze, 
non dileclione justiti:e. Pares sunt manu, sed non 
corde, qui non furantur, timore paene, et amore 
justiti;. 

Vgns. 14. — « Et obliti sunt benefactorum ejus 
« et mirabilium ejus qua ostendit eis. » 


PaRs. gr. VEns. 19. — « Coram patribus eorum 


129 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVII. 


130 


« fecit mirabilia in terra. /Egypti, in campo Taneos. A culo, quasi in die per nubem, id est carnem. In ju- 


Coram patribus eorum. [Cassiod., Gl. int., Aug.] 
Tertia pars, ubi jam incipit, narrare qua ab edu- 
ctione de /Egyptione fecit eis Deus, non tamen des- 
literunt ἃ murmure eta tentatione. Quasi dieat : 
Obliti sunt mirabilium ejus. Quorum mirabilium, et 
ubi factorum ? faeta fuerunt illa in terra JEgypti. 
Quae sunt? quod interrupit, mare, et eduxit eos, etc. 
Et hoc est : Coram patribus eorum fecit mirabilia 
in lerra. Egypti. Qui sunt patres hujus pravi gene- 
ralionis a qua supra filios dissuasit, ne sint his patri- 

" bus, seilicet pravie generationi similes. Unde supra : 

Ne fiant sicut patres eorum,generatio prava et exa- 
sperans. Alii sunt isti patres, alii illi... Sed qui sunt 
isti patres coram quibus hae facta sunt? Si Abra- 
ham, Isaac, Jacob, accipis istos patres, non coram 
eis fecit mirabilia in /Egypto, quia jam defuncti 
erant, nisi forle spiritus dicas eos esse presentes. 
quos Dominus in Evangelio vivere dicit. (Luc. Xxx). 
Vel acecommodatius Moses et Aaron, et alii seniores 
qui de Spiritu Mosi aeceperunt (Num. i1). Patres 
istorum sunt, coram quibus fecit. El est, coram pa- 
tribus, quibus eredendum erat, scilicet coram Mose 
et cateris intelligentibus. Fecit mirabilia in terra 
JEgypl, in campo Taneos [Cassiod., Aug.] Ut om- 
nes dubitationem tollat, et provinciam dieit, /Egy- 
ptum, et locum factorum, scilicet Tanis quce est ci- 
vitas /Egypti. Notandum vero quod ea quz ibi facta 
sunt bona vel mala mystice fiunt et in. nobis. Sed 
bona, gratia Dei; mala exjudieio, propter quod su- 
pra monuit attendere parabolas οἱ propositiones, et 
spem in Deo ponere, ne simus similes illis. (Gl. int., 
Aug., Cassiod., Aug.| /Egyptus ergo qu: interpre- 
tatur £enebra vel tribulatio, mundus est. Tanis vero, 
interpretatur. lumile mandatum. Campus vero 
Taneos est planities humilis mandati. Sicut ergo 
tune Deus coram patribus illis mira fecit, sic Chri- 
stus in terra positus coram patribus Novi Testamen- 
ti; humile mandatum docuit dicens : Discite a me, 
quia milis sum et humilis corde (Matth. n). In 
mundo ergo humile mandatum accipimus ἃ Christo, 
ut in futuro exaltemur. 


Vrns. 16. — « Interrupit. mare et. perduxit eos ; 
« et statui aquas quasi in utre. » 


Interrupit mare, [Cassiod., Aug.| quasi nou esset 
liquidum, e£ perducit eos ad terram, ef statuit 
aquas, quasiclausas im utre. Mystice qui tune stare 
fecit aquas, et trajecit eos, cohibet fluida coneupiscen- 
liarum, cum renuntiatur s:eeulo, ut. peecatis omni- 
bus deletis populus lidelis trajiciatur ad terram pro- 


, missionis per baptismum. 


VEgns. 17. — « Et. deduxit eos in. nube diei; et 

« tota nocte in illuminatione ignis. » 
Et post deduxit eos [Gl. int. , Aug., Cassiod., 
' Aleuin.) priusquam poneret in patriam im nube diei, 
! eL tota nocte in illuminatione ignis. Sie et fideles 
! post baptismum ducitspirituali itinere antequam po- 
| nat in patria, sacramento ejus manifestato, in hoe sce- 


| 
᾿ 


dicio vero quasi in nocte, in illuminatione ignis, 
quia tunc magna tribulatio tanquam ignis lucebit 
justis et ardebit injustis. Vel ita secundum allego- 
ricum sensum : Ef deduxit eos, etc. Hoc futurum 
indicabant. Dies enim Christus est, tamen nube 
carnis celatur perfidis. Et sicut columna nubis erat 
eis vel illis umbraculum contra calorem solis ; sic 
per Incarnationem dat nobis refrigerium econtra zs- 
tum vitiorum. E£ tofa nocte, id est toto tempore 
vite, in illuminatione ignis, id est in. claritate sui 
luminis, que illuminatio est ignis Spiritus sancli. 


VEns. 18. — « Interrupit petram in eremo :et 
« adaquavit eos velut in abysso multa. » 

Interrupit petram. |Aug., Gl. int., Aug.] Prius 
aqua maris stetit, quasi petra, modo petra fit. fons. 
Et hoc in eremo, ubi necesse est αἱ gratius sit mu- 
nus ; e£ adaquavit eos, quasi pecora, non homines, 
quia non egerunt gratias, velut im abysso multa : 
per hoc copiam notat. Mystice de petra etiam qua 
est Christus, qui dieit : Si quis sitit, veniat ad me, 
et libat (Joan. wi): cujus latus in cruce ruptum 
fuit. Et hoc, in eremo hujus s:eculi, educit Deus si- 
tienti fidei fluenta. Spiritus saneti, accedente ligno 
crucis cum virga Mosi, ut gratia manaret credenti- 
bus. 


Vgns. 19. — « Et eduxit aquam de petra : et de- 
« duxit tanquam flumina aquas. » 


Et eduxit de petra, | Cassiod., Haym., Cassiod. ] 
quod mirum est, aquam, qua sequebatur eos quo- 
cunque ibant; e£. deducit aquas, non parum, sed 
lanquam flumina, id est copiose. Mystice, sic et 
aqua qui de Christo prodit, nulla minutione deficit, 
ut sit fons aquze vivae salientis. in vitam eternam 
(Joan. 1v). 

Vrns. 20. — « Et apposuerunt adhuc peccare ei ; 
« in iram concitaverunt excelsum in inaquoso. » 


Et apposuerunt. |Haym., Aug., Cassiod.| Quasi 
dicat : Hec fecit illis Deus. Et. tamen illi, scilicet 
prava generatio, apposuerunt adhuc peccare ei, id 
est non eredere, id est adjecerunt ut inter tot bene- 
ficia non crederent, quod ut maximum intelligere- 
tur peccatum, cum Dominus dixisset in Evangelio : 
Spiritus arguet mundum de peccato (Joan. Xw1), 
continuo exponendo subjunxit, de peccato quidem 
quia non crediderunt in me (ibid.). Sicut ergo pec- 
catum dieit ibi, non eredere, ita et hic peccare dicit, 
non credere. [Aleuin., Aug., Gl. intL| m iram 
concitaverunt excelsum, non credentes Deum, sibi 
difficilia posse facere, quod gravissimum est apud 
Deum mystice, sie nos absoluti per baptismum, quan- 
doque provocamus ad iram Deum.Et hoe 2n inaquoso, 
velim siccitate , alia littera, scilicet, vel i» aliqua 
eremo, ad litteram, vel potius in. seipsis, ab humore 
grati: siccis, quialicet pleni essent. ventres aqua de 
petra, tamen erant arid:ie mentes. Ergo hoe debet 
intelligi plus de siecitate cordis quam corporis 
A 7:5 velloci. Quomodo concitaverunt Excelsum 
in iram ? ecce : 


134 PETRI LOMBARDI 132 


VEns. 21. — « Et tentaverunt Deum in cordibus A — E£ pluit illis manna et manducandum. [(Haym., 


« suis, ut peterent escas animabus suls. » 

Et, [Aug., Cassiod., Aug.] id est quia, tentaverunt 
Deum in cordibus suis, ut peterent escas animabus 
suis, id est peterent vite su: carnales escas, non 
spirituales. Et est. sensus : Non credendo petierunt 
escas, quod est tentare Deum : tentare enim est do- 
lose postulare, ut in verbis sit simplicitas, cum in 
corde sit malitia. Mystice, sic et multi hodie cum 
tentatione quzerunt ἃ Deo sapientiam. 

Vgns.22. — « Et male locuti sunt. de Deo et di- 
« xerunt : Nunquid poterit Deus parare mensam in 
« deserto? » 

Ettunc male, id est falsa locuti sunt de Deo : di- 
mrerunt, Nunquid poterit Deus parare mensam in 


deserto ?[Cassiod., Alcuin.] Quasi dieat, Non. Hxc B 


diffidentia Deo injuria est. Mystice, mensa, refectio- 
nem sapienti: vel corpus Christi significat. Unde : 
Multi. diffidunt. 

VEns. 23. — « Quoniam percussit petram et flu- 
« xerunt aqua, et torrentes inundaverunt. » 

Quoniam percussit. [Cassiod., Haym.] Quasi di- 
cat : Poterit Deus illud, quia et hoc aliud potuit. 
Quoniam percussit petram et. fluxerunt aqua, et 
torrentes inundaverunt. Ecce exemplum potentiae 
Dei dant, et de simili desperant. Unde ex eorum- 
dem persona subditur : 


VEns. 24. — « Nunquid et panem poterit dare, 
« aut parare mensam populo suo?» 

Nunquid sic et panem poterit dare, aut parare 
mensam ? id est copiosam refectionem populo suo, 
scilicet tot hominibus. Quasi dicat, non. 


Pans rv. Vens. 25. — « Ideo audivit Dominus et 
« distulit : et ignis accensus est in Jacob, et ira as- 
« cendit in Israel. » 

Ideo audivit. |Cassiod., Aug.] Quarta pars, ubi 
dicit quod dilata vindieta Deus dedit prius que pe- 
tebant, ne videretur non posse. Quasi dicat : Pe- 
tierunt hoc, et ne videretur non posse, ideo audivit 
Dominus, dando eis rogata, Ef distulit poenam 
dans prius quod petebant, licettentando, ne videretur 
non posse; e£ postquam dedit, ignis, id est ira Dei, 
ascensus est in Jacob. Deinde exponit, dicens : Et 
ira Dei ascendit in Israel? cur ? 

VEns. 26. — Quia non crediderunt in Deo; nec 
« speraverunt in salutari ejus. » 

Quia non credideruntin Deo,[Cassiod.] vel Deum, 
nec speraverunt in salutari ejus, Christo quod pos- 
set dare. 

VEgns. 27. — « Et mandavit nubibus desuper : et 
« januas cceli aperuit. » 

Et mandavit. (Aug.| Utrumque breviter positum, 
seilicet et quod audivit, eL quod ira ascendit aperte 
hie ineipit narrare. Et prius quomodo audivit exse- 
quitur ; postea in sequenti parte , quomodo vindica- 
vit. Quasi dieat : Ita audivit, e£, id est. quia, man- 
duavit nubibus desuper, et januas celi aperuit. 

Vrns. 28. — « Et pluit illis manna. ad mandu- 
* candum ; οἱ panem cceli dedit eis. » 


Gl. int.] Quid dixerit manna supra ponit; etpanem 
c(rli,id est, manna, id est non labore humano pa- 
ratum dedit eis. 


VEns. 29. — « Panem angelorum manducavit 
« homo; cibaria misit eis in abundantia. » 

Panem angelorum  manducavit homo. [Aug., 
Haym., Cassiod., Aleuin.] Nomine significati intelli- 
gitur signifieans, id est manna, quo significatur pa- 
nis angelicus, seilicet Christus. Ef cibaria misit in 
abundantia,scilicet qu: ab avidis non poterant con- 
sumi. Mystice hzc. omnia, ut sub historia Veteris 
Testamenti gratia evangelica declaretur. E£ manda- 
vit nubibus desuper,id est praedicatoribus ; e£ januas 
cali aperuit : januze coeli sunt przedicatores, quibus 
intratur in ccelum, vel Seripture sacre : [Cassiod., 
Aug., Aleuin.] aperuit autem has januas, quia suis 
dedit spiritum ut intellizerent Scripturas eorum 
(Luc. xxiv). Et pluitillis manna ad manducandum. 
Manna interpretatur, quid est hoc? (Exod. xxvi), 
eLsignificat panem qui de ccelo descendit, id est Chri- 
stum, vel corpus Christi, qui est vere eibus angelo- 
rum, quoincorruptibiles incorruptibiliter pascuntur. 
Quem ut manducaret homo, Verbum caro factum 
est, qui per nubes evangelicas pluitur toti mundo, 
et apertis cordibus eorum, quasi ccelestibus januis 
credenti Ecclesi: predicatur, non tentanti Synago- 
gc. Bene autem dieitur manna, quid est hoc? 


- quia hie cibus admirando perquiritur, et tamen 


esse corpus Christi scitur. Panem cceli dedit 
eis, panem angelorum mandueavit homo, panis coli 
non alter est quam Christus, de quo celestes, 'id est 
angeli reficiuntur ejus contemplatione. Et hunc pa- 
nem, id est verbum, quo grandi cibo paseuntur an- 
geli, per carnem faetum lae edit homo. 


Vgns.30. — « Transtulit austrum de ccelo ; et 
« induxit in virtute sua africum. » 

Transtulit. [Haym., Alcuin.] Quasi dicat : Quo- 
modo misit ? ecce, transtulit austrum de celo, ut in- 
ferius flaret ; et induxit in virtute sua africum il- 
lum alium ventum, quia ubi sunt coturnices (Num. 
XXI). 


Vgns. 31. — « Et pluit super eos sieut. pulverem 
« carnes ; el sicut arenam maris volatila pennata. » 

Et pluit super eos carnes, [Haym., Rem.] scilicet 
coturniees, sicut pulverem, hoe est abunde. Carnes 
quas dedit, subdit, Ef sicut arenam maris volatilia 
pennata. Ideo mirum fuit quod cum essent volatilia 
pennata, pro. voluntate ea capiebant. Sed quare 
hoe esset, subdit : 


Vgns. 32. — « Et ceciderunt in medio castrorum 
« eorum, cirea tabernacula eorum. » 

Et ceciderunt in. medio castrorum eorum, [Gl. 
int., Cassiod., Aug.| duobus cubitis super terram vo- 
lantia, ut nec difficultas capiendi esset eis, circa ta- 
bernaculum eorum, itinere unius diei,ex omni parte 
coturniees erant. Hac omnia mystice ; per austrum 
οἱ africum intelliguntur przdieatores, quos transfert 
Deus de ecelo ad terras, quando descendentes a ma- 


i 
| 
| 


| 


133 COMMENTARIUM IN 


joribus, minoribus minora indicant. Et est, £ranstu- 
lit austrum, id est praedicatores de ccelo ad. terras. 
Unde apostolus : Non potui vobis loqui quasi spiri- 
tualibus, sed quasi carnalibus (I Cor. m).Et induat 
africum, id est ferventes et lucentes predicatores, 
in virtute sua. Ne ergo sibi det africus quod ex Deo 
habet. Ef pluit super eos carnes. Sic et parvulam 
fidem non tentantium, sed credentium pascit Deus 
signis vocum carne editis, et per aerem transcur- 
renlibus quasi volatilibus. Non tamen ab aquilone 
venientibus, ubi frigus et caligo, id est ab eloquen- 
tia s:eculi. Sed austro translato ad terras, ut par- 
veli audiendo terrestria nutriantur ad coelestia ca- 
pienda. Unde Dominus : δὲ ferrena dizi vobis et non 
creditis, quomodo si dixero vobis celestia credetis ? 
(Joan. 11.) Vel per carnes intelligitur fides parvula. 
Et est, Pluit super eos carnes, id est super infirmos 
pluit parvulam fidem, carneis vocibus editam, sicu£ 
pulverem : pulvis significat hic intelligentize subtili- 
tatem, quz ad superna conscendit, Et est, pluit ista 
sicut pulverem, id est a minoribus provehendo nos 
ad magna etaltiora. Et pluit volatilia pennata, sicut 
arenam maris. Arena innumeram prudenticze copiam 
salis sapore conditam significat. Volatilia pennata 
cclestia sunt desideria, quibus anima pasta pin- 
guescit. Hxc confert nobis Deus, sed non possumus 
hic aeeipere, nisi intra septa Ecclesi, id est nisi 
in conformitate fidelium. Unde subdit : Et ceciderunt 
in medio castrorum eorum, circa tabernacula eorum. 
[Aug., Aleuin.] Vel per hoe significat quod venti, id 
est przedieatores sponte veniunt ad homines, et por- 
lant eis verba divinitus missa, ut in suis sedibus, 
el cirea tabernacula ea homines audiant, quia in 
omnem terram exivit sonus eorum (Psal. xvii), ad 
litteram tantum. 


Vgns. 33. — « Et manducaverunt et saturati sunt 
* nimis ; et desiderium eorum attulit eis, et non 
« sunl fraudati a desiderio suo. » 


Et manducaverunt et saturati sunt nimis, ventre, 
non mente. [Cassiod.] Ecce convieti sunt qui hoc 
Deo impossibile putaverunt : E£ desiderium. eorum 


| attulit eis, licet eis non profuerit. Conceduntur enim 


interdum que non prosunt ; e£ non sunt fraudati a 
desiderio suo, quia. multi sunt usi illis carnibus. 


. Quod ideo factum est eis, ne impotentia in Deo vi- 


deretur. 


Pans v, vi. VERS. 34. — « Adhuc esea eorum erant 
« in ore ipsorum ; et ira Dei ascendit super eos. » 


Adhuc. [Cassiod., Aug.| Quinta pars, ubi agit dé 
vindielis et. simulatis reversionibus eorum, factis 
limore penarum, et tamen sententia Dei per mise- 
ricordiam est temperata. Et notandum quod supra 
exposuit qualiter eos audivit; hic autem dieit quo- 
modo iram quam distulerat, ascendit, dicens; 4ἡ- 
huc escie vel esca, scilicet manna, οἱ coturnices, 
€orum, id est prave et infidelis generationis, erant 
vel erat in ore ipsorum ; et ira Dei ascendit. super 
605. Ecce quid supra distulit. 


PSALMOS. 


— PSAL. LXXVI. 1734 


Vrns. 35. — « Et occidit pingues eorum ; et cle- 
« etos Israel impedivit. » 

Et occidit pingues eorum. [Aug., Alcuin., Aug.] id 
est superbos, de quibus alibi dieitur : Prodiit quasi 
ex adipe iniquitas eorum  (Pasl. uxxu). Et electos 
Israel, id est bonos, impedivit, vel compedivit, sed 
alios, murmur eorum, ut Moysen, qui pro illorum 
murmurationibus dubitando dixit : Nunquid poteri- 
mus de petra aquam vobis ejicere ? (Erod. xvi.) Vel 
murmur eorum impedivit electos, ne illis prodessent 
quibus paterno affectu consulere cupiebant. Vel po- 
lius, compedivit eos, ut cum eis qui patiebantur ad 
exemplum justitie Dei, electi quoque sustinerent 
molestiam ad exemplum patientze suc. Illorum ergo 
communis punitio fiebat ad exemplum, non justitize 
p Dei tantum, sed et patiente. bonorum. Qui sensus 
apertior estex Crzco, ubi non legitur, impedivit, 
sed compedivit. Sed tamen, 


Α 


VEns. 36. — « In omnibus his peccaverunt ad- 
« hue; et non. crediderunt in mirabilibus ejus. » 

In omnibus his correcti, peccaverunt adhuc, |Al- 
cuin., Cassiod.] id est peccavit illa prava generatio. 
Post hiec omnia graviora sunt peccata, quce, semper 
accrescunt ; Et non crediderunt in mirabilibus ejus 
Dei. 

Vrns. 37. — « Et defeceruntin vanitate dies eo- 
« rum ; et anni eorum cum festinatione. » 


Et ideo, Dies eorum defecerunt, [Cassiod., Aug.] 
quasi languidi tabe, cum possent eredendo in veri- 
tate dies sine defectu habere. Et hoe, im vanitate, 

(jid est pro vanitate, pro qua citius perierunt. Ef 
dies eorum defecerunt, existentes , im. vanitate , 
[Cassiod., Aleuin., Aug., Cassiod.]a simili illius 
qui in ortu moritur, in vanum natus. Ef ammi eo- 
rum cum festinatione, id est vita, etiam quce videtur 
prolixior, eito preteriit. Unde dicitur alibi ; Viri 
impii non dimidiabunt dies suos (Psal. viv). Sed 

VEns. 38. — « Cum occideret eos quierebant eum ; 
« etrevertebantur etdiluculo veniebant ad eum. » 

Cum occideret eos querebant. eum. |Aug., Cas- 
siod., Aleuin., Aug.| Non ipsi occisi quierebant, 
sed reliqui. Sed sie loquitur, quia unus populus 
sunt, quasi de uno corpore loquitur. Quierebant 
autem Deum, non propter :lernam vitam, sed ti- 
mentes occidi, exemplo jam oecisorum. Boni vero 


etiam sine necessitate M " ἃ. querunt. Ecce hie agit 
L2] 


de simulatis Judzeorum reversionibus. Unde subdi- 
tur : Ef revertebantur ad eum, et veniebant ad eum 
diluculo, 1d est sedulo, vel, ante lucem, alia littera, 
id in nocte manentes, non in luce; unde 
alibi : Vanum est vobis surgere ante lucem (Psal. 
CXXVI), pius in luce ; impius ante lucem rogat. Hiec 
autem omnia faciebant propter temporalia bona 
aequirenda et vitanda mala. Et ità non. Deus, sed 
illa colebantur. Hoc enim colitur, quod diligitur. 


est 


VEns. 39. — « Et rememorati sunt. quia. Deus 
est adjutor eorum ; el Deus excelsus redemptor 
« eorum est. » 

Et rememorali sunt, quia Deus adjutor est eorum, 


735 


PETRI LOMBARDI. 


1136 


[6].. int. ] in bonis, et Deus excelsus redemptor eorum A misericors, bonis, sed ita scilicet, ef propitius fiet 


€st, a malis. 

VEns. 40. — « Et dilexerunt eum in ore suo; et 
« lingua sua mentiti sunt ei. » 

Et dilexerunt eum in ore suo, [Aug. , Cassiod.] 
non in corde, cum tamen ei oinnia secreta nuda et 
aperta sunt, et sine ullo obstaculo, quid polius 
amarent, videbat. Ef lingua sua mentiti sunt ei : sic 
contingit his qui solo timore credunt, non amore. 

Vrns. 41. — « Cor autem eorum non erat rectum 
« eum eo; nec fideles habiti sunt in testamento 
« ejus. 

Cor autem eorum, (Cassiod., Aug., Hier., Aug.] 
Quasi Deus non nosceret corda humana mom erat 
rectum cum eo, quia non Deum propter Deum qua- 


rebant nec fideles habiti sunt. in testamento ejus , B 


quia nec prvecepta observabant, sieut promiserant, 
et terrena volebant, non sterna, non hswreditatem 
Novi Testamenti, cujus fides, etiam tunc quando 
velabatur, in electis erat, modo vero, quando est 
revelata, non est in multis vocatis. Multi enim  vo- 
cati, pauci veroelecti (Matth., xx). Aleuin.,Cassiod.] 
Isti autem non erant fideles, quia non faciebant 
opera. Qui enim vere credit, opera facit. Unde et 
fides dicitur eo quod fiant dieta. Ante dicit : Nec 
fideles habiti suntin testamento ejus, id est in prae- 
ceptis. Illi tales, 

Vrns. 42. — « Ipse autem est misericors, et 
« propitius fiet. peccatis. eorum ; et non disperdet 
« eos. 

Ipse autem, Deus est. misericors, propitius fiet 
peccatis eorum. [Aug.] Ex his verbis mali sibi im- 
punitalem promittunt. Sed sciendum quod miseri- 
cordia est etiam malis, sed ante judieium, quia 
facit solem suum oririsuper bonos et malos. (115) 
Hae est misericordia sinistr:v , non dexter: ; tem- 
poralis, non spiritualis, quee communis est bonis 
et malis. Sic ergo et illi genti prave pepercit 
Deus, ne penitus eam eradicaret; sed manet in 
successione posterorum, sieut Cain aecepto signo, 
ne quis eum occideret, ideoque eum dieit : Propitius 
fiet peccatis eorum, non tantum de Palribus dicit , 
sed populi suecessionem attendit. Unde sequitur : 
Et non disperdet eos, omnino. 


» 


Vgns. 43. -— « Et abundavit ut averteret iram 


« suam ; et non accendit omnem iram suam. » 

Et abundavit, miserieordia Dei, [Aug.| ut iram, 
sum, id est poenam quam inceperat, averteret 
orante Mose, eum diceret ei Deus : Dimiíte me ut 
deleam eos, et faciem te crescerein gentem magnam. 
Cui Mosesrespondit : Aut dimitte eis hanc noxam, aut 
dele me de libro vite (Exod. xxxu).Et non accendit 
omnem iram suam, ut penitus exstirparet eos, id 
est non punivit eos quantum digni erant, vel potest 
hoe maxime de bonis aecipi, quibus Dominus fac- 
Qus est misericors, quando in hoc tempore gratiae 
reliquie salvze faetze sunt. Et est, ipse autem est 


(115; Ex Aug. in ps. cxx. 


α 


peccatis eorum, id est populi, qui idem est in suc- 
cessione filiorum, sicut postea dicit, ef abstulit eos 
de Egypto, et induxit in montem sanctificationis, 
cum tamen non eos quos de /Egypto eduxit in mon- 
lem sanetificationis induxerit, nisi in successione 
filiorum, sie et hic cum dieitur, propitius fiet pec- 
catis eorum, intelligimus etiam in illis impletum 
quod dicitur de quibus ait. Apostolus : Reliquic 
salve fient. (Rom. xi), que credent in. Christum, 
quod hie previdit, unde subdit, e£. nom disperdet 
eos, :terna morte ; e£ abundavit, misericordia , u£ 
averteret iram suam, quia reliqui: salvatzesunt, et 
non accendit omnem iram suam, quia etiam illud 
peccatum remisit, qued filium occiderunt. 

VEns. 44. — « Et recordatus est quia caro sunt, 
« spiritus vadens et non rediens. » 

Ef recordatus est quia caro sunt, [Cassiod., Aug., 
Cassiod.] id est fragiles, movit pium judicem fragi- 
litas peecantium ; E£ spiritus, hominis est, vadens, 
per se in peccatum, e£ non rediens, per se a pec- 
cato. Ideo Deus per gratiam revocat homines, quia 
per se redire non possunt. Unde in Proverbiis de- 
via iniquitatis dieitur : Omnes qui in ea ambulant , 
non revertentur (Prov. n ; Luc. Xv), scilicet per se , 
sed per gratiam Dei revocabuntur. Hzc est ovis 
errabunda, quie humeris pii pastoris reducta est ad 
gregem, velita ; Ef recordatus est quia spiritus , 
hominis est, vadens, de hoc mundo, e£ on rediens, 
ad corpus in hoc mundo. Et est hic. brevis diffinitio 
mortis. 


VEns. 45. — « Quoties exacerbaverunt eum in 
« deserto; in ira concitaverunt eum in inaquoso. » 


Quoties [Cassiod., Gl. int., Aleuin., Aug.] Sexta 
pars, dieturus plagas /Egypli propter eos factas, 
comparando mala eorum beneficiis Dei, dieit eos 
oblitos, et tentasse Deum. Quasi dicat: Pepercit 
eis. Et licet parceret, quoties exacerbaverunt. Vel 
ita continua : Quia homo est caro, et spiritus va- 
dens, quoties, ergo quasi multoties, non solum 
supradictis modis , exacerbaverunt eum in deserto, 
ut bona tolleret, à? ira concitaverunt eum, ut mala 
faceret, im inaquoso, ubi potius timere deberent. 
Repetit eorum infidelitatem, quam praedixerat, quod 
ideo repetit, ut memorent, quas plagas intulit Deus 
jEgyptiis propter eos, unde deberent esse non in- 
grati. Deinde exponit quomodo exacerbaverunt. 


VEns. 46. — « Et conversi sunt et tentaverunt 
« Deum ; et sanctum Israel exacerbaverunt. » 

Et conversi sunt, |3l. int., Haym.] quia pepige- 
runt : Quecunque preceperit nobis Deus. faciemus 
(Exod. xxiv). Et tentaverunt. Deum et. sanctum 
Israel, id est qui sanctificat Israel, exacerbaverunt, 
et sic : 

VEns. 47. — « Non sunt recordati manus ejus; 
« die qua redemit eos de manu tribulantis. » 

Non. sunt recordati manus ejus, id est. potentis 


731 


ostensz, in die qua redemit eos de manu tribulantis, A. 


id est. Pharaonis. Tribulatio solet esse in memoria, 
sed eis non fuit. [Cassiod., Haym.] Pulehre autem 
opponit manum Dei manui Pharaonis, dicens, manus 
ejus, et de manu tribulantis, quia eorum operationes 
multum differunt. Deinde ostendit quid non sunt 
recordali, scilicet non sunt recordati : 


VEns. 48. —  Sieut posuit in ;Egypto signa 
« sua ; οἱ prodigia sua in campo Tanecs. » 

Sicut, qualiter, posuit in ZEgypto signa sua. |Cas- 
siod.] Signa sunt duris cordibus, quasi characteris 
impressa vestigia. Ef, qualiter posuit, prodigia 
sua, in campo Taneos, prodigia sunt qux signabant 
aliqua futura. Tanis est civitas, et interpretatur 
humile mandatum, quod hie nobis necessarium est, 
ut in futuro erigamur. 


VEns. 49. — « Et convertit in sanguinem flu- 
« mina eorum ; etimbres eorum ne biberent. » 


Et convertit. [Aug.] Hic incipit exponere plagas 


propter Judzorum liberationem, in JEgypto factas. - 


Et ponit hie decem plagas sicut in Exodo ponuntur 
decem. Aliqua tamen hie addit, quee non in Exodo 
continentur, que non interpretari possumus, nisi 
figurate, id est spiritualiter, ubi etiam que facta 
fuerunt, parabole dieuntur, sieut scepe solet Seri- 
plura, non seriem sequi historie, in multis locis, 
sed alia addere, et quaedam mulare pro significa- 
lione. Pretermittit autem tria, que in Exodo le- 
guntur, scilicet. sciniphes, ulcera, tenebras, et po- 
nit alia tria que ibi non leguntur, scilicet rubigi- 
nem, pruinam, ignem. Omnia ergo allegorica inter- 
pretatione exponenda sunt. Historialiter autem ea 
tantum, qu: in Exodo leguntur (Exod. vir). |Haym., 
Aug., Cassiod.] Quasi dicat : Posuit in JEgypto 
signa sua, et prodigia hzc ; scilicet ef, id est quia, 
convertit flumina eorum in sanguinem, ad litteram, 
et imbres eorum, id est cisternas, ne biberent ; ubi 
habemus imbres, ali habent melius, manationes 
aquarum, que dieuntur scaturigines, id est aquae 
ab imo ebullientes, quia foderunt /Egyptii, et san- 
guinem pro aquis invenerunt. Mystice hoc quoque 
intelligendum est. Aqua ergo in sanguinem versa, 
significat illos de rerum causis carnaliter sentire. 
Sicut enim alibi aqua mutatur in vinum (Joao. i1), 
per quod significatur mutatio populi in melius; ita 
hic mutatur in sanguinem, per quem caro accipi- 
tur, ut significetur, quia spiritualia carnaliter sen- 
tiunt. Sequitur secunda plaga (Exod. vin). 

Vrns. 50. — « Et misit in eos conomyiam et 
« comedit eos : et ranam, et disperdidit eos. » 


Misit in eos canomyiam et comedit eos [Aug., 
Gl. int, Aug., Cassiod.|: qu: dieitur musca ca- 
nina. Mystice ecnomyia canini mores sunt, quia 
canes nec parenles, quando nascuntur videre di- 
cuntur. Misit ergo in eos caninos mores, ut non 
honorarent parentes vel praelatos ; e£ misit ranam, 
et disperdidit eos. Mystice rana est loquax vanitas, 
| et significat garrulitatem haereticorum, quz est in 
eonosis sensibus, ut rana in eceno versatur 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVII. 


138 
Vgns. 51. — « Et dedit arugini fructus eorum, 


« et labores eorum loeustz. » 
Et dedit. &rugini, vel rubigini fructus eorum, 


[Haym., Aug.] per fructus intelligit ea quce 
per se nascuntur : hoe autem non in Exodo 


legitur. Mystiea ergo interpretatione tantum hic 
ponitur. Rubigo enim quam alii cruginem inter- 
pretantur, oceultle nocet : qua comparatur vitio 
quod diflieile apparet, ut est multum fidere de se. 
Aura enim noxia hee in fructibus operatur laten- 
ter, sieut in moribus superbia occulta est, cum se 
putat aliquid esse, qui nihil est [Haym., Aug., Cas- 
siod., Gl. int.] e£ labores eorum, id est sata qua 
labore hominum fiunt, dedit, locuste. Mystice lo- 
custa est malitia, ore lzedens, scilicet infideli testi- 
monio. Locust: enim se invicem comedentes, 
significant detractores, qui alienos fructus invide 
rodunt. 


Vrgns. 52. — « Et occidit in grandine vineas eo- 
« rum ; et moros eorum in pruina. » 


Et occidit in grandine vineas eorum, id est bona 
eorum. [Aug.] Mystice grando est iniquitas, res 
alienas auferens, unde furta, rapinze prwedeque; 
nascuntur, plus autem suo vitio vastatur ipse va- 
stator. In. Exodo prius ponitur grando, deinde lo- 
custa. (Exod. 1X, X.) Qu: enim grando non potuit 
ledere, ΜΙ est mollia, post dicit Exodus a locustis 
comesta. Sequitur : E£ moros eorum in pruina, quae 
multum distat a grandine, sed et hoc in Exodo non 
legitur. Mystice ergo exponitur. Pruina est vitium 
quo charitas proximi stultiti:&: tenebris, quasi noc- 
turno frigore congelascit. 


Vrns. 53. — « Et tradidit grandini jumenta eo- 
« rum ; et possessiones eorum igni. » 


C 


Et tradidit grandini jumenta eorum. [Aug., Cas- 
siod., Aug.] Mystice morte pecorum damnum pudi- 
citi: signatur. Coneupiscentia quippe qua fetus 
oritur, communis est nobis cum pecoribus, hanc 
habere domitam et ordinatam pudiciti: virtus est ; 
hanc autem laxare ad omnes motus, mors animae 
est. Morte igitur pecudum stultorum occasus osten- 
ditur, qui velut bestialiter viventes motus illicitos 
continenti: freno non cohibent : Ef possessiones 
eorum igni. Nec hoc in Exodo legitur, sed mystice 
lantum intelligere cogimur. Ignis ergo qui non in 

D Exodo, nisi eum grandine in & '7 2» (ulgoribus ut 
fructus lederet aeeipitur : qui tamen non legitur 
possessionem  incendisse, significat immanitatem 
iraeundie, quc etiam fit, homieidium. [Cassiod., 
Gl. int.] Vel ignis est cupiditas, quz possessionem 
id est statum mentis, et quidquid boni est, ex dote 
nature vastat. 

Vrns. 54. — « Misit in eos iram indignationis 
« suce, indignationem, et iram, et tribulationem, 
« immissiones per angelos malos. » 

Misit in. eos. [Cassiod.] Novem plagas enumera- 
vit : ante vero quam decimam exponat, ad exaggera- 
tionem ipsius decime plaga, hoe ponit, quibus mi- 
nistris. Et tune illae figurales, et nunc ist:e spiritua- 


139 
les plagz contingant interserit, ostendens ordinem A 
vindictz:,, cum subdit,misit in eos iram, non utique ; 
ad correctionem, sed, iram indignationis sud. Ex- 
ponit quod dixerat, ascendendo, scilicet misit in- 
dignationem,et postea iram et deinde £ribulationem. 
Ecce ordo vindiets?, prius enim peccatis irascitur, 
quando non compungimur. Inde malitiam hominis in 
sua indignatione, ira, et tribulatione derelinquit, ut 
suis perversitatibus afiligantur, qui Deo non obe- 
diunt, ut ibi dieitur : Propterea tradidit illos Deus 
in passiones ignominic (Rom. 1). Indignatio hominis 
pertinet ad tumidam superbiam ; ira ad nefandam 
audaciam ; tribulatio ad confusam desperationem. 
[Aug., Cassiod.y Aug.] Hec autem misit Deus in 
eos, non impartiendo malitiam, sed gratize subtra- 
clione in h:e cadere permittendo. Unde subdit : Et 
misit in eos immissionem, vel immissiones, per an- 
gelos malos. Cum enim his predictis vitiis corrupti 
fuerint, tunc per diabolos ad immissiones illicitas 
precipitantur nudati defensione Dei. Vel, misit in 
eos indignationem et iram, et tribulationem, sci- 
licet immissionem et indignationem dico, et iram et 
tribulationem immissam per angelos malos. Judicio 
itaque Dei hwe faeta sunt in illis per angelos ma- 
los, fiuntque in malis hominibus in hoc sceulo 
malo, quasi in Egypto et campo Taneos, ubi humi- 
les esse debemus, donec veniat s:eculum quo exal- 
temur. Quod autem in hoe psalmo de malis angelis 
dicitur, non transitorie prewtereundum videtur. 
Sciendum itaque quod et malis angelis Deus utitur 
bene convenienter et juste, quos quidem quantum 
ad substantiam ipse bonos fecit, malos vero ipse 
non fecit; sicut et homo bonis creaturis Dei male 
utitur. Utitur enim Deus malis angelis, non solum 
ad puniendos malos, sicut in rege Achab, quem fal- 
laei& spiritus seduxit ut caderet in bello (III Reg. 
xxiI) ; verum etiam ad probandos et manifestandos 
bonos, sicut fecit Job (Job. 1). Nam sicut homo bo- 
nus et malus utitur visibili materia elementorum, 
scilicet terra, aqua, aere, igne, pro modo suo, non 
solum in necessariis, sed etiam superlluis et ludi- 
cris et. arlifieiosis operibus; sic angeli boni et mali 
elementis utuntur eisdem, prout cuique polestas 
est, qu: est eis amplior quam hominibus ; et major 
est bonis, quam malis, tamen secundum nutum 
Dei, sed diverso modo. In malis namque ; homini- 
bus potest diabolus, ut in suo pecore ubi prohibea- ]) 
tur a majori, scilicet a Deo. In bonis autem non po- 

lest, nisi permittatur ad probandum, non ad per- 

dendum : sicut homo ut de pecore alieno faciat 

quod vult, potestatem exspectat sibi dari ab eo cujus 

est. Notandum etiam, quia per bonos angelos punit 

Deus malos, sicut Sodomam. Sed justos per eos 

probari non mihi occurrit, obstinatio ergo in 

JEgyptiis facta est per angelos malos, quibus amica 

sunt vitia et mala morum, significata per plagas 

eorum, per eosdem immissa sunt. Cum enim Deus 


(116) Ex Aug. serm. 59 de tempore, οἱ hic. 


PETRI LOMBARDI. 


"140 


tradidit illos in concupiscentiam, illi sunt ministri 
ulin maleria sui operis. Possumus ergo sine dubi- 
tatione malis angelis attribuere mortes pecorum, 
mortes primitivorum et obdurationem JEgyptiorum. 
Hanc enim iniquissimam et malignissimam obstina- 
tionem Deus facere dicitur, non instigando vel in- 
spirando, sed deserendo facit, ut illi operentur in 
filiis diffidentite, quod Deus debite justeque permit- 
tit. Ea vero qua mirabiliter de creaturis faeta sunt 
malis angelis tribuere non audemus. Nam si ideo 
attribuuntur diemonibus, quia poene infligebantur, 
consequens est ut etiam Sodomam per angelos ma- 
los eversam esse credamus, et eosdem ab Abraham 
et Lot hospitio susceptos (quod absit!). Per angelos 
ergo malos punit Deus bonos et malos homines, sed 
bonos tantum corporalibus pcenis ; malos autem cor- 
poralibus et spiritualibus ; per bonos vero angelos, 
malos homines tantum punit, et corporalibus non 
spiritualibus pcenis. 

Vgns. 55. — « Viam fecit semitae ire sus, non 
« pepercit a morte animarum eorum : et jumenta 
« eorum in morte conclusit. » 

Viam fecit semite. Ostendit unde hzc licentia sit 
malis angelis. [Aug., Haym., Cassiod., Aug., Haym.] 
Quasi dicat : His immissis, fecit. viam, id est am- 
plitudinem et manifestationem semite ire sue, id 
est occulte zequitatis sug, qua Deus iratus erat 
JEgyptiis. Aliter enim non liceret diabolo illa im- 
mittere. Qui dicitur semita irze, eo quod semita reeta 
et occulta est. Erat enim semita ἵν Dei, quie oc- 
culta aequitate puniret /Egypliorum impietatem. Cui 
semite feeit viam, ut eos quasi ex abditis per an- 
gelos malos produceret in aperta scelera, et sic in 
evidentissimos impios evidentissime vindicaret. Ef 
non pepercit a morte animarum eorum, vel anima- 
bus eorum, et jumenta eorum in morte conclusit. 
Jumenta cum dominis. Quasi dicat : Purificavit, quia 
similes erant jumentis, quod melius aperit, cum 
subdit : 

Vzgns. 56. — « Et percussit omnem primogenitum 
« in terra Egypti; primitias omnis laboris eorum 
« in tabernaculo Cham. » 

Et percussit omnem primogenitum in terra Agyp- 
ti [6]. int., Aug.]id est primogenita de omnibus, sci- 
licet tam hominibus quam jumentis animalibus per- 
cussit. Hzxec est. decima plaga, scilicet mors primi- 
tivorum. Mystice mors primitivorum, est amissio 
ipsius justitie, qua quisque humano generi socialis 
est. Sed sive sic se habeant harum rerum figurata: 
significationes, sive aliter (116). Sciendum quod 
decem plagis percussi sunt JEgyptii contra decem 
precepta seripta in tabulis, quibus rigatur populus 
Dei, de quibus plagis et praeceptis, per contrarium 
inter se comparandis, quoniam alibi diximus, expo- 
sitionem psalmi hujus in his onerare non est opus, 
tantum hoc admonemus, quia et hic decem plagz, 
licet non eo ordine quo in Exodo ponuntur (Exod. 


14d 


vil, IX, X), sed pro tribus qu: in Exodo sunt, id 
est seyniphes, ulcera, tenebre, qu: non sunt hic. 
Ali& tres sunt hie, quie non ibi, id est rubigo, 
pruina, ignis. Talia pro congrua intelligentia fre- 
quenter variantur. [Cassiod.] Vel primogenitum, 
sunt summa mandata, ut, diliges Deum ex toto 
corde, et ccetera hujusmodi (Deut. vi), quibus non 
servatis orbamur prole rationis. E£ percussit primi- 
tias omnes laboris eorum, id est frumenti et hujus- 
modi, id omnia quae ad vietum, vel ad solatium 
sunt hominum, vastata sunt. Et hoe, in tabernaculis 
Cham, ubi non erant Judzi. 


Pans vi. VEns. 57. — « Et abstulit. sicut. oves 
« populum suum ; et perduxit eos tanquam gregem 
« n deserto. » 

Et abstulit. [Cassiod., Aug., Gl. int., Aug.) Septi- 
ma pars, ubi dicit quod Jud:os de ;Egypto eduetos, 
induxit in terram promissionis, et item offendunt. 
Et hoc est, e£ abstulit de JEgypto populum suum si- 
cut oves. Hoc fecit in decima plaga. Mystice hoc et 
in nobis intus fit, ubi eruti de potestate tenebrarum 
mente transferimur in regnum Dei, oves in spiri- 
tualibus pascuis. Ef perducit eos tanquam gregem 
in deserto, quod erat inter mare et /Egyptum. Mys- 
lice et nos perducit in desertum hujus seculi labo- 
rantes. 

Vrns.58. — « Et deduxit eos in spe, et non ti- 
« muerunt ;-et inimieos eorum operuit mare. » 

Et deduxit eos in spe, et non. timuerunt. [Aug.] 
Ita et nos spe salvi facti sumus, nec timere debe- 
mus. Et inimicos eorum operuit mare. Ita et in bapti- 
smo delentur peccata nostra. 

VEns. 59. —.« Et induxit eos in montem sancliti- 
« cationis sue; montem quem acquisivit. dextera 
« ejus. » 

Et induxit eos in montem. sanctificationis suc. 
[Cassiod., Aug.] Ad litteram, in montem Sion, non 
lamen eosdem, personaliter induxit quos /Egypto 
abstulit sed eos nomine et gente significat, tamen 
multi ad sanctam Ecclesiam, quam mavult intelligi, 
conversi sunt. Ipsa enim est mons quem Christus 
acquisivit, scilicet im. montem quem dextera ejus 
acquisivit, ad litteram. Inde expellendo gentes, 
allegorice Christus Ecclesiam acquisivit. 

VEns. 60. — « Et ejecit a facie eorum gentes ; et 
« sorle divisi eis terram in funiculo distributio- 
« nis. » 

Et ejecit, a terra promissionis gentes a [acie eo- 
vum, [Gl. int, Cassiod., Aug.]id esta prwgentia 
eorum id est Judaeorum. Mystice gentes sunt vitia et 
errores, vel maligni spiritus, quce omnia Christus ejecit 
à facie fidelium. E£ sorte divisit eis terram in. [uni- 
culo distributionis. Historia patet. Mystice per hoc 
signilieatur quod in nobis omnia operatur unus 


el idem spiritus, dividens singulis prout vult 
(II Cor. xu). 
Vrns. 61. — « Et habitare fecit in tabernaculis 


« eorum tribus Israel. » 
Et habitare fecit in tabernaculis eorum. tribus 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVII. 


142 


A Israel [Aug., Cassiod., Aleuin., Aug.] Mystice in 
coelestem gloriam, unde angeli ejecti sunt. Per gra- 
tiam Christi sublevamur, qui sumus tribus viden- 
tium Deum ; vel in quibus prius regnabant peccata 
regnant virtutes. Hzc beneficia fecit eis, et tamen 
prava generatio beneficiis male utens, tentavit adhuc. 
Et hoc est : 


Vrns. 62. — « Et tentaverunt et. exacerbaverunt 
« Deum excelsum ; et testimonia ejus non custo- 
« dierunt. » 


Et tentaverunt et exacerbaverunt Deum excel- 
sum in terra promissionis. E£ testimonia ejus mon 
custodierunt. 


Vrns. 63. — « Et averterunt se et non servave- 

« rum paetum ; quemadmodum patres eorum. con- 
B « versi sunt in arcum pravum. » 

Et averterunt se a Deo,et non servaverunt pactum 
quod fecerant, [|Aug., Aleuin., Cassiod.] dicentes : 
Omnia quc dixerit Dominus faciemus (Exod. xxiv). 
Quemadmodum patres eorum conversi suntin ar- 
cum pravum. Arcus pravus est, qui facile remittitur, 
et ipsi facile retroibant. Et sciendum quia per totum 
psalmum loquitur quasi de eisdem personis, tamen 
nunc de his qui in terra promissionis, quorum fue- 
runt patres, qui in deserto amaricaverunt. Vel 
arcus pravus est, qui non eminus jaculatur, sed 
in spicula convertit, id est malitia dolosorum, 
conversi sunt ergo in areum pravum, vel perver- 
sum, id est in animi intentionem perversam, ut 
contra Deum agerent, idola colendo. Qui dixerat : 

Q Non erunt tibi dii alieni (Exod. XX). Quod. planius 
aperit, dicens : 

Vrns. 64, — « In iram concitaverunt eum in col- 
« libus suis ; et in seulptilibus suis ad cemulationem 
« eum provocaverunt. » 

In ira concitaverunt eum in collibus, |Cassiod.| id 
estin superbis cogitationibus suis quando colere 
idola presumunt. Unde, concitaverunt, e£, id est 
quia im sculptilibus suis provocaverunt eum ad 
emulationem, id est indignationem. Vel secundum 
aliam litteram, im. sculptilibus suis emulati sunt 
eum, cum honorem Dei alii tradunt. 


Pans vin. VEns. 65. — « Audivit Eeus et. spre- 
« vit ; et ad nihilum redegit valde Israel. » 
Audivit. [Cassiod., Aleuin., Aug.] Octava pars, 
D ubi agit de ultione facta in terra promissionis, quae 
eliam retorta est in ipsos, per quos punivit. (Quasi 
dicat: Hzc predicta audivit Deus, id est avertit. et 
vindicavit; ef sprevit. Israel, quo spernente nihil 
sunt, qui per eum totum fuerunt. Et hoc est. quod 
sequitur : Et ad nihilum redegit valde Israel. 
Vrns.66.—« Etrepulit tabernaculum Silo, a ἢ Ὁ 
« et tabernaculum suum ubi habitavit in hominibus. » 
Et repulit [Cassiod., Aug., Cassiod.| pro idolola- 
tria eorum fabernaculum Silo.Silo est civitas, in qua 
erat arca. Hoc faetum est tempore Heli sacerdotis, 
quando vieti sunt ab Allophylis, et arca Domini 
capta est, eLipsi magna strage vastati sunt (I Reg. 1v) ; 
sed eur repulit ? ecce, repulit. tabernaculum suum 


743 


PETRI LOMBARDI. 


τὰ 


ubi habitavit in hominibus, id estinter homines. A propassio, quando quod est creature attribuitur 


Eleganter exponit cur repulit tabernaculum, cum ait, 
ubi habitavit in hominibus. Cum ergo non essent 
digni in quibus habitaret, merito repulit illud quod 
non propter se, sed propter illos instituit, Mystice 
sic et pro peccatis deserit corpora nostra, quia non 
habitat in corpore subdito peccatis (Sap. 1, quae 
Spiritus sanctus dum bene tractantur inhabitat. 

Vrgns. 67. — « Et tradidit in. captivitatem  virtu- 
« tem eorum ; et pulehritudinem eorum in manus 
« inimici. » 

Et tradidit in captivitatem virtutem eorum, et 
pulchritudinem eorum in manus inimici, | Aug., Al- 
cuin.] Virtutem et pulchritudinem eorum dicit arcam. 
Unde videbantur invieti, et sibi placebant honesti 


inter gentes. Mystice, sic et in malis arbitrii liberta- B 


tem imminuit, et virtutes abstulit, Quod non fit in 
bonis, licet cum malis interdum corporaliter capti- 
ventur. Si enim cum peccantibus boni traduntur, 
caplivilati exercitum est, non in mente captivi 
sunt, vel hosti traditi, ad liberi sunt, et Deo con- 
juncti. 

Vgns. 68. — « Et conclusit in gladio populum 
« suum : et hi»reditatem suam sprevit. » 

Et conclusit in gladio populum suum. | [Cassiod., 
Haym., Cassiod,] quem inter multas gentes elegerat. 
Capta enim arca consequens est ut populus eaderet, 
ita et malos in populo suo, in occisione anim: con- 
cludi permittit. Idem repetit dicens, Et Juereditatem 
suam sprevit. 


Creatori. Ait ergo : Et Deus qui prius erat £anquam 
dormiens, et tanquam crapulatus a vino. Hoc dicitur 
ex persona dementium, quiita putant quando pe- 
riclitantibus non subvenit. Visus est. enim dormire, 
quando populum suum dedit in manus eorum quos 
odit, ubi eis dieitur : Ubi est Deus tuus ? (Psal. xrt.). 
Putant etiam quasi vino esse crapulatum. Sic enim 
videtur impiis  exsultantibus, quod velut ebrius 
dormiat, cum non tam cito subveniat. [Cassiod., 
Gl. int., Cassiod.] Et revera sic dementer putanti- 
bus dormit, et est alienus, et negligentibus et infi- 
delibus, qui nulla voce laudis vel operis eum  exei- 
lant. Dominus, inquam, excitatus est ad. vindictam. 
Et tanquam potens. Excitatur autem Deus ad vindi- 
ctam malis actibus, sicut hic excitatur peccatis eo- 
rum, qui aream inter simulacra posuerunt. Exci- 
tatus autem dicitur, sieut solet excitari aliquis plan- 
ctu familie, iia et Dominus cum peccatis hostium 
tum planetu suorum est excitatus. Et hoc, tanquam 
potens, quia tunc sunt homines ad iram faciles, et 
ad virtutem potentes, quando post crapulam de 
somno surgunt, Quasi dicat : Magnifice vindicavit in 
eos. Unde subdit : 


VEns. 72. — « Et percussit inimicos suos in. po- 
* Steriora ; opprobrium sempiternum dedit illis. » 


Et percussitinimicos suo in posteriora, [Cassiod., 
Aug., Alcuin., Haym.]id est in secretiori parte 
natium, ubi mures de terra ebullientes, corrodebant 


VERs. 69. — « Juvenes eorum comedit ignis et (1 preeminentes extales eorum, opprobrium sempiter- 


« virgines eorum non sunt lamentatze. » 

Juvenes etiam eorum comedit ignis, |Aug., Cas- 
siod.] id est ira bellantium. Logitur enim, in lib. Re- 
gum, quod tune ceciderunt de populo trigenta millia 
peditum (I Reg. 1v). Et virgines eorum non sunt la- 
mentatae, quia hoc non vacabat in hostili metu. 

Vrns. 70. — « Sacerdotes eorum in gladio ceci- 
« derunt, et vidu: eorum non plorabantur. » 

Sacerdotes eorum im gladio ceciderunt, [Aug., 
Cassiod.] id est filii Heli, scilicet Ophni et Phinees 
quorum unius uxor, id est Phinees viduata, et mox 
in partu mortua propter eamdem perturbationem,non 
potuit plangi honore funeris. Cum enim audisset 
quod Ophni et Phinees in prelio occubuissent et 


pro eo Heli pater eorum de sella corruens fractis [) 


cervicibus mortuus esset, uxor Phinees partui jam 
proxima ineurvavit se dolore, et peperit, et sic 
mortua est. E£ vidue eorum non plorabantur. Per 
quas mystice significantur, illi qui mundo abrenun- 
liaverunt. 

VERs. 74. — « Et excitatus est tanquam dor- 
« miens Dominus ; tanquam potens crapulatus a 
« vino. » 


Et excitatus est [Haym., Cassiod., Gl. int., Aug.]. 
Hic ostendit ultionem in. ipsos adversarios detor- 
tam, et mores hominum Domino hie tribuit, propter 
res explanandas, id est ut. melius explanet, quod 
dic turus est. Et est. ἀνθρωπόπαθος, id est humana 


num dedit illis, quia nullus alius ita punitus est. 
Pereussi nune enim in sedibus suis, quod ejus pc- 
ni signum videtur, qua cruciabitur quieunque in 
posteriora respexerit, quae, ut ait. Apostolus, debet 
putare ut stercora (Philipp. nr), qui enim sie susei- 
pit testamentum Dei, ut veteri vanitate se non 
exuat, similis est hostibus populi ejus, qui arcam 
Domini juxta idolum Dagon posuere. Sicut autem 
illis nolentibus corruit Dagon (1 Reg. v), ita illa ve- 
tera illis etiam nolentibus cadunt. Quia omnis caro 
fenum, et claritas hominis est ut flos feni. Fenum 
aruit, flos decidit ; arca autem stat in «seternum. 
Secretum, scilicet areze quod est regnum celorum, 
ubi est :eternum Verbum Dei. Sed qui posteriora 
diligunt, ex eis cruciabuntur. Opprobium enim sem- 
piternum dedit illis. Mystice, ita et Christus, vino 
passionis ebrius, excitatus est a morte, tanquam 
potens in resurrectione, et pereussit inimicos suos, 
scilicet in posteriora, id est in gehennam mersos, 
quia opprobrium sempiternum dedit illis, id est 
eternam poenam. 


Pans Ix. VEns. 73. — « Et repulit. tabernaculum 
« Joseph ; et tribum Ephrem non elegit. » 


Etrepulit [Alcuin., Haym., Aug.]S Nona pars. 
Agit hie de rege David et loco regni, quasi dicat: 
Inimicos ita percussit, sed suos re:difieavit, quod 
ibi ostendit, elegit tribum Juda. Et hoc est, Εἰ re- 
puli tabernaculum Joseph, ad litteram, ne inde esset 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVII. 146 


rex, Et tribum Ephrem non elegit, ut de ea fierent A de gregibus ovium. David ad litteram ex pastorali 


reges. 

VEns. 74. — « Sed elegit tribum Juda, montem 
« Sion quem dilexit. » 

Sed elegit tribum Juda, ut inde fierent reges |Aug.] 
Hzc et cztera qu: sequuntur, ad litteram accipi 
possunt, sed melius in his verbis significatur Judai- 
cus populus a Deo repulsus, et novus populus Chri- 
stianorum electus. Unde congrue non dixit, repulit 
Ruben, qui primogenitus fuit (Gem. xxrx), et czete- 
ros qui fuerunt ante Judam, qui merito videntur re- 
pulsi, eum Jacob peccata eorum detestetur. Vel non 
dixit, repulit Benjamin, ex quo Saul fuit, qui vicino 
tempore reprobatus fuerat. Unde ex ipsa vicinitate 

*temporis, quando ille est repulsus atque reprobatus, 


officio pecorum ad regnum hominum translatus est, 
et de eo ubi erat post fetantes accepit eum Christus 
vero ab hominibus ad homines, id est a Judiis, 
ad gentes ; tamen secundum parabolam ab ovibus ad 
oves; nonenim modo sunt Ecclesie Judas, quie 
olim omnes fuerant, gemellis fetibus erant. Unde in 
Canticis : Dentes tui sicut grex tonsarum (Cant.1v), 
ascendens de lavacro, quz? omnes gemellos ereant, 
et sterilis non est in eis. Dentes Ecclesie sunt illi 
per quos loquitur. Vel per quos in corpus suum, 
velut manducando, czteros trajicit. Grex - tonsarum 
dieitur quia onera seculi velut. vellera deposuit, et 
ad pedes apostolorum, rerum suarum venditarum 
pretia apposuit, ascendens de lavacro, scilicet bapti- 


et David electus convenienter posset hoe dici; nec Β $mi geminos ereat opera, scilicet geminze charitatis. 


tamen dietum est, sed potius eos nominavit, qui 
clarioribus meritis videbantur excellere, scilicet Jo- 
seph, qui impie venditus pro justitia sublimatus 
pavit patrem et fratres, de quo fuit Ephrem, qui 
majori fratri benedictione avi sui Jacob prelatus 
est. Per hec ergo praeclari meriti nomina, totum 
illum vetustum populum repulsum a Deo intelligi- 
mus : eL electam tribum Judz, non pro meritis 
Jud:ze, quo longe melior fuit Joseph, sed per tribum 
Jud: quia de ea Christus natus exstitit, novum po- 
pulum Christi praelatum veteri populo Seriptura tes- 
latur, aperiente Domino in parabolis os suum 
(Matth. xui). [Aleuin., Cassiod.] Unde montem Sion 
Ecclesiam accipimus, qus futura speculatur, non 
terrena : sic ab initio electionis Hebrzze gentis, us- 
que ad Christum procedit. Unde subsequenter di- 
cit : Et elegit David. Et est sensus : Et repulit ta- 
bernaculum Joseph, et tribum Ephrem non elegit, id 
est Judaeos, qui in augmento terrenorum militant, 
et in fruge sceuli przesumunt. Joseph enim interpre- 
tatur augmentum, Ephrem fructificatio. Sed elegit 
tribum Juda, id est Christianum populum, scilicet 
montem Sion quem dilexit, id est Ecclesiam. 

VEns. 75. — « Et sdificavit sieut inicornium 
« sanctificium suum, in terram qua fundavit in 5 - 
« cula. » 

Et edificavit sanctificium suum. sicut unicornis 
[Aug. ], vel unicornium, vel unicornuorum. Unicor- 
nis sunt, quorum firma est spes, in unum illud eri- 
gitur, de quo alibi dicitur : Unam petii a. Domino, 
hanc requiram (Psal. xxvi). Sanctificium est plebs 
saneta regale sacerdotium, ut Petrus ait (I Pe£r. m). 
(Cassiod, Aug.) Ubi :edifieavit ? In terra, id est in 
Ecclesia presenti vel coelesti, quam fundavit in. sc- 
cula ; etsi enim Ecclesia presens. mortaliter transit, 
lamen in zeternum estfundata. Per quem hoc fecit ? 
Ecce : 

VEns. 76. — « Etelegit David servum suum, et 
* sustulit eum de gregibus ovium ; de post. fetantes 
« &Cccepit eum. » 

Et elegit David, [Aug.] qui de Juda fuit, qui 
Christum significat in hoc loco ; addit,servum suum. 
Non dicit filium, quia forma servi ex David est, non 
patri cozlerna unigeniti substantia. ΕἸ sustulit eum 


PATROL. CXCI. 


Unde sterilis non erat ineis. Ab his ergo translatus 
est Christus, sed pascit gregem in gentibus, quae 
sunt in Jacob et Israel. Unde sequitur, et de loco 
ubi erat, post fetantes, id est post primitivam Eccle- 
siam, id est de illis qui fuerunt post. primitivos, 
accepit eum. Ad quid ? 

VEns. 77. — « Pascere Jacob servum suum, et 
« Israel hereditatem suam. » 

Pascere, celesti pane, Jacob servum suum, |Cas- 
siod., Aug.] id est Christianum populum. Non enim 
qui filii sunt carnis, sed permissionis, filii in semine 
existimantur (Rom. 1x). [Alcuin.] Deinde repetit : 
Et Israel — luereditatem. suam, nisi forte. dicatur, 
seeundum hune statum Jacob servus. Quando au- 
tem videbit facie ad faciem, dicatur Israel hzredi- 
tas. Unde et nomen accepit. Israel enim dieitur 
ex contemplatione Dei. Transtulit eum ad hoc, ut 
pasceret, et ita fecit. 

VEns. 78. — « Et paviteos in innocentia cordis 
« sui; eLin intellectibus manuum suarum deduxit 
« eos. » 

Et pavit eos in innoceutia. cordis sui, [Cassiod., 
Aug., Aleuin., Aug.] quia sine peccato fuit, et hoc 
docuit eos, quod ipse egit, E£ in intellectibus ma- 
nuum suarum, id estin operibus intelleetualiter ab 
eo faetis, deduxit eos ad vitam. Per hmc verba ac- 
tualem Christi sanetitatem significat. Vel ita, videtur 
forle alieui congruentius potuisse dici Innocentia 
manuum et intelleetus cordis, quam innocentia cor- 
dis et intellectus manuum ; sed. sic maluit dicere, 


D quia sunt aliqui qui non faciunt mala pro timore, 


hi videntur innocentes manibus, sed non corde. Et 
ideo dixit, pavit eos in innocentia cordis Sul, sci- 
licet hominum, id est faciens eos innocentes, etiam 
in cogitationibus cordis. Et deduxit eos, ad vitam, 
in intelleetibus manuum suarum, scilicet Christi, id 
est intellectu, quem ipse facit in credentibus, quasi 
manibus, quod non potuit ille David qui est figura 
hujus. 
4. * 7 coLLATIO IN PSALMUM LXXVII : 
* ATTENDITE, » 


Vrns. 11. — Non est creditus cum Deo spiritus 
ejus. Hie Faber et Cceeus produnt. suam inscitiam. 
Scribunt enim. quod ex Hebraeo rectius diceretur 


24 


το 


PETRI LOMBARDI 


148 
1 


active, non credidit Deo spiritus ejus. Apertum est A seu. perturbatione. Utrumque Hebreis dicit,533 


mendacium. Siquidem vel abecedarium in Hebrao 
novit quod Hebraice legitur passive "rn 5N5N ΠΙῺΝ 
NEEMENAH :EL EL RUHO. Ceterum Angustinus in 
enarratione docet melius dici, non est creditus cum 
Deo spiritus ejus, quam credidit Deo spiritus eius. 
At Hieronymus ex Hebr:zeo vertit active. Sic quidem 
vertit, ut tamen intelligat, quod dieunt Hebr. id 
verbi in conjugatione qui NIiPHAL vocatur, significet 
firmum, stabilem, permanentem, fidelem, fortem et 
perseverantem esse. Unde sensus est : Non perman- 
sit, non adhesit Deo spiritus ejus. 

Vrns. 14. — Et obliii sunt benefactorum ejus. 
Hieronymus, commutationum ejus; alii factorum 
ejus. vn 5r aLnormav. Solet Deus optimus, maxi- 
mus afllieiones preeteritas bonis cumulatioribus 
commutare, ut ex malis cognitis, quoddam lumen 
accrescat menti, divina beneficia recordanti. 

VEns. 16. — Ef statuit aquas quasi in utre. He- 
brzidicunt pro quasi im utre, quasi acervum seu 
murum. Certum est Septuaginta legisse 7N2 NoD, id 
est uter, loco 72 NED, id est acervus.Ob cognationem 
enim voeularum, proclivis est commutatio, etiamsi 
sensus non distrahatur. Siquidem Deus omnipotens 
aquas quasi in utre continuit, dum eas ipsas cohibuit, 
donec Filii Israel pertransiret sicco vestigio mare 
Rubrum, persequente :Ehyptio. Denique et Chaldzeus 
est nobiscum. 

Vrns. 20. — In inaquoso. Hieronymus, in invio ; 
alii, in solitudine, seu deserto. t 33 BATZIAH a quo 
ΤῊΣ TZAION, locus aridus, eoque utrumvis notat, 


quanquam etiam desertum non solet aquam suppe- 
ditare. 

VEns. 24. — Auf parare mensam populo suo. 
Hebrai pro mensa dicunt carnem. Vocabulum ta- 
men hie positum "NY? scHEER significat omnem cibum. 
Inde Pellieanus vertit nu£rimentum post Chaldzum, 
quod profecto per mensam, concinne designarunt 
interpreles. 

Vrns. 25. — Ideo audivit Dominus et distulit. 
Hieronymus in nostro codiee habebat contrarium, 
nempe, e£ non distulit, cum Hebraice legatur citra 
negationem *2yzv* vamrHABAR, quod Hebraizantes 
vertunt, e£ iratus est. Faber in margine ascripsit 
testui Hieronymi juxta suum exemplar, disfulit, sci- 
licet accensam iram. Sunt. qui habent, 20n distulit, 
tunc intellige dare eis quie concupiverant, ne sit in 
translationibus contrarietas. Hzec ibi. Caeterum *27 
ADAR spe fransire significat. Hinc. verbum quod 
nominant hithpael, recte facere, pertransire, quod 
est differre sonabit. 

Vgns. 29. — Panem angelorum. D'2N ABIRIM, 
vertunt, fortium. Tamen ut contestatur Munsterus 
in scholio, Chaldzus interpres vertit pro. cibo, qui 
descendit de habitaculo angelorum. 

Vgns. 30. — Transtulit austrum de caelo. Hiero- 
nymus pro austro habet eurum. Ceteri similiter, vel 
orientalem ventum aq» QAI. Secundum Aristote- 


lem, lib. τὰ Meteorologicorum, cap. 6, tractantem de 
ventis, poneremus vulturnum flare ab exortu brumali, 
alque austro vicinum esse. Atqui Plinius, lib. r1 Na- 
turalis Histori:e, cap. 49, scribit vulturnum ἃ Grzci 
appellari eurum. Quare est parva distantia inter 
austrum et eurum, quantum ad historiam. Porro 
quod in secunda parte dieimus, induxit in virtute 
sua africum, Sanctes et Pellicanus transferunt aus- 
trum. Stat a nobis Hieronymus et alii. Africus enim, 
teste philosopho ubi supra, flat ab oceasu brumali. 
Hebrae voz) TEMAN. Sed et prius vocabulum QaApiM, 


traducit Hieronymus, ventum ausirum, Ezech. 
cap. xxvii : Ventus auster contrivit te. 

Vzns. 37. — Anni eorum cum festinatione. Sub- 
scribunt Hieronymus, Sanctes et editio ad Campen- 


sem, ΠῚ ΖΞ BABEHALAH, alii vertunt, cum terrore 


BIHEL enim radix, est festinare. inconsulte obruere. 
Vgns. 46.— Sanctum Israel exacerbaverunt. ΓΙ 
nurruUv. Neoterici transferunt, signaverunt, intelli- 
gentes quod limitem Deo praescripserunt, non cre- 
dentes ejus infinitam potentiam. llle qui est ad 
Campensem, censet signare, ludibrio habere. Hiero- 
nymus tamen, assentiens Septuaginta, vertit, conci- 
taverunt. Et enim. signum justilize, est punitio ma- 
lorum. Et Chaldseus habet, conculcaverunt. 

Vgns. 49. — Et imbres eorum ne biberent. Cum 
in JEgypto rari sint imbres, sed fecundatur exunda- 
tione Nili, ut scribit Plinius, lib. xvi, cap. 18, ree- 
tius videretur diei rixos vel fluenta, ut habetur in 
Hebr. mios NozrEnEw. Id quoque tangit Augus- 
tinus, hune articulum. edisserens : « Vel potius in-- 
quit, manationes aquarum, sicut nonnulli melius 
intelligunt, quod Grzce scriptum est τέ àu6gzuaca, 
quas Latine scaturigines dicimus, ab imo aquas 
ebullientes. Foderunt enim ;Egyptii, et sanguinem 
pro aquisinvenerunt. » [ta Augustinus. Jam vero 
idem est nomen Latinis imber, quod Grzxcis ὄμόρος, 
sive. ὄμδρημα. Ob idque merito intelligendum erit 
quomodo exponit Aug. 

Vzns. 90. — Misit in eos cenomyiam. Hierony- 
mus, omme genus muscarum. Assonant et Hebrai- 
catores 23^y AnonB.De hoc Hieronymus ad Suniam et 
Fretellam ita ait : « Coenomyia, non ut Latini inter- 
pretati sunt, musca canina dicitur per y Grecam 
litteram, sed juxta Hebraicam intelligentiam per ce 
diphthongon debet seribi, ut sit χοινομυῖα, id est 
omne genus muscarum. Sed Aquila zayuuixy, id est 
omnimodam muscam interpretatus est. » 

Vzns. 51.—Et dedit erugini. Hebr. dedit brucho, 


D'pn5 LEBasIL, quia vero radix unde venit, videlicet 


ὉΠ HasAL, significat Hebreis, exterminavit, non 
nepte LXX interpretati sunt e&ruginem. Mavult ta- 


C men Nicolaus Perotus rubiginem, quis Grece dici- 


tur eliam, ἐρυσίξη, sed confundunt erugo ac rubigo- 

Vrns. 52. — Moros eorum. Hierony. et ceteri 
similiter, sycomoros eorum. ZIUWDDU SCHIQMOTAM, 
sed sciendum morum /Egyptiam éamdem prorsus 
esse quam sycomorum. Ob idique eo cognomine 
appellatam, quod peculiaris sit /Egypto ; quod docet 
Theophrast., lib. rv, cap. 1 : « Quod autem inquit, 
singula terram propriam, cclique accommodatam 
temperiem qu&runt, eo sane manifestum, quod 
quadamloca, aliqua ferunt, quaedam nec sponte 
ipsa nascentia, nec sata facile ferunt ; et quanquam 
apprehenderint, fructum nullatenus pariunt, ut de 
palma et moro JEgyptia. » Et, cap, πὶ : « Sunt enim 
pleraeque in Egypto arbores ut morus : » Et paulo 
post : « Morus similis quodammodo moro nostrati 
est, quippe folio, magnitudine, aspectuque proxima. » 
Hsc ille. Caeterum quantum damni inferret plaga, 
sycomoros frigore mortificans, colligitur ex earum 


Dferaci natura. Siquidem, ut scribit Joannes de 


Ruello, lib. 1; De natura stirpium ex probatis auc- 
toribus, « usque adeo fecunditatis su: angusta est, 
ut uno anno septies fructum efficiat, et unde primum 
decerpseris, alterum sine mora protuberat. » Deinde 
expositus proprietatibus sycomori, inter paucas uti- 
lissimis subdit : « Hane quoque Theophrastus JEgy- 
tiam moron, Celsus morosicon appellat ; Dioscori- 
des, Galenus, et Theophrasto posteriores, indito a 
fico et moro nomine sycomorum appellant. Rursus 
tradit Ulpianus, hane arborem in Niloticis aggeri- 
bus esse frequenter, graviterque in eos animadverti, 
qui sycomorum exciderunt. Potentia etiam inter 
morum et ficum media, quod et illi nomen sycomori 
peperit. » 

, In primam 5e: HANAMAL Hieronymus, Pellicanus, 
interpretes pro Cajetano, Campensis, Pratensis, ver- 
tunt pruinam, frigus, aut gelu, adeoque consen- 


749 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVIII. 


150 


tiunt LXX. Munsterus transtulit, lapidem glaciosum A Alii, preter translatorem ad. Campensem, edunt 


In lexico tamen suo, dicit esse frigus acerbum, vel 
glaciem, unde germina arborum devastantur. Sanctes 
posuit locustam et bruchum. In suo Thesauro addu- 
cit multos rabbinos, qui inter se non conveninnt. 
Vrns. 53. — Jumenía eorum. Hieronymus vertit, 
pascua eorum Q'Yy23 BEIRAW ; eeeteri, jumentum aut 
pecus. Arbitror Hieronymum locatum pro loco su- 
mere, eo quod statimin eodem subtexuit, e£ jumenta 
eorum volucribus, ubi legimus, e£ possessiones eorum 


igni, maus DPI" UMIQNEHEM  LARESCHAPHIM. 


Quantum ad priorem parlieulam conveniunt esse 
communem pecori divitiis, et cuicunque acquisito, 


posteriorem tradunt significare carbonem ignitum, 


dimonem vel pestem urentem, ignem qui invaluit, 
grandinem, adustionem, jacula et sagittas ignitas, 
scintillas ignis. Quomodo autem intelligat Hiero- 
nymus seipsum in Commentario exponit ad eap. 
Habacuc, ri, super illo versieulo : « Egrediatur dia- 
bolus ante pedes ejus : Aquila pro diabolo transtulit 
volatile. Symmachus et Theodotio, et quinta editio, 
volucrem ; quod Hebraice dicitur ὩΣ ΠΕΒΟΠΈΡΗ. 


Tradunt autem Hebrzi quomodo in Evangelio prin- 
ceps diemonum dieitur esse Beelzebub (Luc. x1), ita 
Resseph damonis esse nomen, qui prineipatum 
teneat inter alios, et propter nimiam velocitatem, 
atque in diversa discursum, avis et volatile nuncu- 
petur; ipsumque esse qui in paradiso, sub figura 
serpentis, mulieri sit locutus, et ex maledictione, 
qua ἃ Deo condemnatus est, accepisse nomen. Si- 
quidem resseph repíans ventre interpretatur. » Ha- 
ctenus Hieronymus. 


Vzns. 55. — Jumenta eorum. Munsterus, Nebien- 
sis et Sanetes gralis verterunt DIY HAIATHAM, 
vitam eorum, quandoquidem partieula utrumque 
representat. Hieronymus enim et alii dieunt, ani- 
mantia vel jumenta eorum. 

VEns. 63. — Non servaverunt pactum. lüero- 
nymus ad Suniam et Fretellam, edisserit cur ver- 
terit, pactum, licet in Hebrao non haberetur, di- 
cens : « Scio quod pactum non habeatur in Hebrao, 
sed quoniam omnes voce simili transtulerunt, ἡσυνθέ- 
«nox, et apud Grecos pactum dicitur συθήχη ex 
uno verbo significatur, non servaverunt pactum, 
licet LXX ἠθέτησαν posuerunt. Czterum | unico vo- 
cabulo dieitur Hebraice 1*722* InGEDv. 

Vrns. 68. — Hiereditatem. suam sprevit. *X3ynn 
HuirHADAR. Hieronymus verlit, »0n distulit, sicut et 
versiculo 65, quanquam variant codices. Alii, ira- 
tus est. Sed manifestum est spretum. Dei gravem 
esse punitionem, qui juste ira Dei dicitur. Quod 
autem ait Hieronymus, 20m distulit, si subaudieris 
iram, nihil distat sensus. De hoc ver. 25 annota- 
tum est. 

Vzns. 69. — Virgines eorum non sunt lamentata 
Ita Hieronymus, virgines ejus nemo luxit. Sequitur 
et editio in Campensi, Pratensis, Sancles, inter- 
pretes pro Cajetano, paraphrasis Campensis, mom 
mnupserunt, si verbum verbo reddas 558 nvrraL, id 
est laudate, ut habent Chaldaeus et Nebiensis, id 
quod Munsterus uno verbo dixit apposito, 20n hono- 
rale nuptiis. Sed si addidisset, nom sunt honorata 
sepultura, lectioni ecclesiasticae et Hieronymo con- 
sensisset. Nec cogimur magis subaudire nuptias, 
quam quidpiam aliud proposito congruum. 

Vrns. 0. — Vidua eorum mon ploranbatur. Et 
Hieronymus non abhorret, non sunt, inquit /leta. 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS ; « PSALMUS ASAPH. 
Deus, venerunt gentes. Titulus : Psalmus Asaph. 
[Cassiod., Aug., Cassiod., Aug., Cassiod.] Iste psal- 


» 


aclive, 20n fleverunt. Sed activum et passivum idem 
sunt, preter vocalia puneta si ascribantur nz'22n 
DI23n TIBKENAH, vel 2220 TIBACHENAH. 

Vzns. 71. — Tanquam potens crapulatus a vino. 
Metaphoram istam diversi varie reddunt, illzesa in- 
tellisentia. Hieronymus et Nebiensis, quasi fortis 
post crapulanc vini ; Chaldzus, sicut homo fortis ine- 
briatus a vino ; Pellicanus, quasi fortis a crapula, 
vel exsultans a vino. Sic et interpretes pro Cajetano, 
similiter Pratensis, exsultans pro vino ; Sancles, 
clamans propter vinum ; Munsterus, fanquam vir 
fortis, qui vociferatur post. vinum ; editio ad Cam- 
pensem,sicut miles a vino exhilaratur ; Paraphrasis, 
quomodo solet qui vino obrutus post longum somnum, 
redit ad se, et iterum vino exhilarans sese, fortiter 
pericula aggreditur, Hebraice est ἿΞ ym ui 
THRONEM MIIAIIN. 

Vzns. 72. — Percussit inimicos suosin posteriora. 

B YnwaHon, quod alii vertunt, retro aut retrorsum, 
Munsterus sic reddidit, ut omnino precluderet 
viam intelligendi hune locum, de primo lib. Reg., 
cap. 5. In quo narrantur Philistei in secretiori 
parte natium a Deo percussi,ideo quia aream B "2 $8 
Domini detinebant, irreligiose tractantes. Siquidem 
hoe pacto transferens Munsterus, percussit hostes 
suos Lergum. vertentes, solum significat hostes in 
fugam versos. Sequendo autem lectionem Vulgatam, 
quie vel Hebraismo propinqua est, liberum relinquit 
leetori utrumque posse intelligere. Et priorem ac- 
ceptionem sequitur Augustinus, cui respondet pa- 
raphrasis Campensis, vulneravit hostium. suorum 
podices, secutus, ut opinor, Chaldzum paraphra- 
sten, percussit hemorrhodibus in posteriora, et cdi- 
ficavit sicut unicornis sanctificium suum. Idem Hie- 
ron., et edificavit in similitudine monocerotis san- 
cluarium suum. Ceteri vertunt, excelsa. Et Sanctes 
ac Munsterus addunt, palatia. Hine luce clarius 
constat Hieronymum et Septuaginta legisse 227 
REMIM ; alios autem ὩΣ nAMIM qua profeeto unico 
distant punetulo. Nobiscum est Chaldieus. 


In terra quam fundavit in secula. 1n Hebr., quasi 
terram quam fundavit in secula. Ut intelligas non 
lerram absolute in se fundatam, sed ut stabilitas 
leri comparetur ad stabilitatem cedificati taberna- 
culi. Hebr. v?N2 KEERETZ. Hinc Hieronymus, quasi 
terram. fundavit illud in seculum. Quod si secunda 
clausula pendeat ἃ superiore, et a nola similitudinis 
supra posita, reddetur idem sensus, sicut im terra 
quam fundavit im secula. Certum. est tamen quod 
beth et caph, magnam habent similitudinem, Nam si 
diceretur VON2 BERETZ, esset in terra. Hunc. nodum 
copiose explieuit D. Hieronymus ad Suniam et Fretel- 
lam, in terram quam fundavit in secula. « Pro quo 
seriptum invenisse vos dicitis, ἐν τῇ γῆ ἐθεμελίωσεν 
αὐτὴν εἰς τὸν αἰῶνα, id est im ferra fundavit eam 
in secula. In Mebre&o ita scriptum est, ut vertit 
Symmachus εἰς τὴν γὴν ἥν ἐθεμελίωτεν εἰς τὸν αἰῶνα, 
id est et edificavit sicut unicornium sanctificium 
suum in terra, quam fundavit in secula. Si autem 
non de terra dicitur quod fundata sit, sed de alia re 
quie fundata videatur in terra, probent ex superio- 
ribus et. sequentibus quis sensus sit, ul nescio quid 
quod dieitur fundatum, videatur in terra. Si autem 
sanctificium in terra fundatum putatur, debuit 
scribi, in terra fundavit illud in secula. » Hwc D. 
Hieronymus. 


T "] τ 
LXXVIII. 
mus est secundus de lamentatione ubi precatur 


Asaph studio pietatis, Christum subvenire sui genti, 
pro duritia sua graviter allligendc, et agitur hic vel 


751 


PETRI LOMBARDI 


152 


de captivitate per Babylonios facta (IV Reg. XXV), ἃ quitur :Posuerunt Jerusalem in pomorum custodiam, 


vel potius de vastatione quam tempore Machabzorum 
Antiochus Epiphanes fecit, qui in templo idola po- 
suit, et legem Dei polluit, populumque vastavit 
(I Mach. 1). Sed civitatem non evertit, vel templum 
per quae signatur persecutio Ecclesi: inter manus 
gentilium, laborantis, sed non deficientis : quz in 
quibusdam deficientibus polluta est. Et est sensus : 
Psalmus iste attribuitur Asaph, id est fideli Synago- 
gw, qui hie loquitur. Intentio : Monet bonis proxi- 
morum letari, et calamitatibus aflligi. Modus : Tri- 
partitus est psalmus. Prima pars est conquestio, ubi 
enumerantur quanta tulerit Jerusalem temporibus 
Antiochi, ut non destructa fuit, per quz significa- 
tur Ecclesie persecutio. Secunda pars est, depre- 
calio pro parte sua, contra inimicos, ibi, Usquequo, 
Domine. Tertia pars est exsultativa conclusio lamen- 
tationis, ibi nos autem. Asaph ergo condolens suz 
genti, ipsius mala Deo exponit sic dicens : 


Vgns. 1. — « Deus, venerunt gentes in hzredita- 
« tem tuam, polluerunt templum sanctum tuum, po- 
x suerunt Jerusalem in pomorum custodiam. » 


Deus, gentes venerunt in hgreditatem tuam, [Aug 
Non dicit h;ee Deo quasi nescienti, a quo ipse scit, 
quidquid scit, sed loquitur eum eo pietatis affectu, 
el transfigurans in se omnes qui futuri erant, quan- 
do haze fierent. Loquitur enim in persona eorum 
quibus hae acciderunt. Est autem hae deploratio 
eorum qui fecit Deus vindicans, et adjungitur de- 
precatio. Quasi dieat : Utinam jam misereatur et 


id est, in desertionem, ut collectis pomis, custodiae 
deseruntur. Uude Isaias : fielinquetur filia Sion sicut 
wunmbraculum in vinea, et sicut lugurium in cucume- 
rario (Isa.1) deinde post sacrilegium, homieidia addit 
dicens : 

Vgns. 2. — « Posuerunt morlicina servorum tuo- 
« rum escas volatilibus cceli; carnes sanetorum tuo- 
« rum bestiis terrae. » 

Posuerunt morticina, |Aug., Cassiod., Aug.]id est 
cadavera servorum tuorum, qui noluerunt immundis 
uli, escas volatilibus cceli. Quasi dicat : Non modo 
in viventes seviunt, sed in mortuos. Sepelire pietatis 
est, abjicere erudelitatis est. Ita h:ec ad litteram de 
vastatione faeta sub Antiocho accipiuntur. Sed si 


B quis accepit μεθ, post. resurrectionem et ascensio- 


nem Christi facta : de his quc idololatree martyribus 
intulerunt accipiantur, quando Ecclesia inter tan- 
lam martyrum numerositatem multa perpessa est, 
quia Asaph, etsi de Judaeis proprie dicatur, tamen 
et Eeclesia congregatio dicitur, que est etiam hare- 
ditas, in quam venerunt gentes, non credendo, sed 
persequendo, id est eam invaserunt in voluntate de- 
lendi, et penitus perdendi ; ipsa est etiam templum 
Dei, quod polluitur in deficientibus, quos persecu- 
lores ad negandum Christum, terrendo vel excru- 
ciando coegerunt, atque ut ad idola applicarent, ve- 
hementer instando fecerunt. Unde hic dicit, pollue- 
runt templum sanctum tuum. Unde Apostolus : 
Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor m). 


parcat. Ita hze ergo dieuntur a quo predicit cur ( Ipsa eadem Ecclesia est eliam Jerusalem, libera 


lanquam ab eis dieantur, quibus aeciderunt, et ipsa 
deploratio prophetatio est. Quod autem ait, In hzre- 
ditatem tuam, sciendum est quia de populo Israel, 
hiereditas Dei sunt electi, sed non exce:xcati. Non er- 
go possunt hzc accipi de temporibus post ascensio- 
nem Christi, quando vastati sunt per Romanos. Tunc 
enim ille populus qui remanserat in Jerusalem hx- 
reditas Dei non erat (117). Omnes enim reprobi ex- 
ccecali erant, omnesque fideles adventantibus Roma- 
nis, monitu angeli in regnum Agripp:e secesserant. 
[Aug., Cassiod., Aug.] Sed potius accipiendum est 
de tempore quod fuit antequam Christus venisset ; 
et tunc enim populus ille hzreditas Dei erat, ubi 
erant prophete et sancti, quando dueti fuerunt in 
Babylonem, vel maxime sub Antiocho, sub quo pas- 
si Machabsi horrenda, gloriosissime sunt coronati. 
Devastatione ergo facta ab Antiocho agit dicens ; 
Deus, venerunt gentes in h:reditatem tuam, id est 
in Jerusalem, ubi aliqui boni erant, dicendo ; tuam, 
movet judicem cujus res l:ditur. Et polluerunt tem- 
plum sanctum tuum per simulacra, qux ibi posue- 
runt, sed non destyuxerunt. Primo occurrit injuria tem- 
pli : in quo est contumelia Dei. Hic arguit eos de sacri- 
legio. Εἰ ποία quod nondum erat templum, quando hzee 
Propheta dicebat et narrat quasipreeterita, quc in spi- 
ritu vidit futura jam vero evidenter suntimpleta. Se- 


(117, Ex Eusebio, lib. iJ, cap, 5. 


mater nostra (Gal. 1v), de qua Isaias : Le'tare, steri- 
lis que non paris ; erumpe et clama, qu£ non par- 
turis, quoniam multi filii desertee magis quam ejus 
quc habet virum (Isa. ταν). Unde hie dieit, posuerunt 
Jerusalem, id est, Ecclesiam, in pomorum custodiam, 
id est in desertionem. Quando enim gentibus perse- 
quentibus in eclestem mensam, spiritus martyrum, 
tanquam de Dominico horto multa et suavia poma 
transierunt, Ecclesia deserta est visa. Posuerunt 
morlicina servorum tuorum, id est sanctorum mar- 
tyrum resurrectionem, escas volatilibus cceli, quasi 
quidquam eorum deperiret, cum ille ex occultis na- 
lur: sinibus totum redintegret, cui et. capilli nostri 
numerati sunt. Deinde exponit quod dixerat, carnes 
sanctorum tuorum. Hec sunt morlicina bestiis 
terra. 

VEns. 3. — « Effuderunt sanguinem eorum tan- 
« quam aquam in cireuitu Jerusalem ; et non erat 
« qui sepeliret. » 


D 


Effuderunt sanguinem eorum. [Cassiod.,Aug., Cas 
siod,, Aug.|] Exaggerat ut judicem moveat. Tan- 
quam aquam, id est abundanter et viriliter, quas 
ita liceret de sanguine, sicut de aqua, sine culpa et 
hec non tantum intra muros, sed etiam in circuitu 
Jerusalem, cum extra invenirentur occidendi. Co- 
pia cxdis notatur in urbe et extra, ita ut non vaca- 


153 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXVIII. 


154 


ret eis sepelire, dum omnibus periculum immine- A rum, horum comparatione levigatur ; e£ im. regna 


ret. Unde subdit, e£ non erat qui sepeliret. Potest 
hoc et de Ecclesia accipi, que et per totum mun- 
dum passa est, cujus circuitus est per totum orbem 
ubi persecutio fit. 

VERS. 9. — « Facti sumus opprobrium vicinis 
« nostris ; subsannatio et illusio his qui in circuitu 
* nostro sunt. » 

Facti sumus opprobrium. [Cassiod., Alcuin., Aug.] 
Gloriam enim Jerusalem olim toto orbe mirabilis. 
Unde Jeremias : Hc est civitas que dicebatur co- 
rona gloria versa est in opprobrium vicinis (Thren. 
π). Quod gravius est, quam si remotis, quia hi sunt as- 
sidui, Vel martyres hoc dicunt, facti sumus oppro- 
brium vicinis nostris, id est, affectione propinquis. 
Jam volentibus eredere ; subsannatio et illusio sumus 
his, auget scelus his qui in circuitu nostro sunt, idest 
gentibus que cirea Jerusalem sunt. Vel martyres 
hoe dieunt, subsannatio et illusio sumus his qui 
in circuitu nostro sunt, id est inimicis Ecclesie qui 
sunt toto orbe, quia non eis, sed in conspectu Do- 
mini pretiosa est mors sanctorum ejus (Psal. cxv). 


Pans. m. VEns. 6. Usquequo, Domine, 
« jrasceris in finem ; aceendetur velut ignis zelus 
« tuus. » 

Usquequo, Domine. |Cassiod., Aug., Alcuin.,] Se- 
cunda pars, deprecalio est hic pro parte sua con- 
tra inimicos, et insultantes vicinos. Quasi dicat : 
Illi ita seeviunt in nos, sed ὁ Domine, usquequo ira- 
sceris nobis usque £n finem. Quasi dicat. Noli ira- 
sci in finem. Rogat ne usque in finem irascatur, id 
est ne illa vastatio perseveret, sed temperet corre- 
ctionem. Jam ergo precatur, qui supra deplorabat 
et orat quod futurum sit, et tanc aliqui boni erant 
inter eos ; e£ zelus tuus, usquequo scilicet, accende- 
lur velut ignis, accendetur usque in finem. Noli ira- 
sci. Ira et zelus Dei non sunt perturbationes ejus 
qui cum tranquillitate judicat ; sed nomine irz, vin- 
dieta iniquitatis accipitur, quando pro commisso 
nostro punit. Nomine zeli exactio castitatis intelli- 
gitur, ne anima legem Dei sui contemnat, et a Deo 
suo fornicando dispereat, ut in Job fuit. Et nota haec 
pro peecatis, hominibus evenire, licet justis. Sicut 
Machab:wi inter saeva. tormenta, et tres pueri inter 
noxias flammas, et saneti prophelw in captivitate 
lestantur. Unde bene ait, velut. ignis. Zelus quippe 
Dei, et ira vere ardet velut ignis. Tandiu enim ardet, 
donec aurum, id est virtutum perfectio purgetur, 
et ligna cinerentur. 


c 


Vrns. 7. — « Effunde iram tuam in gentes quae 
* te non noverunt; et in regna quie nomen tuum 
" non invocaverunt. » 


Effunde. [Aug., Cassiod., Aug., Cassiod.| Quasi 
dieat: Ne irascaris, sed potius effunde, ut multam, 
iram fuam. Non est hoe dicere malevolentia, sed 
provisa dieuntur. Figura enim optandi futura prie- 
, dicit. Effunde, dico, in gentes, ut sicut nos opprimunt, 
ita illi tuis virtutibus opprimantur, qua: te non nove- 
runt, nec scire voluerunt, nec timere. Culpa Judieo- 


que nomen tuum non invocaverunt. Sed d:monia, 
vel quamlibet creaturam, non Creatorem qui est 
benedietus in szecula. Nota quia per 8 "? 49 gentes 
accipit subditos, per regna ipsos reges. 

VEns. 7. — Quia comederunt Jacob, et locum 
« ejus desolaverunt. » 


Quia comederunt Jacob. (Aug., Cassiod., Alcuin., 
Aug.] Dieo non invocaverunt, sed insuper oppugna- 
verunt, quia comederunt Jacob, id est Judaieum 
populum. H:ee est przedieta hereditas ferarum den- 
tibus tradendo. Ecce more oratorum pro homine 
homo ponitur, scilicet pro gente quz offendit, gra- 
tus patriarcha, ut ejus memoria populi peccata mi- 
tiget. Ef locum ejus desolaverunt, eversione civitatis, 
qui civibus suis nudata est, vel quia occiderunt 
substitutos loco civium occisorum. Locus enim est 
civitas, ubi erat templum, quo congregabantur ad 
festa. De Ecclesia quoque bene hoc accipitur, quia 
comederunt, alios incorporando sibi, vel oecidendo. 
Jacob, id est Ecclesiam, quie. est junior, cul serviet 
major : Et locum ejus desolaverunt, repetitio est, 

VEns. 8. — « Ne memineris iniquitatum nostra- 
« rum antiquarum ; cito anticipent nos misericordiw 
« tui, quia pauperes facti sumus nimis. » 


Ne memineris. [Gl. int., Aug., Casiod.] Quasi di- 
cat: Ita fac in gentes, qui te non noverunt, sed 
ne memineris, ete. Velita continua : Hzec mala nobis 
inferunt, sed quia scio te pro peccatis nos flagellare 
et per eos precor. Nememineris iniquitatum nostra- 
rum. Hcc confessio delictorum veniam provocat. 
Antiquarum, non dicit hoc de prwteritis tantum, 
cum et hoc tempore quidam Judzi idola sequeren- 
tur, sed, antiquarum, id est similium antiquis, 
quibus innumeris annis peccaverunt idola sequen- 
do. Et misericordie twe cito anticipent nos, scilicet 
ante judicium quod timet omnis homo, quia nisi 
indulgentia prweveniat in judicio, non absolvitur 
reus ; ideo obtendo misericordias, quia pauperes a 
meritis facti sumus nimis. Ne quis de actibus suis 
presumat. Dico, ne memineris iniquitatum, sed 

Vrgns. 9. — « Adjuva nos, Deus salutaris noster ; 
« et propter gloriam nominis tui, Domine, libera 
« nos, et propitius esto peccalis nostris propter 
« nomen tuum. » 


C 


D 


Adjuva nos, [Cassiod., Aug.]| in bello defensionis 
legum eontra Antiochum, quia non in suis, sed iu 
virtutibus Dei confidunt. Unde subdit : Deus saluta- 
ris noster, quod necesse est quia nos infirmi su- 
mus, et, o Domine libera nos propter gloriam nomi- 
nis tui, non nostrum meritum, sed uL nos erepti, 
tuo nomini honorem reddamus, ef propitius esto pec- 
catis notris propter nomen tuum, non propter nos, 
id est pietate nominis tui tribuatur nobis quod aeti- 
bus nostris non. potest haberi, vel in persona mar- 
tyrum possunt haec aecipi. Ne memineris iniquitatum 
nostrarum. antiquarum, id est a parentibus antiquis 
venientium, vel propagalione vel imitatione. Cito 
anticipent. nos misericordie tui, ne ad judicium 


755 
damnandi veniamus, quia pauperes facti sumus 
nimis, ad bonum faciendum ; sed, adjuva nos, Deus, 
quasi paupertas, id est infirmitas nostra te miserante 
adjuvetur ad bona facienda. Quasi dieat : Gratia 
adjuvet liberum arbitrium. Cum enim ait, adjuva 
nos, nec ingratius, est gratize, nec tollit liberum ar- 
bitrium. Qui enim adjuvatur, etiam per seipsum 
aliquid agit, Salutaris noster, qui necessarius es 
infirmitati nostrze ; et propter gloriam. nominis tui, 
ut qui gloriatur, in Domino glorietur, non in se 
(I Cor. x). Domine, libera nos. Liberat nos, id est 
eruit a malis Deus, cum et adjuvat ad faciendam 
justitiam, et propitius est peccatis, sine quibus hie 
non vivitur, unde subdit : Et propitius esto pec- 
catis nobis propter nomen tuum, hzee fae nobis, 


Vgns. 10 — « Ne forte dicant in gentibus : Ubi 
« est Deus eorum ? et innotescat in nationibus co- 
« ram Oculis nostris. » 

Ne forte dicant in gentibus. [Aug., Cassiod., Aug., 
Cassiod.] Quasi dicat : Hoe. pro gentibus magis 
peto qua pereunt desperando de Deo, quid dicant, 
illud usitatum a perfidis, scilicet ubi est Deus eo- 
rum ? Quasi dicat : Vel non est, vel non potest suos 
adjuvare ; hzc est insultatio, non ferenda. 


Vgns. 11. — « Ultio sanguinis servorum tuorum 
« qui effusus est ; introeat in conspectu tuo gemitus 
« compeditorum. » 

Ultio sanguinis servorum tuorum qui effusus est. 
Ultio temporalis, scilicet ut :eternam evadant. In- 
notescant in nationibus coram oculis nostris, sceili- 
cet cito fiat ut videamus illos conversos, qui modo 
persequuntur, et aecipiatur hoc in bono de ultione 
presenti, vel de pcena seterna potest accipi sie : 
Ultio sanguinis servorum tuorum qui effusus est in- 
iroeat. Innotescat ni nationibus coram oculis no- 
stris, [Aug.] id est sume vindietam de malis, qui 
fuderunt sanguinem tuorum, et in fine ita fiet, quia 
vel hie in conversis perimilur iniquitas, quod ante 
optaverat. Velin fine pereunt : quod hic dieit non 
optando, sed prophetando, quia justus non delecta- 
tur de poena inimiei, quia non eum odit; sed de 
divina justitia, quia Deum diligit. Econtra, inju- 
stus facit, malis ita fiat, introeat autem 2n conspe- 
ctu tuo, vel tuum gemitus compeditorum corruptibi- 
litate carnis, quee aggravat animam, per quam przae- 
valet aliquando persecutor. Has compedes non sen- 
tiunt, nisi illi qui ingemiseunt gravati; ab his 
cupiebat dissolvi Apostolus, et esse cum Christo 
(Philipp. 1). Vel compedes sunt. precepta Dei, qui- 
bus colligantur saneti : que patientur subtentata 
in ornamenta vertuntur. Unde dieitur : [njice pedem 
tuum in compedes ejus (Eccli. vy). Vel ad. litteram 
compeditos dieit eos, [Cassiod.] quos gentiles vin- 
xerint, qui eum gemitu orant ut. Ecclesia in fratri- 
bus non deficiat, etsi eos poena consumit. Deinde 
quid gemitus compeditorum petat ostendit ; hoc 
enim petebat gemitus illorum. 


Vrns. 12. — « Secundum magnitudinem brachii 
« tui posside filios mortificatorum. » 


PETRI LOMBARDI 


156 


A  Posside, [Cassiod., Aug.| ne aliquo errore macu- 
lentur, vel, recipe in adoptionem, alia littera, filios, 
id est posteros, mortificatorum. Hoc semper oravere 
saneti martyres, ne infrucetuosus esset posteris 
sanguis eorum, ut inde eresceret seges, unde pu- 
tabatur peritura. Et est ista pia precatio, ne filios 
eorum projiciat, qui pro eo puniti sunt, sed multi- 
plicet. Et hoc secundum magnitudinem brachii tui, 
id est potenüize tuze. Res enim tam magna in Chri- 
stianis secula est, quam nunquam crederent ini- 
mici. 


Vgns. 13. — « Et redde vicinis nostris septuplum 
« in sinu eorum : improperium ipsorum quod expro- 
« braverunt tibi, Domine. » 


Et redde. [Aug., Aleuin., Aug.] Item non optat, 
sed vera prophetat, dicens : Redde vicinis, de qui- 
bus supra dixit, inter quos est Eeclesia, usque ad 
separationem fuluram, septuplum. Septenario nu- 
mero, id est seplupla retributione, perfectionem 
pone signifieat, quia hoc numero plenitudo signi- 
fieari solet, sieut et de bonis, cum dicitur centu- 
plum accipiet in hoe. seculo (Marc. X), quod posi- 
tum est pro omnibus : Quasi dicat : Nihil habentes 
sunt, et omnia possidentes (I Cor. vi). Et hoe, im 
sinu eorum, id est in occultis nune in hae vita, ut 
postea innotescat in nationibus coram oculis nostris. 
Homo namque cum datur in reprobum sensum in 
interiori sensu accipit supplieiorum meritum futu- 
rorum. Vel, septuplum ponit pro infinito, Imprope- 
rium ipsorum quod. exprobraverunt tibi, Domine. 
C Quasi dicat : Hoe eis redde, septuplum in sinu eorum, 

scilieet improperium ipsorum quod exprobraverunt 

übi, Domine, id est pro isto opprobrio, da eos in 
reprobum sensum. Ibi enim exprobraverunt nomen 
tuum in servis tuis arbitrantes delere nomen tuum 
de terra. [Cassiod.] Vel potest hoc in bono accipi, 
et dieit optando, redde vicinis nostris. Etsi corpo- 
raliter reddit, Deus, salus est tamen animae eorum, 
unde subdit, septuplum, per quod perfectionem 
doni coelestis significat, quando Spiritu sancto com- 
plemur. Et hoe, in sinu eorum, id est in secreto 
animorum, ubi sit conversio. Et redde eis impro- 
perium quod exprobraverunt tibi, Domine, id est. 
fae ut pro injuriis et opprobriis, qua» tibi fecerunt 
reddant laudes, qua est gloriosa vindicatio, quando 
D Deus inimicorum ore laudatur. 


B 


Pans. πι. VEns. 14. — « Nos autem populus tuus 
« et oves paseuim tuz, confitebimur tibi in seculum. » 


Nos autem populus tuus. [Cassiod., Haym., Cas- 
siod., Aug.] Tertia pars, ubi est exsultativa con- 
clusio, non vielorum parentium et suavis conclusio 
lamentationis. Quasi dicat : Illis ita; mos autem, 
quos putabant se perdere, qui sumus populus tuus 
fide, et oves pascua tuac, id est doctrina tua pasti : 
hz sunt reliquie Judeorum ἃ Mathathia congre- 
gate (I Mach. 1). Vel generaliter de omni genere 
piorum ac verorum Christianorum accipiendum 
est, ut etiam Christianus populus ibi sit mistus. 
[Cassiod., Aug.| Hie est grex pro quo oravit ne 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIX. 758 


diutius irasceretur. Nos, inquam, confitebimur tibi, A solent. » Hzc ille. Unde Chaldzeus dixit, desolatio- 


id est laudabimus te in nobis. Et hoc in. seculum, 
quia usque in finem szxeuli non delebitur Ecclesia, 
ut putatur. 

VEns. 15, — « In generatione et generationem 
« annuntiabimus laudem tuam. » 

In generatione et generationem, [Aug., Cassiod.] 
id est in omnem generationem, idem est quod dixe- 
rat in seculum anmuntiabimus aliis laudem tuam, 
quz ut taceretur, nos finire conati sunt. Vel de fu- 
turo illud aecipi potest ; in generatione et genera- 
tionem, id est futuro seculo, annuntiabimus lau- 
dem tuam, non pro aliorum instructione, sed pro 
debito honore. 


nem. 
Locum ejus desolaverunt. Hieronymus et Nebien- 


sis pro loco vertunt decorein, licet alii Hebraicantes 
transferant habifationem, in hoc. Septuaginta con- 
sonantes.  Caterum ni NAUEH, est aneeps Y 
NAUEHU, habitationem ejus, seu decorem ejus. 
Posside filios mortificatorum. Hieronymus et San- 
ctes, relinque filios, interitus, sive morti obnoxios. 
Quod aliter idem exprimunt Munsterus, Pellicanus 
et Campensis, fac residuos filios, sive, conserva in 
vita morti addictos : Pratensis et interpret. pro Ca- 
jetano, solve filios, etc. Quolibet modo sententia 
eodem recidit. Et si que varietas videtur, unde sit, 
docet Sanetes in suo Thesauro his verbis : « Sunt 
tamen, inquit, ra. da, qui rn morHER, dedueunt a 
^rv iETHER, quod est funis, chorda, et exponunt, ac 
si dicat : Rumpe vel dimitte funem et ligaturam 
filiorum mortis. Predixerat enim, Introeat. coram 


COLLATIO IN PSALMUM LXXVIII : € DEUS VENERUNT p fe clamor vinctorum. Idcirco dixit, quod dimitteret 


GENTES, » ETC. 


Vzns. 1. — Posuerunt Jerusalem in pomorum cu- 
stodiam. Hebrei dicunt in acervos, videlicet lapidum 
aut ruinarum. Eumdem esse sensum desolationis 
ostendit Hieronymus ad Suniam et Fretellam hoc 
modo : « In pomorum custodiam, quod in Greco 
ὀπωροφυλάχιον dicitur, nec potestaliter verti quam 
a nobis transla'um est. Signifieat autem oporophy- 
lacion speculam quam custodes satorum et pomo- 
rum habere consueverunt, ut de amplissima urbe, 
parvum tuguriolum vix remanserit. Hoc secundum 


Graeos. Cieterum in Heb. ὮΝ rem scriptum ha- 
betur, quod aquila vertit λιθόριον, id. est acervum et 
cumulum lapidum, quibus vinex et agri purgar. 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : 
TABUNTUR, PSALMUS PRO ASSYRIIS, 
ASAPH. » 


TESTIMONIUM 


Qui regis lsrael, intende. Titulus : In finem pro his 
qui commutabuntur, psalmus pro Assyriis, testimo- 
nium Asaph. [Aug.] Asaph illuminatus agit hic de 
primo adventu Christi, et de vinea ejus. Est hoc bonum 
testimonium de capile ipso et corpore ejus, rege et 
plebe, pastore et grege. Hic enim loquitur Asaph de 
adventu Christi, qui hominem convertit, et vineam 
de Egypto eductam solidat. Et est sensus tituli : 
Psalmus iste dirigens nos in finem, id est in Chri- 
stum, est testimonium Asaph illuminati pro his qui 
commutabuntur, et pro Assyriis, id est pro his qui 
commutabuntur in melius, ut jam non sint. genera- 
lio quie non direxit cor suum, sed dirigens se ad 
Christum. [Aleuin.| Assyrii enim interpretantur di- 
rigentes, et sunt iidem qui commutabuntur, et As- 
syrii. Vel distingue inter commutandos οἱ Assyrios, 
ut per commutandos accipiamus convertendos ; per 
Assyrios, Jud:eos. Nam psalmus iste sicut agit de 
commutandis, ita et de Judiis, qui se dirigunt con- 
tra Christum, per liberum arbitrium et per carnales 
Observantias. Et est psalmus iste Asaph, id est Sy- 
nagog: tendens in finem, est testimonium, pro his 
qui commutabuntur, et pro Assyriis convertendis et 
superbis. His, id est convertendis et testimonium 
recte fidei; his, id est superbis perfidi:. Intentio : 


eos a vinculis. » Hzc ibi.Igitur ea particula a à" 
IATHAR deducta, ad verbum significat, in conjuga- 
tione quam dicunt hiphil, fac u£ remaneant filii 
mortis. Quod indubie fit, quando in quoddam Dei 
peculium vindicamur, a mortis perieulo, Dei virtute 
potenter erepti. Mystieum sensum habes in explana- 
tione contextus. 

Vgns. 15. — [n generatione et generationem. Of- 
fenduntur Ξ $4» Faber et Ciecus in hoc sermone ceu 
minus Latino, alioqui dicendum erat, in generatione 
et generationem, vel, in generationnem et genera- 
tionem, ut habent Greci. Illud est minutulum. Sed et 
Hieronymus in Commentariis, non adeo offenditur, ut 
aliquid subesse mysterii non obscure subjudicet. 
« Hoc esta prophetis, ait, usque in Evangelia. » 


LXXIN. 


& IN FINEM PRO HIS QUI COMMU- (ὁ [Aug.] Monet nos in melius commutari, οἱ δὰ Chri- 


stum dirigi. Modus : [Cassiod.] Bipartitus est psal- 
mus. Prima pars est deprecatio primi adventus, per 
quem fit reparatio generis humani. Secundo agit de 
vinea, dicens, quomodo incepta et perfecta, ibi, 
vineam de Egypto. Asaph ergo qui supra in prace- 
dentibus psalmis pro peccatis Synagogw trepidus 
orabat, jam de illius conversione przsumit, et com- 
mutatis in melius testimonium dat de adventu Chri- 
Sti, quem precatur dicens : O tu Deus, 

Vrns. 1. — « Qui regis Israel, intende : qui dedu- 
« eis velut ovem Joseph. » 

Qui regis Israel, [Cassiod., Aug., Cassiod., Aug., 
Cassiod.] Videntes te intende, id est mitte Filium 
tuum : et secundum hoc dirigitur sermo ad Deum 
patrem : Vel potius ad Filium dirigitur sermo qui 
desideratur el exspeetatur et invocatur ul veniat, 
quem per actus diffinit, dicens : o. Deus, qui regis 
Israel, id est Judzos spiritualiter videntes te, in- 
tende, id est lumen pietatis super nos infunde, ut a 
te simus clari, qui per nos sumus tenebrosi ; qui de- 
ducis Joseph, ipsum scilicet significatum Joseph, id 
est fidelem populum de gentibus. Joseph enim in- 
terpretatur augmentum, et mortuo grano. frumenti 
(Joan. xw), auetus et multus populus Dei. Con- 
junetis in angulari lapide Christo duobus parieti- 
bus (Ephes. n), seilicet. Judaorum et gentium, id 
est, Israel et Joseph, deducis ad caulas Dei, 4an- 


759 
quam oves, ad pascua. Hx sunt oves illce, de quibus 
Dominus in Evangelio : Alias oves habeo, que mon 
sunt ez hoc ovili, et illas oportet me adducere, et 
fiet unum ovile et unus pastor (Joan. x). Nota quia 
propria singulis verba reddit. Regitur namque Israel, 
tanquam major;dueitur Joseph, id est devotus po- 
pulus. 

VERs. 2. — « Qui sedes super cherubim, mani- 
« festare, eoram Ephraim, Benjamin, et Manas- 
« Se. » 

Qui sedes. [Aug., Alcuin., Cassiod., Aug.] Quasi 
dicat : Intende ita, o tu qui sedes super cherubim, id 
est super illas sublimes potestates ecelorum, mani- 
festare coram Ephraim, Benjarin et Manasse, id est 
coram gente Judzorum ubi hae tribus sunt. Quasi 
dieat : Tu qui es angelis notus, innotesce homini- 
bus. Rogat Asaph ut Dei Filius, qui in secreto ma- 
jestatis erat, per incarnationem appareat coram Ju- 
deis ut promissum erat, faciens in eis has virtutes, 
qui his nominibus significantur Ephraim, Benjamin 
et Manasse. Ephraim enim interpretatur fructifica- 
tio. Benjamin filius dextere, Manasses oblivio, ut 
posteriorum obliti in anteriora se extendant. Sed et 
juxta interpretationes nominum, potestsielegi: Qui 
sedes super cherubim, id estin plenitudine scientice, 
quie est charitas (cherubim enim interpretatur ple- 
nitudo scientia) manifestare coram Ephraim, id est 
coram fructificatione, et Benjamin, id est filio dex- 
lerie, ut et nos simus plenitudo scientie ; quod po- 
lest esse per charitatem, qu: est Deus. Unde. Deus 
charitas est : quam qui scit, quid nescit ? Charitas 
enim nomen est Dei et doni. Ef coram Manasse, id 
est oblito ut jam illi venias in mentem juxta il- 
lud : reminiscentur et convertentur omnes fines 
terre (Psal. xxt). 

VERs. 3. — « Excita potentiam tuam, et veni, ut 
« salvos facias nos. » 

Excita potentiam tuam et veni, | Meuin., Cassiod., 
Aug.] Repetit apertius quod oraverat. Ordo talis : 
Veni, tu ipse in carnem, et excita potentiam tuam, 
id est. ostende potentiam tuam in resurrectione, 
quia visus es infirmus in passione, dum dicitur : Si 
Filius Dei es, descende de cruce (Matth. xxvu). Ni- 
hil valere videbaris ; prievaluit super te persecutor, 
quod preesignatum est eum Jacob praevaluit angelo, 
ipso quidem angelo volente, et tamen vietus ange- 
lus benedixit victorem. Tenuit namque homo vietor 
angelum, et dixit: Non te dimittam, nisi benedixeris 
mihi (Gen. xxxu). Benedixit itaque vietus vielorem, 
sed claudum fecit eumdem. Tetigit enim nervum 
femoris ejus, et aruit. Hoe est magnum sacramen- 
tum. Claudicat quidem populus Judeorum, sed et 
ibi est benedictum genus apostolorum. Excita ergo 
potentiam tuam, [Gl. int.] id est crucifixus ex intir- 
mitate, resurge ex virtute (IT Cor. xir). Dico, veni, 
ad quid ? u£ salvos facias nos. Sic autem salvi eri- 
mus, o 

VEns. 4. — « Deus, converte nos, et ostende fa- 
« ciem tuam ; et salvi erimus. » 

(118) Ex Isidor., in Judicum xtv ; et August., psal. 


PETRI LOMBARDI 


"760 


A Deus, converte nos, [Aug., Hier., Aug., Gl. int.] 


adversos a te, aliter non convertimur nisi tu facias. 
Deinde loquens ad Patrem ait : Et ostende, vel illu- 
mina, faciem tuam nube carnis coopertam, id est 
Filium tuum, quiest imago tua. Hzc facies velata 
fuit Assaph tempore infirmitatis Christi, et. tune 
&grotavit Asaph non valens [intueri vetatum nubede 
quia dicitur : 4scendet Dominus super nubem levem, 
etintrabit Egyptum (Isa. xix). Illuminavit vero 
Deus faciem illam, cum Christus resurrexit, et ascen- 
dit. Et ita salvamur. Unde subdit: E£ salvi erimus. 
Conversis tamen ad Christum etiam post Christi ad- 
ventum restat ira, in corpore quidem, non in men- 
te; sed haec finem habebit per Christum in secundo 
adventu. Nam qui in primo adventu partem pcena 
removit, in secundo omnem pcenam consumet in 
bonis. Unde iste dicit : 


VEgns. 5. — « Domine Deus virtutum, quousque 
« lrasceris super orationem servi tui ? » 


Domine Deus virtutum coelestium, [Haym., Gl. 
int., Aug,] quibus nos socii futuri sumus, quousque 
irasceris super orationem jam servi tui ? Et si irasce- 
baris super orationem inimici tui, ne irascaris su- 
per orationem jam servi tui. Et partim utique trans- 
lit ira a servo, non ut non flagellet, ut. pater; sed 
ne damnet; et conversis enim. durat ira, sed cor- 
rigens. Flagellat enim omnem filium quem recipit 
(Hehr. xw). 


VERs. 6. — « Cibabis nos pane lacrymarum; et 
* potum dabis nobis in laerymis in mensura. » 

C Cibabis. [Cassiod., Aleuin., Gl. int.] Exponit hic 
passiones, quas saneti tempore adventus passuri 
sunt. Quasi dieat : Et si optem Christi adventum, 
tamen eo tempore multa passuri sumus, quia cibabis 
nos Deus, pane lacrymarum. Alia similitudine idem 
dixit: Ef potum dabis nobis in lacrymis. [Aug,. 
Alcuin., Haym.]| Laerym: namque ille erunt ad cor- 
rectionem, ad perfectionem, non ad peremptionem. 
Qua laerymze erunt im mensura,id est pro viribus 
luis, ut erudiaris, non opprimaris. Unde Apostolus : 
Fidelis Deus qui non patietur vos tentari snpra. id 
quod potestis (LCor. x). Vel in mensura, id est 
pro modo culparum. Deinde exponit laerymas di- 
cens : 


VEns. 7. — « Posuisti nos in contradielionem vi- 
D « einis nostris; et inimici nostri subsannaverunt 
« nOS. » 

Posuisti nos in contradictionem vicinis nostris. 
[Aug.] Plane hoc factum est. De Asaph enim electi 
sunt qui irent ad gentes, et przedicarent in gentibus 
quibus contradicebatur a dicentibus : Quis est iste 
novorum daemoniorum nuntiator ? Et inde sunt ci- 
bati lacrymis. Priedicabant enim mortuum resurre- 
xisse. Nova res, sed incredibili rei fidem miracula 
faciebant. Ergo contradicebatur eis, sed contradi- 
ctor vincebatur, et ex contradictore fidelis efficieba- 
tur (118). Confregit enim Samson molas leonis, qui 
sibi occurrit eunti ducere uxorem de alienigenis. Et 


LXXX, Vers. 1. 


"61 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIX. 


762 


inimici nostri, non modo contradixerunt, sed etiam A incopit a Judzis et perficitur in gentibus ; una ta- 


subsannaverunt nos, [Aug., Gl. int.] quasi colentes 
mortuum. Sed licet tanta passuri sumus, non ta- 
men ideo minus optamus eum ; sed iterum ora- 
mus. 

VEns. 8. — « Deus virtutum, converte nos ; et 
« ostendet faciem tuam, et salvi erimus. » 

Deus virtutum, converte nos, et ostendit faciem 
tuam, [Cassiod.] id est prisentiam Christi, e£. salvi 
erimus. Desiderantis mos est frequenter repetere 
quie tantis precibus orat. 

[Hier., Haym., Cassiod.] Aliter ab illo loco, exz- 
cifa, orat potentiam miraculorum, que Deus fe- 
cit in veteri populo excitari, quze excitata est ex- 


hibita re quam priesignabant, id est veniente ve- 


ritate. Precans ergo adventum Christi ait : Veni, tu 
ipse Deus. Et excita populum tuum, scilicet. mira- 
culorum, quie olim fecisti, quorum potentia sopita 
est, donec res eorum appareat. Dico veni, u£ salvos 
facias nos. Ecce quantam Incarnationis utilitatem 
iste novit. Ideo tam studiose precatur. Qus enim 
vota hae sufficiunt petere? Domine Deus virtutum, 
alia littera : Deum virtutum dicit quem novit Asaph, 
et in se et in alis hominibus miracula factu- 
rum, ipse enim solus est qui ab infidelitate libe- 
rat homines. Tu, inquam, Deus, converte nos, distor- 
tos, et conversis osfende faciem tuam, quia conver- 
sos solet Deus respicere. Deinde quaerit, quare tan- 
diu differat adventum, quam dilationem iram Dei 
contra se reputat. dicens : Domine Deus virtutum 
quousqueirasceris super orationem servi tui, ut non 
facias jam promissa ? Hoc Asaph illo tempore dice- 
bat, quo eum venire petebat, quo adhuc differeba- 
tur adventus, consilio Dei. Iratum dicit quia tardat. 
Eece qui pietas et quantum desiderium petentis. 
Ideo ita clamat, quia sciebat differri. Cibabis ; enu- 
merat quae mala interim ante adventam patieban- 
tur, quasi dicat : Tandiu quousque venias, cibabis 
nos pane lacrimarum ; panis lacrymarum est vita 
doloribus plena. Sed et hzee cibus est, dum non sic 
exslinguimur, sed erudimur. Addit etiam quod ipsa 
est el potus dicens: Ef potum dabis nobis in lacry- 
mis. Ideo προ duo ponit, quia hzec duo sunt. quibus 
vivit omnis homo, ut per hiec sufficientem et plenam 
eruditionem flagellorum significet. Nam quod tempus 
est a lacrymis vacuum? quas tamen lacrymas das ? 
| In mensura, id. est. distributo modo. Unde : Fidelis 
| Dcus qui non permittet vos tentari (I Cor. x), eto. 
| Deinde exponit laerymas dicens : Posuisti nos in con- 
| tradictionem vicinorum nostrorum, et inimici no- 
| strisubsannaverunt nos.Dum vicini qui M $9 B. sunt 
| de nobis, contra nos sunt, irrident nos inimici, a 
quibus omnibus ut salvi simus, Deus virtutum, con- 
| verte nos, et ostende [faciem tuam, 1d est Christum 
et salvi erimus. 
Pans. n. VEns. 9. — « Vineam de .Egypto trans- 
« tulisti ; ejecisti gentes, et plantasti eam. » 
Vineam. |Cassiod., Aug., Aleuin.| Secunda pars. 
! Agit hie de vinea, ostendens quomodo inecpta οἱ 
perfeeta sit. Vineam autem dicit Ecclesiam | quie 


men et eadem vinea est, etsi altera gens det prin- 
cipium, altera perfectionem. De hujus ergo vinezx 
inecptione agens, dicit : Vineam, etc. Quasi di- 
cat: Nos salvi erinus, et Judaeos, quibus tot fe- 
cisti, destrues, quod non pro levi culpa ; sed quia 
beneficiis ingrati, etiam adventum Christi, inter 
cietera beneficia sibi exhibita, non noverunt. [Aug., 
Cassiod.] Bene dixi, inter ezetera multa utique fue- 
runt eiscollata, quin vinam de JEgypto transtulisti 
in terram pomissionis, ejecisti de terra promissio- 
nis gentes, id est Amorrhaos, Jebussos, et alios 
populos : e£. plantasti, ut agricola, eam. vineam, 
ibi. 
VEns. 10. — « Dux itineris fuisti m. conspectu 
B « ejus: et plantasti radices ejus, et implevit ter- 
« ram. » 


Duc itineris. [Aug., Cassiod., Aug.| Dixi unde 
vinea sit ejeeta, et ubi plantata. Deinde subdit quo- 
modo erediderit, et quantum ereverit, quid occu- 
paverit dieens : Post, ut vinea orbem comprehende- 
ret dux itineris fuisti in conspectu ejus, appareus 
ei visibilis, carne assumpta. Unde : Non sum mis- 
sus nisiad oves que perierunt domus Israel (Matth. 
Xv). Vel seeundum aliam litteram, et dirigitur ser- 
moad Deum Patrem : viam fecisti in conspectu ejus, 
id est Christum visibilem ei misisti, qui dicit : Ego 
sum via, veritas et vita. (Joan. xi). Et plantasti ra- 
dices ejus, id est prophetas et apostolus, etalios do- 
clores. Et sicut illa vinea modo implevit terram 

G totam, qui impletio fit usque ad finem mundi, dum 
quotidie aliqui convertuntur. Notandum quod bre- 
viter egit de incoeptione vines, cum dixit, vineam 
de .Egypto transtulisti. Hoc autem ad perfectionem 
ejusdem vinee dietum 651, et implevit terram. De- 
inde de initio ejusdem vinecw latius repetit. di- 
cens : 


Vgns.11. — « Operuit montes umbra ejus, et ar- 
* busta ejus cedros Dei. » 


Operuit montes. [Aug.| Postea de perfectione ejus- 
dem repetit, ibi : E£ perfice eam. Que perfectio est 
faeta gentibus abjectis Judzis. Una tamen vinea, 
cujus vineze eommemoratio in hoc psalmo caliginem 
facere solet minus intentis. Intendamus ergo, ne 
caligo involvat oeulus nostros, quasi dicat : Modo 
vinea implevit terram, sed prius umbra ejus vine, 
qua modo implevit terram operuit montes. Montes 
sunt prophete, quos operuit umbra, quia locuti 
sunt in figuris. Umbra enim ejus est circumcisio, 
Sabbatum hujusmodi (Exod. xxiv), quie prophetae 
locuti sunt : Observa Sabbatum, octava die cireum- 
cide infantem, offer saerificium arietis, vituli et 
aliorum, noli moveri (Lev. viu). Ideo operuit mon- 
les umbra ejus, et post umbram venit. res (Act, 1). 
Vel ita : Umbra ejus, id est cura et sollicitudo de 
eis, operuit montes, id est majores, ef arbusta ejus, 
id est eorum exerementa, et augmenta operiunt 
cedros Dei, id est doctores. [Aug., HMaym., Aug. 
Vinea namque ista erescendo operuit omnes san- 


"163 


PETRI LOMBARDI 


"164 


cios, prophetas et patriarchas, eura et sollicitu- A psit. Qui dicitur singularis, id est superbus. Dicit 


dine. Ideo autem dixit cedros Dei, quia sunt cedri 
everlendz, seilicet superbi qui sunt cedri scculi, 
sed non Dei. Sequitur : Et 

VEns. 12. — « Extendit palmites suos usque ad 
« mare : et usque ad flumen propagines ejus. » 

Extendit ab Jerusalem palmites suos, |Cassiod., 
Aug.] id est filios, a simili ; usque ad mare, quod 
est prope Judzos, et usque ad [lumen Jordanis 
propagines ejus. Nota quia supra dixit, quod hec 
vinea implevit terram. Sed hic dieit quod prima 
gens Jud:ea fuit vinea ista, quie regnavit. usque ad 
mare, quod ibi vicinum erat, et usque ad flumen 
Jordanis. Trans Jordanem enim aliqui Judaeorum 
erant,id est duze tribus et dimidia, sed infra Jor- 


enim omnis superbus : Ego sum, ego sum, de nemo 
alius. Vel pro eodem accipitur, aper etferus. Nam 
singularis ferus, ipse est aper, qui vastavit, scili- 
cet Romanus exercitus. Sed quo fructu hzc passi 
sumus? ut sic sanemur et converlamur. Et hoc di- 
cit orando, o 

VEns. 15.— « Deus virtutum convertere ; respice 
« de colo, et vide, et visita vineam istam. » 

Deus virtutum, etc. [Alcuin., Cassiod., Gl. int., 
Haym.] Vel sie continua : Ita vastata est vinea, 
sed ut reliquie salva fiant, o Deus virtutum, con- 
vertere ab ira in fine seculi. Ef respice, misericor- 
die intuitu, de celo colorum, id est supplices, tu 
serenus, aspice, commutatis melius. Hoc remedium 


danem tota gens erat (Num. xxxi). Hoe ergo est p precatur Asaph. Ef vide quibus peccatis laboret, 


initium vinez, de quo hie agitur. Cujus vine?» per- 
fectio est, quam przdixerat, ibi implevit terram, 
per viam Christum. Hoc est quod alibi dicitur : Et 
dominabitur a mari usque ad mare, et a. ftumine 
usque ad terminos orbis terrarum (Psal.rsxr). Quod 
non gens Judzorum feeit. Non est tamen hc al- 
tera, sed eadem vinea. Inde enim Christus salus ex 
Judzis (Joan. 1v), inde apostoli et alii justi, et si 
sint aliqui rami fracti (Rom xr). 


Vrns. 13.— « Ut quid destruxisti maceriam ejus ? 
« et vindemiant eam omnes qui pretergrediuntur 
« viam? » 

Ut quid destrucisti. [Gl. int., Aug., Cassiod., 
Aug.] Quasi dieat : Ita dilatata est vinea, Inde quid 
ei accidit? eversa est gens illa. E? hoc est, destru- 
misti maceriam ejus, id est munitionem. Maceria 
est, quz& de solis lapidibus fit cirea vineas. Ef vin- 
demiant, id est spoliant, et diripiunt eam omnes qui 
pratergrediuntur viam, id est legem vel Christum, 
scilicet zentes qux idola colunt. Vel viam trans- 
euntes sunt quicunque lemporaliter dominantes. 
Et ut quid accidit hoe ei? quia superbia fuit etiam 
adversus plantatorem ; et servos occidit ad se mis- 
sos, et etiam filium hzredem. Ideo destructa est 
ejus maceria, et invenerunt gentes Ecclesiam de- 
structam, et. deleverunt eum. Hoc primo plangit 
Asaph, sed non sine spe. De dirigentibus enim cor, 
jam loquitur. Deinde exponit qualiter vindemiave- 
runt. 


VEns. 14. — « Exterminavit eam aper de silva 
« et singularis ferus depastus est eam. » 


Exterminavit eam, [Cassiod., Aug.| id est extra 
terminos patrie ejecit eam, aper veniens de silva, 
id est de gentibus. Aper est Vespasianus fortis et 
sevus eis, et contrarius illis, id est Judzis, qui 
inter eztera hoc animal habent immundum, qui 
venit de silva (Deut. xiv). Gentes enim silvze erant. 
Sola gens illa vinea erat, sed quando crediderunt 
gentes impletum est illud : Ersultabunt omnia lig- 
nasilvarum (Psal. xcv). Et alibi : Invenimus eam 
in campis silve (Psal. cxxxi). Et singularis ferus 
depastus est eam, [Cassiod., Aug.] id est Titus qui 
reliquias Judaeorum terribili depastione  consum- 


.D 


et pereat homo. Vel, vide, id est fae eam cogno- 
scere te vel peccata sua ; e£ visita vineam istam, id 
est infirmam sana. 


VEns. 16. — « Et perfice eam quam plantavit 
« dextera tua ; et. super filium hominis quem con- 
« firmasti tibi. » 

Et perfice eam, |Aug.] non aliam institue, sed 
hane perfice. In hac enim est ipsum semen Abrahae, 
in quo benedicentur omnes gentes (Gen. xxi), Ibi 
est radix quz portat oleastrum (Rom. xr). Perfice 
dico, quia ezeitas ex parte contigit in Israel, ut 
plenitudo gentium intraret, et. sic omnis Israel sal- 
vus fiet. (1bid.) Quam plantavit, id est inchoavit 
dertera tua, id est propitiatio tua. 


[|Aleuin., Gl. int., Cassiod.] Aliter totum potest 
diei ita, ut prius fundamentum historie de Judzeis 
jaciatur ; deinde zdificium spiritualis intelligentize, 
de Ecclesià addatur. Per mysticas enim similitudi- 
nes que gesta sunt, dicit, id est ita dicit ea qua 
ad litteram faeta sunt de Judzis sub similitudine 
vines: et palmitum, et hujusmodi, quod etiam my- 
sterium, id est mysticum sensum innuit. Sunt 
enim similitudines, qui? non sunt mystice, quasi 
dicat: Salvi erimus, quia ita prewsignasti olim, 
quando vineam de Egypto transtulisti, hoe ad lit- 
teram, ita ut prius accipiatur, ejecisti geníes et 
'plantasti eam, nec hoc. mutatur ad. historiam. Ad 
litteram enim vinea est gens Judzorum in typo Ec- 
clesi?, qua, mystice per vineam accipitur ; quia 
inter turbas umbratiles peccantium fruge sancto- 
rum Ornatur, sicut vinea fructu ornatur inter folia 
et fossa tribulationibus, et. martyrio putata plus 
crescit sicut vinea, sseularis pressure toreula- 
ribus éeliquata ad colestem cellam transfertur. 
[Hier., Haym.] Sicut ergo illos Jud:os de :.Egypto 
transtulisti, ita, et vineam, id est Ecclesiam ; de 
JEgypto, id est de tenebris ignorantize et ceci- 
lalis, transtulisti et ejecisti gentes, vitiorum ; e£ 
plantasti eam, in virtutibus, dux itineris in con- 
spectu ejus : ad litteram, dum irent in columna nu- 
bis et ignis, praecedebat eos. Et plantasti radices 
ejus, id est principes Jud;orum, ef implevit terram 
promissionis. Deinde sequentia secundum histo- 


"165 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXNXIX. 


"i66 


riam non mutantur. Mystice de Ecclesia totum sic A peccata dicit. Sed incensa sunt peccata illa que fa- 


accipitur. [Cassiod., Haym., Aleuin., Cassiod.] 
Qualiter per orbem dilatata est, ostendit dicens : 
Duz itineris fuisti, dum eam ducit spirituali itinere 
per hoc desertum seculi, e£ plantasti radices ejus, 
id est Eeclesim, id est prophetas, apostolos, mar- 
tyres, el alios firmos facit de quibus palmites ten- 
dens, mundum occupat. Unde sequitur : Ef implevit 
terram, id est orbem terrarum. Ef umbra ejus ope- 
ruit montes; altitudo et latitudo vine: hic exponitur. 
Nam superna est et ccelestis vinea illa, quz: etiam 
montes, id est sublimiores vita et scientia obum- 
brat, id est umbra spiritualis grati: fovet, et nutrit 
et magis crescere facit. [Haym., Cassiod., Alcuin.] 
In unitate quippe Ecclesie omnes gratiam acci- 
piunt, per quam ab incentivis vitiorum refrigeran- 
tur. Et arbusta ejus cedros Dei. Vites qua» arbores 
ascendunt arbusta nominantur, per qua minores 
in Ecclesia accipiuntur. Cedri Dei sunt non super- 
bi; sed qui in Ecclesia sunt alti ut sunt Dei mar- 
tyres. [Rem., Cassiod., Aug.] Arbusta ergo, id est 
minores operiunt; cedros Dei, id est majores, quia 
etiam hoc Ecclesia protegit, quasi in gremio suo, 
quia ejus auetoritate corroborant quod dicunt. Ali- 
ter enim non habetur Catholicum, nisi universalis 
Ecclesi: eontestatione firmetur. Ecfendit palmites 
suos. Exposita altitudine exponit latitudinem viuec 
dicens; Extendit palmites suos, id est filios usque 
ad mare omnium gentium, e£ propagines cjus, id est 
filios regenerationis, usque ad. /Tumen. Jordanis , a 
quo manaverunt, ibi enim ccpit regula baptismi 
(Matth. wr). Et quia talis est vinea, ergo μέ quid 
destruaxisti maceriam ejus ? miratur cur huic tali 
subtraeta est Domini defensio, sed hoc dicit de Ec- 
clesia non pro bonis, quia novit Dominus qui sunt 
ejus (II Tim. 11), sed pro infidelibus qui sunt in ea, 
nomine, non numine, numero, non merito. Ef vin- 
demiant eam omnes qui pratergrediuntur viam, id 
est daemones. Exponit qualiter : Exferminavit eam 
aper,id est diabolus fortis et ferox de silva, quia 
cogitationes ejus agrestes et avie sunt. Ef singu- 
laris ferus, idem qui aper, id est superbus diabolus, 
depastus est eam.Sed, tu, Domine, Deus virtutum, 
convertere, respice de colo, et vide, et visita vineam 
istam. Hzc non mutantur. Ef perfice eam quam plan- 
tavit dextera tua, id est propitiatio tua. Sed ubi 
perfieies ? Perfice eam, super te fundatam, ef super 
filium hominis. Hic aperte ostenditur Christus, qui 
de Maria virgine natus (Math. 1). Ipse enim est 
fundamentum, quod nemo fW $922 potest mutare, 
quem conármasti tibi, quando dixit : Hic est Filius 
meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. 
"D, in quo confirmatus est Christus, apud homi- 
nes, qui solus est fundamentum (7 Cor. nr). Et sic 
erit, quia 


Vgns. 17. « Incensa igni. et suffossa ; ab incre- 
* patione vultus tui peribunt. » 


Incensa igni et suffossa, [Aug.] id est peccata ab 
increpatione vultus tui peribunt. Incensa et suffossa 


B 


D 


cit ardens cupiditas ; suffossa vero, qua facit timor 
male jacens. Et hz: c sunt omnia peccata criminalia, 
quia omnia peccata fiunt, vel propter cupiditatem, 
vel propter timorem quem non capit cupiditas ; 
vincit timor. Perserutamini conscientias, inlerro- 
gate corda vestra utrum possint esse peccata, nisi 
aut timeado, aut cupiendo. Omnia ergo peccata, 
duz res faciuntin homine, scilicet. cupiditas et ti- 
mor : sic econtra amor Dei οἱ timor ejus ducunt ad 
omnem bonum. Amas enim ut bene sit tibi ; times 
ne male sit tibi. Hoc age in Deo, non in seculo. 
Uterque amor incendit, uterque timor humiliat ; 
sed aliter, et aliter de bono timore colonus inter- 
cedens pro arbore quae fruetum non dabat, ne sub- 
verteretur ait : Fodiam circa illam et mittam ster- 
cora (Luc. xu). Fossa significat piam humilitatem 
timentis; stercora, sordes utiles pcenitentis. De 
igne autem boni amoris dicitur : Ignem veni mittere 
in terram (Luc. xi). Ait erzo, incensa igni, id est 
peecata qua veniunt ex amore male incendenti : in- 
cendit enim amor uterque. Et suffossa, id est pec- 
cata quie veniunt ex timore male humilianti : hu- 
miliat enim timor uterque. Peribunt ab inerepatione 
vultus tui, id est Filii tui. |Haym.] Heec est facies 
quie peecata delet. Quid enim inerepabat Christus 
nisi peecata? Velita, incensa dieuntur mala, quae 
igne cupiditatis fiunt, quod convenit eum przdieta 
sententia, Suffossa sunt occulta mala, dum alii pa- 
ratur insidiose fovea. Hzc autem peribunt in fu- 
turo, dum pro eis damnabuntur mali, quibus dice- 
tur : Jte, maledicti, in ignem eternum | (Matth. 
xxv). Ut autem haec omnia jam impleantur. 


Vrns. 18. — « Fiat manus tua super virtum dex- 
« tere {πὲ ; et super filium hominis quem confir- 
« masti tibi. » 

Fiat manus tua. [Haym., Gl. int., Cassiod., Aug.] 
Vel ita continua, quasi dicat : Quandiu mali erimus ? 
donec Salvator adveniat. Ideo fiat mamus tua, o 
Deus, supervirum dextere tuc. Ostendat se miseri- 
cordia tua, fac bene cum vinea sua. demonstrata fa- 
cie tua, id est verbo tuo. Super virum dextere tue, 
id est filium Virginis. Grande saeramentum hie no- 
tatur, et magnum munus Dei ostenditur, quia tan- 
diu salus Israel potuit dubitari, donee Christus ve- 
nit; sed tunc completa est promissio, ne ultra ab 
eo discedat Ecclesia, sponso conjuncta. Dicit ergo : 
Fiat manus fua super filium hominis quem confir- 
masti tibi, id est operatio tua ad effectum promissa 
perducat, et precatur operationem sanete incarna- 
lionis. Quasi dieat : Quandiu increpas et aecusas 
nos? o Deus, fiat misericordia tua super virum dex- 
terze tuce. Sieut oravi haec. fac. 


Vrgns. 19. — « Et non discedimus a te ; vivilficabis 
« nos et nomen. tuum invocabimus. » 

Et non discedimus a te ultra, [Cassiod., Aug.] 
cum filium habemus, e£ vivificabis nos, ut te, non 
terrena amemus, in quo prius mortui eramus , Hiec 


utilitas ex adventu Filii est. Ef nomen tuum. invo- 


767 


PETRI LOMBARDI 


108 


cabimus, id est te diligemus, tu eris nobis totum et A dam Rabbini, »*7 qui arbitratur esse avem magnam, 


juvamen. Quod tu sit, 


Vrgns. 20. — « Domine Deus, virtutum, con- 
« verte nos, et ostende faciem tuam, et salvi eri- 
« mus. » 

Domine Deus, virtutum, converte nos. [Haym., Gl. 
int., Cassiod.] In quo inecepi in eo finiam. Ef os- 
tende faciem tuam, et salvi erimus. Magna est sua- 
vitas hujus versiculi ; in hoe regulam totius religio- 
nis exponit. Primo enim Deus nos convertit tunc 
et nos ante faciem ostendit, id est lumine pietatis 
nos inspicit, postquam tandem nos salvat. Hoc 
ergo propheta iterat, quia per ipsum quisque brevi- 
ter quod expedit implorat. 


COLLATIO IN PSALMUM LXXIX : « QUI REGIS ISRAEL IN- 
TENDE : QUI DEDUCIS VELUT OVEM, JOSEPH. » 


(De ratione tituli et ejus additione, apud Septua- 
ginta aliquoties diseussum est.) 
Vgns. 5. — Super orationem servi tui. Hebr. ha- 


bent populi fui, ut. omnes reddunt "27. AMMECA. 


Sane servi Dei sunt populus Dei. Unde Greci in 
plurali habent τῶν δουλῶν σοῦ, Suboleo tamen Sep- 
tuaginta legisse aleph loco ayn. Siquidem et rax 
vwwAH Hebrwis sonat populum, TIN Awan etiam 
eisdem litteris significat servitutem. 


Vrns. 6. — Potum dabis nobis in lacrymis in men- 
sura. Hieronymus pro in mensura, ponit. £ripliciter. 
Sic e* Peilicanus. Verumtamen ille numerus accipi- 
tur pro multiplici. UÜndealii dicunt, in mavima men- 


sura wn ow scnariscu, utroque tendit. Quod. autem 
Hebraice habetur eos vel eis, et dicimus «08. vel no- 
bis, nihil ad sensum, etiamsi Hieronymus verterit 
velut Septuaginta. Quamobrem non est improba- 
bile exemplaria variasse. 


Vgns. 14. — Singularis ferus depastus est eam. 
Hieronymus, omnes bestice agri, depastie sunt eam. 
Sic pene Pratensis, Munsterus, Pellicauus et Cam- 
pensis. Est tamen controversia apud Hebrcos, quid 
proprie significet »*» ziz, etiamsi vulgatior sit opi- 
nio nomen esse generale ferarum silvestrium. Si- 
quidem Sanctes vertit, avis agrestis depasta est 
eam. Is in suo Thesauro recenset sententiam cujus- 


B 


quie ubi suas extenderit alas, offuscat solem. Istud 
credo fabulosum. Uteunque fuerit, certum est psal- 
mum significare singularem quamdam desolationem. 
Porro interpretes pro Cajetano, pro fera agri, di- 
xerunt reptile Omnipotentis, ut appareat ipsos le- 
gisse *7V' ScuADArI per punctum nuncupatum iamin, 
cum alii legant *1v smapair, per punetum smol sa- 
dai. : 

Vxns. 16. — Perfice eam. Hieronym. pro impera- 
livo posuit nomen, radicem, ut pertineat. ad supe- 
rius verbum visita; Munsterus, locum vinec ; San- 
ctes et Nebiensis, habitationem ; Pratensis, plantu- 
lam ; interpretes pro Cajetano similiter. Hebraicum 
vocabulum 533 cANNAH imperative sumpserunt Se- 
pluaginta ἃ verbo y» cow, vel ]? €^N, id est fir- 


mavit, preparavit. Etsi preter normam ut sepe 
Hebraeis contingit. Et Pellieanus vertit, pre- 
para. Paraphrasis Campensis restitue pristine di- 
gnitati. 

Vrns. 16. — Incensa igni et su[fossa ab increpa- 
tione vultus tui peribunt. Hieronymus vertit per ac- 
cusandi casum, succensam igni et deramatam, ut 
intelligas vineam aut plantam, et illud pendere a 
verbis superioribus. Alii quidem vertunt sub recto 
casu, singulariter tamen, et ponunt, es£ vel jacví 

verbum. Deinde quod sequitur, ab increpatione vul- 
Pu tui peribunt vel pereant, referunt ad eos qui hoc 
fecerunt, aut ad. cultores vinez, qua succensa ne- 
cesse fuerit eos perire. Revera in Hebraeo, haec duo 
inveniuntur singularia et feminima nz SERUPHAH, 
nme Krsvan. - Consimiliter Grece ἐμπεπυρισμένη 
TU υρὶ χαὶ ἀνεσχαμμένη. Et Hieronymus sic accipit in 
commentariolo hujus loci, quem ubi recensuit, 
mox subneetit : « Synagoga utique cum Judseis 
non credentibus. Divus autem Augustinus acci- 
piens plurative et neutro genere, nihil exorbitat 
a sensu, quem etiam refert Chaldzus, incensum 
igni et concisum, ab increpatione vultus tui pe- 
reant. » 

Vxrns. 20 — Nomen tuum invocabimus. Solus Hie- 
ronymus transtulit passive, nomine tuo vocabimur. 
Ob idque clarissimum est vel hie ipsum legisse sine 
punetis; nam nihil distat aetivum à passivo, ci- 
tra punctorum assignationem. Potes enim enuntiare 
Np3 ΝῚΡΣ NIQRA, id est invocabimus, vel Npz? NIQ- 


QanE, vocabimur. De hac re disputatum est in pra- 
fatione. 


PSALMUS LXXX. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PRO TORCULARIBUS. PSAL- 
MUS IPSI ASAPH QUINTA SABBATI. » 


Exsultate Deo. Titulus : 
bus. Psalmus ipsi 


In. finem pro torculari- 
[Aug., 
Haym., Aug., Aleuin.] In hoe psalmo multa sunt eon- 
gesta mysteria, ità tamen ut. limen psalmi indieet 
interiora, per toreularia et quinta Sabbati nobis 
insinuata. Quinta enim Sabbati, id est. quinta die , 
creayit Deus ex aquis animalia, scilicet natatilia et 
volatilia (Gen. 1), id est pisces et aves, in. quo sa- 
cramentum baptismi significatur, quo renati alii 
sunt tanquam aves, scilicet qui, contemptis his 
temporalibus, ad ceclestia sublevantur; alii tan- 
quam pisces qui in fluetibus hujus sceuli remanent 
curiosi; per Loreularia intelliguntur Ecclesie. De 
aetnalibus namque toreularibus, nihil in hoe psalmo 
dicitur : Unde constat spiritualia esse torcularia 


Asaph, quinta Sabbati. 


qui hie memorantur, seilicet Ecclesias, quia sicuf 
in toreularibus tria sunt, scilicet pressura, et de 
ea duo, scilicet oleum et amurea, quorum alterum 
D reconditur ; alterum vero projieitur, similiter vinum 
et acinum. Sie et in Ecclesia est pressura tribula- 
tionum pondus passionum, per quod fit discretio 
bonorum et malorum, quos eadem sacramenta con- 
jungunt. Sicut enim racemus in vite simul habet 
vinum et acinum, et oliva in arbore eleum et amur- 
cam, sic ecclesiastica sacramenta bonis et malis 
communia sunt. [Aug.] Sicut autem vinum et 
oleum pressura torcularis eliquata reconduntur , 
acinum et amurea projieiuntur velut in sordibus 
coneuleanda. lta accedente pressura tentationum, 
justus justior fit, et sordibus sordescit magis (Apoc. 
xxi). Si ergo pressure sunt quas queruntur bla- 
sphemi Christianis temporibus abundare ; ne turbo- 


"169 


ris, esto oleum, non amurca quz projieitur. Hic 
enim discernitur, quod simul pendebat in arbore. 
Pro pressura ergo tribulationum discernente can- 
tatur hie psalmus Asaph, id est Dominic: congre- 
gationi, renatis ex aqua. baptismi : ex quibus alii 
sunt amurca, ascinum pisces.[Aug., Alcuin., Cas- 
siod., Aug.] Et est sensus tituli : Psalmus iste di- 
rigens nos in finem, id estin Christum, eantatur ips? 
Asaph quia seeundum historiam Asaph iste loqui- 
tur Judzis et spiritualiter Christianis. Asaph enim 
sibi ipsi loquitur. Psalmus dieo agens pro. torcula- 
ribus, id est ecclesiis, in quibus est pressura tri- 
bulationum, habitus quinta Sabbati, id est loquens 
de baptizatis et. baptizandis aqua baptismi, quod 
figuratum est per opus quinte sabbati. Intentio : 
[Aug., Cassiod., Aleuin., Cassiod.] Monet ut post 
baptismum contemplis his ad ecelestia, mente sci- 
licet ascendamus. Modus: Biparüitus est. Primo 
dicit quid agendum est eleetis, qui sunt oleum, vi- 
num, aves. Secundo agit de amurca redarguens 
reprobos, ibi, audi, popule meus. Asaph ergo quasi 
proposita sibi imagine cujusdam solemnitatis ele- 
etos ad celebritatem incitat dicens : O aves, vi- 
num, oleum, scilicet. congregatio Dei, cui fit hie 
psalmus. 


VEns. 1.— « Exsultate Deo adjutori nostro ; ju- 
« bilate Deo Jacob. » 


Exsultate Deo adjutori mostro. |Aug., Cassiod., 
Aug.] Alii exsultant deceptori suo mundo. Vel fieti- 
tio deo qui delusor est, et deceptor vel desertor. 
Vos autem ezsultate Deo adjutori nostro. : jubilate 
gaudio, quod non potestis explieare Deo Jacob, quia 
vos vere B $9 ξ estis Jacob, scilicet minor populus 
cui serviet major. Et 


VEnRs. 2 — « Sumite psalmum, et date tympa- 
« num ; psalterium jucundum cum cithara. » 


Suinite psalmum, [Aug., Gl. int., Cassiod., ΑἹ- 
cuin.] id est spiritualia accipite. Per psalmum enim 
intelligitur donum coeleste quod a Deo per gratiam 
largitur. Et date tympanum, id est carnalia. Per 
tympanum enim accipitur carnale quod ἃ vobis est, 
id est in vestris saeculis habetis. Quasi dieat : verba 
Dei, et humani aetus in unam societatem  conve- 
niant, Hic est enim. pax Jerusalem (Psal. cxxi). 
Hzc est ratio dali et accepti (Philipp. 1v). Unde 


Apostolus : Si spiritualia seminavimus vobis, non D 


magnum est si carnalia vestra metamus (1 Cor. 1X). 
[Aug.] Ideo psalmo jungite tympanum, quia psalte- 
rium (ponitur hie pro psalmo jocundum est cum ci- 
Lthara, que ponitur pro tympano, Quasi dieat : Qui 
exspectat ccelestia non sit piger ad operanda terrena 
priedieationi verbi Dei, corporalibus respondeamus 
operibus. Deinde subdit : 


VEns. 3. — « Buccinate in neomenia tuba, in in- 
" signi die solemnitatis vestrae. » 


Buccinate. [Aleuin., Aug., Aleuin., Aug.| Hiec 
usque ad partiionem. Vel ad litteram. simpliciter 
de Judsis accipienda sunt, vel allegorice de Chri- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIX. 


710 
A stianis. Ad litteram autem sic accipitur ; Buccinate 
Luba in neomenia, vel initio mensis tube, quod 
idem est. Neomenia enim Grece, Latine dicitur 
nova luna. Neos [viog] novus, menes [uxo] luma, 
qui est initium mensis; ἃ primo autem die septimi 
mensis jussum erat Judzis, ut septem diebus tuba 
canerent, id est in initió πον lunc. Et dicitur illud 
festum Tubarum, quod celebrabant in memoria il- 
lius rei quod Dominus ostendit Abrahz arietem in- 
ter vepres hzerentem cornibus, quem pro Isaac im- 
molavit. Deinde quasi exponendo subdit, in insigni 
die solemnitatis vestre. H»c eadem spiritualiter 
Asaph Christianis loquitur. Quasi dicat : Sumite, et 
date, et ne terreamini ; sed buecinate tuba in neo- 
menia, id est in innovatione vestri, annuntiate et 
B pradieate aliis clarius, et confitentius novam vitam, 
[Cassiod., Aug., Gl. int.] quam nova luna signiti- 
cabat, in qua Judi clangebant tubis septem diebus : 
per quod signifieabatur quia'qui septiformis gratia 
Spiritus saneti per quam innovamur erat predican- 
da tuba, id est aperte, scilicet per opera manifesta, 
vel altis clamoribus. Unde Isaias : Exclama, exalta 
vocem tuam (Isa. τιν τι), scilicet tuba. Dico in neo- 
menia, seilicet in insigni die solemnitatis vestra, 
id est in novitate vite, ubi est veritatis cognitio et 
a malis feriatio. 
VERs. Á. — « Quia preceptum in Israel est, et 
« judicium Deo Jacob. » 


Quia preceptum. [Cassiod., Aleuin.|] Hoe prius 
secundum historiam sic ]deo tuba canendum, 
C. quia lex data est Judzis per Moysen, in qua hoe 
praecipitur. Et hoe est. Ideo hoc, quia precep- 
tum est a Deo in Israel, hoc est in Judsis. Ubi 
autem praeceptum, ibi et judicium est, quia in lege 
peccaverunt, secundum legem judieabuntur (Rom. 
11). Et ideo etiam hoc agite ef, id est quia judicium 
est Deo Jacob, id est quia judex futurus est qui hoc 
precipit, et 

VEns. 5. — « Testimonium in Joseph posuit illud 
« eum exiret de terra Egypti ; linguam quam. non 
« noverat audivit. » 

Testimonium futur: rei. [Cassiod., Haym.] Po- 
suit illum preceptum, vel sine illud im. Joseph, id 
est in populo Judzorum, quando? cum exiret de 
terra Egypti ; linguum quam mon noverat, id est, 
legem per Moysen datam audivit et tunc Dominus 

Vrns. 6. — « Diverlit ab oneribus dorsum ejus ; 
« manus ejus in cophino servierunt. » 

Dwertit dorsum ejus ab oneribus, [Cassiod., [Aug.] 
quibus exercebat eos Pharao in luto et latere. Nam 
manus ejus, id est populi Judaici, servierunt in co- 
phino. Cophinus est vas quo terram portabat, late- 
res faciens Pharaoni. 

Vrns. 7. — « In tribulatione invocasti me et li- 
« beravi te ; et exaudivi te in abscondito tempesta- 
« tis ; probavi te apud aquam contradictionis, » 

In. tribulatione. Si propheta loquitur hie ita dice- 
tur, divertit dicens : In tribulatione invocasti me : 
et liberavi te, et exaudivi tein abscondito tempestatis 


7A PETRI LOMBARDI 719 


[Haym., Cassiod., Haym.] Ad litteram, quando nec À multos insultatores, multos detractores, dehortato- 


aperte audebant gemere metu JEgyptiorum, cum 
aflligerentur operibus luti et lateris, imputabantur 
eis beneficia Dei, uL gravior exislimetur oflensa. 
Probavi le apud aquam contradictionis, ubi de bo- 
nitate mea et potentia mea desperans dixisti : Nun- 
quid pcterit de petra ejicere aquam aut parare men- 
sam in deserto ? (Psal. LXxvH.) 


[Cassiod.] Vel hoc totum spiritualiter de Christia- 
nis accipitur hoe modo : Ideo predicate in innova- 
tione vitze, quia hoe przceptum est in Israel, id est 
in Judzis, et ad litteram et spzritualiter, e£ judicium 
est Deo Jacob. Non mutatur. Et non solum Judzis, 
sed etiam gentibus precepit, et hoe est. Et posuit 
illud, pr:eceplum, vel sine illud, et est idem  sen- 
sus : Posuit testimonium, id est praeceptum sub at- 
testatione, in Joseph, id est in gentibus augmenta- 
tis. Joseph enim interpretatur augmentum. Gentes 
ergo sunt Joseph, quia multi fili desert? magis, 
quam ejus, quie habet virum (/sa. Liv). Quando po- 
suit? Cum exiret de terra /Egypli, elc. Ecce 
quinta Sabbati, unde in titulo ait : [Aug., Aleuin.] 
Cum populus multiplieatus exiret de terra 4Eggpti, 
id est de tenebris ignoranti? per baptismum, tunc 
audit et percipit mysteria, qui non noverat, ubi 
debeat hzrere cor. Et hoc est, eum exiret per ba- 
plismum de terra /Egypti, idest de tenebris igno- 
rantie Linguam quam non noverat audivit, id est 
precepta Evangelii, qu&e prius non noverunt. Vel 
hoe significat quod apostoli locuti sunt variis linguis 
magnalia Dei. Quid ex hoe auditu sibi fuit? Ecce, 
divertit, ipse vel Dominus, ab oneribus, etc. Vel ita 
continua ; fuitne exeundum ? fuit utique, quia di- 
verüt Deus, dorsum ejus, id est rationem ab oneri- 
bus, id est sareina peccatorum, qu: etiam per in- 
sequentes ;Egyptios notata, sunt. Unde Dominus : 
Venite ad me, omnes qui laboratis et. onerati estis, 
et ego reficiam vos (Matth. x1). 4 quibus hominibus 
divertit? ecce, manus ejus servierunt in cophino, 
[Aug.]id est in servili opere in immunditiis pecca- 
torum, in terrenis operibus et lutosis, qu: signi- 
ficantur per eophinos: quibus stercora mundantur, 
el terra portatur. Peceata autem | servilia opera sunt 
juxta illud : Qui facit peccatum, servus est. peccati 
(Joan. vm). In. tribulatione, loquitur hic Deus pec- 


catori, dicens : Ante in cophino serviebas. Sed, in- ἢ 


vocasti me, in tribulatione, quze erat pressa pecca- 
lis, et liberavi te, et exaudivi te in abscondito tem- 
pestatis, [Aug., Haym., Cassiod.] typice, scilicet non 
in tempestate maris, sed in tempestate cordis, ubi 
pateris bellum suggestionis, ibi, exaudivi te, ut 
corde credas ad justitiam (Rom. x), probavi te apud 
aquam contradictionis, id est apud populum con- 
tradicentem, ut ore fiat confessio ad saluterm (ibid.) 
Ita enim probat nos Deus in contradictionibus h:- 
reticorum. [Aug.] Et revera qui exauditus est in 
tempestate cordis debet probari in aqua contradi- 
ctionis. Cum enim crediderit et baptizatus fuerit, 
jam gradiens viam Dei habet multos exagitatores, 


res, multis modis obsistentes. H&e est aqua con- 
tradietionis quam senserunt antiqui, sed jam pene 
siccata est. Tunc enim aqu: populorum turbaban- 
tur, et aeriter resistebant. Tunc enim Samsoni viro 
forti eunti ad ducendam uxorem de alienigenis ob- 
viam oeeurit leo, quem occidit, scilicet. Christo 
eunti ducere uxorem, id est Ecclesiam, de gentibus 
occurrit leo obviam fremens, id est populus gen- 
tium, sed dissipavit eum ut hzedum caprarum, quia 
populus ille nihil erat, nisi languidus peccator, oc- 
οἶδα autem illa feritate, jam non sie fremit, non 
currit-obviam Christo, imo vero jam inipso inve- 
nimus leges pro Ecclesia, quasi favum in ore leonis. 
Quid ergo jam metuenda aqua contradietionis, qua 


B jam prope tota siccata est? Olim namque etiam 


Christo aqua contradictionis fuit; etiam 1n seipso, 
ut de eo nato dictum est. Erit in ruinam et in resur- 
rectionem multorum et in signum cui contradicetur 
(Luc.1). sieut Jud:i contradixerunt titulo crucis 
ejus volentes mutare titulum. Quibus Pilatus 
respondit : Quod scripsi , scripsi, etc. (Joan. XIX). 
Qui ergo probat nos ad aquam contradietionis 
ipse, eamdem aquam sensit, ut eam nos non timere 
faceret. 


Pans τι. Διάψαλυα. VERS. 8. — « Audi, populus 
« meus, et contestabor te ; Israel, si audieris me, 
« non erit in te Deus recens, neque adorabis deum 
« alienum. » 


Audi populus. [Aug., Gl. int., Aleuin., Aug.] Se- 
cunda pars, hactenus egit de oleo toreularis, id. est 
de bonis, jam hie agit de amurca, id est de repro- 
bis, qui hic arguuntur, quod dicitur ad cavendum. 
Quasi dicat : Quia tot beneficia feci, 0 amurca, aci- 
num, pisces qui estis populus meus. Ethic enim 
suus, est pertinens ad torcular. Audi, [Cassiod., 
Haym.] id est intellige, et ego contestabor te,vel tes- 
tificabor tibi, alia littera, id est testimoniis Seriptura- 
rum probabotibi quod dicam. Vel contestabor te, 
[Cassiod.] id est testis ero veritatis. Ecee ipse Domi- 
nus judicii testem se facit veritatis, tam hic quam in 
futuro, ut nullus jam dubitet, cum ante judiees ter- 
renos soleant testes produei ad cognitionem veri- 
tatis. [Cassiod., Aug., Hier., Aug.] Deinde quid ve- 
lit eum intelligere subdit : Israel, si me audieris. 
Vocando eum Israel familiarem sibi significat, et 
ad jussa invitat. Non eritin te, in corde tuo, ubi 
veritas non falsitas debet esse. Non dico a te, quasi 
foris sit, sed in te, id. est in corde tuo, ubi, si 
non recte sentis, est imago phantasmatis tui. (Quod 
enim quisque cupit veneratur, hoc illi deus est. 
Quid non erit in te ? Deus recens. Hoc dicit, ne ver- 
bum Patris putetur sub tempore. Deus enim recens 
ad tempus facetus est. Deus autem noster non est 
recens, sed ab zeterno in :ternum. Etenim Christus 
noster recens forte homo est, sed sempiternus 
Deus. In te ergo non erit deus recens. Si me au- 
dieris, alii quidem sibi faciunt recentes deos, vel 
idola, vel Christum imparem Patri, Filium Dei di- 


i 
1 
ξ 


113 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXIX. 


514 


centes et Filium Dei negantes. Si enim Filius uni- Α illud pane vitze et intellectus, quia apud me est fons 


cus est, hoc et quod Pater est ex :eternitate. Illi 
autem cogitant recentem deum, et alia hujusmodi 
fingunt in corde ; et ita ipsi sunt templa simulacro- 
rum, qua, si non in templis, tamen (quod pejus 
est) in corde suo posuerunt. Magnum ergo opus est 
intus hzc idola frangere, et locum Deo viventi, 
non recenti in corde dare. Omnes enim isti aliud 
etaliud sentientes, alios atque alios deos sibi fa- 
cientes, ipsamque fidem falsitate variantes sibi con- 
sentire videntur. In omnibus enim terrena est co- 
gitatio, opinio diversa, vanitas una. Unde alibi : 
De vanitate sua in idipsum (Psal. txi, quamvis 
enim opinionum varietate discordent, simili tamen 
vanitate colligatur. Ideo Samson caudas vulpium 
colligavit, ibique ignem alligavit, ut incenderet 
messesalienigenarum, scilicet Phislisthzeorum (Judic. 
Xv). Samson interpretatur sol eorum, id est Chri- 
stus, qui est sol eorum, scilicet quibus ipse lucet : 
non omnium sol est, de quo mali dicturi sunt : Er- 
ravimus a via veritatis. Et sol justitie non illuxit 
nobis. (Sap. v). Et alibi : Sol justitice est, et sanitas 
in pennis ejus (Malach. 1v). Vulpes autem sunt insi- 
diose maximi heretici, latentes in tortuosis et ca- 
vernosis anfractibus decipientes, et ore putentes, 
de quibus in Cantieis dicit sponsa : Capite mobis 
vulpes pusillas, exterminantes vineas (Cant.u), id 
est convincite h:retieos, qui, etsi dissentire videntur 
ab invicem, in malum tamen, id est in posterioribus, 
consentiunt, et simili vanitate tenentur et igne 
corrumpente, quem caudis trahunt incendunt mes- 
ses; non nostorum, quia novit Dominus qui sunt 
ejus (II Tim. 1) : sed alienigenarum, qui sunt vasa 
contumelie. Ad populum ergo istum loquens ait : 
Si me audieris non erit in te deus recens, quia ego 
sum qui sum (Exod. παι), non dicit a te quasi forin- 
secus sit adibitum simulacrum : sed iz fe, id est in 
corde tuo, imago recentis dei, quam portans tecum, 
remanes vetustus. Neque adorabis deos alienos. 
[Cassiod.] Si enim non cogitas falsum deum, nec 
adorabis fabricatum, alienum dicit deum, qui no- 
mine non essentia deus est. Est autem pene par 
scelus, recentem deum putare, et idolis servire. 
Dico non adorabis, nee debes, quia ego sum qui 
sum. 


1 $94 VrEns. 9. — « Ego enim sum Dominus 
« Deus tuus, qui eduxi te de terra /Egypti ; dilata 
* 0s tuum et implebo illud. » 


Ego enim [Aug., Gl. int., Cassiod., Aug.] non 
alienus, et si homo sim, sum Dominus Deus. tuus, 
qui tibi haec temporaliter przstiti, scilicet eduxi te 
de terra /Egypti. Historialiter per hoe ostenditur 
non esse recens. Allegorice, eduxi te per baptismum, 
de terra JEgypti, id est de tenebris ignorantiz ; fac- 
lis propriis indicatur Deus. Dilata desiderio os fuum, 
id est cor tuum, ubi angustias pateris, ubi sunt vana 
simulacra. Sed dilata os tuum, confitendo, aman- 
. do, frange idolum cordis, quod te angustat; tolle 
de conscientia tua recentem. deum. Εἰ ego implebo 


vitae. Sie monui. 


Vgns. 10. — « Et non audivit populus meus vo- 
« cem meam ; et Israel non intendit mihi. » 


Et non audivit populus meus vocem meam, [Aug., 
Cassiod., Aug.] cui legem dedi, et magna feci, ut 
culpa eresceret. Etsi enim implevi ora propheta- 
rum, non tamen ab amurca auditi sunt. Quis enim 
ejus vocem non audivit ? ecce : Et Israel non inten- 
dit mihi. Ingratus tot beneficiis, nec etiam attendere 
voluit. Unde digna sequitur ultio. 


VEns. 11. — « Et dimisi eos secundum desideria 
« cordis eorum ; et ibunt in adinventionibus suis. » 

Et dimisi eos. |Aug., Haym.] Ecce currit amurca, 
apertis foraminibus toreularis. Secundum desideria 
cordis eorum, id est dedi eos sibi. Unde apostolus ; 
Tradidit eos Deus in concupiscentias cordis eorum ; 
et ipsi bunt in adinventionibus suis, vel affectio- 
nibus, alia littera, quibuslibet, quia propter traditio- 
nes suas irrita fecerunt mandata Dei (Matth. xv). 
Sed 


Vrns. 12. — « Si populus meus audisset me ; (Is- 
« rael si in viis meis ambulasset. » 


Si populus meus audisset me, [Haym., Aug.] cre- 
dendo. Deinde exponendo subdit, Israel, hie est 
populus, seilicet si ix viis meis ambulasset, hoc est 
audire me, 


Vgns. 13. — « Pro nihilo forsitan inimicos eorum 
« humiliassem : et super tribulantes eos misissem 
« manum meam. » 


Forsitam, [Rem., Aug., Haym., Cassiod.| id est 
vere, sed ironice dicit, humiliassem inimicos eorum, 
omnis generis inimicos, omnis generis hostes, de 
quibus conqueritur quod per eos peccet, inimicos 
dico, pro nihilo computandos. Vel pro nihilo, id est 
gratis hoe fecissem. Vel secundum aliam litteram, 
hwmiliassem inimicos, in nihilum redigendo, et mi- 
sissem manum meam, id est vindictam, super tri- 
bulantes eos, quos pressissem potentia mea. Exem- 
plo istorum patet quia si Deo resistimus, ipse non 
contradicit inimicis nostris, nec manum defensionis 
nostre super eos ponit. 


Vrgns. 44. — « Inimiei Domini mentüti sunt ei; 
* et erit tempus eorum in secula. » 

Inimici Domini. [Cassiod., Aug.] Item Propheta 
loquitur post interposita verba Domini. Quasi dicat : 
De inimicis conqueruntur, quod per eos peccent, 
sed ipsi faeti sunt inimici Domini, quia mentiti sunt 
€i, resumendo, quibus renuntiaverunt, abrenuntiave- 
runt in baptismo diabolo et pompis ejus, id est dia- 
bolieis faetis a Deo damnandis, sed rursus ad ea 
redeunt, et sunt novissima pejora prioribus (Luc. πὴ). 
Ecce canis reversus ad vomitum, et sus lota in vo- 
lutabro luti (IJ Pet. q).[Cassiod., Aug., Alcuin., 
Aug.]| Velad litteram de Jud:is, qui mentiti sunt 
Domino, non peragentes promissa. Hoc non paga- 
ni, qui nil promiserunt. Quid inde eis ? Et si hic to- 
lerati sunt, non salvantur solis sacramentis : quod 


τὸ 
ita dicit : Ef ideo quia tales erit tempus pone A 
eorum in secula, id est in aterpum, etsi bic flo- 
reant. Vel tempus eorum, id est variatio eorum per 
ponas, transibunt enim ab aquis nivium,ad calorem 
nimium (Job XXIV), erit in secula, id est in eeternum. 
Et qui sunt isti? ecce : 

Vrns. 13. — « Et cibavit illos ex adipe frumenti ; 
« et de petra melle saturavit eos. » 

Et cibavitillos, [Cassiod., Aug.] vel ita continuat : 
Tales sunt, Εὖ tamen cibavit illos ex adipe frumenti, 
ad litteram, vel manna. Unde ipsi sunt ingrati. Vel 
allegorice, eos cibavit corpore Christi. Sacramentis 
enim suis eos miscuit, et Jude etiam bucellam: de- 
dit. Vel, eibavit eos ex adipe frumenti, id est spirituali 
intelleetu. Εἰ de petra melle saturavit eos ad litte- 
ram in eremo de petra produxit aquam, non mel 
(Num. Xx). Ideo. mystice tantum intelligitur. Mel 
ergo sapientia est primatum tenens dulcoris in escis 
cordis. Et est, non solum adipe frumenti cibavit eos, 
sed etiam, melle profluenti de petra, id est sapientia 
Christi. Nam petra erat Christus, (I. Cor. x). Satu- 
ravit eos, ut delectentur verbo Dei, cognitione sa- 
cramentorum, solutione parabolarum et tamen men- 
titi sunt. ei. 


COLLATIO IN PSALMUM LXXX. « EXALTATE DEO, » etc. 


Vzns. 2. — Psalterium jocundum cum cithara. 
Perpusillum est, quod ex Hebrwis conversus est 
sermo. 53: ὩΣ D'92 723 EINNOR NAIM IM NA BEL, 
quod vertit Hieronymus, citharam, decorum psal- 
terio, etiamsi prima particula organum. significet , 
et de postrema est controversia. 

Vzns. 3. — « In insigni die solemnitatis vestra. 
Hier. In medio mense, in die, etc., Pratensis ;. in 
solemnitate, in die, ete. Sanctes et Munsterus; in 
tempore constituto in die, sive et die solemnitatis. 
CESER, significat empus constitutum solemnitatis. 
Quia vero Num. xxix, in medio mensis septimi, hoe 
est decimo quinto die fiebat festum tabernaculorum 
insigne octo dies, ad illud alludebat versio Hierony- 
mi, et Pellicani itidem. Ait enim : In operimento 
diei festivitatis. Adde quod 22 ΟἸΒΒΕΗ cum eisdem 
litteris Hebrzis, et jam thronum sonat, eoque potest 
respondere lectioni Vulgatm, im insigni die, cum 
thronus sit cujusdam majestatis symbolum. Csete- 
rum quod legimus festivitatis vestre, et Hebr. no- 
síre, eodem recurrit. 


C 


Vrns. 6. — « Manus ejus in cophino servierunt. 
Diceret quis oppositum esse in Hebr. sensum, ete- 
nim Vulgata lectio sonat angariam servitutis. Hie- 
ronymus ex Hebreo, et ceeteri contra, liberationem 
a servitute, suis interpretationibus demonstrant. 
Ille hoc paeto, manus ejus a cophino recesserunt. Si- 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : * PSALMUS ASAPH. » 


Deus stetit in Synagoga. Titulus : Psalmus Asaph. 
(119) Psalmus iste est de duabus naturis in Christo, 
in quo Christus vel Propheta loquens, exprobrat ipsi 
Asaph, id est Synagogz, que οἱ Dominum corpo- 
raliter vidit, et tamen. eum non agnovit. Unde et 


(419) Ex Cassiod. in tit. et in contentione psal. 


PETRI LOMBARDI 


T6 
militer Nebiensis. Sanctes, manus ejus ab aheno 
transierunt, Munsterus, manus ejus a cacabis fa- 
ciendis transierunt. Ubi de suo adjecit, faciendis. 
Ceterum cum n3*27n TAABORNAB,id est £ransierunt, 
el ni73YD TAABODENAH, finitima sint ob daleth ct 
res, quz littere parvo apice distinguuntur, et 
posterius verbum significet servierunt, verisimile est 
LXX ita habuisse, ut per daleth enuntiarent.Nec ta- 
men sententize incommodatur ullo modo, quin ea clau- 
sula videtur declarativa superioris mox praecedentis, 
divertit ab oneribus dorsum ejus. Quod si quis 
pergat, et cognoscere affectet particularius quee fue- 
runt onera, quibus levatum est dorsum filiorum Is- 
rael, statim perpendet ex cophinis, quibus adigeban- 
tur ferre lapides, terrarum etfossiones, et id genus, 
dura servitute pressi, ut ex Exodo palam est. Porro 
quod pro cophimo, alii vertunt ollam aut cacabum, 
non mutat intelligentiam,etiamsi vox Hebraea 715 DUD 
sit utrique signiticatui communis. 

Vrns. 11. — Secundum desideria cordis eorum. 
Hieronymus, Nebiensis, Munsterus, et Campensis, 
in pravitate cordis; Sanetes, in fortitudine ; Pel- 
lieanus, in. femeritatibus ; Paraphrasis, in animo 
obdurato. Certe vvv scHERIRUTH est duritia , ob- 
stinatio, pravitas, temeritas, que nemo dubitat esse 
passiones affectus cordis, Propinquius tamen acce- 
dunt ad LXX, Cajetani doctores, vertunt enim, in. 
directione cordis. Quasi dicat : Ideo quia noluerunt 
a Deo regi et gubernari, ipsi sibi sunt relicti; et pro- 
prio sensui. Forsan intellexerunt. duci a verbo ^w 
Sanan, quod est dominari, per punctum. smol, id est 
sinistrum. Chaldeus non longe esta nobis, expuli 
eos in cogitationibus cordis eorum. 


Vrns.13. — « Pro mihilo forsitam inimicos €o- 
rum humiliassem. Hunc locum calumniatur Fab. 
propter particulam forsifam, |quee est nota dubita- 
tionis, et Deo competere nequit. Rursum pro nihilo, 
id est gratis, vel frustra, longe a Deo abhorret. 
Quare dicendum cum Hieronymo, quasi nihilum 
inimicos eorum humiliassem. Nonnulli vertunt, 
quoniam brevi tempori inimicos, ete., quia Hebr. 
habet 22 kiuar. Jam quantum ad notam dubitatio- 
nis forsitan, idest peculiare in arcanis, ut est illud 
Ezech. zt : Hec. dicit Dominus Deus; Si forte vel 
ipsi audiant, et si forte quiescant. Et Luc? xx : 
Forsitan cum hunc viderint verebuntur. Loquitur 
Deus Pater de Filio. Quem tropum loquendi decla- 
rat divus Hieronymus, in Matth. xxt : « Ambigere 
dieitur Deus, ut libera voluntas nominis reservetur. 
Quantum ad secundum, pro mihilo, licet non coga- 
mur exponere, id est gratis, sed in nihilum, aut ut 
habet paraphrasis Campensis, mullo megotio perdi- 
dissem inimicos, aut, ut alius dieit, ad paucos redi- 
gerem hostes eorum, tamen interprando gratis, 
non eo tenderet sensus,velut Deus quidpiam faceret 
sine causa, sed frequenter sine merito nostro praece- 
dente, copiosa munificentia sua multa elargitur. Et 
ad eum modum interpretatur divus Augustinus illum 
versiculum psal. Lv. Pro nihilo salvos facies illos, 
hoc est inquit, nullis eorum meritis precedentibus. » 


LXXXI. 


hie dicit: Deus stetit in Synagoga. Et est sensus : 
Psalmus iste sit Asaph, id est Synagoge, qui hie 
redarguitur, ut saltem nunc intelligat quod non ante. 
Intentio : Monet credere Christum. verum Deum 
esse et verum hominem. Modus : Tripartius est. 
Primo nuntiat Deum stetisse, et arguit contrarios. 


"TY 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXI. 


{ὃ 


Secundo monet intelligere Christum esse Deum, et ἃ — Judicate. [Cassiod., Aug.| Secunda pars, ubi ad- 


si pauper sit et egenus, ibi, judicate, etc. Tertio di- 
cit quid eis propositum fuerit, sed tamen per- 
ierunt, ibi, ego dizi. Prius ergo nuntians Deum, 
ail : 

VEns. 1. — « Deus stetit in Synagoga deorum : in 
« medio autem deos dijudieat. » 

Deus stetit. [Cassiod., Aleuin., Aug.] Dei non est 
stare qui ecelum et terram implet, qui est intra om- 
nia non inclusus, extra omnia non exclusus, sed 
per hoe breviter Deum hominem indicat, ergo Deus 
factus homo sfetiL in Synagoga deorum, id est in po- 
pulo Judaeorum, ubi Filius Dei, secundum quod homo 
stetit, qui fuit missus ad oves qu:? perierumt domus 
Israel (Matth. xv). Spiritualis autem presentia dei- 


monet intelligere Christum esse Deum, et si pauper 
fuerit et egenus, quod eos non fecisse dicit. Quasi 
dicat: Nolite judicare iniquitatem, vel consen- 
tire judieantibus, sed potius, judicate, hoe ma- 
joribus dieitur, egeno et pupillo, id est ad hono- 
rem ejus qui voluit esse sine patre propter vos, ef 
justificale, id est justum pr:dicate Christum factum 
humilem et pauperem propter vos, non illos propter 
se superbos, et vos minores. 

VEns. 4. — « Eripite pauperem et egenum; de 
« manu peecatoris liberate. » 

Eripitepauperem et egenum ; de manu peccatoris 
liberate. [Aug., Cassiod.] Hoc minoribus dicitur. 
Per quod ostendit nec illos fuisse immunes ἃ sce- 


tatis, qu» ubique est, non proprie ad Synagogam plere tanto qui permiserunt principibus Christum , 


perlinet, nec tempore variatur, deos autem dicit, 
quos postea filios Excelsi dicit, ibi, ego dixi : Dii 
estis et filii Excelsi omnes. De quibus etiam per 
Isaiam Dominus dicit : Filios enutrivi et exaltavi, 
ipsi autem spreverunt me (Isa. 1). Filii autem sepe 
dicuntur Judei non solum gratia Novi Testamenti, 
sed gratia Veteris, qua scilicet eos de JEgypto libe- 
ravit, et terram promissionis dedit. Non itaque Pa- 
ter, non Spiritus sanctus, sed Filius corporaliter 
stetit in Synagoga Judzworum. Sed cur ibi stetit ? 
ecce deos dijudicat secundum quod Deus ; stat homo, 
discernit Deus, id est non meritis, sed gratia dis- 
cernit vasa, alia in honorem, alia in contumeliam (1I 
Tim. ; Rom. 1X). Hoc autem facitstans Ἔ S£» in 
medio. Unde in Evangelio Joannis : Medius vestrum 
stetit, quem vos nescitis (Joan., 1). Unde et hic in se- 
quenti dieitur : Nescierunt neque intellexerunt, sed 
amicus sponsi stat et audit, et gaudio gaudet propter 
vocem sponsi (Joam. rmt). 

VEns. 2. — « Usquequo judieatis iniquitatem, et 
« facies peccatorum sumitis? » 

Usquequo judicatis. [Aug.] Haec est. vox discer- 
nentis. Quasi dicat : Misi legem et prophetas et re- 
stitistis, vel interfecistis ; sed usquequo haec ? num 
usque ad adventum Filii ? Misi utique prophetas, sed 
injuriis affecistis, vel interfecistis, vel hoc agentibus 
cousensistis. Sed cum h«c agentibus, nec loqui di- 
gnum sit vos qui taeuistis, et imitari eos voluistis , 
id est vos qui eos, qui tune tacuerunt, velut inno- 
centes imitari voluistis. Usquequo Judicatis iniquita- 
tem, et facies peccatorum sumitis ? Num et haeres oc- 
eidendus est, qui pro vobis venit (Matth. xxr) ; qui 
propter vos sine patre esse voluit ut pupillus ? (Joan. 
Iv.) Qui propler vos esurivit et sitivit ut. egenus ? 
(Matth. 1v.) Qui propter vos pauper factus est, cum 
esset dives ? (II Cor. viu.) [Haym., Gl. int.] Vel 
distingue inter judieantes et facies peecatorum 
sumentes. Nam per judicantes intelliguntur majo- 
res, qui inique judicant; sumentes facies, id est 
similitudines peccatorum sunt minores, qui consen- 
liunt. 


Pans. n. διάψαλμα, VERS. 3. — « Judieate ege- 
* no et pupillo ; humilem et pauperem justificate. » 
PaTnor. CXCI 


C 


D 


cum pro multitudine timerentur, et possent illos 
ἃ facto et se a consensu liberare. Qui enim desinit 
obviare cum potest, consentit ; sed 


Vrns. 5. — « Nescierunt neque intellexerunt , in 
« tenebris. ambulant; movebuntur omnia funda- 
« menta terrz:. » 

Nescierunt. [Aug., Haym., Aug., Cassiod.] Hoc 
omnibus convenit, przlatis et subditis. Si enim co- 
gnovissent, nec illi Dominum crucifigerent, nec isti 
Barabbam eligereat (I Cor. m). Neque intellexerunt, 
id est nec eliam scire curaverunt, quia im tenebris 
ambulant, id est excitati sunt, sed per hane Israel 
c:ecitatem, movebuntur ad fidem, omnia fundamenta 
terre, id est plenitudo gentium. ad fidem intrabit. 
Vel ita : illi neseierunt tamen movebuntur, in pas- 
sione Christi, omnia fundamenta terre, quia in 
morte Domini terra mota est, οἱ petre» scisse sunt 
(Matth. xxvi). Hie patet de quo ante dixerat : Hoc 
enim signum in erucifixione Christi contigit. Vel fun- 
damenta terre, id est terreni spiritualiter moti 
sunt, illo tempore viso tanto miraculo, ut. centurio 
qui dixit : Vere Filius Dei erat iste (ibid.). Vel fun- 
damenta terre, id est felices copia terrenorum, su- 
per quos adificantur terreni sicut boni super apo- 
stolos, qui dicuntur fundamenta coli, movebuntur, 
vel admirando coli pauperem mortuum , vel. eum 
contemplüis terrenis sectando , addit, omnia, quia 
nullus est qui non miretur, vel convertatur. Ter- 
ren: autem felicitatis regnum est superbia : con- 
tra quam venit Christus humilis, exprobrans eis 
quos vult altos facere per humilitatem his verbis : 


Pans mr. VEns. 6. — « Ego dixi: Dii estis , οἱ 
« filii Excelsi omnes. 


Ego dixi. [Cassiod., Aleuin., Rem.] Tertia pars, 
ubi dieit quid eis propositum fuit, sed perierunt. 
Quasi dieat : Nescierunt neque intellexerunt, ta- 
men ego dixi, vos boni estis dii per adoptionem 
gratie, et filii Excelsi, id est heredes Dei, omaes, id 
est eujuseunque conditionis. [Haym., Cassiod. , 
Aug.] Has enim promissiones omnes accipiunt , 
qui mandata custodiunt, scilicet ut sint filii Dei ; 
hoe enim ad justos dieitur, qui prwedestinati sunt 
ad vitam. 


119 

Vgns. 7. — « Vos autem sicut homines morie- 
« mini ; et sieut unus de principibus cadelis. » 

Vos autem mali, moriemini sicul homines, |Cas- 
siod., Aug., Alcuin.,Aug.] id est sieut peccatores, qui 
non sunt redempti. Hoc enim ad iniquos dicitur. E/ 
cadetis, non extollemini ad coelum, sicut unus de 
principibus, id est per elationem animi cadetis, sicut 
diabolus ; turba autem dzemonum quae cecidit. Di- 
citur unus, quia in superbia similis. Vel ita : Vos 
autem mali moriemini per infirmitatem carnis, sicut 
homines, et cadetis, per superbiam ; sicut unus de 
principibus, id est diabolus. Quasi dieat : Cum cito 
sieut homines sitis morituri, non tamen corrigi- 
mini; sed ut diabolus, qui in carne non ioritur, 
extollimini ut eadatis, quia per superbiam diaboli- 


PETRI LOMBARDI 


δῦ 


A secundum aliam litteram : |Aug.] Quoniam tu dis- 
perdes in omnibus gentibus. Quid disperdes in gen- 
libus? terram ipsam, id est eos qui terrena sapiunt, 
vel conterendo eos penitus, et ab hereditate exter- 
minando, vel affeetum terrenae cupiditatis et. elatio- 
nis absumendo in eis. Quod in bona accipitur, se. 
cundum quem intellectum etiam dicitur : Tu /|uere- 
ditabis in omnibus gentibus. 


COLLATIO IN PSALMUM LXXXI : « DEUS STETIT, » elc. 


Vrns. 1. — Deus stetit in synagoga deorum. Hoc 
in loco ausus est. Faber affirmare EXX interpretes 
litteram  eorrupisse, ac exaggerando, impie eos 
tractat scribens fuisse illusos, et fede lapsos. Mo- 
vetur leviter ad id sentiendum, nempe ex hoe quod 
ὮΝ rr singulariter dicitur, ubi legimus plurative 
deorum, et Hieronymus vertit, Deus stetit in cetu 


cam inviderunt glorie Christi, et viluit. eis humi- D pei. Cur ergo non eadem opera initium psalmi , 


litas erucis. Vel omnibus generaliter dicit : Ego 
dixi : Dii estis, et filii Excelsi omnes, id est om- 
nibus promisit cclestia. [Hier., Haym., Aug.] 
Deinde loquitur ad malos, discernens inter majores 
et minores, et primum ad minores dicit : Vos autem 
moriemini sicut homines ; primi homines Adam, sci- 
licet et Eva, qui suasione diaboli peccaverunt. Et, 
vos majores, cadelis, sicut unus de principibus, id 
est sicut diabolus, qui per superbiam peccavit, 
proinde ut hoc vitium sanarelur, ex persona Pro- 
phetee subditur : 

VEns. 8. — « Exsurge, Deus, judica terram, quo- 
« niam tu hereditabis in omnibus gentibus. » 

Exsurge. [Aug., Aleuin., Aug.] Quasi dicat : Vos 
cadetis, sed , tu Deus, exsurge, a mortuis, e£ ju- 
dica, id est damna, terram qus tumuit te. cruci- 
figens, id est damna istos, quoniam, his repulsis, 
tu hereditabis in. omnibus gentibus, id est omnes 
genles erunt tua hereditas. Vel, judica terram, 
id est mundum, quod poles, quia tuus est. Et hoe 
est quoniam tu hwreditabis in omnibus gentibus. Vel 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : & CANTICUM ASAPH. » 


Deus, quis similis. Titulus : Canticum Asaph. 
Aleuin., Cassiod.] Agit in hoc. psalmo de secundo 
adventu Christi ad judieium, ubi boni qui hie pa- 
liuntur, coronabuntur. Mali vero qui eos perse- 
quuntur, torquebuntur; per quod deterret iniquos 
ἃ persecutione populi Dei, quem multis modis mali 
in presenti aflligunt, maxime tempore Antichristi. 
[Cassiod., Alcuin., Cassiod., Aug.| Et est sensus 
tituli ; canticum istud, quod dicitur canticum, quia 
monet ad bonas actiones. Congrue utrumque jungit, 
quia in rebus actualibus est habenda contemplatio 
divina. Est Asaph, id est populi Dei, qui loquitur 
hic. Et quia Asaph proprie de Jud:is est, intelligi- 
tur hie prophetia fieri maxime contra Judeos. In- 
Lentio : Malos dehorlatur ἃ persecutione. bonorum, 
bonos vero monet ad patientiam ; modus; Biparti- 
tus est psalmus. Primo proposito timore futuri ju- 
dicis describit malitiam inimicorum vel iniquorum. 


D 


translatum est sub plurali numero, dii steterunt , 
quando quidem habetur in Hebr. ΦΥΤΌΝ rronrw, 
numero multitudinis. Itaque sive enunties unice 
sive plurative, eetus Dei vel deorum, sunt sancti , 
qui ad Deum pertinent, vel principes qui auctoritate 
Dei potiuntur. Hie autem quando mox premitte- 
batur collectionis nomen synagoga, cur LXX inter- 
pretes vocantur in jus sub forma singulari multi- 
tudinem intelligentes ? Unde plures qui Hebrzis- 
mum probe callent nihil reformidant per plura- 
lem numerum traducere. Hine Sanetes dixit, in con- 
gregatione judicum, quam Munsterus interpretatur 
congregationem magnificam. Et editio ad Campen- 
sem, in catu potentium. Consonat et paraphrasis, e 
regione. Chaldz:eus paraphrastes, Deus deitatem suam 
posuitin congregationem justorum, qui potentes 
suntin lege. Nec obstat quod Hieronymus verterit 
singulariter. Sie enim vertit ut. talem versionem, 

C suo loco approbet. In. commentariis enim. ubi ver- 
sieulum repetiit, tale subjecit interpretamentum : 
Quia dii erant, propterea stabat eis Deus. Et paulo 
post : * Vide hominis dignitatem, Deus stetit in sy- 
nagoga deorum. Largitur nobis nomen, ut largiatur 
et meritum. » De divo Augustino non est dubium 
quam late et erudite per pluralem numerum prose- 
quatur. 


LXXXIH. 


Secundo agit de vindietla inimicorum vel iniquo- 
rum, ibi, fac illis sicut Madian. Fidelis ergo Asaph 
previdens Christum in majestate judieaturum , qui 
in humilitate judicatus est, ait : Ὁ. 


Vgns. !. — « Deus, quis similis erittibi : ne taceas, 
« neque compescaris, Deus. » 

Deus, Christe, [Aug.] etsi homo es, ut alii. Et- 
si judieatus eum iniquis latronibus deputaris. Quis 
erit similis tibi in forma servi ? non dico in forma 
Dei, eum in claritate judieabis. Non ad divinitatem 
hoe refertur, cui nullus hominem comparandum 
cogitavit. Et ita non esset magnum, si hoc ad divi- 
nitatem referretur. Sed hoc dicitur illi, qui formam 
servi aecipiens, in similitudinem hominum factus 
est el habitu inventus ut homo. Ideoque non ait: 
Quis similis est tibi ? quod utique diceretur, si hoc ad 
divinitatem referretur, sed dicit : Quis similis erit 
tibi? hoe ad formam servi referens qua tunc czte- 
ris dissimilis hominibus erit, quando judex in eglo- 


181 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXII 


82 


ria apparebit. [Aleuin.|] Vel potest hoc referri ad A teram : Disperdamus eos de gentibus, scilicet ne sint 


divinitatem, secundum quod dicit : O Deus, quis si- 
milis erit tibi, in potentia deitatis ? Christum enim 
quem mali viderunt extra, iste. videt intra, scilicet 
omnipotentem ae faceas. [August.] Quasi dieat : 
Et quia talis eris in futuro, ideo tune, ne taceas, 
a pena, o Deus, qui primo tacuisti, quando sicut 
agnus coram tondente se fuit sine voce, nec aperuit 
os suum (Isa. Lil) ; neque compescaris.Deus, vel mi- 
lescas, ab inecepto, qui primo potestatem compes- 
cuisli, ut posses teneri et. perimi, quam prius os- 
tendisti, his qui te apprehendere quzerentes, retror- 
sum ad vocem tuam ceciderunt (Joan. xvii). Quo- 
modo ergo teneretur atque pateretur, nisi seipse cohi- 
beret atque compesceret, et quodammodo mitigaret ? 


VEns. 2. — « Quoniam ecce inimici tui sonu- 
« erunt; et qui oderunt te extulerunt caput. » 


Quoniam ecce. [Cassiod., Aug., Aleuin.] Duobus 
predietis duo reddit, agens de persecutione que 
erit tempore Antichristi. Quasi dicat : Ideo ne ta- 
ceas, quoniam ecce inimici tui, id est Antichristi 
membra somuerunt contradicendo. Novissima tem- 
pora Antiehristi designat, quando hsc qua modo 
premuntur metu, in liberam vocem erumpent. Quz 
vox quia irrationabilis erit, magis sonitus quam 
Ἔ $95 locutio dicitur e£ qui oderunt te. Quasidicat : 
Ideo ne compescaris, et, id est quia, qui oderunt te 
jam diu, non noviter extulerunt caput, id est tunc 
levabunt eaput, non capita. Sed illud caput quod 
extollitur supra. omne quod colitur aut nomina- 
tur Deus (IJ. Thess.w), id est Antichristum. Illi 
ergo qui oderunt, plures sunt ; sed unum est caput 
eorum, scilicet Antichristus, quod ita elevatum est, 
ut Deus dicatur. Caput suum extulerunt, sed non 
populum tuum depresserunt. Unde subdit : 


VEns. 3. — « Super populum tuum malignave- 
« runt consilium ; et cogitaverunt adversus sanctos 
* SUOS. » 


Super populum tuum malignaverunt, [Aug., Cas- 
siod.] vel ut quidam codices habent, astute cogita- 
verunt consilium, ad decipiendum, super populum 
tuum, irridenter hiec dieit. Non enim nocere pos- 
sunt populo Dei pro quo est Deus. Unde Apostolus : 
Si Deus pro nobis, quis contra nos ?(Rom. vur.) Et 
cogitaverunt adversus sanctos tuos. Non solum con- 
tra mediocres, sed etiam contra coelestes viros. 


VEns. 4. — « Dixerunt: Venite et. disperdamus 
* eos de gente, et non memoretur nomen Israel 
| « ultra. » 


Dixerunt. (Cassiod. , Gl. int., Cassiod.] Ecce con- 
silium quo meditati sunt inania. Iste est ille sonus, 
qui non est sermo, sed inaniter strepit, dixerunt 
etiam : Venite, qucerentes in hoc sibi socios, et dis- 
perdamus eos de gente. Singulariter dicit, quia om- 
nes Christiani sunt unà gens, cum ex uno fonte 
baptismi nati sunt. Vel de gente singulariter. dicit, 
per gentes omnes bonos significans, quos omnes 
Antichristus voeat unam genlem, propler unam vo- 

; luntatem. [Cassiod., Aug.] Vel seeundum aliam lit- 


inter gentes, id est tollamus eos de mundo. Ecce 
persecutio Antichristi, quz? nomen Christianum 
quasi malum intendit funditus tollere. Et nom me- 
moretur ultra nomen veri Israel, id est eorum qui 
esse debent vere Israel. 


VERS. 5. — « Quoniam cogitaverunt unanimiter ; 
« simul adversus te testamentum disposuerunt ta- 
« bernacula Idumzorum et Ismaelit:e. » 


Quoniam cogitaverunt. (Gl. int., Aug., Alcuin.] 
Exponit qui sunt malignantes, vel quo studio mali- 
gnaverunt ; et primo quo studio, dicens, quoniam 
cogitaverunt unanimiter, id est cum studio, simul, 
id est omnes, et quasi possent te fortiores esse, dis- 
posuerunt adversus te, ut tu contra eos movearis ; 


B testamentum, id est pactum, scilicet placitum inter 


se, testamentum quippe in Seripturis, non solum 
illud dieitur, quod non valet nisi testatore mortuo, 
sed etiam omne pactum οἱ placitum, quod inter 
vivos valet, testamentum vocatur, sieut Laban et 
Jacob testamentum fecerunt quod etiam inter vivos 
valeret, ita et mali inter se quasi pactum fecerunt 
quod unanimiter bonos persequerentur. Ecce expo- 
suit quo studio malignaverunt. Deinde ostendit qui 
sint malignantes, dicens : Tabernacula Idumaorum. 
[Aug., Aleuin., Hier.] Incipit hie inimicos Christi 
commemorare, sub quibusdam nominibus gentium, 
quie mystice eis congruunt. Talibus enim nominibus, 
secundum interpretationes aptissime figurantur ve- 
ritatis inimici. Per hsec enim nomina Christi ini- 

(1 mieos declarat, qui temporibus Antichristi tot. malis 
similantur, quia sieut isti contra Israel, ita illi 
contra Christianos, tunc debellabunt. Et est, qui 
cogitaverunt et disposuerunt, ecce tabernacula, id 
est congregationes Idumworum ; Idum:ei dieti sunt 
ab Edom (Gen. xxv), qui est et Esau et Seyr dictus 
(Josue xxiv), Gen. XXXvVI), Idumai autem | interpre- 
tantur Zerreni, vel sanguinei, quia terrena amant οἱ 
sanguinem sitiunt ; e£ Ismaelit,e qui dieuntur ab 
Ismaele filio Abrahz et Agar (Gen. xvr). Et. inter- 
pretantur obedientes sibi; quasi dicat, non Deo, 
quia pravas cogitationes suas sequuntur. Et 


Vrns. 6. — « Moab, et Agareni, Gebal et Ammon, 
» et Amalec ; alienigen: cum habitantibus Tyrum. » 


Moab. [Aug., Hier., Aug., Gl. int., Aleuin.] Unde 
Moabitze dieuntur, quem Loth ebrius de majore filia 
sua genuit (Gen. xix). Unde Moab interpretatur ex 
patre quod in malo aecipitur. Bonus quidem fuit 
pater, quo filia illieite usa est;sed sicut lex bona 
est si quis ea legitime utatur, non inceste. Per Moab 
ergo significantur gentes exleges, quie recedentes 
ἃ Deo Patre, sunt ex patre diabolo (Joa. vin. Et 
Agareni, qui dicuntur ab Agar (Gen. xvi), et inter- 
pretantur proselyfi, id est adven, vel alieni, per 
quos significantur falsi fratres, qui nomine tenus 
sunt in Ecclesia (Gala£. n) ; qui non sunt cives, sed 
alieno animo subintrant explorare libertatem Eeccle- 
sie, et inventa oecasione nocendi se ostendunt. 
Gebal. Gebal interpretatur vallis. vana. Ge ra] 


183 


enim vallis, bal vana interpretatur, per quod signi- 
ficantur fallaciter humiles, id est hypoeritee : [Et 
Ammon.] Ammon (Gen. x1x), Unde dieuntur Ammo- 
nite, genuit Lot ebrius de filia sua minore; et in- 
terpretatur populus turbidus, vel populus meroris, 
per quem significantur furiosi. E£ Amalec (Gem. 
xxxvi). Amalee fuit filius Eliphat primogeniti Esau, 
a quo dieuntur Amalecite, contra quos pugnaverunt 
fiii Israel, eosque Moyse levante manus supera- 
bant (Exod. xvi). [Hier., Aug., Haym., Aug.] Inter- 
pretatur autem Amalec populus lingens terram, per 
quem significantur cupidi et avari, amantes terrena. 
Alienigence. Latinum nomen est, pro quoin Hebreo 
habetur Philisthiim ; licet ergo Latino nomine se in- 
dicent alienos, et ob hoc inimicos, tamen Hebraice 
dicuntur Philisthiim, id est cadentes potione, per 
quos significantur illi qui sunt ebrii luxuria sseu- 
lari. Et hi omnes disposuerunt testamentum cum 
habitantibus Tyrum, id est cum possidentibus ter- 
rena, circa qu: angustiantuv. Tyrus enim lingua He- 
brza dicitur sor, et interpretatur £ribulatio vel an- 
gustia, quod convenit inimieis populi Dei, seeundum 
illud quod ait Apostolus: Tribulatio et angustia in 
omnem animam operantis malum (Rom. 1) Deinde 
quasi indicans causam quare sint inimici populi Dei, 
adjungit : 

VEns. 7. — « Etenim Assur venit cum illis : 
» facti sunt in adjutorium filiis Lot. » 

Etenim. [Hier., Alcuin., Aug.] Quasi dieat : Cur 
isti sunt inimiei populo Dei? Etenim, id est quia 
Assur venit cum illis. Assur, ad litteram, Nabucho- 
donosor rex Assyriorum, et interpretatur deprimens 
vel elatus, per quem significatur diabolus, qui ope- 
ratur in malis, quorum princeps est, quos in pro- 
fundum peccati deprimit. [Aug.] Et hi omnes, ope- 
rante in se prineipe diabolo, facti sunt in adjutorium 
filiis Lot, id est adjuvant invisibiles hostes, qui per 
istos oppugnant populum Dei. Lot enim declinans 
interpretatur. [Hier., [Aug.] Fili ergo Lot sunt 
angeli apostatz,, qui sunt filii. declinationis, quia a 
veritate declinando, in satellitium diaboli dicesse- 
runt. Unde in Apocalypsi dicitur : Quia draco ceci- 
dit, et. traxit secum tertiam partem stellarum 
(Apoc.xu). De quibus Apostolns : Nom est nobis 
colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed 
adversus principes et potestates (Ephes. v). 


Pans. nm. VEns. 8.— « Fac illi sicut Madian 
« et Sisar:e : sicut Jabin in torrente Cisson. » 

Fac illis. [Cassiod., Aug., Haym., Aug.|] Secunda 
pars, ubi agit de vindieta iniquorum, et est przedi- 
ctio. Predicit enim illis mala ventura, sub figura 
quorumdam nominum. Quasi dieat : Illi ita contra 
tuos faciunt. Vel tu Domine, fac illis prwdicit, 
non maledicit, sicut fecisti Madiam et Sisare, et 
sicut Jabin in torrente Cissou. Hos omnes, ad litte- 
ram populus Dei, scilicet Israel, debellavit et vicit. 
Madian fuit filius Abrahze et Cethurze (Gen. xxv). Unde 
Madianit:e fuerunt, qui filios Israel multoties afllixe- 
runt, qui tandem clamantes ad Dominum omnes 


PETRI LOMBARDI 


184 


A istos debellaverunt. In libro enim Judicum, cap. tv 
et vi, legitur quod cum Jabin rex Chanaan aflligeret 
filios Israel, clamaverunt ad Dominum. Et tunc 
Delbora prophetissa qu:e judicabat Israel illo tem- 
pore, precepit Barae filio Abinoen, ut assumeret 
decem millia pugnatorum secum, et iret contra Si- 
saran, qui erat dux exercitus Jabin, qui dixit se ire, 
si ipsa cum eo iret. Itaque ivit cum eo, Dominus 
autem exterruit exercitum Jabin, quem congrega- 
verat Sisara ad torrentem Cisson, fugitque Sisara 
ad tentoria Jahel uxoris Aber Cynai. Erat enim 
pax inter Jabin regem Asor, et domum Aber Cynzi, 
ubi eum absconditus dormisset, Jahel tulit cla- 
vum tabernaculi, pereussumque eum cum malleo, 
defixit in cerebrum Sisare usque ad terram, et 
ita mortuus est. Et ecce DBarac sequens Sisa- 
ram veniebat, egressaque Jahel in occursum ejus, 
dixit ei: Veni, et ostendam tibi virum quem qua- 
ris. Qui cum intrasset ad eam, vidit Sisaram mor- 
tuum jacentem, et clavum in temporibus ejus infi- 
xum. Humiliavit ergo Deus in die illo Jabin 
regem Chanaan, coram filiis Israel, qui crescebant 
quotidie et forti manu opprimebant Jabin regem 
Chanaan donec delerent eum. Gedeon quoque nocte 
devicit Madianitas cum trecentis viris. Cumque 
illi fugerent, occurrerunt viri Ephraim, et appre- 
henderunt Oreb et Zeb, principes Madianitarum, 
quos interfecerunt, eorumque capita ad Gedeon 
deportaverunt. Ipse quoque Gedeon interfecit pos- 
lea Zebee et Salmana, principes Madian, turbato 
illorum exercitu, qui post longam fugam requiesce- 
bat securus. Ideo dicit. Fac illis sicut Madian et 
Sisava, et sicut Jabin in torrente Cisson. 


B 


VEns. 9. — « Disperierunt in Endor; facti sunt 
« ut stercus terra. » 


Disperierunt, adlitteram. [Aug., Cassiod., Alcuin.] 
Hi omnes in torrente Cisson et in fonte Endor perie- 
runt. Ergo sicut omnes illi victi suntin figura a po- 
pulo Dei, sic istos precatur in veritate superari, facti 
sunt ut stercus terre, dum cadavera eorum putre- 
scerent. Hzc omnibus communiter fae, sed specia- 
liter. 


Vzns. 10. — « Pone principes eorum, sicut Oreb, 
« et Zeb, et Zebee, et Salmana. » 


D Pone principes. [Cassiod., Hier, Aug., Haym.] 
Hoe optat militibus Antichristi, qui non sunt con- | 
vertendi. Vel juxta interpretationes nominum haee | 


diei possunt. Madian interpretatur declinans judi- 
cium ; Sisara exclusio gaudii; Jabin sapiens, De 
quo Apostolus : Ubi sapiens, ubi scriba ? (I Cor. 1.) 
Cisson ubi vieti fuerunt, interpretatur duritia. Et 
est sensus : Face illis sicut Madian et Sisare, etc., 
scilicet utpote illis qui declinant judicium, se judi- 
candos non putantes, et qui excludunt futurum 


gaudium, et qui sunt inflati sapientia carnis, que . 


inimica est Deo, quos obstinate mentis duritia in 
pernieiem trahit. Disperierunt in Endor. [Aug., 
Haym.] Endor ubi perierunt, interpretatur fons ge- 


"P μυ' EP -GAE- BE. HS. MOX 


-—— JO Aw 


185 


COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. LXXXII. 


786 


nerationis, sed intelligitur carnalis generatio, cui A prophetatis. Orat pro credituris, qui non habent 


dediti perierunt, non regenerali. Facti sunt ut 
stercus terre, quia de eis nihil propagatur, nisi 
terrena fecunditas. Pone principes eorum sicut Oreb, 
et Zeb, et Zebee et Salmana ; Oreb interpretatur sic- 
citas, Zeb lupus ; Zebee, victima, lupi scilicet, non 
Dei ; Salmana, umbra commotionis. Hac omnia 
contingunt malis, quos in bono vicit populis Dei. 
Et est, pone principes eorum sieut Oreb, utpote 
siccos a gratia Dei ; et Zeb, id est rapaces ; et Zebee, 
utpote eos qui sunt jam vietima lupi, id est diaboli ; 
et Salmana, id est instabiles, omni prave sugge- 
stioni cedentes. 


VEgns. 11.— « Omnes prineipes eorum qui dixe- 
« runt : Hereditate possideamus sanctuarium Dei. » 


Omnes principes eorum, [Cassiod., Aug.] id est 
consiliorum auctores, ita pone ut dixi. Qui dixerunt. 
Ecce inanis sonitus, quo sonuerunt inimici tui. 
Quid dixerunt? Possideamus sanctuarium Dei. De 
quo Apostolus :|Templum Dei sanctum est,quod estis 
vos (I Cor. nr). Hi sunt sancti hareditate ut cedant 
nobis subditi. Hzereditatem Dei invadunt ut suam. 
Illi ita dixerunt, sed 

VEns. 12. — « Deus meus, pone illos ut. rotam, 
« et sicut stipulam ante faciem venti. » 

Ἔ 55 “Φ Deusmeus, pone illosut rotam, [Aug., Gl. 
int.] id est non sint stabiles, in eo quod cogitant. Vel 
sicul rota ab his que retro sunt surgit et ante ca- 
dit, ita et ipsi ex his quie retro sunt, id est ex ter- 
renis in quibus crescunt, exsultantur : quod vere 
est. Et animo cadant ab his qui ante sunt, id est 
ab :eternis, e£ pone illos sicut stipulam ante faciem 
venti, id est ante presentiam tentationis, ut cedant 
omnibus motibus prava suggestionis. [Aug., Cas- 
siod., Aug.| Ventus pro tentatione ponitur, qua le- 
via et inania corda puniuntur, et congrue levitas 
peccantium vento comparatur, qui hue et illuc vo- 
litat. Per has autem. similitudines, predicit multas 
eorum calamitates ; levitatem vero peccantium, gra- 
vis cruciatus. Unde subdit : 

VrEns. 13. —  « Sicut ignis qui comburit. silvam, 
« et sicut flamma comburens montes. » 

VEns. 14.— « Ita persequeris illos in tempestate 
« tua : et in ira tua turbabis eos. » 

Sicut ignis. [Haym., Aug., Cassiod.] Quasi di- 
cat : In praesenti haee. mala sentient, in futuro au- 
tem ita persequeris eos in tempestate tua, id est ju- 
dicio quod erit improvisum el grave ; et in ira tua, 

id est in justitia ultimze vindiet:e £urbabis eos sicut 
| ignis qui comburit silvam. [Aug., Cassiod.| Malos 
dicit silvam, quia steriles sunt ἃ justitia, el eosdem 
dicit montes, quia pleni sunt superbia, sicut /Iamma 
, comburens montes. Ignis flammeus est puniens 
Deus. Congrue autem ignis et flamma in judicio 
esse dicuntur, quia (unc dens: silvie. peceatorum 
el montes superbi:e eremabuntur. 

Vgns. 15. — « Imple faeies eorum | ignominia ; 
| * et quaerent nomen tuum, Domine. » 


Imple facies, |Cassiod., Aug.] pnis pertinacium 


scelerum laudatores, sed et culpatores, quos op- 
probrium sepe corrigit. Hoe bonum et optabile eis 
prophetatur ; nec eis prophetaretur, nisi essent in 
ea societate inimicorum populi Dei etiam tales, 
quibus hoc ante ultimum judieium — prestabitur, 
quia et nunc idem corpus inimicorum est, secun- 
dum invidentiam qua aemulantur populum Dei, et 
nune idem corpus sonat et levat caput, sed parti- 
culatim, non universaliter ut in fine, et tamen inde 
aliqui convertuntur, pro quibus hic orat. Dicit au- 
tem eorum, quia adhue unum corpus sunt cum 
malis. Ethoc est, imple facies eorum ignominia, [Gl. 
int., Aleuin.] id est fae eos sibi et aliis ignominio- 
sos videri. Et sic querent nomen. tuum , Domine. 
Nota quod melius est ruereut pceniteant, quam sub 
specie religionis superbire. Unde propheta ait : Εἰ tu 
filia Sion usque ad. Babylonem venies ibique libera- 
beris, (Mich. 1v). 


VERs. 16. — « Erubescant et conturbentur in 
« seculum seculi ; et. cunfundantur et pereant. » 


Erubescant [Cassiod., Alcuin., Aug.] Hic agit 
de malis qui non convertentur. Quasi dicat : Dico 
quarent nomen tuum. Quod si non fecerint, eru- 
bescant in futuro de malis qua fecerunt, et contur- 
bentur de pcenis quas patientur. Et hoc in seculum 
sieculi, id est in eternum. Illi autem qui quzrunt 
nomen Domini : et si modo pro peccatis erubescunt 
et turbantur, non tamen in aternum confundentur. 
Rursus redit ad eos qui in presenti confundentur, 


C ne confundantur in :eternum. Quasi dicat : Illi tur- 


bentur in aternum. Qu:erentes autem nomen Do- 
mini, modo et confundantur de peccatis salubriter, 
et pereant in quantum mali sunt, ut fiant boni. 


VEns. 17. — « Et cognoscant quia nomen tibi 
« Dominus ; tu solus Altissimus in omni terra. » 


Et sie cognoscant quia nomen essentiale tibi Do- 
minus est, [Aug., Alcuin.] quicunque enim alii nec 
vero nec suo nomine domini nuncupantur, quoniam 
serviliterdominantur, et vero Domino comparati, nec 
dominisunt. Et sciant quia £u solus Altissimus in 
omni lerra, vel super omnem terram. Vel de malis 
potest aecipi, et confundantur. Quasi dicat : Mali 
turbentur in seternum, et tunc confundantur ipsi 
mali anima et eorpore, et pereant omnino irrepara- 
biiter, et tune cognoscant quod modo nolunt scire, 
scilicet quia nomen tibi Dominus est ; non mutatur. 
2t quia, tu. solus Altissimus es in omni terra, vel 
super omnem terram. [Aug., Cassiod.| eliam in 
coelo est ipse Altissimus, et super omne ccelum. Sed 
hoc elegit quo prematur humana. superbia. Desinit 
enim terra superbire, id est. homo, cui dictum est : 
Terra es, et interramibis (Gen. ni), cum scit Deum 
alium. super omnem terram, id est cum scit nul- 
lum valere contra eos de quibus dieitur : Si Deus 
pro nobis quis contra nos? (Rom. vi.) Notandum 
quia undecim superioribus *psalmis introductus est 
Asaph, ut duritia Judieorum frequenti voee ipsius 
Synagogie molleseeret, vel ipsi nomini eui devoti 


781 


PETRI LOMBARDI 


788 


esse videbantur, crederent. Egit autem in predictis A contineaste, ita tamen ut in scholio scribat proprie 


psalmis de Domini ivcarnatione, et de gentium fide 
et de judicio, in quibus transgressio multiplex Ju- 
d:zeorum redarguit. Unde congrue dicitur, undecim 
sunt. (120) Undenarius enim numerus est transgres- 
sionis, quia et denarium transit, et ad duodenarium 
non pervenit. Unde undecim erant vela eapillatia in 
tabernaculo Domini, et in undenario fuerunt apostoli, 
rejecto infelicissimo Juda tempore passionis, quando 
a fide defecerunt. Unde Posuisti tenebras et facta 
est nox (Psal. cim). 


COLLATIO IN PSALMUM LXXXII: « DEUS QUIS SIMI- 
LIS, » etc. 
Vzns. 1. — Quis similis tibi. Hieronymus, me fa- 


ceas tibi, et ferme sic cateri. Munsterus dixit, non 


esse, ne taceasapud te ; Pellicanus aliquanto secus, 
non est silentium meum ad te. Quod exponit, non 


dissimulo angorem meum. Hebr. *23 ὮΝ AL Dowr. 
Verum secundum verbum, deducunt a verbo ΠῚΞ 
DAMAH, id est assimilatus est, vel tacuit. Deinde ^N 
AL, ne, nec, vel nom ; ut sit, nom est similis fibi. 
Interpretes ad epithasin, interrogative enuntiarunt. 


Vgns. 3. — Adversus sanctos tuos. Hieronymus, 
adversus arcanum tuum. Cxeteri,adversus abscondi- 
tos tuos, vel quod a secretis tibi sunt. "Pz*EN TZE- 


PHUNECA. Recte sensum expresserunt LXX, vel quod 
ex scholio Munsteri arguiturin hune locum. « Hoc 
est, inquit, qui a te in abscondito proteguntur. » 
Cui respondet Campensis : « Qui occulte prote- 
clioni tuz conerediti suut, ii procul dubio sunt 
saneti, qui soli Deo in abscondito placere student. » 


PSALMUS LXXXIII. 


PSALMI TITULUS : 
CORE, PSALMUS. » 

Quam. dilecta tabernacula. Titulus : In finem pro 
torcularibus filiüs Core, psalmus. [Aug.] Nihil in 
hoc psalmo diciturde visibilibus toreularibus. Unde 
constat alia esse torcularia spiritualia, quce nos hic 
intelligere. voluit spiritus. Dei, quapropter quod 
agatur in his torcularibus recordemur. Et hoc 
videamus quemadmodum spiritualiter agatur in 
Ecclesia. Uva ergo in vite, et oliva in arbore pen- 
dentes, libero fruuntur aere, nec illa est vinum, 
nec isla est oleum ante pressuram toreularis ; 510 
ili quos prescivit Deus ante szeeula fieri conformes 
imaginis filii sui (Rom. vim), antequam accedant ad 
servitutem Dei, fruuntur in szeculo deliciosa libertate; 
sed cum accedunt ad servitutem Dei, dicitur eis : 
Fili, accedens ad. servitutem Dei, sta in justitia et 
timore, et prepara animam tuam ad. tentationem 
(Eccli. n). Ecce torcular. Conteruntur enim pressura 
passionum, exuuntur tegumentis carnalium deside- 
riorum, quasiin vinaciis ; exuunlur veteri homine 
(Coloss. ni),etita in apothecam Dei defluunt. Et 
quia hce fiunt in Ecclesiis, ideo torcularia dicuntur 
Eeclesie presentis temporis. Sed qui sunt in his 
torcularibus? filii Core, id est filii Calvi, scilicet 
Christi. Calvus namque Eliseus irrisus a pueris 
clamantibus : Ascende calve, ascende, calve (IV Reg. 
πὴ), figura fuit Christi, qui in Calvaria crucifixus 
est (Joan. xix). Ideo autem hic Christianus pre- 
mitur, ut quarat quietem quz non est hie. Et si 
eis Deus refugium. Qui enim incumbit terrenis, 
confidens in. incerto divitiarum (1 Tim. v1), incum- 
bitin baeulum arundinis, qui facile frangitur, et 
cadit incumbens. Noli ergo te credere, fragile enim 
est, et frangitur, et interimit te. Et est sensus ti- 
tuli: Psal/nus iste dirigens nos im finem, id est 
Christum. proponitur, filiis Core, id est Christi in 
Calvaria erueifixi. Psalmus dico habitus pro torcu- 
laribus, idest agens de Ecclesiis, in quibus sunt 


(120) Aug., sermo 15, De verbis Domini. 


« IN FINEM PRO TORCULARIBUS FILIIS B pressure tribulationum qui bene dicuntur torcu- 


laria, quia sieut fructus uv: vel olive in torculari 
emanat, [Cassiod., Aug.] sic in pressuris Ecclesia- 
rum merita senctorum patent, qui in pace latebant. 
Licet ergo tribuletur Eeclesia, non frigescat Core 
filius. Et est psalmus iste secundus de charitate 
Dei. Intentio : Monet ad amorem «:eternorum. Mo- 
dus : Tripartitus est. Primo agit de incstimabili 
desiderio zeternze domus. Secundo dicit quo auxilio 
ad domum Dei veniatur, ibi, beatus vir. Tertio orat 
et humiliat se pro impetratione, ibi, Domine, Deus 
virtutum. Iste ergo suspirans de torcularibus in 
seterna tabernacula, cum admiratione ait, 0 


Vgns. 1. — « Quam dilecta tabernacula tua, Do- 
« mina virtutum! concupiscit et deficit anima mea 
« in atria Domini. » 

Domine virtutum. [Cassiod., Aug., Cassiod., 
Aug.] In futuro sentit iste in iram Dei apparere 
potentiam. Ideo cum dicit, Domine virtutum, quam 
dilecta tabernacula tua sunt, quasi non potest dici 
quantum : de &ternis tabernaculis dicit, in quibus 
nulla est pressura. Et vere dilecta, quia anima 
mea concupiscit et deficit a se, scilicet a statu suo, 
Lendens in atria Domini sterna. Deficit anima ten- 
dens in atria Domini, quasi uva pressa deficit in 
vinum. [ta iste inrequiem ccelestis apothecz, ten- 
dens desiderio et amore languet. Magna huie vide- 
tur esse tristitia, cum ait, concupiscit et deficit 
anima mea, quia non habet quod desiderat. Sed 
nunquid sine gaudio? Imo est et gaudium in spe, 


D et ideo tolerat pressuram toreularis. 


Vgnas. 2. — « Cor meum et caro mea exsultave- 
« runt in Deum vivum. » 


Cor meum, [Cassiod., Hier., Aug., Haym., Aug.] 
id est ratio, e£ caro mea, edomita exsultaverunt , et si 
graventur, im. Deum vivum, qui dat vivere, scilicet 
exsultaverant hinc. in illud z:eternum. Unde exsul- 
taverunt ? ecce 


189 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXIII. 


190 


Vgns. 3. — « Etenim passer invenit sibi domum ; A coneupiseenti:, et incipit turtur habere pullos suos. 


« et turtur nidum ubi reponat pullos suos. » 


Etenim, [Aug.] id est quia passer, id est ratio, 
invenit sibi, dum inquireret, domum non manufa- 
clam, modo exercet pennas in virtutibus hujus 
lemporis, scilicet fide, spe et charitate, ut volet 
passer in domum, in qua permaneat. Nota quia 
duobus pradietis duo reddit. Dixerat enim exsul- 
tasse cor suum, et carnem, quibus reddit passerem 
et turturem. Cor enim est ut passer, caro, ut turtur, 
cui dat et pullos. Corde enim cogitamus Deum, quasi 
passer volet ad Dominum, carne agimus opera 
Et turtur, id est caro casta, invenit sibi nidum ubi 
reponat pullos suos, id est opera. Quem nidum iu- 
venit ? 

VERs. &. — « Altaria tua, Domine virtutum, rex 
« meus et Deus meus. » 


4 s δὰ Altaria tua, Domine virtutum, [Cassiod., 
Aug., Haym.] id est ecelestem patriam, ubi anima ece- 
lesti convivio epulantur, ubi anima quasi in domo 
gaudet, et caro reponit opera sua. Rex meusquiregis, 
et Deus meus quia creasti. Vel aliter, de presenti 
Ecclesia potest legi. Unde et benedicuntur taberna- 
cula, quie proprie militantium sunt, Et est : Quam 
dilecta sunt tabernacula tua ! Hzc dicit de militia 
presentis Eeclesie, qua in terra peregrinatur. Jo- 
mine virtutum, colestium, id est angelorum. Hoc 
ideo dicit ut notet quod hie virlutes angelicas Deus 
mittit in. auxilium. Vere dilecta, quia concupiscit et 
deficit anima mea, a se tendens in atria Domini, 
presentis Ecclesie. Eece in hoe versu ostendit 
quanta sit militia, id est quam amabilis et amans. 
Vere concupiscit, [Cassiod., Aug.| quia cor meum, 
scilicet ratio, e£ caro mea edomita, exsultaverunt in 
Deum vivum, scilicet quia dat vivere : ideo exsulta- 
verunt. Efenim,id est quia, passer invenit sibi do- 
mum, celestis Eeclesie. Congrua similitudo. Sicut 
enim passer deserit silvas, et inventa domo lctatur, 
ubi non tiiiet insidias, ità anima lo»tatur, dum seit 
sibi sedem paratam in coelo. E£furtur,id est caro, 
invenit sibi nidum, qui est ad tempus ; domus vero 
est in aeternum. Nidum ergo dicit fidem et confor- 
mitatem sacramentorum Ecclesie, quem nidum 
querit turtur. Obi reponat pullos suos. Non enim 
abjieit illos ubieunque, sed in nido Ecclesie facit 


opera bona, pro quibus salvabitur : per quod dif- D 


fert ab aliis, qui opera faciunt, sed non in nido 
fidei. Nam et pagani faciunt opera, quia vestiunt 
nidos, et alia. Et. hzretiei faciunt. multa, sed non 
in nido Eeclesize, id est in fide et partieipatione sa- 
. eramentorum, et ideo eoneuleantur, non servantur 
eis ad vitam. Hac caro est mulier, per qnam sedu- 
eitur passer, id est vir. Unde Apostolus : Adam non 
est seductus, scilicet prior, sed mulier seducta est 
(I Tim. w) ; postea. enim consentit Adam mulieri. 
lta nec modo potest aliqua mala suasio in te, nisi 
carnis tug» primo desiderium commoverit : cui. po- 
Slea, si mente consenseris, cecidit et passer. Si 
autem vincuntur desideria carnis, auferuntur arma 


Unde idem Apostolus subdit : Salvabitur autem mu- 
lier per generationem filiorum (ibid.), id est caro per 
generationem bonorum operum, si tamen illa fecerit 
in nido, id est si permanserit in fide Catholiea, in. so- 
cietate eeclesiastieze unitalis. Prwbet autem Deus 
unde fiat nidus. Induit enim se feno carnis, ut ad 
ie veniret. In ista ergo fide pullos operum tuorum 
repone, [Haym., Aug., Haym., Aug.] In hoe versu 
ostendit quam secura sit militia. Deinde quasi quze- 
sisses quem nidum invenit, subdit, altaria tua, 
id est ecclesiastica saeramenta, Deus virtutum, rea 
meus, qui regis, e£ Deus) meus, qui creasti. Sed ni- 
dus iste est in peregrinatione, in pressura; in su- 
spiriis, ubi iste positus jam prwemeditatur gaudia 
futura, et suspirat in superna promissa, dicens : 


VEns. 5. — « Beati qui habitant in domo tua, Do- 
« mine ; in secula szeculorum laudabunt te. » 

Beati qui habitant in domo tua |Aug.] coelesti, 
Domine, ubi non esttimor. Hoc boni jam habent 
seilicet quod habitant in domo tua. In secula secu- 
lorum laudabunt te hoc tibi agunt, hoc totum ne- 
gotium est ibi sanctorum ; non est ibi necessitas, 
quie est mater omnium humanarum actionum : qui 
facient ibi quidquam, ubi nulli indigent. Habent 
ergo et agunt unde beati sunt. Omnis autem bea- 
tus habendo vel agendo dieitur beatus. [Aleuin.] In 
hoe versu ostendit ad quam beatitudinem militia 
ducit. 


Pans rr. VEns. 6. — « Beatus vir cujus est. auxi- 
«lium abs te ; ascensiones in corde suo disposuit 
« in valle laerymarum, in loco quem posuit. » 


Beatus vir. [Aug., Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.] 
Secunda pars, ubi dieit quo auxilio, et cujus ope 
ad domum veniatur. Quasi dicat : Beati sunt qui 
habitant in domo tua, sed quomodo veniemus ad 
domum, eum corpus gravet volantem ? auxilio. tuo, 
el, beatus est ille, etc. Vel ita continua : Beati 
erunt in futuro, qui habitant. Et beatus est, modo 
etiam, vir cujus est auxilium abs te, contra labores 
hujus szeuli. Quid enim ei prodest ? multum, quia 
disposuit ascensiones, id est gradus quibus ascen- 
dat, quia semper proficit, in corde suo. Quanto 
ergo plus amaveris, tanto plus ascendes. Ubi dis- 
posuit ? in valle lacrymarum, vel plorationis. Val- 
lis laerymarum est poenitentis humilitas. Ecce tor- 
cular. Dixit quid disposuit, scilicet  ascensiones, 
et ubi, seilicet. in corde, et in qua regione, scili- 
cel in convalle plorationis. Ut quo ascendatur ? 
ecce, ut ascendatur i» loco, vel locum, quem posuit 
vel disposuit, Deus. Hie est locus qui non polest 
exponi, quem oculis non vidit, nec auris audivit 
(1 Cor. 1X), id est futurum regnum, quod dispo- 
suit et ordinavit Deus, ut ad id per gradus perve- 
niatur. Vel vallis laerymarum est dejectio hujus se- 
culi, ubi flendum est, non ridendum. Et est, ubi 
disposuit ? In. valle. lacrymarum, vel plorationis, 
[Hier., Aleuin., Aug,] id est in hae dejectione hujus 
seculi. Hie enim ploratur ubi seminatur. Exponit 


791 


quod dixerat, scilieet in loco quem posuit Deus 
hominibus, ut ibi flerent peccata sua. Et ipse 
homo posuit sibi illum locum quando peccavit. 
Unde autem est ploratio? quia lege nos afilixit; per 
quam cognovimus peccatum repugnare spiritui ; 
adveniente enim mandato, peccatum revixit (Rom. 
vir). Unde et zemimus sub peccato conclusi. Quo- 
modo ergo veniemus in locum quem posuit ? ope 
ejus. Et an auxiliabitur ? utique. 


VEns. 7. — « Etenim benedictionem dabit legis- 
«lator; ibunt de virtute in virtutem ; videbitur 
« Deus deorum in Sion. » 

Etenim, [Aug., Cassiod., Aug.]id est quia lator 
legis veteris, quz? in quinque porticibus quinque 
librorum Mosi habebat multitudinem :egrorum, quos 
non curabat, dabit benedictionem (Joan.v ), evan- 
gelicze gratie, quia post legem mortis veniet gratia 
justifieans. Eece Christus utriusque — Testamenti 
auctor est, et quid prestat grati: benedictio ? Ecce 
per eam ibunt fideles de virtute in virtutem, donec 
videbitur Deus deorum in Sion, quia per gratiam 
multe virtutes dantur, de quibus omnibus veni- 
tur in Christum Dei virtutem et. Dei sapientiam 
(I Cor. 1), ut illis virtutibus secundum "has actio- 
nes finitis, videatur Christus in Sion, id est in 
plenitudine contemplationis, sieut est Deus apud 
Deum, Verbum apud Patrem (Joan.1), qui est 
Deus deorum, id est Christianorum. Cogitatione 
autem horum gaudiorum redit iste ad suspiria, vi- 
dens adhuc ubi sit. Et dicit : 


Pans. mr Vrens. 8.— Domine, Deus virtutum, 
« exaudi orationem meam ; auribus percipe, Deus 
« Jacob. » 


Domine Deus virtutum. [Alcuin., Cassiod., Gl. 
int., Aug ] Tertia pars, ubi orat et humiliat se pro im- 
petratione. (Quasi dieat : Videbitur Deus in Sion, 
et ut videam, o Domine Deus, dator illarum virtu- 
tum per quas ascenditur ad te videndum. Vel Deus 
ecelestium virtutum, id est angelorum, quibus me 
sociari cupio, exaudi orationem meam, ut. me illis 
socies, auribus percipe orationem meam, o Deus 
Jacob,utin lucta me juves, sicut juvasli Jacob, 
quem fecisti Israel apparens ei, ex quo dietus est 
Israel (Gen. xxxi) : sic fac et me Israel. Et o 

VERs. 9. — « Protector noster aspice, Deus, et 
« respice in faciem Chrisli tui. » 

Deus Pater, Protector moster, [Haym., Hier., 
Aug.| umbra alarum tuarum, aspice, id est genus 
humanum protege. Vel hoe per ipsum Christum. 
Et respice in faciem Christi tui. Quasi dicat : Si non 
propter nos, saltem quia sumus conformes ima- 
ginis Filii tui, respice nos. Ipse enim loquitur in 
nobis. Unde Apostolus : 4n experimentum ejus que- 
ritis quiin me loquitur Christus (Il Cor. xut), etin 
vobis recipitur; sicut ipse ait : Qui vos recipit me 
recipit (Matth. x). Vel ita : Per faciem innotesci - 
mus aliis. Respice ergo in faciem Christi tui, id 
est fae Christum innotescere omnibus, ut possi- 
mus ire de virtute in virtutem. Nam Christum ipse 


PETRI LOMBARDI 


"i92 


A Pater semper respicit, quod non hie orat. Et est 
sensus : fac presentia Incarnationis Christum gen- 
tibus respiei. Ideo oro, 

Vrns. 10. — « Quia melior est dies una in atriis 
« tuis super millia. » 

Quia melior est dies una, [Cassiod., Aug.]immu- 
tabilis, scilicet sine ortu et occasu, cui non cedit 
dies tertius, quem non urget crastinus, que est im 
atriis tuis. Haec sunt illa ad que suspirat, super 
milliadierum, quz desiderant homines, id est su- 


per infinitos dies presentes, qui finem habent. 
Propter quod ? 
Vrns. 11. — « Elegi abjectus esse in domo Dei 


« mei, magis quam habitare in tabernaculis pecca- 
« torum. » 

B  Elegi, [Aleuin., Cassiod., Aug.] et si possem re- 
gnare, abjectus esse opinione hominum, im domo 
Dei, id est in Ecclesia, non extra limen, sed in 
ea. Eece quam dulee est fasce torcularis premi. 
Vel, elegi abjectus esse, id est humilis in valle la- 
crymarum. Invenit iste humilitatem qua ascendat, 
in domo Dei mei, id est in infirmo loco, unde vo- 
cetur superius (Luc. xiv), magis quam habitare in 
tabernaculis peccatorum, id est quam esse potens 
inter peccatores, id est in gloria seculi. Ideo in 
domo Dei malo esse, quam alibi quia in ea dat mi- 
sericordiam qua justificat, postea veritatem pro- 
missi praemii. EL hoc est, 

Vrns. 12. — « Quia misericordiam et veritatem 
« diligit Deus ; gratiam et gloriam dabit Dominus. » 


Q Quia Deus diligit misericordiam, [Aug.] quia prius 
subvenit et indulget ; Ef veritatem qua postea coro- 
nat quam diligit, ut credenti daret quod promisit, 
diligit; £Efdabit gratiam, hic. Unde Apostolus : 
Gratia Dei sum id quod sum (I Cor. Xv), et gloriam 
ibi, id est in futuro. Unde idem Apostolus : Superest 
mihi corona justitie (II Tim. 1v). Sed quibus da- 
bit ? His qui ambulant m innocentia. Et hoc est: 

Vrns. 13. — « Non privabit bonis eos qui ambu- 
« lant in innocentia ; Domine virtutum, beatus ho- 
« mo qui sperabit in te. » 

Non privabit. [Aug.] Vel ita continua ; Quia da- 
bit, ideo, non privabit eos qui ambulant in innocen- 
Lia bonis spiritualibus. Cur ergo pro bonis terrenis 
deseritur innocentia ? Quid lucratur ? quid damnifi- 
D catur ? Habet lucrum auri, perdidit innocentiam. 

Quid ergo restat nobis in tempore pressure, ut 

illue perveniamus ? Sperare in Domino. Et hoc est 

quod dicit conversus ad Deum, quia non privabit. 

Ergo, o Domine virtutum, qui tanta facis, qua 

diei non possunt, beatus homo qui im te sperat, 

[Cassiod.] id est qui spem ponit in zternis, non in 

occiduis. Paucis verbis omnia concludit. 

COLLATIO IN PSALMUM LXXXIIL: « QUAM DILECTA, » elc. 


Vgns. 3. — Turtur nidum. Hebraismi professo- 
res vertunt. hirundinem pro furture 3 DEROR. 
Hieron. autem posuit avem generali nomine, qui 
etiam Zurturem in Commentariis interpretatur. 
Quod autem Faber probat magis hirundinem con- 


193 


COMMENTARIUM IN PSAL.EOS. 


— PSAL. LXXXIV 794 


gruere, eo quod nidis faciendis cirea templa est A scimas et vinaria. Alterum. vocabulum est nm»"2 


frequens, de quibus mentionem faciebat psalmus, 
frigidum est, quia si ob illam accommodationem di- 
cendum fuit hirundo, ubi D. Augustinus altiorem 
invenit adaptionem in passere et turture, ea lege 
potius f£urtur locum habebit, si non aliud obstet. 
Unde Chaldeus manifeste habet £urtur. ΝΣ ΣΞῸ 
SCHAPHNINA. 

VEns. 6. — Ascensiones in corde suo. ΤΣ 
MESILLOTH interpretantur semüfas. Paulo quidem di- 
stant ascensiones et semilc, quia tamen radix unde 
est illud vocabulum, significat elevare et exaltare, 


355 SALAL, cur non dicant interpretes ascensiones ? 
Nec ab hoe abhorruerunt interpretes pro Cajetano, 
dicentes post Rab. Da. elevationes. Translator in 
Campensi, metaphoram aecepit quam voluit, pro 
semitis ponens laudes, nam et exaltare dicitur lau- 
dare. Hinc Nebiensis dicit laudationes. 

4d Φ 1» Disposuitinvalle lacrimarum. Hine exor- 
diuntur alium versum Hebr.; et translatores dicunt, 
transeuntes per vallem fletus, ut referas ad semitas, 
si libeat ex superioribus, aut intelligas homines qui 
transeunt per vallem fletus. LXX sic acceperunt, ut 
illud £ranseuntes, pertineat ad ascensiones. Quod si 
ad verbum reddendum fuisset, subaudire oportebat 
relativum, cujus, ut sit: Beatus vir, cujus est auxi- 
lium abs te, et cujus ascensiones sunt in corde trans- 
euntes, eic. Sensum autem eumdem expresserunt 
dicentes, disposuit ascensiones. Sed quod argue- 
bam, fecit hie Munsterus, siquidem ita reddidit : Ef 
quorum cordibus sunt semite, transeuntes, etc. 


Cum Hebr. legatur, *»ay 22252 mp5 wrsiLLoTR 
BILBABAM OBRE, semitec in corde eorum transeuntes. 

In loco quem posuit. Hebr. aliter volunt, nempe 
fontem ponent eam, ΤΣ ὙΦ MAAIAN IESCHI- 
THUHU. Sed cum testentur 23 waanw, significare 
interdum superficiem, prseter principalem  signifi- 
cantiam, quze est oculi vel aspectus, non. video eur 
perperam vertissent LXX locuin, qui haud. dubie 
est philosophis superficies. Quod vero tempus verbi 
est diversum cum numero, nihil officit, dum sensum 
leneamus. Non enim boni interpretes serviunt syl- 
labis. 

Vzns. 7.— Etenim benedictionem dabit legislator. 
Quia verbum ;v2y ^r4n, ex Thesauro Sanctis, potest 
esse tum transitivum, tum intransitivum. Ob id 
Hier. et plerique alii transferunt passive, benedi- 
ctioneseu benedictionibus amicietur doctor. Quod si 
transitive enunties, dicas benedictionem operiet aut 
benedictione amiciet, ut subaudias, eos qui partici- 
pare habent benedictionem. Sie autem dare benedi- 
ctionem, eodem recidit. Longe lateque alium reddunt 
sensum Sanetes et Munsterus hoc pacto; Piscinas ope- 
riet, vel occupabit pluvia. Varietas perfecta est ex 
duobus vocabulis homonymis. Prius est '2*272 BERA- 
corir, anceps est. Si quidem deflectas a Tq sEREO, id 


est benedixit, recte habes benedictiones, alias notat 


G 


MOREH, ambiguum ad legislatorem et pluviam. Illi 
fruantur suis rabinis Judaizantibus, nos interim 
proxime sequimur leetionem ecclesiasticam. 

Ibunt de virtutein virtutem. Vocula hic posita in 
Hebr. est polysona, 5n nan. Primo significat vir- 
tutem, quomodo usurpant LXX, Hieronymus, Ne- 
biensis, Pratensis, Pellicanus, interpretes pro Caje- 
tano, et paraphrasis Campensis ; secundo significat 
exercitum, quamobrem vertit Sanetes, de exercitu 
in exercitum, et Munsterus, de caterva in catervam; 
tertio, divitias: ob idque translator ad Campensem 
reddidit de opulentia in opulentiam ; quarto, mu- 
rum. Exspectamus aliquem, qui post hos omnes ver- 
tat, de muro in murum. Denique secundum aliquos 
significat interdum fossam civitatis. Ergo surgat 
novus. Hebraicator, et dicat, de fossa im fossam. 
Itaque niil reportabimus, nisi confusionem et coa- 
tentionem. Chaldaus paraphrastes habet,a domo 


B sanctuarii ad domum studiorum. 


Vn s. 11. — Elegit abjectus esse in domo Dei mei. 
Consentit Hieronymus, Chaldeus, Nebiensis, et Pel- 
licanus. Aliter volunt ceteri, elegi sive malui limen 
tenere-in domo Dei mei, TEUnpn mrsTOPHEPH esto sSi- 
gnificet in limine manere. Certe nostri interpretes 
eleganter metaphoram explieuerunt; vilibus enim 
personis permittitur ad limen utrumque stare, in- 
teriora autem domus atque secretiora perlustrare 
simul οἱ habitare non admittuntur nisi familiares 
et honorifici. Hunc; tropum aliter expressit trans- 
lator ad Campensem. Malo, inquit, ostiarcus esse do- 
mui Dei mei. 

VEns. 12. — Quia misericordiam et veritatem di- 
ligit Deus. In Hebr. habetur ΠΝ nom ji vv 
*2 KISCHEMESES UMAGEN ADONAI ELOHIM, id est sol et 
scutum Dominus Deus. Vel me tacente, hac locutio 
metaphoriea loquitur mysterium, quod sancte et 
erudite LXX aperuerunt, per solem nobis miseri- 
cordiam insinuantes, juxta illud Luces vri : Estote 
misericordes, sicut Pater vester celestis misericors 
est, qui solem suum oriri facit super.bonos et malos. 
Seutum autem quid melius sonat quam Dei verita- 
tem insuperabilem? « Scuto, iuquit, cireumdabit te 
veritas ejus (Psal. xc). 

VEns. 13. — In innocentia. Posses suspicari non 
salis apte istud interpretes reddidisse propter verba 
Hieronymi in Commentario hujus loci. » Melius, 
inquit, habet in Hebr., im perfectione. Innocentia 
enim non est perfecta virtus, quoniam qui innocens 
est, nisi habeat prudentiam, non est. perfect». con- 
summatzque  virlulis. Propterea dicit etiam in 
Evangelio : Estote prudentes sicut uud er etsim- 
plices ut columba (Matth. x, 16). » He ille. Quee 
profecto non debent te movere, cum eamdem dictio- 
nem, vel similem ipse Hieronymus ex Hebraeo ver- 
terit. innocentiam. Nempe, Job n, ΩΤ pnma 
MAHAZIQ BETUMMATHO. 


PSALMUS LXXXIV. 


PSALMI TITULUS : 


Benedivisti Domine. Titulus : In finem filiis Core, 
psalmus. [Cassiod., Aleuin., Aug., Aleuin.]| Psalmus 
iste tertius est de primo adventu per quem fit beue- 
dielio omnium gentium, qua: per peccatum Ade 
maledietioni: subjacebant. Et est sensus : Psalmus 
iste dirigens nos i». finem, id. est in Christum, per 
quem fit benedictio, filiis Core, id est nobis, certatur, 
agens de nova benedietione data per Christum. In- 
lentio : [Aleuin.] Monet. per fidem ad Christum. ae- 


* IN FINEM FILIIS CORE, PSALMUS. » [) cedere, ut habeatur benedietio. Modus : [Cassiod.] 


Tripartitus est psalmus. Primo agil de aversione 
iniquitatis. Secundo agit de aversione irc, ibi, i- 
ligasti. Tertio dieit. unde sit, et per quem fiat, οἱ 
qui prestet, ibi, audiam. quid loquatur. [|Haym.] 
Maledietioni ergo Ade de qua dietum est : Maledicta 
Lerra in opere tuo (Gen. 1n), opponens. benedietio- 
nem Christi, ait, o 


Vgns. 1. « Benedixisti, Domine, terram tuam ; 


« avertisti captivitatem Jacob. » 


195 


Domine benedixisti, [Haym., Aug.] olim quidem 
maledixeras ; sed nunc benedixisti terram. tuam se- 
cundum Christum, per quem fit benedictio; et per 
eum avertisti Gaptivitatem quz erat sub diabolo, 
quia lex membrorum captivabat homines. Captivi- 
tatem dieo Jacob, id est novi populi. 


VEns. 2. — « Remisisti iniquitatem plebis tu: : 
« operuisti omnia peccata eorum. » 


Remisisti. [Aug., Gl. int., Aug.] Nota quod futura 
dieit, ut preterita sie avertit, quia dedit veniam. 
Ethoe est iniquitatem plebis tue, que iniquitas 
tenebat hominem captivum, remisistà, ne regnet 
peecatum in hoe mortali corpore (Rom. vi). Ope- 
ruisti per baptismum, ne videres, id est punires 
omnia peccata eorum. 


Pans. It. Διαψαλμα. VERS. 3. — « Mitigasti omnem 
« iram tuam ; avertisti ab ira indignationis tuc. » 

Mitigasti. [Cassiod., Haym., Aug.] Secunda pars, 
ubi agit de aversione irz, id est poene. Quasi dicat : 
Benedixisti, remisisti, et sic mi£igasti omnem iram 
tuam que est hie; avertisti, id est avertes nos 
penitus in judicio ; ab ira indignationis tue, id 
est quae venit ex indignatione tua, et quoniam de 


futuro ista dicuntur, quamvis verba preterita 
sint. 
Vgns. &. — « Converte nos, Deus salutaris noster, 


« et averte iram tuam a nobis. » 

Converte nos a vitiis, Deus salutarisnoster. [Aug.] 
Quasi dicat : Quod dixi ut preteritum, oro ut. fiat : 
petit quod adhue futurum sciebat. Prophetiee ergo 
dixit ut. preeterita. Hic. autem orat ut vere futura, 
dicens : Converte et averte ; quasi dieat : Dixi quasi 
faeta, quia certissime video futura. Et quia non- 


dum sunt, oro ut fiat. Converte nos a viliis, 
Deus salutaris noster, e£ sic averte iram tuam a 
nobis. 

VERS. 5. — « Nunquid in seternum irasceris 
« nobis, aut extendes iram luam a generatione in 
« generationem. » 


Nunquid enim in eternum irasceris nobis. [Aug., 
Cassiod., Aug.] Ira Dei est omnis pcena quam pati- 
mur, sieut dietum est Adam, quando peccavit : Ma- 
ledicta terra àn opere tuo, et in labore et in sudore 
vultus tui vesceris pane tuo (Gen. ni). De ira ergo 
mortales sumus et passibiles, sed innovati in Chri- 
sto. Pravidet iste hane. poenam transituram. Sicut 
enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo 
omnes vivificabuntur (I Gor. Xv), aut ezxtendes iram 
tuam a generatione qua fuit ab Adam usque ad 
Christum in generationem qu: est sub gratia. bap- 
tismi tempore Filii. Non huie enim generationi rese- 
ratus est aditus regni eclorum, qui fuit oeclusus 
veteri generationi. Vel prima generatio est presens, 
quie carnaliter ex Adam nascitur, qui fuit mortalis 
de ira. Omnes enim traximus poenam ab eo et cul- 
pam. Ideo quidquid evenit ipsi Adam, secutum est 
el nos ut moreremur : omnes quippe in illo fuimus, 


(121) Ex Aug. in przfatione. Psal. 


PETRI LOMBARDI 


196 


À quando peccavit. Ea enim peccata parentum non 
pertinent ad filios, que faciunt parentes, jam natis 
filiis. Ira ergo Dei est vindieta Dei, quam sentit 
prima generatio. Sed quia futurum erat ut regenera- 
remur, et credendo novi efficeremur, et in resurre- 
ctione omnis mortalitas absumeretur, et plena novi- 
tas repareretur. Erit in futuro altera generatio im- 
mortalis de misericordia Dei, in quam, non ex- 
tendetur ira, sed nec hane misericordiam merere- 
mur conversi per nos ad Deum. Ipse enim convertit 
nos. 


VEns. 6. — Deus tu conversus vivifieabis nos; 
« et plebs tua letabitur in te. » 


Deus, tu conversus, vel convertens. [Aug., Cas- 
B3iod., Aleuin., Aug.] Quasi dieat : Non extendes 
iram tuam, sed potius, Deus £u convertens, alia 
littera, vivificabis nos. Quasi dicat : Sicut est vi- 
vificatio a te, ita et conversio. Prius enim dat Deus 
votum conversionis, postea ad vitam ducit. Vel se- 
cundum litteram nostram, Deus tu conversus ab 
ira tua, in adventu Filii tui, vivificabis nos spe tanto 
tempore, antequam res habeatur ; e£ tune plebs tua 
lmrtabitur in te, quae prius in se male Letabatur. 
Male l:tatur quis in alia re. Malo ergo suo letaba- 
tur in se; bono suo letabitur in te. Ut autem hoc 
fiat. 


VEns. 7. — « Ostende nobis, Domine, misericor- 
« diam tuam ; et salutare tuum da nobis. » 


Ostende mobis, Domine misericordiam tuam, 
C [Cassiod., Aleuin.] id est Christumtuum corporaliter 
el spiritualiter. Et hoe orando przedixit Propheta an- 
tequam fierent, sed modo jam faetum est ex parte. 
Sunt tamen multi qui nolunt sanari, ut spiritualiter 
videant misericordiam jam ostensam. Sed quomodo 
ceci videbunt etiam ostensam. Bene si velint, quia 
ipsa lux quz ostenditur eis est et salutare. Unde 
addit, e? salutare tuum da mobis. (121) Medicus 
homo caliganti lumen ostendit. sed aliud est lumen, 
aliud est medicus ; Christus et lux est, quz ostendit 
misericordiam, id est seipsum ; et salutare, id est 
medieus, quia sanat oculos interiores ut videri possit 
ostensa misericordia, vel lux, qua est Christus. 
Ipseenim dixit : Qui diligit me, mandata mea cus- 
todit, et ego diligam eum, et ostendam illi meipsum 
D (Joan. xiv). Sed nonne illi videbant eum quibus lo- 
quebatur? Quomodo dicit : Ostendam meipsum illi ? 
Sed earo carnem Christi videbat, divinitatem non 
videbat eor. Ad hoc autem caro carnem vidit, ut 
per fidem cor mundaretur, unde Deus. Unde dici- 
tur : Fide mundans corda eorum (Act. xv) ; et illud : 
Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt 
(Matth. v). Christus autem dieitur misericordia, 
quia ostendit nobis misericordiam, docens quidquid 
boni habet homo ex Deo ; et sic homo non su- 
perbit : et sic et homo Deo esse fruens lzetatur in eos. 
Vel aliter petit ostendi iste sibi spiritualiter tantum 
Christum, eum ait : Ostende nobis, Domine, mise- 


791 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. 


— PSAL. LXXXIV. 798 


ricordiam tuam. Sciebat quidem Christum venturum, A tus, addit, quie sit preestiturus. Quasi dicat : Chris- 


sed petit ut mundo corde intueamur, non oculis 
corporeis, ut et infideles. Judzi enim viderunt et 
crucifixerunt ; et in futuro, salutare tuum da nobis, 
id est Christum amplectendum, 44} possiden- 
dum, ut non tollatur amplius a nobis, et legitur hoc 
partim de presenti, partim de futuro 


Pans rrr. VERS. 8. — « Audiam quid loquatur in 
« me Dominus Deus, quoniam loquetur pacem in 
« plebem suam. » 


Audiam. [Cassiod., Alcuin., Gl., int.] Tertia pars, 
ubi dieit unde scit ista et per quem fiat quod preca- 
tur, et quee prastet ipse veniens. (Quasi dieat : Unde 
hoc confidis quod precaris ? quia audiam adversus 
a strepitu mundi qui inquietat foris quid loquatur 
in me interius Dominus Deus, [Aug., Cassiod., Gl. 
int. | scilicet Spiritus sanctus, quoniam loquetur pacem 
sternam, cui nihil adversi est. Unde : Qui posuit 
fines tuos pacem (Psal.cxtvir). [Aug., Aleuin., Haym.] 
Ibi enim non est macula in luna. Ibi etiam non 
transibit Belial : quee pax non est hie. Vel loquitur 
pacem, id est Christum, id est pacem ad Deum et 
proximum per Christum im plebem suam Judai- 
cam. 


VEns. 9. — « Et super sanctos suos, et in eos qui 
« convertuntur ad cor. » 

Et super sanctos. Hxc est sua plebs, et etiam in 
eos, vel super eos omnes, qui de omni gente con- 
vertuntur ad cor, quia ratione excesserant. Vel se- 
cundum aliam litteram, qui convertunt cor, (Aug.) 
ad ipsum, non ad alium, vel ad aliud. 

VEns. 10. — « Verumtamen prope timentes eum 
« salutare ipsius, ut inhabitet gloria in terra no- 
« Stra. » 

Verumtamen. [Gl. int., Aug.] Quasi dicat : Pacem 
loquetur super omnes, tamen ex Sion species decoris 
ejus. Et hoeest : Verumtamen salutare ipsius Dei, id 
est Christus corporaliter erit prope timentes eum, id 
est Judcos qui eum timebant. Ubique enim da»mo- 
nia colebantur, timebantur. In. gente autem Judao- 
rum Deus timebatur, Deus colebatur, licet pro ter- 
renis. His prope erat; non gentibus, quz hzc pete- 
bant a diabolo. Licet ergo generalis sit misericordia 
super omnes, tamen aliquid spirituale et proprium 
in gente Judeorum faetum est. Unde subdit : u£ in 
lerra nostra, inqua natus sum, dicit Propheta, inha- 
bilet gloria. Ibi enim fuit primo templum, sacrificia 
Dei, ibi patriarehze, ibi Christus de eis natus, ibi 
apparuit Christus, ibi innumera fiunt. mirabilia. Vel 
ia continua : [Aleuin.| lieet super omnes loquatur 
pacem, verumtamen salutare ipsius, id est salvatio, 
qui per ipsum est, erit. prope timentes eum, id est 
lantum his qui dum stant, videant ne cadant, talis 
utique, ut inbabitet gloria, immortalitatis, 2n terra 
nostra, id est in corpore nostro, modo mortali. 


Vins. 10. — « Misericordia et veritas obviaverunt 
* Sibi ; justitia et pax osculat:e sunt. » 

Misericordia et veritas. (Cassiod., Aug., Alcuin.] 
Postquam dixit ex qua gente naseiturus sit Chris- 


tus est prope timentes se, e£ misericordia, qu: est 
in Novo Testamento manifestata in gentibus qui 
longe erant, e£ veritas, id est impletio promissionum 
Veteris Testamenti, quee sunt impletee in Judzis qui 
prope obviaverumt sibi, id est, convenerunt in 
Christo. Unde Apostolusait : Dico enim Jesum Chri- 
stum ministrum fuisse circumcisionis ad implendas 
promissiones Patris, gentes autem super misericor- 
dia honorare Deum (Rom. xv). Et alibi Evangelixa- 
vit pacem his qui erant longe et pacem his qui erant 
prope (Ephes. w). Justitia et paz cum Deo osculatce 
sunt, |Aug., Alcuin.]id est conveniunt in hominibus. 
Amant enim se hae duo, ut qui facit justitiam in- 
veniat pacem, et non aliter. Sed quomodo hzc facta 


B sunt ? Eece quomodo, et per quid ? 


VEns. 11. — « Veritas de terra orta est, et justi- 
« tia de eclo prospexit. » . 

Veritas orta est de terra, et justitia de celo-coelo- 
rum prospexit, [Aug.], id est Christus de femina na- 
tus est. ut justitia de ccelo prospiceret, id est ut justifi- 
carentur a Deo homines. Sic enim veritas habet, quod 
pro justificandis offerret. Vel, veritas de terra orta 
est, id est confessio de homine peccatore nata est, 
ul se aecuset, cinerem et terram se esse cognoscens, 
cui dietum est : Terra es et in terram ibis (Gen. uu) 
Et sie, justitia de coelo ecelorum prospexit, sieut pu- 
blieanus confitens rediit justificatus. Prospicit jus- 
titia de ccelo, quasi dicat Deus, parcamus huie, quia 
non sibi parcit, ignoscamus huie, quia agnoscit 


C. peecatum suum. De ccelo ergo justitia prospexit, id 


est a Domino Deo data est justifieatio peenitenti, de 
coelo est justitia. 


Vgns. 12. — « Etenim Dominus dabit benigni- 
« tatem ; et terra nostra dabit fructum suum. » 


Etenim Dominus dabit benignitatem, [Aug.| vel 
suavitatem, id est affectum bonum, ut deleetet bene 
agere quie non possumus aliter habere nisi det ; e£ 
sie terra. nostru. dabit. fruclum suum, id est bona 
opera. Vere dabit benignitatem, quia 

Vgns. 13. — « Justitia ante eum ambulabit, et 
« ponet in via gressus suos. » 


Justitia ante eum ambulabit,|Alcuin., Aug. Hier. | 
id est acerescet, vel proeeurret, ante eum, parans ei 
viam. Prima hominis justitia est ut puniat se malum, 
et faciat se bonum. Et hoe est via Deo, ut veniat 
ad eum. Qui enim peccata sua odit, jam incipit esse 
similis Deo, qui ea odit. Fac ergo te similem Deo, 
οἱ para ei viam in confessione peccatorum, unde 
Joannes ait : Parate viam Domino (Matth. m), con- 
fitendo et peenitendo. Unde Isaias ait : Ejicite lapi- 
des de plateis (Isa. ,vi), id est peccata de cordibus 
vestris. Et ipse Dominus, veniens et visitans, ponet 
in via sic parata gressus suos. Impolluta namque via 
ejus est, et nos ergo ejieientes lapides, spinas et 
tribulos de cordibus nostris, paremus viam Domino, 
imponentes vestimenta nota nostra eum apostolis 
super asinam eui insedit salvator, atque eum turba 
sternentes viam vestimentis ramisque arborum et 


799 


floribus atque cum eis clamemus : 
Daiid (Matth. xxt). 


COLLATIO IN PSALMUM LXXXIV : « BENEDIXISTI, » elc. 


Vgns. 1. — Benedivisti, Domine, lerram tuam. 
Hieronymus, placatus es, Domine, terre tuc ; Praten- 
sis, dilexisti, Domine, terram tuam ; Pellicanus, com 
placuit tibi, Domine,terra tua ; Sanetes, complacuis- 
ti, Domine, terre tuc ; Munsterus, benignus factus 
es,Domine, erga terram tuam ; interpretes pro Caje- 
tano, voluisti, Domine, terram tuam ; translator apud 
Campensem,propitius sis,Domine, terre tua ; Para- 
phrasis, reconciliatus es, Domine, tevram tuam; 
Chaldzeus et Nebiensis, voluntas tua, Deus, ad ter- 
ram tuam. Quam recte Septuaginta reddiderunt ver- 
bum rv x^ narZiTHA, ostendit Hieronymus ad Suniam 
et Fretellam, ubi etiam confitetur se Latinum fecisse 
quod habet Vulgata editio : « Benedixisti, Domine, 
terram tuam, pro eo quod est, benediazisti, in Greco 
scriptum dicilis εὐδόκησας, et quiritis quomodo hoc 
verbum exprimi debeat in Latino. Si contentiose 
verba serutamur et syllabas, possumus dicere bene 
placuit, Domine, terra tua, et dum verba sequimur, 
sensus ordinem perdimus. Aut certe addendum est 
aliquid, ut eloquii ordo servetur; et dicendum, 
complacuit tibi, Domine, terra tua. Quod si feceri- 
mus,rursum ἃ nobis qu:retur quare addiderimus fibi 
cum nec in Greco sit, nec in Hebraeo. Eadem igitur 
interpretandi sequenda est regula, quam sepe dixi- 
mus, ut ubi non sit damnum in sensu, linguie in quam 
transferimus eügovixet proprietas, et elegantia con- 
servetur. » H:ec saneti viri edissertio, multarum ver- 
sionum χαχοζήλιαν confutat. 

Vrns. 6. — Deus tu conversus. Magister duplicem 
refert et exponit lectionem, convertens vel conversus. 
Aclive legit, Augustinus, et psalmodia Romana, 
Hieronymus ae Nebiensis juxta Hebreos revertens. 
Neoterici Hebraicantes reddunt per passivum nobis- 
cum. Certe Hebrei dieunt 33Um TAscHuUB nune esse 


PETRI LOMBARDI. 


Hosanna filio A transitivum, nunc intransitivum. Groce habetur 


.800 


ἐπιτρέψας active quanquam in Matth.xur. Inveniamus 
ἐπιτρέψωσι, id est convertantur, quod est ex Isa. 
cap. vr, nisi velis subaudire se, ut sit convertant se. 
Verum eadem opera poteris id facere in convertens. 

Vrns. 9. — Ef in eos qui convertuntur ad cor. 
Hieronymus et ezteri, ne revertantur aut convertan- 


tur ad stultitiam.Hie palam Septuaginta aecepissc bx 


EL,loco ὮΝ AL,qu:e voculi eitra punctorum scripturam 
nusquam distant. Prior sonat ?s£i, altera ne vel non 
Rursus diremerunt 55225 rEcrstAn, in duas dictio- 
nes, videlicet 35 rzs, per beth, id est cor, et non per 
caph. In quorum elementorum commutationem, pro- 
clivior est. transitus, ob propinquam cognationem. 
Et item. 5o sErAn, quod est diapsalma, in psalmis 
solet manere non versum, de quo nonnihil supra at- 
üigimus. Ob idque interpretes duntaxat verterunt 
priores particulas, relieto ΒΕ ΛΗ. Et ut clarius lector 
agnoscat utramque lectionem, utramque ducimus. 


Nunc sic habemus n5pz5 *zv ὮΝ Ac JAscHUBU LE- 


cisLAm. Septuaginta sic ΠῸ 25 2*v» ὮΝ ΕἸ, ΠΑΒΟΠ ΒΟ 
LEB SELAIH., 


Vrgns. 11. — Misericordia et veritas obviaverunt 
sibi. Cur additum sit in Latino pronomen sibi expli- 
cuit Hieronymus ad Suniam et Fretellam. « Dicitis 
quod in Greco sibi non habeatur ἔλεος καὶ ἀλήθεια 
συνήντησαν, id est misericordiaet veritas concurre- 
runt, nec in Hebreo habetur. Εἰ apud Septuaginta 
obelo praennotatumest. Quz signa dum per seriptorum 
negligentiam a plerisque quasi superflua relinquuntur, 
magnus in legendo error oboritur. Si autem non 
fuerit additum sibi misericordia et veritas, non sibi, 
sed alii occurrisse credentur, nec justitia et pax 
sibi dedisse osculum, sed alteri. » Haetenus ille. 
Gerte recentiores ferme omnes addiderunt sibi, cum 
simpliciter Hebr. habeatur *v323 NiPHGASCHU. 


PSALMUS LXXXV. 


PSALMI TITULUS : « ORATIO DAVID. » 


Inclina Domine, Titulus : Oratio David. |Cassiod., 
Aug., Cassiod., Alcuin.| Psalmus iste secundus est 
eorum qui nomine orationis intitulantur. In. quo 
psalmo. ἢ 

Christus Dei Filius et hominis, unus Deus cum 
Patre, unus homo cum hominibus, orat in forma 
servi, qui orat ἃ nobis in forma Dei. Orat enim pro 
nobis et orat in nobis, et oratur a nobis : Orat enim 
pro nobis ut sacerdos noster ; orat in nobis, ut ca- 
put nostrum ; oratur a nobis, ut Deus noster. Christi 
autem oratio fidelium est instruclio, cujus omnis ac- 
tio Christiani est lectio. Nostra autem oralio pecca- 
torum est ablutio. Sie oravit Christus, sicut et eru- 
cem tulit, scilicet pro nostra, non pro sua neeessi- 
tate, sicut. et flevit Lazarum, [Cassiod., Aug.] ut 
doceret nos habere charitatem proximi, sieut et fu- 
cit, uL comprimeret audaeiam stult:e et inconsultee 
temeritatis. Et est sensus : Oratio ista altribuilur 
David, id est Christo toti, Hoc enim dicit Christus 
in nobis, et nos in illo, quia vox ista convenit capiti 
et corpori. Intentio : Monet ad. orationem. Modus : 
'"'ripartitus est psalmus. Primo orat ascendendo : 
inde concludit omnes gentes adoraturas. Secundo 
orat pro omnibus jam adorantibus, ibi, deduc me. 


C Tertio orat pro se, faciens mentionem passionis et 


resurrectionis, ibi, Deus iniqui. Christus ergo in 
forma servi humiliter ad Patrem orans, ait : O 

VEgns. 1. — Inclina, Domine, aurem tuam, et 
« exaudi me, quoniam inops et pauper sum ego. » 

Domine, |Aug., Cassiod.] qui altus es, inclina mi- 
hi infirmo aurem tuam, id est clementiam. Humili 
appropinquat Deus, non superbo. Ef exaudi me, 
comple desideria mea. Ideo inclina, quoniam ego 
sum inops, ab alio non habens opem, e£ pauper per 
me. Tali inclinat Deus ; diviti non inclinat. 


Vgns. 2, — « Custodi animam meam, quoniam 
« sanctus sum; salvum fac servum tuum, Deus 
« meus, sperantem in te. » 
Custodi, [Aug.] quasi in hoe: Audi me, dieit 
DChristus Ἢ €9 8 adjuncta sibi voce corporis,custodi 
ab omnibus scandalis animam meum contra insidia- 
lores, quoniam sanctus sum. Hoc proprie convenit 
Christo : Christus enim. proprie sanctus est, seilicet 
sanetifieans, sni etiam sunt saneti, scilicet sanctifi- 
cati in baptismo juxtaillud. Sancti estote, quia et ego 
sanctus sum (Levit. xix). Totus itaque Christus san- 
clus, el unus sanctus ; sed aliter caput, aliter mem- 
bra. Totus ergo Christus non incongrue dicit, quo- 
niam ego sanetus sum. Non est autem hoc dicere 


801 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. LXXXV. 


802 


superbia elati, sed confessio non ingrati. Deus meus, A cum dixit : Inclina aurem ; deinde rogatus, audiret 


salvum fac, [(Cassiod., Gl., int., Aug.] quia non ex ho- 
mine salus, servum tuum non liberum suum, ut fuit 
Adam, sperantem in te, non est superbus sanctus. 

VEns. 3. — « Miserere mei, Domine, quoniam ad te 
« clamavi tota die ; lzetifiea animam servi tui, quo- 
« niam ad te, Domine, animam meam levavi. » 

Miserere mei, Domine, quoniam ad. te clamavi, 
[Aug., Hier., Aug., Aleuin.| non una tantum, sed 
tota die, id est omni tempore. Leetifica animam ser- 
vi tui, in passione tristem, quoniam levaviipsam ani- 
mam meam, quam affectus bonus levat. Affectus 
quippe gradus est ; iter tuum voluntas tua est. Ascen- 
dis amando, descendis negligendo. Stans in terra, 
in ecelo es, si diligas Deum. Non enim sie levatur 
cor, quomodo corpus levatur mutatione loci; cor 
vero mutatione voluntatis. Quo levavi? [Ad te, Do- 
mine], ubi lzetitia est in terra, amaritudo. Vide as- 
censum, scilicet qualiter orando ascendit : Prius 
dicitur pauper, inde sanctus, deinde sperans, postea 
clamans tandem levatus ad Deum. Congrua est ver- 
borum collatio. Inelina pauperi, custodi sanctum, 
salva sperantem, miserere clamantis, letifica le- 
vatum. 


VERs. 4. — « Quoniam tu, Domine, suavis et mi- 
« tis ; eL. mult:? misericordie omnibus invocanti- 
« bus te. » 

Quoniam tu, Domine. [Aug.] Quasi dicat : Levavi 
animam, ideo quoniam tu,Domine, suavis es tuis, et 
ita potui animam levare. Et quia suavis es, ideo ju- 


cunda me affeetum tzedio mundance amaritudinis, e£ C 


mitis. His quos exspectat portans hominem, donec 
perficiat eum, quia ariolaret a se, nisi ἃ Domino 
portaretur. Multa enim aguntur in corde humano, 
quibus male movetur. Quemadmodum implorationes 
impediuntur vanis cogitationibus, ita ut vix stet cor- 
ad Deum suum, ita ut loquatur ei orando. Quando 
enim oras, Deo loquereris. Quando legis, Deus lo- 
quitur tibi. Subrepentibus autem phantasmatibus 
malarum cogitationum quodammodo eor hominis 
fugit a se, nec invenit cancellos, quibus se includat, 
aut obices quibus retineat avolationes suas et vagos 
motus. Contra quod David dicit : Inveni cor meum 
ut orarem ad te (IV Reg. vm). Quod solum audit 
Deus. Invenisse se dieit cor suum, quasi soleret ab 


cum dixit : Exaudi me ; nunc vero addit dicens, au- 
ribus percipe orationem meam. Non transitorie pe- 
tit suscipi, sed quasi in sinu Dei recondi, sicut per 
aures aliquid infigitur cordi. Unde subdit: Ef in- 
tende voci deprecationis mec. Ut quasi intentus ani- 
mus tuus aperiat tuum auditum mec deprecalioni. 
Deinde causa audiendi supponitur : 


VEns. 6. — « In die tribulationis πιο elamavi 
« ad te; quia exaudisti me. » 

Clamavi ad tein die tribulationis mec. [Aug., Cas- 
siod., Alcuin,| Quz tribulatio semper est in peregri- 
natione, donee Deus seipsum det vivendum. Vel in 
die tribulationis, id est quando adversitas imminet, 
quando enixius clamabitur, supra dixit, clamavi tota 

B die. Hie facit augmentum, quia magis in tribulatione 
clamatur. Deinde quare clamaverit, subdit, quia 
exaudisti me. Ideo se dicit clamasse, quia exauditus 
est cum clamor soleat przecedere exauditionem. Et 
est ista perversio congrua in sanctis, qui et ante 
clamorem et post. exaudiuntur. 


Vgns. 7. — « Non est similis tui in diis, Domine ; 
« et non est secundum opera tua. » 


Vrns. 8. — « Omnes gentes quascunque fecisti 
« venient, et adorabunt coram te, Domine, et glo- 
« rificabunt nomen tuum. » 

Non est similis. [Aug., Haym., Cassiod., Aug.] 
Ordo : Et quia exaudisti, omnes gentes, quascunque 
fecisti, venient et adorabunt coramte, Domine,id est 
venient omnes a suo cultu ad cultum tuum. Si est 
gens quam non fecit Deus, illa non adorabit Deum. 
Nulla est autem quam non fecit Deus, quia fon- 
tem omnium gentium Adam et Evam fecit. Unde 
propagatze sunt omnes gentes, per hide verba an- 
nuntiat Ecclesiam ubique diffusam, quod modo im- 
pletum est. Et nota quia, ut ait Scriptura, in lata 
gente gloria regis est; in diminutione populi est 
contristatio principis. Ef glorificabunt nomen tuum, 
id est predieabunt, quam nominabilis es. Vel se- 
cundum aliamlitteram : Honorabuntur ex tuo nomine, 
ideo venient et glorificabunt, quia non est similis 
tui in diis, Domine ; οἱ non est. secundum opera 
tua. Quocunque modo aceipiantur dii, No» est qui 
similis sit tui, in essentia vel in operatione. Gentes 
ergo non invenientur in diis suissimilem tibi in es- 


eo fugere, [Aleuin., Aug.] et ille sequi quasi fugi- D sentia, vel operatione. Deinde singula singulis red- 


livum quod invenit homo, quando morientibus mu- 
scis ejectis, quie perdunt suavitatem unguenti (Eccle. 
X) totus affeetus cordis ad orandum Deum colligitur. 
Portat autem Deus hominem et exspectat, dum va- 
gatur multe misericordie es, contra. abundantem 
iniquitatem nostram, invocantibus te, non aliud a te, 
omnibus nullus excipitur, ideo 


VEns. 5. — « Auribus pereipe, Domine, oratio- 
« nem meam, et intende voci deprecationis mee. » 
Auribus percipe orationem meam. [Aug., Cassiod.] 
Magnus orantis affectus hie ostenditur, id est non 
exeat de auribus tuis, fige illam ibi. Vide ordinem 
orationis, prius fuit ut voxsupplicationis ascenderet, 


dit. Non est. similis tibi, 
VEns. 9. — « Quoniam magnus es tu, et faciens 
« mirabilia : tu es Deus solus. » 


Quoniam magnus es tu, [6]. int., Aug.] quod non 
alius. Non est secundum opera tua, ef, id est quia, 
tu es faciens mirabilia, evgo tu es Deussolus, nullus 
alius. Vel secundum aliam litteram : Tu es Deus 50- 
lus magnus. Hoc dicit contra futuros, qui se dice- 
rent altos a se, non ἃ Deo. Nam quid magnum diei- 
tur Deo ? Nihil Sed quia futuri erant. qui se dice- 
rent magnos, et Deum facerent parvum, eontra illos 
dieitur, Tu es Deus solus magnus. 

Pans. n. Vgns. 10. — « Deduc me, Domine, in 


803 


PETRI LOMBARDI 


804 


« via tua, et ingrediar in veritate tua ; letetur cor À que liberans : ad hoc infernum missus est nascen- 


« meum, uttimeat nomen tuum. » 


Deduc me, Domine. [Cassiod., Gl. int., Aug.| Se- 
cunda pars ubi orat pro omnibus jam adorantibus. 
Et loquitur in membris. Quasi dieat: Gentes ve- 
nient : quod ut possint, o Domine, deduc me, non 
dico ad viam, quia non sum extra viam, sed jam 
positum in via tua dedue me, ne labar. Aliud est 
duci ad viam, aliud deduci in via : quod est adju- 
vari, ne in ea cadat. Ubique egent horcines, sive 
sint in via, sive extra. Via autem Christus est qui 
dicit : Ego sum via, veritas et vita (Joan. xiv). Un- 
de subdit : Et ingrediar, vel ambulabo, id est profi- 
ciam ulterius te ducente in veritate tua, heec est via. 
Et inde Letetur cor meum, ita tamen u£ timeat no- 
men tuum. In timore mundano praecedit causa peri- 
culi, vel angustie ; sed in timore Dei, letitia pre- 
cedit, utraque miscenda sunt ut sub spe timeamus, 
et sub timore lzetemur. Timor enim est in jucundi- 
tate, nune in futuro jucunditas sine timore erit, ubi 
erit plena securitas quie non modo est. [Alcuin.] 
Jucunditas modo trahit; timor a via recedere non 
sinit. Utraque ergo sunt habenda. Hze sunt due mole, 
inter quas molitur Christianus, ut fiat panis Christi, 
scilicet spes et timor. Unde in Deuteronomio di- 
ctum est : Non accipias loco pignoris superiorem vel 
inferiorem molam (Deut. xxiv). Superior mola, spes 
est; inferior mola, timor est. Non ergo hwe sine 
illa accipienda. Qui enim sperat et non timel, ne- 
gligens est. Qui autem timet et non sperat, depres- 
sus est. 


VEns. 11. — « Confitebor tibi, Domine Deus 
« meus, in toto corde meo, et glorificabo nomen 
« tuum in :elernum. » 

Confitebor tibi, Domine Deus meus. [Gl. int., 
Cassiod.] Quasi dieat : Dedue me, et deductus con- 
fitebor libi in. toto corde meo. 1116 ἴῃ toto corde con- 
fitetur, qui totam spem ponit in Domino. Et glorifi- 
cabo cum sanctis nomen tuum in eternum, id estin 
&terna beatitudine, 

VEns. 42. — « Quia misericordia tua magna est su- 
« per me ; et eruisti animam meam ex infermo infe- 
« riori. » 


Quia misericordia tua magna est, 6]. int., Aug.] 
et hoe super me, juxta illud : 0mne datum optimum, 
et omne donum perfectum desursum. est (Jac. 1). 
Et est : Et in hoc magna misericordia est, quia eruisti 
animam meam ea inferno inferiori,per hoe quod di- 
cit ex inferno inferiori intelligimus tanquam duo in- 
ferna esse, inferius et superius. Nam unde infernum 
inferius dieitur, nisi quia est infernum superius ? 
Ccelestis ergo est habitatio angelorum, ubi est vita 
ineffabilium gaudiorum. Ubi immortalitas et incor- 
ruptio superna est. Terrena vero habitatio, ubi est 
caro et sanguis, decessio et successio, mutabilitas 
et mortalitas. Infernus est. ab hae terrena habita- 
lione, id est ab. inferno itur in infernum inferius, 
unde eruit Dominus animas misso Filio. Etenim 
propter ista duo inferna missus est Filius Dei, undi- 


do, ad illud moriendo. Vel fortassis, in ipso et ali- 
qua pars impiorum inferior, unde dives qui tor- 
quebatur in inferno, levat oculos ad Abraham, qui 
cum aliis juslis erat, quasi in ora et in limbo in- 
ferni, ubi visus est a divite qui erat in inferiori par- 
te inferni (Luc. xvi), ad quam descendunt qui plu- 
rimum peccaverunt a qua liberatur, qui a peccatis 
liberatus illuc non mittitur. Hz? autem sunt opinio- 
nes, non asserliones. 


Pans ur. VEns. 13. — « Deus iniqui insurrexerunt 
« super me, et synagoga potentium quzesierunt ani- 
« mam meam, et non proposuerunt te in. conspectu 
« Suo. » 
Deus iniqui. [Cassiod., Aleuin., Aug.] Tertia pars, 
B ubi idem pro se orat, facta hic mentione passionis 
su: et glorie. Unde habent hi, pro quibus oravit, 
multam misericordiam, et eruuntur de inferno. Qua- 
si dicat : Magna est misericordia tua, eruisti de in- 
ferno. Tamen, o Deus iniqui, id est pervetentes le- 
gemtuam, scilicet Judzi, insurrexerunt super me, ut 
reum me dicerent. Vel, super me, totum Christum. 
Et synagoga potentium, id est congregationes super- 
borum, qucsierunt animam meam dolosis consiliis, 
[Cassiod., Aug.] Deinde addit quod sceleratis men- 
tibus semper provenit, dicens : Et non proposuerunt 
le in conspectu suo, id est non intellexerunt Deum, ut 
homini parcerent. Ipsi ita. 


Vrns. 14. — « Et tu, Domine Deus, miserator et 
« misericors, patiens et multe misericordie , et 
Q « verax. » 


Et tu, Domine, miserator, (Cassiod. | aetu,et mise- 
ricors natura, patiens malos exspectans, e£ multi 
misericordie conversis, et. verax in promissis. Vel 
verax, id est meritis respondens. 

Vrns. 15. — « Respice in me, et miserere mei; 
« daimperium tuum puero tuo, et salvum fac fi- 
« lium aneillee tuce. » 

Respice in me [Cassiod., Aug., Gl int.] homine et 
miserere mei mortalis e£ da imperium tuum, id est 
potestatem judieii, puero tuo, innocenti mihi Christo. 
Quasi dieat : Transeat tempus patientize, veniat tempus 
judicii. Et salvum fac, id est suscita a morte, filium 
ancille tue, id est Marie, quie dixit ; Ecce ancilla 
Domini, etc. (Luc. 1.) Potest etiam hoe de membris 

D Christi diei, da imperium tuum puero tuo, 8 $927 , id 
est sanetis,quia non tantum Christus,sed etiam saneti 
sedebunt judices ((Matth. τὴ, qui sunt filii ancillz, 
id est Ecelesiw. Et salvum fae filium aneille tu, 
quasi quod dabis sanetis permaneat. 


VEns. 16. — « Face mecum signum in bono, ut 
« videant qui oderunt me, et confundantur; quo- 
« niam, tu Domine, adjuvisti me, et consolatus es 
« me. » 

Fac signum resurrectionis, [Aug., Aleuin., Cas- 
siod.] seilicet signum Jon: prophete, quod jam in 
capite faetum est (Matth. xm), fiet autem et in 
membris, id est fac insignem resurreetionem capitis 
et membrorum. Fae dico, et hoe mecum. Quasi di- 


—————À— 


€———— A τον στην απόλαντας Ξαππο, ας «5. παλλ . 


805 
cat : 
dum quod Deus resuscitavit se hominem, fac autem 
signum, iz bono vel nune, id est ut aliis prosit. Re- 
surrectio enim. signum est in bono, per quam et 
virtus Dei declaratur, et spes credentium confir- 
matur. [Aug., Cassiod]. Et ideo fae ut Judzi qui 
oderunt me videant, hoe, quoniam tu, Domine, ad- 
juvisti me, in certamine, in his quae feci, e£ conso- 
latus es mein tristitia quie hie est, in his qu: pas- 
sus sum ; hoc videant, ef confundantur in judicio 
pernieiose, qui modo nolunt salubriter confundi. 

COLLATIO IN PSALMUM LXXXV: « INCLINA, DOMINE, » 

ete. 


Vrns. 10. — Letetur cor meum ut timeat nomen 
tuum. Hieronymus, unicum fac cor meum. Vel ut 
alii volunt unas cor aneum qm IAHED. lloc autem 
unio, quidnam et preter illam charitatis Letitiam, 
qua uaice Deum amamus, et quae cor unum οἱ ani- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS — PSAL. LXXXVI. 


Ego Deus, teeum faeio. Nam Christus secun- À mam unam facit omnium fidelium, in Domino gau- 


806 


dentium, ex plenitudine communis amoris. 

Vgns. 15. — Da imperium tuum puero tuo. Proeo 
quod est, da imperium tuum, Hieronymus habet 
fortitudinem tuam et sequuntur alii 37 vzrca. Mire 
contendunt Faber et Caecus, ut deinceps non psal- 
latur, da imperium, sed, da fortitudinem, quasi can- 
temus contra mentem Prophete, qui hie introducit 
Christum, poscentem a Patre auxilium, contempla- 
tione immensorum malorum qua imminebant, di- 
cuntque quod oret Christus in humilitate, cui non 
congruereL hae ratione suprema regni potestas. Ergo 
Augustinus multo magis hallueinatus est, qui pote- 
statem legit, sicut et psalmodia Romana, et tamen 
interpretatur de imperio. Quomodo da potestatem 
puero tuo ? Pater on judicat quemquam sed omne 
judicium dedit Filio (Joan. v). llle resurgens, et in 
lerram ipse veniens judieaturus, ipse videbitur ter- 
ribiis, qui visus estcontemptibilis ; demonstrabit 

B potentiam, qui demonstravit patientiam. Et plera- 
que alia in eum sensum persequitur Augustinus. 


PSALMUS LXXXVI. 


PSALMI TITULUS : « FILIIS CORE. PSALMUS CANTICI. » 


Fundamenta ejus. Titulus Filiis Core psalmus 
cantici. ( Aug., Hier.] Psalmus iste brevis est numero 
verborum, magnus pondere sentenliarum, qui agit 
de celesti Jerusalem, id est Ecclesia, que est eivi- 
tas spiritualis, cujus pars militat in terris, pars 
triumphat in coelis, quam iste psalmus commendat, 
secundum presentem statum et futurum. Unde 
utroque in titulo apponitur : Psalmus et cantici. Et 
est sensus : Psalmusiste qui dieitur psalmus, quia 
agit de Ecclesia secundum prasentem statum, ubi 
agit opera cantici quia agil de eadem seeundum fu- 
turum statum, ubi exsultat. [Cassiod., Gl. int., 
Aug.] Hoe ideo addit, ut de s:eulari, id est, mili- 
tanti Jerusalem, ad intelligentiam supernz eleveris, 
scilicet de actione ad theoricam proponitur. Filiis 
Core ut habitent in Sion. Hie per fidem ; in futuro, 
per speciem. Pars cujus in ccelo triumphat; pars 
in terris militat. Intentio : Monet ad amorem co- 
lestis Jerusalem. Modus : Tripartitus est psalmus. 
[Cassiod.] Primo Propheta przdicat coelestem Jeru- 
salem filiis Core, quam commendat per fundamenta 
et portas et famam ut eis augeatur affectus. Se- 
cundo ipse Dominus agit de eadem Jerusalem, ibi, 
memor ero. Tertio tangit de futura beatitudine, ibi, 
sicut letantium. [Aug.] Propheta ergo plenus Spi- 
ritu sancto, multa volvens apud se de hae civitate 
de qua nihil adhuc dixerat psalmus, in hoe erum- 
pit : 

Vgns. 1.— « Fundamenta ejus in montibus san- 
« etis : diligit Dominus portas Sion super. omnia 
« tabernacula Jacob. » 

Fundamenta ejus. [Aug.] Non refertur ejus, ad 
aliquid przemissum, sed ad cordis Prophetze medita- 
lionem, qui nunquam de illa corde lacuerat, et si 
ore in montibus sanctis sunt in prophetis, apostolis, 
ipso summo angulari lapide Christo Jesu (Ephes. m), 
qui solus est fundamentum quod nemo potest mu- 
tare (I Cor. n1). [Cassiod., Aug.] Ecce prior laus a 


fundamentis, ut soliditas totius civitatis notetur, et 
quasi quis quz:ereret, cujus ejus fundamenta dicis ? 
ait, Sion. Et Dominus diligit portas ejus Sion. Idem 
sunt porte qui et fundamenta. Diligit dico super 
omnia, imaginaria, tabernacula Jacob. Quasi dicat : 
Diligit civitatem spiritualem, super iila quibus pra- 
signabatur. Deinde sequitur laus de fama, o 

VEns. 2. — « Gloriosa dieta sunt de te, civitas 
« Dei. » : 

Civitas Dei gloriosa sunt dicta de te, [Aug,, Al- 

.cuin.] quod non de illa figurali, que cecidit. Hac 
sunt illa quz Dominus per prophetas de ea pre- 
dixit. 

Pans. 1. Vgns. 3. — « Memor ero Raab et Baby, 

(Σ “ lonis seientium me. » 

Memor ero. [Cassiod., Aug.| Secunda pars, ubi 
Dominus ipse de eadem Jerusalem agit, et ostendit 
quie sint illa gloriosa. Hsee sunt illa : In illa eivi- 
late, inquit Propheta ex persona Dei, memor ero 
haab et Babylonis, quce non. pertinent ad. populum 
Jud:orum. Raab enim meretrix fuit in Jericho, quae 
suscepit exploratores a Josue missos, et eum qua- 
rerentur abscondit et alia via ejecit ; cui dictum 
est u* coecinum per fenestram emitteret, quando 
civitas caperetur (Josue 1). Quo signo domus ejus 
ἃ vietoribus cognosceretur, et sie salvaretur : quod 
ita fecit, et sie salvata est ipsa et domus ejus. Per 
quam figuratur Eeclesia gentium, qui coccinum 
habet in fenestra, id est signum sanguinis Christi 
habet in fronte. Unde Pharisz:is superbientibus Do- 
minus dicit : Publicani et meretrices precedent vos 
in regnum. celorum (Matth. xxi). [Hier., Aug., 
Haym.] Juxta quoque nominis interpretationem idem 
significatur. Raab enim interpretatur latitudo vel im- 
petus. Hie sunt gentes quie late et impetuose vagantur 
per vitia. Babylon autem eivitas est seeundum sieeu- 
lum, ad quam pertinent omnes mali, ut ad Jerusa- 
lem omnes saneti. Quasi dicat : Gloriosa dieta sunt 
de te, civitas sancta, ubi non solus est Judieus sed 


807 


PETRI LOMBARDI 


80- 


omes gentes. Ego enim, memor ero Raab et Baby- Α principes, antequam essent in ea ; non erant princi- 


lonis, id est omnium gentium. Memor dico, scien- 
tium me, id est apostolorum, quibus de illis reci- 
piendis priecipiam. 


VEns. 4. — « Eece alienigen:, et Tyrus, et po- 
« pulus .Ethiopum ; hi fuerunt ilic. » 

Ecce alienigenae, ete. [Aug., Hier., Aug.] Ecce 
quid per Raab et Babylonem significavit. Quasi di- 
cat : Memor ero. Et Ecce alienigenre, id. est gentes, 
Et Tyrus, id est illi qui. sunt in angustiis vitiorum 
vel peenitenti:e. Tyrus enim iuterpretatur angustia. 
Et populus Zthiopum,id est gentes, quz sunt usque 
ad fines terrze, etiam nigri. Et hi fuerunt illic, id est 
in Jerusalem. 

VEns.5. — « Nunquid Sion dicet : Homo, et 
« homo natus est in ea ; et ipse fundavit eam Altis- 
« simus ? 

Nunquid Sion, etc. [Haym., Gl. int., Hier., Haym.] 
Hie propheta resumit verba. Quasi dicat : Gloriosa 
dieta sunt de illa civitate, et hoc. etiam. miraculum 
aecidit in ea, seilicet quod homo matus est in ea, 
et ipse fundavit eam Allissimus, id est secundum 
quod Deus, non ut homo. Sed nunquid dicet, homo, 
id est nunquid poterit homo persuadere Sion, id 
est Synagogz, illud quod dicam, scilicet quod. ho- 
mo natus est, ete. Quasi dicat : Non hoe recipit. in- 
credula Synagoga. Vel Sion, id est Ecclesie, nun- 
quid dicet homo? quasi dicat: Homo non dicit ex 
se, sed Deus in homine, annuntiat hoc, quod et 
homo natus est in ea ;et ipse fundavit eam Allissi- 
mus. Vel secundum aliam litteram, mater Sion di- 
cet homo, [Aug., Cassiod.] quasi dieat : Unde alieni 
perveniunt ad Jerusalem ? ecce. est homo. quidam, 
scilicet Christus homo, qui dicet : Sion, id est Sy- 
nagogaest mater mea, secundum carnem, et per 
hune isti omnes veniunt. Et quis est homo ille ? Ipse 
est homo qui in ea natus est, et ipse fundavit eam 
Altissimus, et ipse talis dicet mater, ei civitati. Vel 
ita secundum eamdem litteram : Conimendata spiri- 
tuali Sion, id est Ecclesia, inerepat hie carnalem 
Sion, id est Synagogam, quasi dicat : Christus est 
fundamentum illius civitatis ; sed Sion, id est, Syn- 
agoga, mater, Ecclesise, dicet, quod Christus tan- 
tum est, Homo, non Deus ; sed Christus, et homo 
est in ea natus, etipse, idem est Altissimus, id est 
Deus qui fundavit eam, quod miraculum ne sit in- 
credibile alicui, ait : 


Vzns. 6. — « Dominus narrabit in seripturis po- 
« pulorum et prineipium, horum, qui fuerunt in 
« ea. » 

Dominus narrabit, vel narravit. Velita continua : 
(Haym., Aug. Hier., Gl. int.] Unde hoe scis ? ecce 
Dominus marrabit in scripturis populorum et prin- 
cipwm, id est in scripturis qua direet:e sunt populis 
fidelibus, et edit:e a principibus, scilicet a Moyse, et 
prophetis et apostolis. Principum dico, horum qui 
fuerunt in ea, civitate. Vel seeundum aliam litteram : 
[Aug.] Quorum principum ? Horum qui fuerunt faeti, 
seilicet principes in ea, id est. qui faeti sunt in ea 


B 


pes, sed erant abjecta mundi. Elegit enim infirma 
mundi, ut confunderet fortia. 

Pans. HII. Διάψαλμα. VERS. Ἴ. — « Sicut. Iaoctan- 
« lium omnium, habitatio est in te. » 

Sicut letantium. [Aug., Cassiod. Aug.] Tertia 
pars collatis omnibus gaudiis, quze de eivitate dicta 
sumt, concludit paucis verbis, futuram tangens beati- 
tudinem, quasi dicat,talis est civitas.EL, o Sion, habi- 
tatio omnium nostrum, erit in. £e. Qualis ? sicut lce- 
tantium. Quze letitia, non est nobis in ista peregri- 
natione ; ideo autem dicit, sicut I:tantium, quia talis 
erit lzetitia, qualem hie non novimus, et ideo cum 


non possit exprimi, dixit, ut potuit. 
COLLATIO IN PSALMUM LXXXVI : « FUNDAMENTA 
EJUS, » etc. 


VrEns. 3.— Memor ero Raab. Sic et Pratensis. 
Hieronymus 25? naAuaB, inlerpretatur superbiam. 
et interpretes pro. Cajelano. Sed Sanetes et Mun- 
sterus accipiunt pro JEgyptiis, ob superbiam ita 
dictis. Unde Chaldzeus paraphrastes, commemorabo 
laudationes ZEgyptiorum et Babyloniorum. Eodem 
denique recurrit ipsa. intelligentia. Sed potest mo- 
vere quod Hieronymus in Commentariis, et Augu- 
stinus, imo et ante eos Arnobius interpretantur de 
Raab muliere Jerichuntina, quando quidem hoc seri- 
bitur per chet aspirationem fortem, alterum per he, 
aspirationem lenem, et Greci hic habent, $246, 
mulierem vero ut exprimant, spiritum densum, 
quomodo possunt, scribunt, per y ῥαχάδ. Quod si 
nolis alteram. aspirationem in vicem alterius sub- 
sütui, tamen signifieata utriusque conspirant. Si- 
quidem Rachab solat dilatationem. Rursus Rachab, 
insolentiam et temeritatem. Superbi autem, quam 
studeant sese dilatare, neminem latet. Quin et 
Ἔ «ΡῈ mysterium a Psalm. decantatum, de Eeclesia 
ex gentibus, superbice tumore elatis collecta, exposi- 
tioni sanctorum respondet. 


Vrns. 4. — Hi fuerunt illic. Hebr. iste natus est 


ibi. wo» m Zen 3ULLAD ScHAM. Sensus est idem : 
iste populus natus est in Jerusalem, vel isti populi 
fuerunt illie, quanquam diviniorem sensum praedicat 
Faber, si diceretur, geniti sunt illic, quo insinuetur 
regeneratio spiritualis. Certe non munor dignitas 
innuitur, ne dicam major, jam fuisse gentes, «eterna 
Dei electione, de illa civitate Jerusalem, eum non- 
dum quidquam boni aut mali egissent, quam expri- 
mendo earum nativitatem, vel spiritualem. Nam 
Deus vocat qui non sunt, tanquam quz sunt. 
Vzgns. 5. — Nunquid Sion dicet : Homo, et homo 
natus est in ea. Primo ponendum est Hebraeum, ut 
videamus de quibus est controversia V"N "2N* 
xn ΓΞ TY VONT ULETZION IEAMEAMER ISCH. VEISCH 
JULAD BAH. Tria in hoe versu se offerunt dubia. 
Primum est de interrogatione, qu: non apparet in 
Hebraico. Hine Hieronymus verüit, ef ad Sion, et 
Munsterus de Sion. Sed sie non indicatur aliquo 
signo interrogatio, ut tamen non repugnet Hebra- 
ismo, quin Paulus Hebreus Burgensis testatur, si 
non legatur interrogative, tamen debeat intelligi 
admirative, quod idem sibi vult. Secundum dubium 
est, de verbi significatione, quze in Hebreo passiva 
est, ad Sion dicetur, vel de Sion dicetur : Vir et vir 
natus est in ea. Aut, ut vult Munsterus, iste et iste 
natus est in ea, ae ex ea lectione facienda esset dis- 
üinctio in verbo dicetur, nempe ad Sion, vel de Sion 
dicetur : Vir et vir natus est in ea, intelligendo per 
hune tropum, plures et diversos ibi natos. Verum 
quantum ad distinctionem, contextio Hebraica ad id 
non urget, nisi quod forsan verbi significanlia, quae 


809 


legeretur. Citra tamen notularum apices, verbum 
activum et passivum non differunt, adeo ut fuerit 
integrum lectori, hoc aut illo modo accipere, cum 
digna intelligentia, quie consequentior censebitur. 
Siquidem ἼΩΝ. potest pronuntiari ὙΣΝῚ IEAMER, 
dicetur, aut '2N* IoMAR, dicet, quomodo probabile 
est interpretes enuntiasse. Itaque hoc pacto com- 
modo poterit esse diastole. Nunquid Sion dicet: 
Homo, et homo natus est in ea, juxta explanationem. 
Tertium dubium est, de lectione Greca, quam se- 
quitur et interpretatur Augustin. et que est in 
psalmodia Romana, mater Sion μήτηρ Σιών. De ho- 
et aliis satisfacit divus Hieronymus in. Commenta- 
ris. « Septuaginta Interpretes ita transtulerunt, 
nunquid Sion dicet : Homo. Spreverunt ergo multi, 
nec intellexerunt μήτι Ezóv, quid est. Et addiderunt 
9» μήτηρ Σιὼν ἐρεῖ ἄνθρωπος. Et hoc propterea dicunt 
quoniam sequitur e? homo natus est in ea. Spera- 
verunt etiam ita debere dici, mater Sion dicet: 
Homo, quoniam filius natus dicitur. Propterea 
errant in matris vocabulo. « Hzc illic Hieronymus. 
Deinde tamen non dedignatur illam lectionem  ex- 
ponere ac postea revertitur ad nostram, hoc modo ; 
« Dicamus et secundum Hebraicam veritatem : 
Nunquid Sion dicet : Homo, et homo natus est in ea. 
Quod dicit, hoc est. Quis poterit nuntiare Sion ? 
Quis ei poterit nuntiare hominum, quoniam homo 
nascetur in ea, et salvabit eam ? Hoc est nullus 
hominum potest ei nuntiare, quia Sion salvetur in 
homine, qui in ea nascetur. » Hactenus ille. Quse 
alia sunt, ut hic nihil agat Fabri philosophia. 

Vxns. 6. — Dominus narrabit in. scripturis po- 
pulorum. Hieronymus et Nebiensis, Dominus nume- 
ravit scribens populos. Munsterus, Dominus recense- 
bit, cum scripserit populos. Rt ad consimilem modum 
ferme czeteri. Vocula Hebraica hic est infinitivi mo- 
di 330223 BIcHTHOB, ut ibi liberum sit vertere, dum 


quod etannotavit Pellicanus. Dehinc illud e£ prin- 
cipum, oportet Septuaginta aecepisse ex principio 
sequentis versus juxta Hebreos, et huc adduxisse 
DU" VESSARIM, quod anceps est ad principes et 
cantores, quomodo ultimo Hebraicantes intelligunt, 


PSALMI TITULUS CANTICUM PSALMI FILIIS CORE IN 
FINEM PRO MALETH (122) AD RESPONDENDUM INTEL- 
LECTUS ἘΜᾺΝ ISRAELIT.E ὑδὶ EZRAIT.E. » 

Melius est Eman Ezeraite, nam Hebraice legitur 
nmn pon et quidam Greci codices habebant 
Αἴθὰμ. τῷ δραχλήτῃ. Alii, Αἰμὰν τῷ Ἰσραηλίτη. Priores 
suntíalsati ἃ scriptore in duobus ; secundi in uno, 
duntaxat quandoque et prosequitur enarratio Augus- 
lini posteriores. 

Domine Deus salutis mea. Titulus : Canticum 
psalmi filiis Core in finem pro Maeleth, ad vespon- 
dendum intellectus Eman Israelite, vel Ezxraite. 
[Aug., Hier., Aug.] Sicut. sepe diximus canticum 
nota exsultationem mentis; psalmus, bonam ope- 

| rationem. Ideoque psalmi, qui hoc duo in titulis 
habent de bona operatione et mentis jocundidate 
agnnt, sicut iste psalmus. Filii autem Core, sicut 

. supra diximus sunt filii erucis, filii passionis, de 

quo supra plene tractatum est, et quid sit, in finem, 

; supra expositum est. Quod autem sequitur pro 


(122) De hec dictum est in titulo psalmi Lir. 
PaTnoL. CXCI. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXVII. 


videtur impersonalis, hoc exigeret, modo passive A etiam si in punctulo sit minima distantia. Porro 


scriberet populos, aut in. scriptura populorum. ld C 


PSALMUS 


810 


quod dicimus, gui fuerunt in ea, Hebr. habet πὶ 
mw 35 ΖΕΗ JULLAD SAM, hoc est isfe natus est illic. 
Ceterum familiare est Hebraeis, usurpare singulare 
in vicem pluralis, preesertim ubi sensus est conse- 
quentia orationis requirit. Quod si contendas eum 
locum intelligi debere de ipso Christo, nihil obstat 
transitum fieri de capite ad membra, et e diverso, 
propter unitatem. Id nempe tam frequens est in 
arcanis litteris, ut haud sciam an sit locutio passim 
frequentior. Primam particulam ultimi versus, juxta 
Hebreos, Septuaginta copularunt penultimo, ut 
predictum est postea quod sequitur, sicut letan- 
tium ΤΣ ΤῚΣ kEmoLLm. Hieronymus vertit, quasi 
im choris; Pratensis, sicut chorales; Sanctes et 
Munsterus, sicut tibicines ; interpretes pro Cajetano, 
sicut parturientes; Pellicanus, sicut. tripudiantes ; 
Nebiensis, sicut. choream ducentes; Chaldzeus, eí 
dicent cantum in choris, quanquam vox sit ambi- 
gua, tamen ferme omnium versu letitiam sonat non 
parvam. Sed 53 car nota universitatis, secundum 
eos respicit sequentia, et dicunt oun» 55 cAL 


MAAIANAI BAC, 0mnes fontes mei in te, ut transferunt 
Pellieanus, Sanetes, interpretes pro  Cajetano et 
Munsterus, omnes scaturigines. In tribus exempla- 
ribus apud Hieronymum inveni, omnes fortes mei. 
Primum erat Fabri, quod se hausisse testatur e bi- 
bliotheca Carthusiorum et Ccelestinorum ; secundum 
erat typorum Frobenii ; tertium Chevallon Parisien- 
sis ; quartum e recentioribus habebat fontes. Unde 
fortasse collapsus fuit in fortes pro fontes. Demum 
Pratensis habet,omnes contemplationes mec. Rabbi 
Jonah, referente Sanete, omnes providentie meam, 
quasi aspectus mei, ab wy id est oculo. Verum enim- 
vero, nos habitamus in ccelis per. contemplationem, 
et celeste desiderium, juxta illud Philip. πὶ: Nostra 
conversatio in celis est. Itaque Septuaginta sensum 
reddiderunt accommodatiorem, etin quo Deus habi- 
tat per fidem et charitatem fiet fons aqu:e salientis 
in vitam e£ernam. Joan. tv. Sed et translator ad 
Campensem, habet habitatio est in te, cum. Septua- 
ginta ac in fronte dixerat esse editionem ex Hebrai- 
ca veritate. 


LXXXVII. 


Maeleth ad respondendum, hoc inusitatum habet 
iste titulus. Maeleth autem interpretatus chorus, qui 
dieitur ad respondendum, ut canenti chorus con- 
sonando respondeat. Sieut non istum solum, sed 
alios quoque psalmos credendum est esse cantatos. 
Ita enim in hujus psalmi et aliorum cantu factum 
est ut precinenti chorus responderet, quamvis alii 
alios titulos acceperint, sed hoc factum existimo 
causa varietatis, qua fastidium levaretur. Tituli 
enim variantur pro levando fastidio, vel forsan pro 
alia non satis nota causa. In. quo antem mysterio 
mihi dietum videatur, pro Maeleth, id est pro choro, 
ad respondendum, id est ut canenti per chorum 
respondeatur, exponam. Hic passio Christi prophe- 
tatur, cui debemus imitando respondere sicut Petrus 
ait : Christus pro nobis passus est, vobis relinquens 
exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. 1), 
hoc est respondere. Unde etiam Joannesait: Sicut 
Christus pro nobis posuit animam suam, sic et nos 
debemus pro fratribus nostris animam ponere (1Joan. 


26 


811 


PETRI LOMBARDI 


812 


i1). Hoc est quod ibi dicitur ad respondendum sed A potest. Non ergo peccatis, sed humanis malis, id est 


non prodest hoc, nisi fiat in choro, id est in con- 
cordi charitatis. Unde Apostolus : Si tradidero 
corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non 
habeam, mil mihi prodest (I Cor. xi). Eman inter- 
pretatur fraterejus. Fratres autem Christi hic. sunt 
qui in cruce gloriantur, sieut Apostolus qui ait: 
Mihi autem absil gloriari, nisi in cruce Domini 
nostri Jesu Christi (Gal. v1), qui sunt veri Israelitze, 
[Ale., Haym.]id est videntes Deum ; vel Eman 
Ezeraita dicitur, id est advena. Dicitur enim fuisse 
quidam orientalis. Et. est sensus tituli: Canticum 
istud, quod dieitur canticum, [Aug.] quia letus finis 
passionis hic ostenditur, Psalmi, quia hie agitur de 
bona operatione, canitur filiis Core, id est Christi, 
dirigens eos in finem coelestium coronarum. Ad quid 
cantatur eis? Ad. respondendum Christo, id est ut 
ipsi respondeant, imitatione, vel gratiarum actione, 
Christo quasi precentori, imitando vestigia passio- 
nis ejus, et hoc faciant pro Maeleth, id est in Mae- 
leth, scilicet in choro, id est in concordia charitatis. 
Et hic est intellectus Eman Israelite, [Haym., Aug., 
Cassiod.] id est, illorum qui sunt fratres Christi in 
cruce ejus gloriantes, et Deum videntes. Vel ad lit- 
teram, hie est intellectus Eman, id est illius hominis 
qui in choro respondente canentibus, hoc mysterium 
intellexit, Israel, vel Ezrael. Fuit enim Israelita, vel 
Ezraita, id est, advena, scilicet de orientalibus 
partibus. Intentione monet Christi passionem ími- 
tari. Modus : Quatuor sunt partitiones. Primo Chri- 
stus in forma servi precatur auxilium, referens se 
contemptum ab inimicis. Secundo dieit quid amici 
ejus in passione fecerunt, ibi, longe fecisti, etc. 
Tertio ostendit quibus non prosint opera sua, ihi, 
nunquid mortuis facies. Quarto dicit quae in suis 
membris sustinet, ibi, et ergo ad te. In forma ergo 
servi orans ad Patrem, ait: O 


Vgns. 1. — « Domine Deus salutis mese, in die 
« clamavi, et nocte coram te. » 

Domine Deus, auctor salutis mec, [Cass., Aug.] 
quia totum est ab eo, ego clamavi coram te, ex for- 
ma servi hoc dicit in die et nocte, quia in letis re- 
bus et in adversis oravit Christus. Ideo 


Vgns. 2. — « Intret in conspectu tuo oralio mea : 
x inclina aurem tuam ad precem meam. » 


Oratio mea intret in conspectu tuo. [Aug., Cas.] D 


Ingressus orationis est ejus acceptio. Deinde repetit 
dicens, inclina aurem. tuam ad precem meam. In- 
clinatio auris Dei,misericors exauditio ejus est. Virtus 
magna pura orationis hie notatur, quie quasi per- 
sona quzdam ad Deum intrat, et mandatum peragit, 
quo caro pervenire nequit. Quare autem oret, 
subdit : 

Vgns. 3. — « Quia repleta est malis anima mea ; 
« et vita mea inferno appropinquavit. » 

Quia anima mea repleta est. malis, [Aug.] non 
vitiis, sed doloribus, quibus anima carni compatitur. 
Non enim dolor corporis potest esse sine anima. Do- 
lere autem anima etiam non dolente $9. corpore 


doloribus, repleta fuit anima Christi. Hoc est. quod 
ipse ait : Tristis est anima mea (Matth. xxvi). Vel, 
anima mea repleta est, [Aug.| scilicet malis pereun- 
tis populi, compatiendo, ef vita mea appropinquavit 
in inferno, dum trador ad mortem. Hoc est quod in 
Evangelio dicit, usque ad mortem (ibid.), quod enim 
ait, tristis est anima mea, hoc dietum est hic : re- 
pleta est malis anima mea. Et quod sequitur ibi, 
usque ad mortem, hoc dieitur hic : Et vita mea in 
inferno appropinquavit. Hos autem. humane infir- 
mitatis affectus, sicut ipsam carnem, ac mortem, 
non conditionis necessitate, sed miserationis volun- 
tale suscepit ut transfiguraret in se corpus suum, 
quod est Eeclesia ;ut scilicet. si cui suorum inter 
humanas tentationes tristari vel dolere contingeret, 
non ideo se ἃ gratia Dei alienum putaret ; et. non 
esse hie peccata, sed humanz infirmitatis indicia, 
tanquam voei premissz concinens chorus, ita cor- 
pus ex ipso capite suo addisceret. 


VERS. 4. — « Existimatus sum cum descendenti- 
« bus in lacum ; facetus sum sicut homo sine adju- 
« torio, inter mortuos liber. » 

Existimatus sum [Alcuin.,Aug.].Quasi dieat : Non 
solum gravia passus sum, sed et contumeliosa, 
quia existimatus sum cum descendentibus in lacum 
miseriz, vel inferni profunditatem, utique a nescien- 
libus, quid facerent : qui sic putabant eum mori 
necessitate, ut alii homines moriuntur. Factus sum, 
id est, sstimatus sum, ab eisdem nescientibus, 


Ci sicut homo simpliciter, sine adjutorio, cum tamen 


essem infer mortuos liber, id est, inter peccatores 
solus sine peccato, qui potest animam ponere et re- 
sumere (Joan. x). Item existimatus sum. 


Vrns. 5.— « Sicut vulnerati dormientes in sepul- 
« eris, quorum non es memo, amplius; et ipsi de 
« manu tua repulsi sunt. » 


Sicut vulnerati dormientes in. sepulcris, [Aug.] 
quia et ipse vulneratus lancea, et sepulcro clausus 
fuit ; sed differt per hoc quod sequitur, quorum non 
meministi adhuc, alia littera, id est quorum tempus 
resurgendi nondum venit, in quo Christus ἃ ceeteris 
mortuis discernitur, qui et vulneratus et mortuus, 
in sepulero positus est, sed die tertia evigilavit. Sed 
qui nesciebant quid faciebant, putaverunt illum 
similem aliis vulnere occisis, et dormientibus in 
sepulero, quorum adhue Deus non meminit. Et 
nota quod Scriptura consuevit mortuos dieere dor- 
mientes (1 Thess. 1v ; Joan. 1), quia evigilaturos, 
id est resurrecturos vultintelligi , qui evigilabunt 
in resurrectione (Matth. xxv), e£ ipsi quibus ita 
factus sum, repulsi sunt, o Deus, de manu tua, 
id est adjutorio tuo privati sunt, qui me sine Dei 
adjutorio putaverunt. Non enim hoc refertur ad 
dormientes in sepulero, quorum non meminit Deus 
adhue, in quibus sunt justi: quorum lieet non 
meminerit adhuc ut resurgant, de his tamen dictum 
est : Justorum anim in manu Dei sunt. Vel, exisli- 
matus sum sieut vulnerati dormientes, [Hier.] id 


à 93 vo oa WW wo 


813 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXVII. 


814 


est flagitiosi. Dormientes in sepulcris, id est car- A nec una tota die fuit illa extensio, nee totum pro 


nali voluptate sopiti, in stupris et obscenitatibus 
sepulti, de quibus Deus non excitat eos [Hier. et 
Aug.[, quorum non est memor Deus. Amplius et 
ipsi, vel dormientes, vel illi quibus ita faetus sum, 
de manu tua repulsi sunt. 


Vzgns. 6. — « Posuerunt mein lacu inferiori : in 
« tenebrosis, et in umbra mortis. » 

Posuerunt me in lacuinferiori, [Aug., Cass., Aug., 
Aleuin.] id est in profundissima miseria s:euli, quia 
abjecta morte ablatus est, im fenebrosis, id est in 
tenebris oblivionis, quem scilicet nemo requiret, 
et in umbra mortis. Umbra mortis est locus malo- 
rum, quo puniuntur, Vel, posuerunt me, sua opi- 
nione, in lacu inferiori, vitiorum scilicet in tene- 
brosis, et in umbra mortis, id est in morte impie- 
tatis, vel posuerunt me in rei veritate,'in lacu infe- 
riori, id est in lacu inferni, scilicet in tenebrosis et 
in umbra mortis, 


VEns. 7. — « Super me [confirmatus est furor 
« tuus ; et omnes fluctus tuos induxisti/super me. » 

Furor tuus vel ira tua , vel indignatio tua, o 
Deus, confirmatus est super me, ut illi irati sunt 
cum viderent eum turpi morte mori. Putabant enim 
quod ira Dei perisset et quod Deus omnes indigna- 
tiones super eum induxisset, quando pertulit eum 
crucifigi. Et omnes fluctus tuos, vel suspensiones 
tuas, id est passiones induristisuper me. In alio 
psalmo dieit, Transierunt super me (Psal. xut). 
Hic autem dieit,induxisti super me, significans quod 
omnia quz de passione ejus prophetata sunt evene- 
runt. 

Pans. irt. VEns. 8. — « Longe fecisti notos meos 
« ἃ me : posuerunt me abominationem sibi. » 

Longe fecisti. Secunda pars ubi dicit quid amici 
ejus in passione fecerint. Quasi dicat : Induxisti 
hic super me, et tunc fecistà nomen tuum quibus 
ego notus eram, nondicit notos quos novit, [Aug.] 
quia tunc omnes noverant ut Deus ; sed quibus notus 
est. Vel, notos, dicit bonos, quos probat. Longe a 
m loco et mente, e£ posuerunt me abominationem 
sibi, vel ipsi noti, quia hoe genus mortis horrebant, 
vel magis persecutores. 


VEns. 9. — « Traditus sum, et non egrediebar ; 
* oculi mei languerunt prz inopia. » 


Traditus sum, scilicet a discipulo, e£. mon egre- 
diebar, id est non ostendi quis essem ; in. interiori- 
bus meis latebam, non manifestabar, non propala- 
bar. Unde, oculi mei languerunt pra inopia, id est 
apostoli cum non viderent eum in virtute, sed 
quasi vietum, infirmati sunt subtraeto sibi cibo, id 
est lumine. 

VEns. 10. — « Clamavi ad te, Domine, 
« expandi ad te manus meas. » 

Clamavi ad. te, Domine. [Aug.] Hoc aperte in cru- 
ce fecit. Tota die expandi manus meas ad te, quia 
fecit omnia ad voluntatem Patris. Per extensas 
quippe manus continuatio bonorum operum, ἃ qui- 
bus nunquam cessavit, intelligitur ; in cruce enim 


tota die 


parte potest accipi, quia addit tota; sed quia hmc 
opera ejus non omnibus profuerunt, addit : 


Pans nr. VEns. 11. — « Nunquid mortuis facies 
« mirabilia ? aut medici suscitabunt, et confitebun- 
« tur tibi? » 


Nunquid.[Cassiod., Aug.| Tertia pars, ubi osten- 
dit, quibus non prosunt opera sua. Quasi dicat : 
Expandi manus, sed, o Deus, nunquid facies mira- 
bilia mortuis? Mortuos dicit non corpore, sed 
corde, coram quibus fiunt quidem miracula Christi ; 
sed non prosunt eis, quia ad vitam fidei visa eos 
non movent. Mortuis enim corpore facta sunt mira- 
bilia eum quidam revixerunt, et cum Dominus pe- 
netravit inferna, atque inde victor mortis ascendit, 
magnum mortuis factum est miraculum. Dicit ergo : 
Nunquid mortuis scilicet corde, non corpore, facies 
mirabilia ? quasi dicat : Non. Non eis dicit fleri, 
quibus et si fiant non prosunt, ideo non eis fiunt, 
quia a medicis non suscitabuntur homines ut con- 
fiteantur Domino. Et hoc est quod sequitur : Aut me- 
dici, vel gigantes suscitabunt homines, ef suscitati 
confitebuntur tibi ? non. A mortuo enim corde perit 
confessio ; nisi enim suscitetur, confiteri non valet. 
Sed medici, vel gigantes non suscitabunt homines, 
ut confiteantur Domino. Notandum quod in Hebrzo 
non medici, sed gigantes reperitur. Utrumque 
autem pene eodem modo sonat in Hebreo. Unde 
Septuaginta interpretes quorum auctoritas tanta est, 
ut propter mirabilem consonantiam divino spiritu 

C interpretati esse credantur, propter vocis similitu- 
dinem, quam in Hebrea lingua medici et gigantes 
eodem modo sonant, ut exigua differentia distin- 
guantur, medici non gigantes, non errore, sed 
potius occasione posuerunt, volentes significare 
quomodo essent accipiendi gigantes. Si ergo superbi 
accipiuntur hic gigantes, id est dicuntur sapientes 
seculi bene dicuntur medici, quia per artes suas 
promittunt animarum salutem, contra quos dictum 

t : Domini est. salus (Psal. m). Si autem boni 
accipiuntur gigantes, id est magni et fortes, et ipsi 
bene dieuntur medici, qui viventes curare ministe- 
rio possunt, sed non mortuos suscitare. Sola enim 
gratia Dei reviviscunt ad fidem. Unde : Nemo potest 
venire ad me nisi Pater meus traxerit eum (Joan. 


D VI). 


Vzns. 12. — « Nunquid narrabit aliquis in sepul- 
« cro misericordiam tuam, et veritatem tuam in 
« perditione ? » 

Nunquid narrabit aliquis positus. in. sepulcro? 
[Aug., Cassiod., Aug.] Mortu: anim: corpus sepul- 
crum est. Unde in Evangelio Dominus talibus dicit : 
Similes estis sepulcris dealbatis, que [oris apparent 
hominibus speciosa, intus vero plena sunt. ossibus 
mortuorum, et omni spurciltia ; sic et vos a foris qui- 
dem paretis hominibus justi, intus autem pleniestis 
hypocrisi et iniquitate (Matth. xxi). Nunquid ergo 
aliquis in sepulcro positus, id estin pernicie anime 
narrabit misericordiam tuam ? et aliquis positus in 


815 


PETRI LOMBARDI. 


816 


perditione, id est obtinatus, veritatem tuamnarrabit ? Ain seculo humiliatus sum. |Cassiod.|] Quedam mem- 


Quasi dicat : Non hi narrabunt ; sed vivi et fideles. 
Notandum quia misericordiam et veritatem amat 
Scriptura conjungere, et. maxime psalmi. 


VEns. 13. — « Nunquid cognoscentur in tenebris 
« mirabilia tua; et justitia tua in terra oblivio- 
« nis. » 


Nunquid cognoscentur in tenebris, [Aug.] infide- 
lium, mirabilia tua, et justitia tuain terra oblivionis, 
quie dicit : Non est Deus. Haee sunt. tenebrz. Unde 
Apostolus : Fuistis aliquando tenebra ; nunc autem 
luz in Domino (Ephes. v). lidem sunt ergo mortui, 
et positi in sepulero, et tenebre, et terra oblivio- 
nis. 

Pans 1v. VEns. 14. — « Et ego ad te, Domine, 
« clamavi : et mane oratio mea preeveniet te. » 


Etego ad te. |Cassiod., Aug.] Quarta pars, ubi 
dicit quze in suis membris Christus sustinet. Ecce 
thorus respondens przcinenti. Quasi dicat: His 
mortuis, non prosunt opera Christi. Quis ergo usus 
mortuorum? Quid de eis agit ad utilitatem corporis 
sui? id est Ecclesie ? multum : quia in eis ostendi- 
tur qua sit gratia in predestinatis. Ait ergo Chri- 
stus ex voce Ecclesi, e£ ego. Quasi dicat : Nos fui- 
mus unum. Ideo non ait simplicifer, ego, sed et 
ego, scilicet fui natura filius ire, sicut et celeri ; 
sed clamavi, ut salvus essem, ad te, Domine, non ad 
alium, quia nullus medicorum suscitat. Qui autem 
clamat et invocat, credit ; sed non crederet, nisi 
eum misericordia Dei suseitaret, qua preveniente 
jam est ei mane, post tenebras infidelitatis ; sed 
quia restat futura clarificatio, nunc oratio mea 
preit. Et hoc est, clamavi, et ita factum est mihi 
mane lucis vel fidei. Et in hoc, mane oratio mea, 
preventa a misericordia, preveniet te, id est futu- 
rum judicium, qui oratio ut fervescat differtur bo- 
num, et crebrescunt mala. 


Vrns. 15. — « Ut quid, Domine, repellis oratio- 
« nem meam, avertis faciem tuam a me? » 

Ut quid, Domine, repellis (Gl. int., Cass.]. Quasi 
dicat : Clamo, oro, sed nune u£ quid,Domine, repel- 
lis orationem meam. Ecce quantum desiderat, pro- 
ponit in his verbis querendam esse causam quare 
differtur quod petit, quze est in dilatione boni, et 
adversis multiplicatis, quasi repulsa oratio inflam- 
metur ardentius. Ut quid avertis faciem tuam ame? 
Avertere Deus dieitur faciem, non dando quod vo- 
lunt, sed quod non expedit. 


Vrns. 16. — « Pauper sum ego, et in laboribus a 
« juventute mea ; exaltatus autem humiliatus. sum 
« et conturbatus. » 

Pauper sum ego. [Aug., Cassiod.] Exsequitur bre- 
viter tribulationes corporis Christi dicens : Ego sum 
pauper, rebus seculi, e£ in. laboribus sum a juven- 
tutemea. Undealibi: Sepe expugnaverunt Ἔ €» z» 
me ajuventute mea (Psal. cxxvin), exaltatus autem 


(125) Ex Greg., lib. vir, Mor., cap. 3. 


bra Christi ad hoc exaltantur in seculo, ut in eis 
major sit humilitas. E£ conturbatus sum adversis, vel, 
exaltatus sum, prius tumido corde. Postea, humi- 
liatus sum, scilicet per confessionem. Et conturba- 
ius sum, id est confusus de peccatis, ea damnando, 
Et 

VERS. 17. — « In. me transierunt ire tuse; et 
« terrores tui eonturbaverunt me. » 

Ive tuc, [Aug., Aleuin., Aug.] id est afflictiones, 
in me venientes, id est, mihiillatze Zransierunt, quia 
non manetira Dei in justis, sed transit quia non 
de fideli, sed de infideli dietum est, ira Dei manet 
super eum. Flagellat enim filios quos recipit (Hebr. 
xi), sed ad correctionem, non ad peremptionem. 


B Unde:Ege quos amo corrigo, arguo et castigo 


(Apoc. n1). Et alibi : Percutiam et ego sanabo ; occi- 
dam et vivere faciam (Deut. xxxu). Et terrores 
tui contarbaverunt me, omne quod potest aecidere 
elsi non accidat, prudenter timetur. Tam graviter 
conturbaverunt, quia 


VERs. 18. — « Cireumdederunt me sicut aqua, 
« tota die circumdederunt me simul. » 


Circumdederunt me sicut aqua, que mergit. 
[Haym.,Aug.] Aliquando enim terrores ipsi ita con- 
turbant animum cogitantis, cireumpendentibus malis, 
ut sicut. cireumfluere videantur, et simul undique 
cireumdare. Unde amici et noti timore deserunt. 
Unde Apostolus : 0mnes me dereliquerunt (II Tim. 
IV). Et hoe. fota die, quia nullo tempore desunt 
mala Ecclesie, donec finiatur szeculum. Unde sub- 
dit: Circumdederunt me simul. Sed hec omnia 
fiunt, ut oratio Ecclesie praeveniret Deum, donec 
illa salus veniat, ubi nihil malorum sit. Vel ita : 
In me transierunt irc twcv,id est vindictze presen- 
tes, et terrores tui conturbaverunt me, [Cassiod.] 
scilicet terrores futuri Judieii quos omnis caro ti- 
met (123). Nota quod dicit ire transierunt, terrores 
conturbaverunt, quia aliud jam de damnatione 
patimur; et aliud de zterna ultione timemus. 
Circumdederunt me peccata fofa die sicut. aqua 
quie mergit. [Cassiod., Aleuin., Cassiod.] Pec- 
cata enim undique copiosa inundatione concludunt. 
Repetit, circumdederunt me simul. Velin persona 
Christi accipi potest, qui secundum formam servi ad 


D Patrem dicit, ire fuc, id est, afilictiones quas tua 


voluntate, non meo merito patior, im me éíramsie- 
runt,id est, non mansure me contigerunt. Ef fer- 
rores tui, scilicet quos patior, [Alcuin., Aug., Hier.] 
quia tibi placuit, non meo merito, conturbaverunt 
me, secundum infirmitatem carnis ; circumdederunt 
me, inimici mei, sicut aqua tota die, circumdede- 
runt simul. Deinde sequitur ex persona capitis et 
membrorum simul. 


Vzns. 19. — « Elongasti a me amicum et proxi- 
« mum: et notos meos a miseria. » 


Elongasti a me amicum, [Cassiod.] qui pio et fi- 


817 


deli amore conjungitur nobis ef. proximum paren- 
tela, sepe justis humana officia subtracta sunt ti- 
more, et notos meos qui sola opinione, vel visione 
nos didicerunt, elongasti a miseria mea. 


COLLATIO IN PSALMUM LXXXVII : « DEUS SALUTIS 
MEE, » etc. 


Vgns. 4. — /Estimatus sum. Omnes quotquot li- 
cuit videre, vertunt passive cum Septuaginta. Solus 
Sanetes transtulit active, reputavime, contra tamen 
regulam Hebraismi. Nam vox est in niphal, et ea 
ratione corruit interpretatio sanctorum, qui hune 
versiculum exponunt de Christo Domino, qui exi- 
stimatus est ab infidelibus et nefandis Judzis, tan- 
quam unus ex esteris mortuis, in laeum inferni 
violenter descendentibus. Dominus autem potesta- 
tem habens ponendi animam suam, etiterum su- 
mendi eam, se ipse predicat inter mortuos libe- 
rum, quem mors suis nequivit astringere vinculis. 
Itaque ; n3vnàiNEHESCHABTI, deputatus sum, 
quid simile dicatur juxta Septuaginta. Quod si 
quis proprio sensui innitatur, omnem confusionem 
invehit in arcana sensa. Si Septuaginta posuissent, 
reputavi me, quid non clamassent moriosiores ? 
Ipse tamen Sanetes in suo Thesauro habet existi- 
matus sum. 

In umbra mortis. Hieronymus pro hoc dixit, in 
profundis. Consentiunt ecteri. Hebrcei nunc legunt 
T5253 niuzororn, at Septuaginta legerunt nv29ya 
BETZALMAUETH, litteris transpositis, 22 umbra mor- 
tis, etc., si loca profunda hic intelligantur, horror 
mortis. 

Vrns. 8. — Posuerunt me abominationem sibi. 
Hebraice habetur, posuisti, ut referas ad Deum 
Patrem. Sed posuerunt perfidi Christum abomina- 
tionem, posuit et Pater eo genere locutionis, quod 
dicitur in Matth. Percutiam pastorem. Et similia in 
Scripturis creberrime obvia sunt. 

Vgns. 9. — Traditus sum. Hieronymus cum aliis 


vertit, clausus sum Ν 2 catu, a Nb2 cara, quod est 
prohibuit vel clausit. At qui traditur inimicis capi- 
talibus, non longe est a vineulis et carceribus. 
Vgns. 10. — Medicisuscitabunt. ΣΝ REPHAIM, 
tria notare potest, gigantes et robustos, quomodo 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXVIII. 


A vertit Hieronymus ; et medicos, ut sumunt Septua- 


HS torum. 


PSALMUS 


«* INTELLECTUS ETHAN ISRAE- 
LITX (124). » 

Misericordias Domini. Titulus. Intellectus Ethan 
Israelitee. [Cassiod.] Ethan sicut supra dietum est, 
prefectus fuit cantoribus cum aliis pluribus in ta- 
bernaeulo Domini. Interpretatur autem robustus, 
quod nullus est, nisi in spe promissionis Dei. Unde 
agitur hie. Hie psalmus namque de spe Christiano- 
rum et magnificentia Domini multa dieit : per quem 
nemo decipitur, qui digne supplicet quod verus 
Israelita intelligit. Et hoe est : Hic est ; intellectus 
Ethan, id est robusti, Israelitze, [Aug.]| id est qui vere 
Deum videt. Intentione monet, ut spem non in no- 
bis, sed in Deo ponamus. Modus. [Cassiod.] Sex 
sunt parlitiones. Primo de misericordia et veritate 
Dei se cantaturum promittit, Propheta. Secundo 
diversis modis laudes et potentiam Dei describit, 
ibi, confitebuntur. Tertio promissiones Patris de 
Christo ponit, ibi, tunc locutus. Quarto illis pro- 


PSALMI TITULUS : 


(124) In Hebr. habetur Ezraitc. 


818 


ginta. Consentit Pellicanus ; ac. mortuos quomodo 
alii transtulerunt ? Itaque materiam praebet diver- 
sarum interpretationum ambiguitas nominum, juxta 
quod unusquisque interdum sinit. Constanter ta- 
men meminisse debemus, qu: hic de auctoritate 
LXX Augustinus scribit. 

Vrns. 15. — fepellis orationem meam. Hebraei 
'V53 NAPHSCHI, id est animam meam. Quod si sub- 
audias orantem, sensus eodem recurrit. Sed et v)53 
NEPHESCH, non solum animam significat, verum 
etiam flatum et halitum, quo facile oratio insinua- 
tur. 

Vrns. 16. — A juventute mea. Consonant Hiero- 
nymus, Chaldzus. Nebiensis, Sanctes, Munsterus, 
interpretes pro Cajetano, et paraphrasis Camp. qui 
dicunt, ab adolescentia. Pratens. Pellic. et editio 
ad Campensem, post concussionem seu afflictionem. 
Siquidem *y2 oan, ambiguum est, in morem mul- 


Exaltatus. Septuaginta pronuntiarunt passive 
FTN NISSETHI ubi alii legunt aetive *nNV3 NAsA- 
Tm, hoc est fuli. Deinde ἼΩΝ EMECA, quod est ad 


verbum, ferrores tuos. LXX sensum exprimentes, 
dixerunt, humiliatus sum, id est afllictus sum. De- 
niqueetconturbatus sum. Hebraice timebo, dubi- 
tabo eodem sensu ΣΌΝ APHUNAH. 

Vgns. 18. — Notos meos a miseria. Hieronymus 
transtulit, notos meos abstulisti, reddens ad illud, a 
miseria per verbum a/stulisti. Consentit Nebiensis, 
ad dictionem ura xanascmac, nostri Hebraicantes 


vertunt 2n tenebris, in obscuritate, ut Munsterus ad- 
dat. pomis, vel, ut alii volunt, sunt obscuritas, id 
est ignoti sunt. Cieterum intelligendo notos, Christi 
discipulos terga vertisse, ne in miseria seu pas- 
sione eadem comprehenderentur, inveniemus eos 
fuisse sublatos, ab omnium conspectu et latentes. 
Dum autem sese abderent ob metum Judzorum, te- 
nebras, hoe estlatebras sibi gratas qucrebant, ne 
ad tormenta et mortem quaererentur cum preceptore 
optimo Christo. Itaque miseria, obscuritas et su- 
blatio, non alio tenderent. Quanquam fortasse Hie- 
ronymus acceperit "vn Hasac, per punetum | sini- 


strum quod est abstinuit, et vitavit. 


LXXXVIII. 


missionibus adversa dicit, ibi, fu vero repulisti, etc. 
Quinto in quo implet: sunt promissiones dicit, 
ibi, usquequo. Sexto ostendit quod in membris 
eliam promissiones implentur spiritualiter, non 
temporaliter, ibi, ubi sunt misericordie, etc. [Aug.] 
Propheta ergo robustus non in se, sed in miseri- 
cordia Dei, ait : 

Vrns. 1. — « Miserieordias Domini in zternum 
« cantabo. » 

Cantabo, (Hay., Aug., Cassiod., Rem.] id est jo- 
cunde annuntiabo, misericordias Domini. Unde ro- 
bustus est homo cumin se infirmus est. Miseri- 
cordias dico duraturas, im etermum. ra Dei ad 
tempus est, misericordia Dei in eternum. Vel, in 
ilernum cantabo misericordias Domini. Quomodo 
in clernum misericordias cantat, et gratias agit, 
qui miserie non meminit? (125) Quomodo autem 
plena beatitudo est, si memoria reatus mentem 
tangit ? Sed ad hoe respondere possumus quod loti 


(125) Ex Greg., lib. iv Mor., cap. 42. 


819 


PETRI LOMBARDI. 


820 


sspe trisium meminimus, et sani meminimus do- ἃ &$ S9 Vzns. &. — « Disposui testamentum electis 


lorum sine dolore. Et inde amplius leti, et grati 
sumus. Sic itaque et. miseri: recordatio, nil beati- 
tudinis retrahit. 


VEns. 2. — « In generatione et generationem an- 
« nuntiabo veritatem tuam in ore meo. » 


In generatione Judaeorum, et generationem gen- 
tium anzuntiabo veritatem tuam,[Cassiod., Aug.]id 
est que lua est, sine qua ego mendax sum. Qui 
enim de suo loquitur, mendacium loquitur. Qui 
autem veritatem loquitur, ex Deo loquitur. Ergo a 
te, o Deus, dicam veritatem. Et hoc, im ore meo. 
Quasi dicat : Et ego dicam duo quaedam sunt, 
unum tuum, unum meum ; veritas tua est ; os 
meum est, ut sim servus, id est ut inde serviam 
tibi. Membra enim mea Domino obsequuntur, id 
est obsequi debent. Vel : Annuntiabo veritatem 
iuam, id est veritatem promissionum tuarum, in 
ore meo, [Cassiod.] non ex ore labitur, sed in ore 
diu tanquam dulce versatur. 


in z:eternum | mi- 
preparabitur 


VEns. 3. — « Quoniam dixisti : 
« sericordia :edificabitur in .coelis 
« veritas tua in eis. » 

Quoniam dixisti, etc. [Aleuin., Aug.] Hie dicit 
unde sit : et qui misericordie Dei per Christum 
sunt. Quasi dieat : Cantabo et secure, quoniam 
diri, etc. Vel ita continua : Quas misericordias et 
quam veritatem cantabo ? ecce, quoniam tu dixisti, 
id est per spiritum sanetum mihi manifestati. Quasi 
dicat : Ego homo secure dieo, quod tu dixisti, 
Deus, mihi. Quid? quod misericordia tua edificabit 
in eternum. Non est temporalis cdificatio miseri- 
cordie, sicut ruina iniquitatis temporalis est. De- 
struitur enim iniquitas temporalis in quibusdam, 
ut in eisdem :edificetur svterna misericordia. Unde 
Jeremie Dominus dieit : Ecce ego constitui te super 
gentes et regna, ut evellas et destruas, et disperdas, 
et dissipes, et edifices, et plantes (Jer. 1). Propter 
eos ergo qui destruuntur et zdificantur, ne puta- 
rent sdifieationem qua sdifieantur esse tempora- 
lem, sieut temporalis fuit ruina, in qua destruun- 
tur ; tenuit se. iste cujus os servit veritati Dei ad 
ipsam veritatem Dei. JEdificabitur dico. Et hoe ix 
celis, id est per celos, qui enarrant gloriam Dei 
(Psal. xvn, per quos :edificatur misericordia, ef 
ipsa veritas tua in eis, id est pereoscceelos,vel sine 
eis, sicut quidam libri habent. Et notandum quia 
utrumque repetiit, quod prsedixit, scilicet. miseri- 
cordiam et veritatem, quia universe vie Domini 
sunt misericordia et veritas (Psal. xxiv). Non enim 
exhiberetur veritas in impletione promissionum, 
nisi precederet misericordia in remissione pecca- 
torum ; denique veritas pertinet ad Judaos, qui- 
bus promissa facta sunt. Misericordia congruit gen- 
tibus, quibus non clausit Deus fontem sus bonita- 
tis. Unde Apostolus ait : Dico enim Jesum Christum 
mánistrum fuisse circumcisionis propter veritatem 
Dei implendam ; gentes autem super misericordiam 
honorare Deum (Rom. xv). 


» meis ; juravi David servo meo : usque in eternum 
« preparabo semen tuum. » 

Disposui. [Aug., Hier., Aug.] Quasi dicat : Dixisti 
quod praparabitur veritas, dixisti etiam hoc : Dis- 
posui testamentum, scilicet novum, quo renovamur 
ad novam hereditatem, non utique omnibus qui 
ex carne Abrahze sunt vel David, sed electis meis, 
juravi David servo meo, ad litteram, illi regi. Se- 
curus est iste, quia Deus dixit ; sed securior, quia 
juravit. Juratio Dei, promissionis est confirmatio. 
Ex utroque fit homo Ethan, id est robustus. Quid 
juravit? quod usque in eternum preparabo semen 
tuum, quod est semen Abrahe (Gal. mr), id est 
Christum. 


Vrns, 5. — « Et edificabo in generatione et ge- 
« nerationem sedem tuam. » 


Et cedificabo in generatione et generationem, 
[Gl. int.;, Hier., Aug.] id est in :ternum, sedem 
tuam, id est regiam potestatem. Vel, juravi David 
servo meo, id est Christo usquequaque mihi obedien- 
ti. Deinde quid juraverit, supponit,usque in eternum 
preparabo sedem tuam, id est credentes. Nos enim 
qui eredimus, semen Christi sumus. Deinde quod 
dixerat semen, dicit sedem, subdens : Ef edificabo 
semen tuum, id est fideles, in quibus Christus 
quiescit et regnat. Nisi enim ab illo regeremur, a 
nobis ipsis preeipitaremur. Et hoc, in generatione 
et generationem , id estin omnem generationem. 
Generatio enim non polest toties repeti, quoties 
transit. Repetitio ergo pro omni generatione po- 
nitur. Vel dus» sunt intelligende — generationes, 
una carnalis, altera futura in resurrectione. In 
utraque predieatur Christus, sed przdieatur hie 
Christus αὐ eredatur : predicabitur ibi ut videatur. 
Hoc est quod supra dixit;im generatione et genera- 
tionem annuntiabo veritatem tuam. Et nunc ergo 
sedet Christus in nobis quos regit, sedebit et tunc 
in sanelis, in quibus regnabit. Velita, in genera- 
lione et generationem ezdificabitur sedes Christi. 


Pans rm. Διάψαλμα. VERS. 6. — « Confitebuntur 
« ecli mirabilia tua, Domine ; etenim veritatem 
« tuam in Eeclesia sanctorum. » 

Confitebuntur celi. [Cassiod.] Secunda pars, ubi 
diversis modis laudes et potentiam Dei describit. 
[Aleuin., Aug.] Quasi dieat : Dixisti quod miseri- 
cordia zdificabitur ; et sicut dixisti, ita fiet, quia 
celi ex te dicente et jurante certi, confitebuntur, 
id est laudabunt, non merita sua, sed mirabilia tua, 
Domine, scilicet quod redimis, quod justificas per 
misericordiam. In omni enim misericordia perdi- 
lorum, in justificatione impiorum, quid laudamus 
nisi mirabilia Dei? Laudas, quia surrexerunt mortui; 
plus lauda, quia redempti sunt perditi. Vides enim 
hominem heri voraginem ebrietatis, hodie orna- 
mentum sobrietatis. Vides hominem heri ccenum 
luxurie, hodie decus temperantie ; heri blasphe- 
matorem Dei, hodie laudatorem Dei. Vides homi- 
nem heri servum creature, hodie cultorem Crea- 


821 COMMENTARIUM IN 


PSALMOS. — PSAL. LXXXVIII. 


822 


toris. H:ec sunt mirabilia quz confitentur cceli, ubi A loco ubi natus es ; sed etin omnes qui sunt in ctr- 


confitebuntur illa? in Ecclesia; etenim, vel sine 
enim, confitebuntur veritatem. tuam, id est in im- 
pletionem promissionum, i Ecclesia sanctorum. 
Vel, confitebuntur mirabilia, scilicet. quomodo agit 
omnia Deus, et administrat ubique ? [Cassiod.] Ete- 
nim veritatem tuam in Ecclesia sanctorum. Veri- 
tas in Eeclesia annuntiatur, ubi creditur, quod 
Verbum caro factum est (Joan. 1), et quod Trinitas 
unus Deus est. 


VERS. 7. — « Quoniam quis in nubibus cwqua- 
« bitur Domino ? similis erit Deo in filiis Dei. » 

Quoniam quis. |Aug.] Quasi dieat : Securi de te 
pradicant, quoniam quis 2n nubibus, id est in pree- 
dicatoribus, etsi potentes sint, equabitur potentia, 
Domino, Christo, et si ipse sit homo, qui et in nube 
carnis venit. Unde Isaias : Ascendet Dominus super 
nubem levem, et ingredietur /Egyptum (Isa. xix). 
Notandum quod idem sunt ecli et nubes, scilicet 
praedicatores, sed cceli, propter fulgorem veritatis ; 
nubes quie nebulose sunt, dieuntur praedicatores 
propler carnem, propter mortalitatem.Et quia trans- 
eunt ubi, id estin quibus abscondita sunt, qua 
post in judicio elarebunt. Et quis, im filiis Dei qui 
multi sunt, id estin superis vel hominibus, erit si- 
milis essentia, Domino, id est Christo, qui est filius 
Dei unieus, quasi dicat : Nullus. Ne ergo homo pu- 
tetur. Ille enim naturalis, filii adoptivi nos sumus. 
Ille genitus, nos creati. Ille ab :eterno genitus, nos 
in tempore facti. Ille unieus, nos multi. Et vere 
nullus est ut ille, quia ipse est 

VEns. 8. — « Deus, qui glorifieatur in consilio 
« sanctorum ; magnus et terribilis super omnes qui 
« in circuitu ejus sunt. » 

Deus, qui glorificatur im comsilio sanctorum, 
[Aug.] quia non possunt ei aequari. Consilium eorum 
est, credere in illum, etin illo gloriari. Ipse est 
magnus et terribilis potentia, super omnes qui in 
circuitu ejus sunt. In circuitu. dicit, non quod ter- 
minis includatur ejus divinitas, cujus magnitudinis 
nonest finis (Psal. cxrtrv). Quid enim ubique est 
nusquam finitus, nihil habet circa se, nisi quia per 
carnem in uno loco fuit, qui locushabet circa se om- 
nes gentes, in quas missis apostolis per miracula 
factus est magnus et terribilis. Vel, super omnes qui 
in circuitu ejus sunt, magnus est, [Cassiod.] id est 
super angelos vel homines, qui sunt ejus stipatores, 
non pares, qui ei dono ejus proximant. Et vere su- 
per omnes quia o 

Vrns. 9. — « Domine, Deus virtutum, quis simi- 
« lis tibi ? potens es Domine, et veritas tua in cir- 
« Cuitu tuo. 

Domine, Deus virtutum colestium, [Haym., Cas- 
siod.] id est angelorum, vel virtutum, quibus illi di- 
lantur qui sunt in circuitu tuo , quis similis tibi? 
nullus. Quia pofens es, ta. Domine, exte, |Aug.] 
ilii vero de te, quia omnia fecisti, seilicet ecelum etter- 
ram, et omnia quip in eis sunt,sed plus est nobis mi- 
Sericordia tua quie exhibuit veritatem, non modo in 


» 


B 


€ 


D 


cuitu tuo expausa est veritas tua, qui venis in nu- 
bibus cceli, quze. veritas cum ccepit przedicari, mare 
gentium circa aridam Judzeorum ecepit tremere, ut leo 
in Samsonem,cum iret ducere uxorem de alieniginis 
(Judic. XIV) ; sed non est timendum, quia 


VEns. 10. — « Tu dominaris potestati maris ; 
« motum autem fluctuum ejus tu mitigas. » 


Tu dominaris potestati maris, [Cassiod., Aug.] 
id est honoris seculi. Te enim permittente surgit 
mare, qui non sinis tentari supra id quod potest 
ferre homo (I Cor. x). Et non solum dominaris, sed 
etiam motum fluctuum ejus tu mitigas, [Cassiod., 
Aug.] non penitus tollis, ut mereatur quis coronam. 
Ut autem rabies maris enervetur in ipso mari, 


Vgns. 11. — « Tu humiliasti sicut vulneratum su- 
« perbum ; in brachio virtutis tu: dispersisti inimi- 
« eos tuos. » δ 

Tu humiliasti superbum, [Aug.] id est draconem 
qui in mari factus est ad illudendum ei (Psal. cu), 
qui per humilem Christum in quo alii sunt humiles, 
humiliatur. Humiliavit enim se Christus, ut humi- 
liaret superbum. Superbus enim superbos tenebat, 
sicut vulneratum |Aug., Aleuin., Aug.] Vulneratur 
diabolus vulnerato Christo, nondum ex toto mortuus 
est, humiliatus ergo est perdendo quos tenebat vul- 
neratos non penetrata carne, quam non habebat, 
sed pereusso eorde ubi superbiebat. Im brachio vir- 
tulis tue, [Hier., Cassiod., Aleuin.] in fortitudine 
tua. Vel in Christo, dispersisti inimicos tuos, id est 
aerias potestates. Vel inimicos, id est Judzos per 
mundum dispersisti. Vel, dispersisti inimicos, id est 
de hominibus alios assumpsisti qui sunt spolia dia- 
boli; alios reliquisti quos post eum abire permisisti. 
[Cassiod.) Ideo autem in ccelo triumphasti de dia- 
bolo, quia 


VEgns. 12. — « Tui sunt cceli, et tua. est terra; 
« orbem terrm et plenitudinem ejus tu fundasti ; 
« aquilonem et mare tu creasti. » 


Tui sunt. celi. [Cassiod.] Ideo autem in terra 
triumphasti deJudao, e£, id est quia tua est terra, ad 
litteram, et quia ejus est ccelum et. terra. Cur. ergo 
ili in alienis superbirent? £u fundusti, id est fir- 
masti, orbem terre et plenitudinem ejus. Cur ergo 
in eum seerigunt, cujus est ambitus mundi et om- 
nes creature quce ineo sunt? aquilonem, id est 
diabolum, ef mare, id est sceculum fu creasti. Stulte 
ergo se erigunt contra eum a quo creati sunt. Vel 
mystice sie potest legi. [Aug., Gl. int., Aug.] Quasi 
dicat : Confitebuntur celi mirabilia tua, Domine, 
et merito, quia /ui sumt σοὶ, id est apostoli, qui 
pluunt aliis veritatem. Et tua est terra, quie exci- 
pit veritatem in circuitu tuo. Hae aulem pluvia, fu 
fundasti orbem terre, id est. totam. Ecclesiam et 
plenitudinem ejus, id est ea vel eos, quibus quotidie 
impletur, aquilonem, id est diabolum, qui dixit : 
Ponam sedem meam ab aquilone et ero similis Αἱ- 
Lissimi (Isa. xiv). Et mare, [Gl. int., Aug.]id est ama- 


823 


ros, quibus purgatur Ecclesia, £u creasti. Quasi ergo 
in illis fecisti, plus valet ad dominationem tuam 
quam illorum voluntas ad malitiam suam. 

VEns. 13. — « Thabor et Hermon in nomine tuo 
« exsultabunt : tuum brachium cum potentia. ,» 

Thabor et Hermon, [Aug.] Isti sunt montes Syriz, 
Interpretatur autem Thabor veniens lumen. Hermon, 
anathema ejus, a summo, scilicet. lumine, qui il- 
luminat omnem hominem venientem in hunc mun- 
dum (Joan.1). Venit lumen gratie, quo veniente sit 
anathema ejus, id est diaboli, qui nos tenebat in 
errore suo, vel mcrore suo, quod est dicere : A te 
datum est nobis ut jlluminemur, ut anathema de- 
mus diabolo. Quasi dicat : Hzc omnia fecisti, et 
inde Thabor, id est illi ad quos a te sumiao lumine 
venit lumen ; et Hermon, id est qui anathema dant 
diabolo, exsultabunt in nomine tuo,non in suis me- 
ritis. [Alcuin.] Vel, quia Thabor et Hermon, mon- 
tes sunt Syriw, οἱ per eos accipiuntur gentes, a 
parte totum per syneedochen, quz exsultabunt Chri- 
sto veniente. Velallegorice sic legitur, Thabor, id 
est Judzi, ad quos primum venit lumen ; et Her- 
mon, id est gentes, qu:e prius erant anathematizalee, 
in nomine tuo exsultabunt, conjunctis in angulari 
duobus parietibus (Ephes.). Tuum brachium,|Aug., 
Gl. int.] Quasi dicat : A te ἴδοι] sumus, a te etiam 
defensi sumus, quia, tuum brachium, quo humi- 


liasti. superbum, semper est cum potentia, et 
semper, 
VrEns. 14. — « Firmetur manus tua et exaltatur 


« dextera tua ; justitia et judicium praeparatio sedis 
« tuse. » 

Manus tua, (Cassiod.| id. est operatio tua, firme- 
tur contra superbos, ut humilientur, e£. exaltetur 
dextera tua, id est numerus eorum qui in dextera 
locandi sunt, elarificetur et augeatur. In fine au- 
tem erunt justitia et. judicium, id est manifestatio 
justitiae tuze, et judicii tuj. Cum separabuntur oves 
ab hedis (Matth. xxv), qui nunc oeculta sunt. Et 
tunc erit preparatio sedis tue. Utique hoc erit in 
die judicii. Sedes autem Dei est aeterna, sed in ju- 
dicio apparebit parata, cum ipse videbitur juste 
judicare. Et est, sedes tua apparebit in judicio pa- 
rata ad faciendam justitiam et judicium, [Aug.] id 
est ad juste judicandum. Nunc ergo interim quid ? 
ecce : 


Vrns. 15.'— « Misericordia et veritas. precedent 
« faciem tuam ; beatus populus qui scit jubilatio- 
« nem. » 


Misericordia et. veritas precedent. faciem tuam. 
[Aug.] id est  faeiem tui post judicaturi. Quasi di- 
cat : Interim prcit misericordia qua deles peccata, 
et veritas, qua imples promissa, ut non timeantur 
futura judicia. Qu: gaudia cum non sufficiant ex- 
poni, ait : Beatus est populus qui scit jubilationem 
id est quie scit deillo gaudendum 4. $9 7 esse, quod 
diei non posse novit. Jubilus enim gaudium est, 
quod verbis explicari non potuit, nec tamen peni- 
tus reticeri, Unde autem jubilatio ? de gratia, de 


PETRI LOMBARDI 


824 


A Deo omnino, non de te homine. Et hoc est quod 
subdit : 


Vrgns. 16, — « Domine, in lumine vultus tui am- 
« bulabunt, et in nomine tuo exsultabunt tota 
« die ; et in justitia tua exaltabuntur. » 

Domine, in lumine vultus tui,[Hier., Haym., Aug. 
Hier.] id est in illuminatione Spiritus sancti, vel 
Filii. Ambulabunt homines, scilicet Thabor et Her- 
mon. In his verbis commendat gratiam de qua jubi- 
lus est. Velita ab illo loco, justitia, et legitur de 
presenti, justitia et judicium praeparatio sedis tuc, 
id est modo homines discernendo, et justa tenendo, 
parant se sedem Domino. E£ misericordia et veritas, 
in hominibus, precedent faciem tuam, [Alcuin., Cas- 
siod.] a simili preeeursoris Domino hospitium prg- 

B parantis, et inde jubilandum est. Et beatus est ille, 
populus qui scit jubilationem. Ille scit jubilationem, 
qui suam letitiam, non in sua, sed in Domini vir- 
tute ponit; vel qui quod. ore cantat, corde intelligit. 
Unde sequitur hoe premium : Domine, in. lumine 
vultus tui ambulabunt, id est in contemplatione Tri- 
nitatis, hie et in futuro perseverabunt. Et in nomine 
tuo, |Hier., Aug.] quod benedicitur in terris, id est 
in Christiano nomine, non in se. Ezcsultabunt 
lota die. Qui in se exsultat, non tota die exsultat, 
quia cadit. Quos autem illuminat et juslificat, ef 
in justitia tua, non in sua, in qua deprimentur, 
exaltabuntur hic etin futuro. Bene dico, in justi- 
tia tua, 


VEns. 17. — « Quoniam gloria virtutis eorum 
(«tu es; et in beneplacito tuo exaltabitur cornu 
« nostrum. » 


Quoniam gloria virtutis. [6]. int.] Benedico in 
justitia tua, quoniam tu es gloria, id est exaltatio, 
virtutis eorum, quos non solum illuminat, sed etiam 
posse dat. Et in beneplacito tuo, [Aug., Cassiod.] 
quia tibi beneplacuit, non quia digni sumus. Vel, 
in beneplacito tuo, id est in Christo, exaltabitur 
cornu nostrum, id est potestas nostra. Ideo inipso, 
quia assumpsit carnem nostram, in quo est omnis 
spes. Quod ita dicit, 


Vgns. 18. — « Quia Domini est assumptio nostra, 
« et saneti Israel regis nostri. » 
Quia Domini est assumptio nostra, [Hier., Aug., 
Hier.]id est nostra carnis. Aliter impulsi cadere- 
D mus, quia iufirmi essemus. Ef sancti Israel regis 
nostri, id est qui sanctificat Israel et regit. 


Pans rt. Διάψαλμα. VERS. 19. — « Tunc locutus 
« es in visione sanetis tuis : et dixisti : Posui adju- 
« torium in potente, et exaltavi electum de plebe 
x: mea. » 

Tunc locutus. [Aug., Gl. int., Aleuin.] Tertia 
pars, ubi ponit promissiones Patris de Christo, per 
quod ostenditur quod superior laus non est dubia : 
quam paterna firmat auctoritas. Quasi dicat : Deus, 
unde scis hxc predicta? ecce, unde : Quia func, 
scilicet quando disposuisti testamentum. Vel, tune, 
scilicet quando ha:c diceres mihi, locutus es sanctis 
tuis, [Aug.. Aleuin.] scilicet reliquis prophetis. Et 


825 


fecisti eis, unde prophet: dicti sunt, id est videntes. 

Non enim ignoranter locuti sunt, sicut Montanus, 

et quidam heretici, dixerunt. Ef dicisti, [Haym., 

] Aug.] palam per eos : Posui adjutorium hominum 

in potente, scilicet Christo. Quis potens est ille ? 

Electus. Unde subdit : Et exaltavi electum super 

| omne nomen (Philip.1), scilicet immunem a pec- 

cato, natum de plebe mea Judaica. Quis est electus? 

David, id est Christus, quia est de semine David. 
- Et hoc est : 


VEns. 20. — « Inveni David servum meum : 
« sancto meo unxi eum. » 

Inveni David, [Cassiod., Alcuin., Aug.,] id est 
Christum. David enim interpretatur mau fortis ; 
servum neum, id est mihi obedientem. Ideo in eo 
posui adjutorium, et oleo sancto meo unaxi eum, se- 
cundum quod homo. Unde alibi : Uncit te Deus 
oleo exultationis pre consortibus tuis (Psal. xtv). 
Ideo potens, quia. 

Vgns. 21. — « Manus enim mea auxiliabitur ei ; 
« et brachium meum confirmabit eum. » 

Manus mea auzxiliabitur ei. [Haym., Cassiod.,] id 
est verbum cooperabitur ei, secundum, quod homo 
in operibus et in passionibus. Et brachium meum, 
[Cassiod., Gl. int.] id est Verbum, quod est forti- 
tudo mea confirmabit eum contra adversa, ut per- 
agat inccepta, eousque confirmabit, quod 

VEns. 22. — « Nihi proficiet inimicus in eo ; et 
« filius iniquitatis non apponet nocere ei. » 

Nihil proficiet inimicus, [Hier., Cassiod.] id est 
diabolus, in eo. Unde ipse ait : Venit princeps mundi 
hujus, et in me non habet quidquam (Joan. x1v).Et 
filius iniquitatis, (Gl. int., Aug.] id est Judas, non 
apponet mocere ei, id est non addet effectum pravae 
voluntati. Vel, non apponet nocere ei, post resur- 
rectionem Christi, sicut ad patiendum tradidit eum 
adhue corruptibilem. Vel de Christo secundum 
membra, hoc potest diei, nihil proficiet. inimicus, 
id est diabolus vel persecutor, in eo. Sivit quidem 
exercet, prodest, sed non nocet. Et filius iniquita- 
tis, id est inimicus, non apponet nocere ei: faciet 
quidem quod suum est,sed non nocebit ei 


oleo 


Vgns. 23. — « Et concidiam a facie ipsius inimi- 
« 005 ejus, et odientes eum in fugam convertam. » 

Et concidam inimicos ejus ἃ conspiratione sua. 
[Aug.] Paulatim enim credent, quasi comminuto ca- 
pite vituli, et. venient in potum populi Dei, sicut 
Moses comminuit caput vituli, et sparsit in aquam, 
et dedit bibere filiis Israel (Exod. xxxi). [Cassiod.] 
Et hoc a facie ipsius. Cum facies ejus peccatores 
respicit, à criminibus separantur, quibus non est 
locus sub presentia ejus. Et odicntes eum in fugam 
convertam, [Cassiod.| ut fugiant ab ipso irato, ad 
ipsum placatum. 

VEns. 24. — « Et veritas mea et misericordia 
* mea cum ipso; etin nomine meo exaltabitur 
" Cornu ejus. » 

Et veritas mea et misericordia mea cum ipso erit. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXX VIII. 


hoc £n visione, id est in occulto, in revelatione quam A [Aug.,Gl.int.] Nihil divisum est inter Patrem etFilium, 


826 


virtutes quas habet Pater, habet et Filius. Notandum 
vero quod sepe misericordia et veritas nobis com- 
mendantur, ut ea reddamus Deo. Sicut enim mise- 
ricordiam nobis dedit, delens peccata; et veri- 
tatem, implens promissa ; sic. reddamus Deo mise- 
ricordiam, ut miserorum misereamur ; veritatem, 
ne iniqua judicemus, nec altera alteram impediat, 
ut in misericordia nimis laxi, velin veritate nimis 
rigidi non simus. Aliter enim non sumus in via Dei, 
ubi hee, id est misericordia et veritas sibi obviave- 
runt. Et in nomine meo quod est Deus ezaltabitur 
cornu ejus, [Cassiod.] id est potentia. 


VEns. 25. — « Et ponam in mari manum ejus ; 
« et in fluminibus dexteram ejus. » 

B | Etponaminmarimanum ejus ,[Aug., Hier., Aug., 
Cassiod.| id est dominabitur gentibus, quz signifi- 
cantur per mare. Vel opera ejus ostendam in mun- 
do. Et in fluminibus ponam dexteram. ejus, id est 
eupidos etiam subdam ei. Flumina enim currunt in 
mare : ita cupidi in amaritudines sseculi, et tamen 
hi sunt subditi Christo. Vel, in fluminibus, id est in 
aquis baptismi, ponam, dexteram ejus, id est opera- 
gionem. Et hoc ideo, quia 

VEgns. 26. — « Ipseinvocavit me, pater meus es 
« tu ; Deus meus et susceptor salutis mee. » 

Ipse invocabit me, vel invocavit dicens : Pater 
meus es tu, [Rem., Gl. int.] seeundum quod ego 
Deus e£ Deus meus, secundum quod homo sum e£ 
susceptor salutis mec, id est susceptor mei infirmi 

C ad salutem. 


Vgns. 27. — « Et ego primogenitum ponam il- 
« lum ; excelsum pre regibus terrae. » 

Et ego ponam, id est constituam illum, primoge- 
nitum, |Rem., Aug., Hier.]id est prz aliis honorabo 
eum ; a simili, sicut primogeniti solent honorari, et 
excelsum. ponam. illum pre regibus terra, vel, 
apud reges terra, alia littera, quod. jam impletum 
est. Et quia haee potestas non est temporalis, sub- 
dit : 

VEns. 28. — « In. stternum. servabo illi miseri- 
«cordiam meam : et testamentum meum fidele 
« ipsi. » 

Servabo illi in eternum | misericordiam. m eam, 
[Cassiod.] cui perpetua data est potestas in colo et 
in terra (Matth. xxvi). Et testamentum meum fi- 
dele ipsi, quia quz:ecunque de eo preedieta sunt, in- 
tegre in eo completa sunt. Vel, testamentum, id est 
promissio sterne hereditatis, est. fidele ipsi, qui 
ejusdem testamenti est mediator, [Aug.] idest si- 
gnator, et fidejussor, et testis, et haereditas est ipse. 

Vrns. 29. — « Et ponam in seculum seculi se- 
« men ejus; et thronus ejus sicut dies coli. » 


Et ponam in seculum seculi, [Aug.] id est in 
clernum, semen ejus, Christianum, et thronus ejus 
sicut dies cali. » Thronus regum est ut dies erroe, 
qui transeunt; sed dies ecli semper presentes 
sunt, ubi erit thronus ejus in zeternum. 


821 


PETRI LOMBARDI 


- 828 


VEns. 30. — « Si autem dereliquerint filii ejus A Vere non faciam irrita, quia juravi, homini, David 


« legem meam ; et in judieiis meis non ambulave- 
« rint. » 

Si autem. |Aleuin.] Quasi dicat : Non. solum de 
persistentibus hoc promitto, sed etiam de cadenti- 
bus. Et hoc. est, si autem dereliquerint. filii ejus 
Christi, legem meam et in judiciis meis non ambu- 
laverint. 


VEns. 31. — « Si justitias meas profanaverint ; 
« et mandaia mea non custodierint. » 

Si justitias meas. profanaverint, [Haym., Aug.] 
id est male operando offenderint. Et mandata mea 
non custodierint, non ideo perdam eos, sed 


Vrns. 32. — « Visitabo in virga iniquitates eo- 
« rum ; et in verberibus peccata eorum. » 


Visitabo, [Haym., Aug.] ut medicus, iniquitates 
eorum in virga, id estin levi correctione, el in 
virga est misericordia, cedit quidem, sed reddit 
hereditatem. Quis enim est filius, cui non dat pa- 
ter ejus disciplinam ? dat disciplinam pater, ut non 
auferat misericordiam ; ez:edit. contumacem, ut re- 
deat ad hzreditatem. Quem enim Deus diligit, cor- 
ripit; et flagellat omnem filium quem recipit (Hebr. 
xm). Non ergo tantum misericordia vocantis est, sed 
et flagellantis et. verberantis. Unde sequitur : Et in 
verberibus, [Haym.] id est in graviori tribulatione 
visitabo peccata eorum. 

VEns. 33. — « Misericordiam autem meam non 
« dispergam ab eo ; neque nocebo in veritate mea. » 


Misericordiam autem meam mon dispergam ab (y 


eo David, [Aug.] scilicet Christo, id est ἃ corpore 
ejus, quod est unum cum capite. Ipse enim non tol- 
lit misericordiam ei, qui Christianus quidem est. 
Quod si homo ita iniquus est, ut fugiat accedente 
patre, ipse se alienat ab hereditate : non pater ab- 
jicit eum. Neque nocebo et in veritate mea. Ad hoc 
enim non tollitur misericordia liberantis, ut non no- 
ceat veritas vindicantis. 

Vzns 34. « Neque profanabo testamentum meum : 
«et quae procedunt de labiis meis non faciam ir- 
rita. » 

Neque profanabo, Haym., Cassiod., Aug.]id est 
violabo, testamentum | meum, id est pactum ; pro- 
fana esset promissio, si esset inexpleta ; non enim 
quia filii ejus peccant, ego mendax inveniar. Pro- 
misi enim Ἔ $9 $9 et facio; et sienim pale: recedunt ; 
non tamen ideo ipse est sine hewreditate. Nunquid 
propter malos pisces, nihil ex illa sagena mittetur 
in vascula Ὁ Mittentur utique boni pisces, id est quos 
preedestinavit. [Cassiod.| Manet enim immobile te- 
stamentum Dei. Deinde repetit ad confirmationem 
quod dixerat, e£ procedunt de labiis meis, id est 
prophetis, non faciam irrita. Hac repetitio, confir- 
matio est. 


Vrns. 35. — « Semel juravi in sancto meo : Si 
« David mentiar ; semenejus in zternum rmane- 
« bit. » 


Semel, [Gl.int., Haym., Cassiod., Aug. ] quasi dicat : 


filio, Isai, semel, id est cternaliter, vel immutabi- 
liter. Homo frequenter jurat, Deus autem semel: 
qui non variatur. Et hoe in sancto meo, id est se- 
creto meo. Unde prophete biberunt. Vel, in sancto 
meo, id est in homine Christo, in quo complendum 
erat quod juravi. Quid. juravi? [Cassiod., Gl. int.] 
quod semen ejus, Christus, manebit in. eternum in 
regno Dei. Etsiego mentiar David ἀποσιώπησις, 
quasi nulli verus ero. Vel juravi semel, [Gl. int., 
Aleuin., Aug., Gl. int] id est immutabiliter, et 
:ternaliter, David, id est Christo, in sancto meo,id 
est per sanctitatem meam. Quid? quod, semen ejus, 
id est Christiani, in eternum manebit, in regno, 
Dei. Et si ego mentiar David, id est Christo, null 


p verus ero, et est ἀποσιῶώπησις. 


VEns. 36. — « Et thronus ejus sicut sol in con- 
« speetu meo, et sicut luna perfecta in eternum: et 
« testis in ccelo fidelis. » 


Et thronus ejus erit sicut sol in conspectu meo, 
[Aug.] quod non est in conspectu hominum, id est 
illi in quibus insidet et dominatur, scilicet membra 
qui portant caput, fulgebunt sieut sol in regno Pa- 
tris eorum (Matth. χα). Et sicut luna perfecta in 
eternum, scilicet quee non iterum minuatur. Fulge- 
bunt ergo sancti in futuro regno, sieut sol secundum 
animam, qui tunc Dei glorificatione vel contempla- 
tione glorificabuntur. Et sieut luna fulgebunt secun- 
dum carnem, que modo est mutabilis sicut luna 
tune autem erit immutabilis et perfecta. [Aleuin.] 
Tunc enim saneti erunt in utroque perfecti, gemina 
stola candidati οἱ glorificati, quam significabat ta- 
bula unius cubiti, per medium secta in Veteri Testa- 
mento, quz duos parietes tabernaculi in angulis oc- 
cidentalis posita continebat (Exod. XXVI), quia 
fideles tam. Novi quam Veteris Testamenti, post 
morlis occasum gemina beatitudine glorificabuntur. 
Et inde testis fidelis, est in. ccelo, id est Christus. 
[Aug.] Quia enim in nullo sic contradicitur fidei 
Christian, sicut in resurrectione corporum, ideo et 
ipse Christus carnem. suam resuscitavit, ut obviam 
iret omni contradicenti: et qui posset membra sua 
sic sanare ; ut ea vulnerata fuisse non appareret, 
cicatrices tamen servavit in corpore, ut vulnus dubi- 
tationis sanaret in corde. : 


Pans. ιν. διάψαλμα. VERS. 37. — « Tu vero re- 
« pulisti et despexisti ; distulisti Christum tuum. » 


Tuvero. [Aug., Alcuin., Cassiod.] Quarta pars, 
ubi ponit quee videntur adversa predictis promis- 
sionibus, ne putentur in alio impleri, quam in 
Christo tunc futuro. Quasi dicat: Christianis hec 
predieta bona sunt, sed non Judzis qui se privave- 
runt promissione. Ethoc est, tu vero repulisti Chri- 
slum tuum, id est unctum David a regno repulisti 
pro peccato quod commisit contra Uriam de Bersa- 
bee (II Reg. x1). Et despexisti, vel sprevisti, eum, 
quia multa indigna passus est, e£ distulisti eum ἃ 
regno diu in tribulatione sinendo. 


829 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXVIII. 


830 


Vzns. 38. — « Avertisti testamentum servi tui, Α suis, id est habiti sunt Jud:i opprobrio gentibus. 


« profanasti in terra sanctuarium ejus. » 


Avertisti testamentum servi tui [Cassiod.] id est 
quod servo tuo faetum erat, quia promissa Judwis 
lata sunt ad gentes, 

[Aug.] Velita, et legitur simpliciter ad litteram 
de David, et ejus regno. Quasi dicat : Illa omnia 
promisisti, hiec vero contraria fecisti, quia furepu- 
listi et despexisti, David, et ejus regnum, quod ad 
nihilum deduxit, quod mirandum est. Tu enim qui 


' promittebas, qui confirmabas, qui propter dubita- 


tionem humanam jurabas, etiam illa promisisti, et 
ista fecisti. Ubi ergo tenebo jusjurandum tuum ? ubi 
inveniam promissum tuum ? Quare illa promisit : 
Deus, et ista fecit? hz»e fecit, ut promissa firmaret. 
David enim erat cui promittebantur omnia, sed non 


-in ipso David, sed in semine implenda, qui est 


qu 
(iri 
εἰϑὶ 
οἴδ8 
eun, 
TD 


runt. Posuisti firmamentum ejus formidinem ut di- 
eatur peccantibus : Si Deus naturalibus ramis non 


Christus (Gal. m). Ne ergo quia ei dicta sunt, vide- 


rentur in eo impleta, destruxit ea in David Deus, ut 


quae erat necesse fieri, quia Deus juraverat, queran- 
tur in alio. Unde etiam et Salomon filius David qui 
facetus est tantae sapientie, tantequee prudentis, ut 
promissio Dei de semine David in illo putaretur im- 
pletum, cecidit (III Reg. 1), ne putaretur esse se- 
men David, in quo impleretur promissio. Sic etiam 
et cum dictum fuit Rebecez : Major serviet minori 
(Gen. xxv). Jacob adorabit majorem Esau (Gen. 
xxxim), ut heec promissio in aliis exspectetur. Ita 
ergo hune David in quo sperabant ignari promissa 
Dei impleri, repulisti et despexisti, [Cassiod., Aug.] 
non tamen abstulisti, distulisti Christum filium, C 
tuwm, ut non in illo David, sed in alio firmius pro- 
missa exspectentur. Unde subdit, avertisti testumen- 
tum servi tui, quod servo tuo factum erat, Vetus 
scilicet testamentum Judzorum, jam non est reznum 
eorum, non est sacrificium vel sacerdotium, vel ara 
eorum. Profanasti in terra, id est ubique terrarum 
sanctuarium ejus, vel saneta quae habebant. Ostendit 
eis Deus terrena. 


Vrns. 39. — « Destruxisti omnes sepes ejus ; po- 
x suisti firmamentum ejus formidinem. » 


Destruzisti omnes sepes ejus [Aug., Cassiod.] id 
est munimenta quibus munieras eos, ut sic diripe- 
rentur ab hostibus, ubi defensionem Dei perdide- 


D 


pepercit, qui videbantur firmamentum, nec tibi par- 
cet (Rom. n). Vel, posuisti firmamentum ejus for- 
midinem, [Cassiod.] id est quod erat eis firma- 
mento, factum est eis timori pro culpa, id est Deus. 
Et 


VEns. 40. — «Diripuerunt eum omnes trans- 
" euntes. viam ; factus est opprobrium vicinis 
« Suis. » 


Diripuerunt eum, [Aug., Gl. int.] seilicet David, 
id est Israel ubique. dispersum, omnes transeuntes 
viam, id est gentes qui transeunt. vitam istam, nil 
in futuro providentes. Factus est opprobrium. vicinis 


VEns. 41. — « Exaltasti dexteram deprimentium 
« eum, letificasti omnes inimicos ejus. » 

Exaltasti dexteram deprimentium eum, letifi- 
caati omnes inimicos ejus. [Aug.] Hzec omnia in Ju- 
daeis cernimus esse impleta. 

VEns. 42. — « Avertisti adjutorium gladii ejus ; 
« et non es auxiliatus ei in bello. » 


Avertisti adjutorium gladii ejus, [Aug., Cassiod.] 
Solebant enim pauci multos vincere, modo victi et 
captivati. Populus enim armatus sine Deo inermis 
est. Ef non es auziliatus in bello. 


VEnRs. 43. — « Destruxisti eum ab emundatione ; 
« et sedem ejus in terram collisisti. » 

Dextruczistieumab emundatione. [Aug. , Cassiod.] 
Hoc est gravius omnibus, id est flagella non emun- 
dant eos, quia fide caret Judaeus, qua emundantur 
corda. Et sedem ejus in terram collisisti, id est 
regnum eorum ubique deletum est, quia jam de eis 
non est princeps. 


Vrns. 44. — « Minorasli dies temporis ejus ; per 
« fudisti eum confusione. » 

Minorasti dies temporis ejus, [Alcuin., Aug., 
Alcuin.| quia diu staret regnum eorum, si sub Deo 
esset. Putabant etiam se regnaturos in :eternum, 
sed minuisti dies rezni eorum, ut non staret, juxta 
opinionem eorum. Nec tantum sletit quantum ste- 
tisset si sub Deo esset. Perfudisti eum confusione, 
[Cassiod., Aug.,] quia gestant opprobrium infideli- 
tatis. Hiec omnia venerunt Judwis, non tamen ablato 
eis Christo, et cterno regno, sed dilato. Unde ad 
Deum dicit : 


Pans. v. Διάψαλμα. VERS. 45.— « Usquequo, Do- 
« mine, avertis finem, cxardescet sicut ignis ira 
« tua. » 


Usquequo. [Cassiod., Aleuin., Aug.] Quinta pars. 
Eece hie dieit in quo implet: sunt promissiones, 
scilicet in substantia David, quze vivit et eruit ani- 
mam, id est in Christo. Quasi dicat : Hzec dura in- 
tulisti Judeeis, sed usquequo Domine, avertis Israel 
ἃ fide et salute, usque iz finem, id est semper, non 
Domine, sed Israel salvus fiat. Ciecitas enim contigit 
in Israel, ut plenitudo gentium intraret, et sic omnis 
Israel salvus fiat (Rom. 1). Interea tamen exardesest 
sicut ignis ira tua, [Gl. int.] vel similiter sub inter- 
rogatione potest dicl, ira tua exardescet, id consu- 
met, sicut igmis. Quasi dicat : Non, Domine, sed 
potius 

Vrns. £6. — « Memorare quie mea substantia ; 
« nunquid enim vane constituisti omnes filios ho- 
« minum? » 

Memorare. [Aug.] Dicit hoc David carne positus 
in Judzis, spe positus in Christo. Que est mea sub- 
stantia in Christo, et si enim Judcis deficiunt, non 
deficit mea substantia. Non omnino interit radix 
unde veniet Maria, et de ea veniet semen cui pro- 
missum est, Nam de populo illo virgo Maria ; de 
virgine Maria Christi caro. Et caro illa non est pec- 


831 


vane constituisti omnes filios hominum ? Omnes filii 
hominum in vanitate eunt, non tamen tu vane consti- 
tuisti eos. Unde ergo mundas eos a vanitate? Nun- 
quid nihil tibi servasti per quod mundes ? mundas 
eos per semen, in quo est mea substantia : de quo 
subdit : 

VEns. 47. — « Quis est homo qui vivet et non vi- 
« debit mortem? eruet animam suam de manu in- 
« feri. » 

Quis est, [Aug,] id est quantusest homo qui vivet, 
surgens a mortuis,e£ non videbit mortem, quiajam 
non morietur, fuit tamen in morte, sed erue, vel 
eruit,animam suam de manu inferi. Ecce vere solus 
omnino singulariter, hic singulariter Christus. Nulli 


enim hoe eonvenit nisi Christo, et si enim resur- B 


gentes vivent, et non ultra videbunt mortem ; non 
tamen ipsi eruent animas suas de manu inferi, sed 
ile qui potest animam suam ponere, et iterum re- 
sumere (Joan. X), cui nemo eamtollit, eruit animam 
suam. 


[Aleuin.] Vel possunt omnia de Christoret Eccle- 
sia accipi. Quasi dicat : Omnia illa promisisti, hzec 
autem contraria fecisti tu ipse, quie tamen ad salu- 
tem sunt. Et hocest: Tu vero v2pulisti,ad patibulum, 
Christum tuum, et despexisti, id est in despectum 
dedisti, e£ tulisti, vel distulistà eum, a gloria ad 
lempus. Vel hiec dieit de Christo, seeundum mem- 
bra: Evertisti testamentum servi tui,id est promis- 
sio quam tu feceras ei videtur eversa. Profanabo in 
terra sanctuarium ejus, id est sancti ejus profani re- 
putantur. Omnes sepes ejus, id est prelatos, de- 
struasti,dum occiduntur, posuisti firmamentum ejus 
formidinem, id est qui alios firmabant docendo, jam 
sunt eis timori, dum affliguntur. E£ diripuerunt eum 
omnes transeuntes viam, id est Christum, quia qui- 
dam eorum jam sunt direpti a transeuntibus viam, 
qua est Christus. Factus est opprobrium vicinis suis. 
Exaltasti dexteram deprimentium eum, Letificasti 
omnes inimicos ejus. Hz:ec patent. Avertisti adjuto- 
rium gladii ejus, id est predicationem, ut. ea non 
pravaleret hostibus. Et nones auailiatus ei in bello, 
sed dedisti ad passiones. Destrucisti eum ab emunda- 
tione, et sedem ejus in terra collisisti, id est quidam 
invidi defecerunt, et in terram redacti sunt. Mino- 
rasti dies temporis ejus, ut putatur, dum cito de vita 
auferuntur. E£ perfudisti eum con[usione. Ecce ita 
repulisti Christum. tuum, et Ecclesiam. Sed usque- 
quo, Domine, avertis, id est usquequo non resusci- 
tas Christum, an usque, in finem ? absit! Usquequo 
exardescet sicut ignis ira tua ? repetitio est. Memo- 
rare qua mea substantia est, id est quam fragilis, 
4 $9? 9 que nihil est, nisi per ipsum sit redempta, 
memorare. Nunquid enim vane constituisti omnes fi- 
lios hominum, ideo resuscita Christum. Quia quis esf, 
ex vobis homo, qui vivit, et non videbit mortem et 
eruet animam suam de manu inferi? nullus. In his 
jam postulat subveniri homini, id est humano generi, 
vel specialiter Jud:eis. 


PETRI LOMBARDI 


catrix, sed peccatorum mundatrix. Nunquid enim ἃ — Pans. vt. Λιαψαλμα. VERS.48.— « Ubi sunt miseri- 
p d E 


C Christo, quod opprobrii ergo Ecclesia continui, vel. 


832 


« cordi tue antique, Domine ; sicut jurasti David | 
« in veritate tua. » 


Ubi sunt misericordie. [Cassiod., Alcuin., Aug.]. 
Sexta pars, ubi dieit quod in membris etiam im- 
plentur promissiones non temporaliter sed spiri- 
itualiter. Et loquitur in persona Ecclesie. Littera sic 
continuatur secundum primam lectionem. Ecce jam 
habemus in quo promissa fiunt ; sed credentes adhuc 
laboramus. Propter hos ergo dieit, uhi sunt miseri- 
cordie tue antiquae,Domine. Quasi dicat : Tu eruis, 
et tamen nos propter te mortificamur. Ubi, ergo, 
sunt misericordie tuz antique, Domine, id est pa- 
tribus olim facte. Cur non facis, sicut jurasti Da- 
vid in veritate tua. Vel ita potest continuari, juxta 
secundam lectionem, [Cassiod., Aleuin,] quasi di- 
cat : Nullus vivet, vel eruet animam suam. Et cum 
hoe sit, ubi sunt misericordice twe antique, Domine, 
quare non facis sicut jurasti David in veritate tua ? 
Jam rogat promissiones impleri, quas David fecit. 


VEns. 49. — « Memor esto, Domine, opprobrii 
« servorum tuorum, quod continui in sinu meo 
« multarum gentium. » 


Memor esto, Domine, ut remuneres. [Alcuin. 
Cassiod., Aug., Cassiod., Aug.] Videtur enim oblitus 
Deus,dum differt, opprobrii servorum tuorum et mul- 
tarum gentium, id est memor esto opprobrii illati 
servis tuis, a multis gentibus. Jam enim Christus in 
ccelo sedet, et crimen objieitur Christianis, de 


portavi, vel amavi, iz simu meo, id est in secreto 
menlis ; quia palam non audebatloqui. Diu enim 
continuerunt Christiani opprobria in corde, nec. 
audebant resistere. Sed jam nune mirabile est no- 
men Christi apud reges terr. 


Vgns. 50. — « Quod exprobraverunt inimiei tui, 
« Domine ; quod exprobraverunt commutationem 
« Christi tui. » 

Quod'opprobrium inimici tui, Domine, [Aug.]id est 
Τα] et pagani, exprobraverun!, dicentes periisse 
Christum. Repetit, quod. exprobraverunt, [Cassiod., 
Aug.] exagerat scelus eorum. Quid exprobraverunt ? 
Ecce, commutationem Christi tui. Hoc enim obje- 
cerunt, quod mortuus est Christus, quod erucifixus 
est, quod est mutari a temporali vita, ad :zternam ; | 
a terra, ad ecelum ; a Judcis, ad gentes. Quid ergo ' 
insani objieiunt? Nuuquid opprobrium est, quod! 
objiciunt ? Utinam et ipsi sic commutentur. 


Vrns. 51. — « Benedictus Dominus in zeternum ; | 
« fiat, fiat. » 


Benedictus Dominus. |Aleuin., Aug.| Exelama-. 
tio est hie, ex visa claritate Christi. Quasi dicat : 
Exprobratio et maledictio eorum est temporalis; 
sed Dominus est in eternum benedictus, [Cassiod., 
Aug.] contra maledictiones gentium. Fiat, fiat. Ec- 
ce quasi suseriptio principis post jussiones, quam 
omnes faciunt. Et est confirmatio. 


833 


COMMENTARIUM IM PSALMOS. — PSAL. 


|l XXXIX. 834 


COLLATIO IN PSALMUM LXXXVIII : « MISERICORDIAS A tas et libido carpendi? Mollius, tamen etiam est. 


DOMINI, » etc. 


Vrns. 3. — Quoniam dixisti. Hebr. nunc habent 
3n?2wN hoc est diri. Sensus quidem nihil lzeditur. 
Sed si punetulorum minus notas affixeris, tibi libe- 
rum manet, secundam aut primam pronuntiare per- 
sonam Γ᾽. Unde in Hier. juxta Hebr. in exem- 
.. plari Frobenii, habet dicis£i, alia dixi. : 
| . Misericordia cdificabitur. Hic dubium est, ubi 
| medius distinclionis punetus sit signandus, an sie, 
in eternum misericordia cdificabitur, deinde facta 
;| diastole, in celis preparabitur veritas tua, an ut 
inpriori seriptione posuimus. Qui omittunt postre- 
mam parliculum, i» eis, certe secundam distinctio- 
| nem persequuntur, id quod faciunt Aug. et Cassiod. 
|| Est enim inconsueta lucutio, in celis preparabitur 
veritas [ua in eis, etiamsi in multis locis recepta sit 
illa phrasis. Sed in Grzco, in eis, non legitur, Hebr. 
tamen habet B3, in eis. Chald. et Neb. mundus 
misericordia «dificabitur celi, preparabis aut 
- eoncinnabis veritatem tuam in eis. Arnobius vetus- 
tissimus auctor, distinxit utin exordio scripsimus, 
quia posuit clausulam in εἰς. Unde Hier. juxta Hebr. 
ut orationis nervos ligaret, adjecit conjunctionem sic 
3|. sempiterna misericordia cdificabitur, ceelos funda- 
bis et veritas tua in eis ; Sanctes, tacuit in eis, sic, 
in cels formabis veritatem tuam; Munsterus, ne 
illud ouitteretur, dixit ix celis ipsis formabis veri- 
tatem tuam. De ratione distinctionum in Scripturis, 
copiose edisserit Aug. lib. nr De doct. Christ. c. 2 
et 3, cujus verba huc ascribere opportunum fuit, 
quia plerumque offendes apud Hebraicantes alias 
secliones versuum et sententiarum, quam quae ha- 
bentur in Vulgata lectione. Ubi autem, ait: « Neque 
praescripto fidei, neque ipsius sermonis contextu ex- 
plicari potest, nihil obest secundum quam libet ea- 
rum qu:e ostenduntur sententiam distinguere, veluti 
est illa ad Corinth : Has ergo promissiones habentes, 
charissimi, mundemus mos ab. omni inquinatione 
carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in 
timore Domini : capite nos, nemini nocuimus. Du- 
bium est quippe, utrum mundemus nos ab omni in- 
quinatione carnis ac spiritus secundum illum sen- 
tentiam, ut si corpore etspiritu, an mundemus nos 
ab omni inquinatione carnis, ut alius sit sensus. 
Et spiritus perficientes sanctificationem in timore 
Domini, capite nos. Tales igitur distinctionum am- 
biguitates, in potestate legentis sunt. » Hzc divus 
Aug. At in Heb. significatur distinctio nempe parti- 
€ula circuli dependens a littera he ΠΣ ΠΒΒΆΝΕΗ, 
&dificabitur. Hoc tamen uihil obstabit, si Campensi 
Circa finem su: grammatice credimus, quod hac 
notula non habet vim distinguendi in Psalterio, Pro- 
yerbiis, et lib. Job. Cceterum in eo quod dicimus in 
€lernum, et consentiunt Hieron. Sanetes, Munste- 
rus, Campensis, Chaldzus, Nebiensis, Pratensis, 
Pellicarus, et interpretes pro Cajetano, mundus 


non debemus discedere a communilectione. De hoc 
Supra. 


Vzns. 6. Etenim veritatem tuam. Faber auda- 
eter praedicat particulam, etenim, obelo confodien- 
dam ex Hebr. cum tamen legatur aph ὯΝ, id est 


etiam, etenim, LXX x«i γὰρ. Quid non audet temeri- 


PSALMI TITULUS : «* ORATIO MOSI HOMINIS DEI. » 


Domine, refugium. Titulus : Oratio Mosi hominis 
£i. [6]. int., Aug., Hier., Aug.] Psalmus iste ter- 
jus est. eorum, qui nomine orationis preetitulantur. 
Dicitur autem oratio Mosi, qui fuit minister Veteris 


edificabitur. ἘΣ oLAM haud dubie anceps est, sed p 


Sed et Pellicanus vertit etenim, cum LXX. 

Vgns. 12. — Aquilonem et mare. Hier. et alii 
dextrum, per quod intelligunt plagam meridiona- 
lem, qua est dextra mundi, sieut aquilonaris sini- 
stra. LXX legerunt ὩΣ per mem, in fine, id est 
mare vel maria. Hebr. nune habent *'* per nun. 
Cognatio dictionum ansam dedit ambiguitalis. 

VEns. 33. — Neque moc., etc, "pUN Nb, non 
mentiar, ubi dicimus, 20n nocebo. δὶ quis promis- 
sis non staret, plurimum noeeret pendentibus a spe 

romissorum. Et hoc esset mentiri in veritate sua, 

oc est juramento vel promissione. Rursus si veritas, 
qua est Dei justitia, vindietam exerceret extremam, 
nunquid diceretur recle nocere? Ob idque nostra 
lectio utrumque spirans sensum, digna est, et Hebr. 
consona. 

Vrns. 37. — Distulisti Christum tuum. Hier. Ira- 
tus es adversus Christum tuum. Sequuntur et. alii, 
De n^avynn superius attaetu est, cum ex radice si- 
gnificare possit £ransire fecisti, quod idem est di- 
stulisti, Xem £rasci designat. 

Vrgns. 38. — Avertisti testamentum | servi tui. 
Hier., attenuasti ; Pratensiset Pellicanus, devastasti; 
Sanctes, elongasti ; Munsterus, dissolvisti; inter- 
pretes pro Cajet., vocare fecisti ; editio ad Camp., 
rescindis; Paraphrasis, violasse videris. nn^N: 
NEARTAH, Non video hujusmodi tendere in diversum. 
Nam et translatio Chaldaica habet, avertisti sanc- 


tuarium ejus. Alii, diadema vel coronam ejus, Yw1 
ἃ themate ?2, quod est consecravit utrumque non 
incongrue designat, nec sensus alius est. 

Vrns. 39. — Posuisti firmamentum ejus formi- 
dinem. Prat. Sanct. Munst. doctores Cajet., pro 
ormidine ponunt confractionem sive ruinum. Hier. 
Neb. et Pellie. cum LXX, formidinem seu pavorem, 
nnnm ambiguum est; tametsi pavor incutitur, ex 
confractione munitionum et murorum. 

Vgns. 46. — Memorare que, etc. 1n DU CINCO 
hoc est recordare quanti temporis ego, ut volunt, 
quam brevis sit vita mea. Sanct. memento quid sum, 
quod tempus. Et intelligit metathesim dictionum, 
ceu foret ὯΝ m2. Hier. vertit, memento mei de 
profundo. Ceterum *5n, est tempus et duratio hu- 
Jus seeuli. Dixerat etiam Munst. in priori lexico, 
significare profundum orbis, idque quadrat versioni 
Hier. Denique Thargum omnes conciliat, dicens : 
Memento quod sum creatura tua e pulvere. 


Vrns. 49. — Quod continui, etc. Hier., portavi 
in sinu meo omnes iniquitates populorum. In Hebr. 
est nota universitatis 52 cAL, quae permittit sibi su- 
baudiri quod commodius est. Hine Munst. post Chald., 
posui omnia opprobria multorum populorum. Hier. 
subintellexit, iniquitates. LXX junxerunt signum 
universale sequentibus, quanquam ad verbum red- 
dendum fuisset omnium multarum gentium , c*à* 


55 ΘΝ. 

Vzgns. 50. — Ecprobraverunt, etc. Alii pro com- 
mutatione ex Hebr, n*327, ponunt vestigia. LXX 
phrasim explicant. Nam vestigia innuunt transitum 
quemdam Christi per crucifixionem et mortem, 

uam velut ignominiosum fidelibus exprobant in- 
ideles. 


B 


C 


PSALMUS LXXXIX. 


Testamenti, et propheta Novi, secundum quam dis- 
pensationem iste psalmus  inspiciendus est, non 
quod Moses eum consceripserit, sed quia in hoc 
psalmo tractantur quie in Veteri Testamento per 
Mosen data continentur. Idco dicitur oratio Mosi. 


835 


PETRI LOMBARDI 


836 


Cum enim vita vetus et nova, et vita mortalis et vi- A ternum. Non enim a seculo Deus est, qui est ante 


ta vitalis, et anni qui pro nihilo habentur, et dies 
quibus implebimur misericordia et letitia, et poena 
primi hominis, et regnum seculi, kic aperte distin - 
guantur, congrue nomine Mosi titulatur psalmus, 
ut eis qui recte scrutantur Scripturas intimetur le- 
gem qua per Mosen data est, ubi terrena. premia 
videntur promitti, habere aliquid tale sub velamen- 
to, quale psalmus iste ostendit. Cum autem quisque 
transit ad Christum, tollitur velamen, et revelantur 
oculi ejus, ut consideret mirabilia de lege Dei. Et 
est sensus tituli; Psalmus iste est oratio ; oratio, 
dico, Mosi, id est illa ostendens et tractans, qux lex 
per Mosen data sub velamine continebat. Vel est 
oratio Mosi, id est hoc David orat in hoc psalmo. 


quod et Moses ante oravit. Mosi dico, hominis Dei. B 


Homo quidem passibilis erat, sed tamen Dei gratia 
liberandus. Et agit psalmus iste de defectu generis 
humani, qui per Christum auferetur. Intentio. [Al- 
cuin., Haym.] Monet ad contemptum veteris, et ad 
amorem nova vite. Modus [Rem., Cassiod.] Tri- 
partitus est psalmus. Primo zternum refugium pro- 
ponit temporali homini. Secundo exponit infirmita- 
tem hominis, ei petens subveniri, ibi, ne averías. 
Tertio orat et affirmat liberationem, ibi, dexteram 
tuam. In persona ergo Ecclesie loquens, eta spe 
incipiens ait : O 

VEns. 1. — « Domine, refngium faetus es nobis 
« 8 generatione in generationem. » 


Domine, tu factus homo nobis factus es refugium, 
in hoc saxo szculi. (Cassiod., Aug.] Bene dicit factus 
refugium, quia per hoc quod homo factus est, nobis 
ccpit esse, quod non erat ita plene, scilicet refu- 
gium. Nulli tamen accidenti subjectus es refugium. 
A generatione in generationem, id est in omni 
generatione, vel in duabus generationibus, scilicet 
in veteri cujus ille Moses fuit minister, et in nova 
cujus ille idem fuit propheta. Ne autem videretur 
non esse antequam esset nobis refugium, adjungit : 


Vgns. 2. — « Priusquam montes fierent, aut for- 
« maretur terra et orbis, a seculo et in βου απ 
« tu es Deus. » 

Priusquam, etc. [Aug.] Quasi dicat: Factus es re- 
fucium, 2249 Ὁ sed tamen fu ipse es priusquam 
fierent montes, id est angeli. Quid enim magnum est 
dicere : De montibus visibilibus, qui sunt pars terrae ? 
quia terra et coelo, et omnibus corporalibus prior est 
Deus, et priusquam formavratur terra, id est homi- 
nes. Ecce omnis rationalis creatura hac differentia 
distincta est, ut montium. nomine significaretur cel- 
situdo angelorum, et terrze nomine humilitas homi- 
num. Ideoque non incongrue verba sic distinxit, 
ut diceret montes, id est angelos fieri, et terra, id 
est homines formari. Formari enim vel fingi solet 
dici secundum corpora. Unde : Formavit Deus vel 
finzit hominem de limo terra (Gen. n) : fieri de 
nihilo. Et ut breviter dicatur universitas rerum, su- 
bjungit, priusquam fieret orbis, quia a seculo et in 
seculum tu es Deus aptius diceretur, ab zeterno in 


s&cula ; autnon est usque in seculum, cum sit sine 
fine; sed ex ambiguo verbo το [ἀπὸ τοῦ αἴωνος] 
fit plerumque in Seripturis, ut vel seculum pro 
seterno, vel eeternum pro szeculo ponat Latinus inter- 
pres. Hie ergo ponitur in seculum pro sterno. 
Optime autem ait : Tu es, scilicet immutabilis, non 
dicit eris vel fuisti, cum immutabilis essentia Dei 
non noverit preteritum vel futurum. Unde dictum 
est : Ego sum qui sum, et qui est misit me ad vos 
(Exod. ut). Et : Mutabis ea, et mutabuntur. Tu au- 
tem idem ipse es, et ammi tui, elc. (Psal. ct.) Et 
vere es, quia es Deus. Ecce quz sternitas nobis, 
refugium facta est, ut nos in ea mansuri. De hac 
temporis mutabilitate fugiamus ad eam ; sed quia 
hic sumus in tentationibus, ne ab ea zeternitate aver- 
tamur, orat homo Dei, dicens : 


Pansrm. VERs. 3. — « Ne avertas hominem in 
* humilitatem, οἱ dixisti-: Convertimini, filii homi- 
« num. » 

Ne avertas, [Cassiod., Aug., Alcuin.] Secunda 
pars, ubi exponit infirmitatem hominis, cui pe- 
tit subveniri. Quasi dicat : Cum sis refugium, 
ne avertas hominem ἃ tuis elernis, in humilita- 
tem temporalium, id est in terrenam concupiscen- 
tiam et in contemptum, ut temporalia concupi- 
scat sapiatque terrena. Vel ne avertas hominem 
positum in humilitate, id est in dejectionem, id 
est hominem dejeetum vel positum modo in humi- 
litate bona, id est modo humilem, qui ante fuit su- 


C perbus. [Cassiod., Aug., Cassiod.] Ideo oro, ne aver- 


tas, etid est quia dixisti: Convertimini ad me, ab 
amore mundi, fili hominum, quasi dicat : hoc a te 
peto, quod jussisti, et quod potes facere. Ipse enim 
potest a mundo liberare, qui docuit coelestia quae- 
rere. 


VERS. Á. — Quoniam mille anni ante oculos 
1 tuos tanquam dies hesterna que preeteriit. » 

Quoniam mille anni. [Aug., Gl. int., Hier. Aug.] 
Quasi dicat : Ideo ne avertas, quoniam, etc. Vel 
ita continua. Ideo a labilibus istis, ad te opus est 
converti. Quoniam mille anni, id est quantumlibet 
longa vita presens an£e oculos tuos, id est in tua 
consideratione, quz est z:eterna : et sapiens, scilicet 
respectu tua zeternitatis sunt, fanquam dies he- 


Dsterna que preteriit, non dicit saltem, sicut era- 


stina quz? veniet, sed sicut hesterna que preeteriit, 
id est similis est diei hesternz, secundum hoc quod 
praeteriit. Omnia enim quz fine clauduntur pro tran- 
sactis habenda sunt [Gl., int., Aug.] Quasi dicat : 
Nihil est homo, nisi des ei alteram vitam : sed nec 
longitudini unius diei, comparantur mille anni, sed 
potius sunt 


VEns. 5. — Et custodia in nocte : quz pro ni- 
« hilo habentur, eorum anni erunt. » 

Et custodia in nocte, [Aug., Cassiod.] id est sieut 
vigilia noctis, que non habet nisi tres horas. Et 
bene custodi: noctis comparatur vita presens pro 
sollicitudine, et quia in nocte hujus sxculi agitur, 


831 COMMENTARIUM IN 


[Aug. Gl. int, Haym.] postea addit etiam de 
srumna mortalis vite, dicens, quc pro nihilo, etc. 
Quasi dicat : Et ut minus dicam, si tu avertas ho- 
minem a tuis zeternis, amni erunt eorum, id est inter 
ea reputabuntur, que pro mihilo habentur, [Aug., 
Alcuin.] ut somnia, et merito inter ea reputabuntur, 
quia hi anni antequam veniant, nondum sunt : cum 
autem venerint; jam non erunt. Quasi dicat : In 
tenebris agitur vita presens, et in sollicitudine, et 
trepidatione : et quasi nihil est. 

VEns. 6. — « Mane sicut herba transeat, mane 
« floreat et transeat : vespere decidat, induret et 
« arescat : » 


Mane sicut herba transeat. [Alc., Cassiod.] Quasi 
dicat : Dixi quod anni habentur pro nihilo, sed 


PSALMOS. — PSAL. LXXXIX 


A et tu posuisti in conspectu tuo iniquitates nostras, 
non ab eis dissimulasti. Exponit quod dixerat, po- 
suisti seculum nostrum, id est iniquitates nostras, 
vitam nostram pravam, illuminatione vultus tui, 
id est coram te. Idem est hoc quod supradixit, in 
conspectu tuo, vel s:eculum nostrum, id est pósteros 
nostros posuisti in illuminatione vultus tui, id est 
peecata posterorum nostrorum posuisti coram te. 
Illa teguntur que veniam habent, et illa illumi- 
nantur qui puniuntur. Hoc autem inde probatur. 


Vrns. 9. — « Quoniam omnes dies nostri defece- 
« runt ; et ira tua defecimus. » 


838 


Quoniam omnes dies nostri defecerunt, [Alcuin., 
Aug., Cassiod.] id est cognitio nostra defecit, obte- 
nebrata ratione per peccatum ; et in ira tua defeci- 


non accusans te, quasi faetorem mutabilium hec B mus nos ipsi amando qua transeunt. Vel, omnes 


dixi, imo divine justiti: consentiens. Dico prius, 
mane homo franseat, id est homo dum vivit trans- 
eat. Mane enim, est tempus vitae. Transeat, dico 
sicut herba. Apta comparatio. [Alcuin., Rem., Al- 
cuin. Aug., Alcuin.] Quasi dicat : Sicut herba 
mulatur a qualitate quam habet in nocte in dete- 
riorem mane orto sole, ita mutatur homo in dete- 
rius. Quasi dicat : Luat homo quod meruit. Mane 
floreat et transeat, in aliam qualitatem, e£ postea 
vespere, id est in extremis. Vespere enim sigifican- 
tur extrema, scilicet tempus quo homo occidit ; de- 
cidat in mortem, induret in cadavere, et arescat in 
pulverem. Sicut herba in extremis secta vel fracta. 
[Hier., Alcuin.] Vel quia bis ponit mane, duas notat 
states, primum mane, pueritia est, quae cito transit. 
Secundum mane juventus est, quz floret et transit. 
Vespere significatur senectus, quando refrigescit vi- 
gor hominis. Et primum mane hominis, id est 
pueritia, transeat sicut herba, id est cito. Omnis 
enim caro fenum, et claritas hominis sicut flos feni : 
fenum aruit, flos decidit (Isa. rx). [Aug.] Secundum 
mane, id est juventus, floreat et transeat, id est 
cito peragat florem suum, et vespere frigide senec- 
tulis, decidat, induret et arescat, hzc non mutan- 
tur. Hic autem pcena de peccato venit. 


VEns. 7. — « Quia defecimus in ira tua : et in 
* furore tuo turbati sumus. » 

Quia defecimus [Aug., Haym.,Aug.] Quasi dieat : 
Dico transeat et transit. Quia defecimus, infirmitate 
mortales et passibiles facti ; im ira tua, id est vin- 
dieta nobis inflicta, quam tamen miseriam morte fi- 
nire timemus. E£ in furore tuo turbati sumus. Tur- 
bati sumus timore mortis : infirmi, infirmitatem finire 
trepidamus. Unde Dominus Petro : Ducet te, quo tu 
non vis (Joan. xx1), et Dominus nos in se transfigu- 
rans de seipso dicit : Tristis est anima mea usque ad 
mortem (Matth. xxvi). Deinde subdit. hanc poenam 
nobis esse pro peccato. 

Vrns. 8. — « Posuisti iniquitates nostra in con- 
* spectu. tuo sceculum nostrum in illuminatione 
1 vultus tui. » ) 

Posuisti. (Gl. int., Aug., Aleuin., Cassiod.] Quasi 
dicat : Defecimus juste quidem, quia peccavimus, 


dies nostri defecerunt, id est tempus vitze nostrae 
abbreviatum est, et pene defecit, quia ad paucita- 
lem redacti sunt dies vite 'nostra. Vita hominis 
propter iram Dei abbreviata est, quia prassumptione 
longioris vit peccabant,. Et nos ipsi, in ira tua de- 
fecimus, id est essentia nostra defecit per szrum- 
nas. 


Vgns. 10. — « Anni nostri sicut aranea medita- 
« buntur ; dies annorum nostrorum in ipsis septua- 
« ginta annis. » 


Anni nostri. [Cassiod., Aug.] Miseria et brevitas 
hujus vite exprimitur hic per similitudinem ara- 
neg, qua texit inanes telas, ut dolo capiat muscas. 
Etest : Anni nostri meditabuntur, vel meditabantur, 
sicut aranea, id est nos in annis studebamus do- 
losis et inanibus occupationibus in rebus, seilicet 
corruplibilibus laborabamus, et inania texebamus. 
[Cassiod., Aleuin., Aug.] Unde bene dicit, medita- 
bantur, vel meditabuntur anni, non operabantur, 
quia sine utilitate et fruetu boni operis transeunt, 
quasi sub inani meditatione. Vel passive potest ac- 
cipi, meditabuntur, vel reputabuntur, anni nostri 
sicut aranea, id est sicut. inanes et inutilis, e£ dies 
annorum, nostrorum complentur im ipsis septua- 
ginta annis. Vel dies annorum nostrorum, itabreves 
sunt, quod in ipsis sunt septuaginta annis, alia 
littera, quo temporis spatio dicuntur longzvi. Quasi 
dieat : Etiam usque ad octoginta annos aliquas vires 
habere videntur. 


€ 


D Vzns. 14. — « Si autem in potenlatibus octo- 
« ginta anni : et amplius eorum labor et dolor. » 


Si autem amplius vixerunt homines octoginta anni 
vit:e, [6]. int., Aug.] ut multum vivant, quod rarum 
est; polerunL esse in potentibus, id est aliquas 
vires et potentias poterunt habere usque ad octo- 
ginta. E£ si amplius vixerint, eorum est labor et do- 
lor, id est si ullra. septuaginta vivitur, labor et do- 
lor mulüiplicabitur [Hier., Aug.] Senectus enim 
ipsa morbus est, ità hse ad litteram dici possunt. 
Sed quia et citra septuaginta annos sunt quidam 
infirmi et senes, et ultra octoginta sunt aliqui vi- 
gentes virtutibus, melius hiec mystice accipiuntur. 
Septuaginta ergo οἱ octoginta, sunt centum quin- 


839 


PETRI LOMBARDI 


$40 


quaginta; in centum quinquaginta, eadem signifi- A ;ansuetudo Dei. Mansuetudo, si Dei est, dicitur 


catio est quz» in quindecim, qui numerus constat 
de septem et octo. Septem significat Vetus Testa- 
mentum, propter Sabbatum quod observare man- 
dabat [Aleuin., Aug.] Observabant patres Veteris 
Testamenti septimum diem, septimam seplimanam : 
sepiimum mensem, septimum annum : septimum 
annum, septimze decadis, qui jubileus dieitur. Oete 
vero signifieat Novum Testamentum, propter resur- 
rectionem Domini octava die factam, qus» observa- 
tur in Novo Testamento, ubi et in octava futurze re- 
surrectionis exspectatur. Inde etiam sunt quindecim 
gradus in templo Salomonis. Inde etiam in psalmis 
quindecim cantica Graduum. Inde etiam quindecim 
cubitis aqua diluvii excrevit, super summos montes. 
Per septuaginta ergoet octoginta, Testamentum Vetus 
et Novum significatur. Nota ergo etiam diligenter 
quod distinete dieit : In ipsis et in potentatibus. Et 
est sensus talis : Anni nostri meditabuntur sicut 
aranea, et sic dies annorum nostrorum, id est vita 
nostra est in ipsis annis septuaginta, vel, in ipsis, 
qui sunt septuaginta anni, id est in temporalibus, 
qui promittebantur in Veteri Testamento quod si- 
gnificabatur per septuaginta. Ideo ergo dixit sep- 
tuaginta, quia in Veteri Testamento promittebantur 
temporalia, in quibus est vita nostra, pertinens ad 
Vetus Testamentum. Si autem, non in ipsis an- 
nis, sed ἐπ potentatibus erat vita nostra, id est si 
non erit in temporalibus ; sed :eternis et spiritualibus, 
tune dies annorum nostrorum erunt octoginta anni, 
id est vita nostra pertinebit ad Novum Testamentum, 
quod significatur per octoginta vel octo, quia. No- 
vum Testam., est in spe resurrectionis oetava «etate 
futur». Et amplius eorum labor et dolor, id est 
quisquis hanc fidem transit, et aliquid amplius 
querit, labores et dolores invenit. Vel sic potest in- 
telligi. Quasi dicat: Vita que est in potentatibus 
pertinet ad Novum Testamentum. Et licet. homines 
sint in Novo Testamento, tamen amplius eorum est 
labor et dolor, idestlicet simusin Novo Testamento : 
tamen adhuc habet vita nostra laborem et dolorem, 
dum in nobis gemimus redemptionem corporis ex- 
speetantes (Rom. vim). (Aug., Aleuin.] Vel per sep- 
tuaginta annos potest intelligi appelitus terreno- 
rum, quae septem diebus aguntur. Per octoginta, 
eeternitas significatur. Et est, dies annorum nostro- 
rum, id est vita nostra, erunt in ipsis septuaginta 
annis, id est in appetitu et desiderio temporalium. 
Si autem in potentatibus, id est si virtutibus fuerit 
vita nostra : tune sunt octoginta anni, id est zter- 
nitas petitur, e£ amplius eorum labor et dolor, hoc 
non mutant. 


VEns. 12. — « Quoniam supervenit mansuetudo ; 
« et corriplemur. » 

Quoniam supervenit. [Aug., Aleuin.] Quasi dicat : 
Adhuc est labor et dolor. Sed hoe ad misericordiam 
Dei pertinet qui flagellat filios. Quoniam supervenit 


clementia : si nostra est, dominatio dicitur. Ipse 
enim per clementiam mansuetus, domando nos ef- 
fecit mansuetos, [Aug.] Ε sic. corripiemur. Quem 
enim diligit Deus, corripit, e£ castigat (Hebr. xq). 
Et eum hoc sit. 


224» à Vrns. 13. — « Quis novit potestatem 
« ine Quz, et prz: timore tuo iram tuam dinume- 
« rare? » 


Quis novit potestatem. ire tue ? [6]. int. Aug.] 
Quasi dicat : Beatus est qui novit ; paucorum enim 
est hoe, scilicet nosse potestatem ira tue, quia 
plerisque dum parcis, magis irasceris. Quosdam 
alios dum punis, mansuetudo est. Unde : Cum ira- 
lus fueris. misericordie recordaberis (Habac. mu). 

B[Gl.int, Aug.] Quibus autem plus irasceris, par- 
cis, ut sic prosperetur peccator in via sua, et ma- 
jora recipiat in novissimo, id est pcenam zeternam, 
qua est potestas irze tue. Quam difficile ergo repe- 
ritur | Quis novit potestatem ire tue? id est quis 
novit iram tuam, et ipsius irze potestatem, id est 
virtutem et majoritatem quam exerces contra illos 
quibus hie parcis? potestas enim ir: hominis est 

corpus occidere, et post jnihil facere (Matth. x). 

Deus aulem et hie punit, et post in. gehennam mit- 

tit, eL a paucis eruditis major ejus ira intelligitur. 

Et quis novit. dinumerare, [Gl. int., Haym.]id est 

distinguere iram tuam, quia his parcit ad. poenam, 

hos punit ad salutem, pre timore tuo, id est ad hoc 
ut te timeant. Quasi dicat : Pauci. 

C Pans. m. Vrens. 4&4. — « Dexteram tuam, Do- 

« mine, sic notam fac: et eruditos corde in sa- 

« pientia. » 

Dexteram tuam, Domine. [Cassiod.] Tertia pars, 
ubi orat et affirmat liberationem. Quasi dicat : Ut 
mansuetus corripis, ergo, o Domine, dexteram tuam, 
id est Christum, si notam fac, ut tui discant per 
eum magis petere ea que non videntur pertinentia 
ad Novum Testamentum, quod presentia pertinen- 
tia ad vetus : quam. orationem hominis Dei imple- 
tam videmus. Christum enim sie fecit Deus notum, 
ut in ejus passionibus ostenderet non przwsentia 
secundum Vetus Testamentum, sed ceterna esse pe- 
tenda. Vel dextera Dei est zeterna felicitas, qua 
oves ab hzdis separabit (Matth. xxv), in qua qui 
sessurus sit, bene sic innotescit Deus, cum flagellat 
quemrecipit. (Hebr. xi), nec sinit. in malis prospe- 
rari, sed emendat ut ad dexteram ponat. Et est, 
dexteram tuam, id est zternam felicitatem, sic no- 
tam fae, ut homines dinumerent iram tuam, pre 
timore ; e£ eruditos vel compeditos, corde in sapien- 
tia, fac notos subaudi. Verbum enim Grecum (126) 
utrumque significat, scilicet eruditos vel compedi- 
tos, quod tamen idem est, quia qui erudiuntur in 
sapientia, pedem mentis mittunt in compedes pra- 
ceptorum Dei, nea via ejus exorbitent : quos sie 
fecit Deus notos in Novo Testamento, ut pro fide- - 


D 


(128) πεπαιδευνους, id est eruditos ; πεπηδεμένους id est compeditos. 


841 


ejus omnia spernerent, quee magna habentur in Ve- A 
leri Testamento, et zeterna bona morte quiererent. 
Hoc autem attendens iste nomo Dei, orat pro eis 
qui multa patiuntur ἃ seculo pro sternis, dicens : 
Et o 

VEns. 15. — « Convertere, Domine, usquequo; 
« et deprecabilis esto super servos tuos. » 

Convertere, [Cassiod., Alcuin.] id est justitiam 
tempera. Ita hoc dieit Deo, quasi aversa sit facies 
ejus a tribulatis. Dico converlere, e£ usquequo eris 
aversus ? [Aug., Cassiod., Aug.|Vox ista, oratio 
estjusti, non indignatio impatientis. Vel secundum 
aliam litteram, convertere, Domine, aliquantulum, 
non ex toto, quia magis prodest, si aliqua tribula- 
tio semper movet nos; e£ deprecabilis esto super 
servos tuos. Quasi dicat : Talem te exhibe, ut B 
possis exorari ἃ peecatoribus ; sed iste homo Dei 
jam futura bona spe anticipans, quasi de ^aclis 
ait : 

Vrns. 16. — « Repleti sumus mane misericordia 
« tua ; exsultavimus et delectati sumus in omnibus 
« diebus nostris. » 

Repleti sumus mane misericordia tua, [Aug.] id 
est in eeternitate. Modo est nox, in qua esurimus et 
sitimus. Tunc autem satiabuntur vultu Dei. Unde : 
Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal xv1). Et 
alibi : Mane astabo tibi et videbo (Psal. v.) id est 
satiabor. [Cassiod., Aug.] Ef ibi exsultavimus in 
laude tua et delectati sumus, in re jocunda, in om- 
nibus diebus nostris. Ibi omnes dies simulsunt. Non 
succedunt sibi, quia unus sunt, id est :eternitas. Nunc 
autem pro eo, 


Vgns. 17. — « Letati sumus pro diebus quibus 
« nos humiliasti, annis quibus vidimus mala. » 

Letati sumus etiam pro diebus, [Alcuin., Aug., 
Gl. int.] id est in diebus malignis, quibus mos 
hwmiliasti, scilicet amnis quibus vidimus mala, 
id est angustias corporis, in quibus diebus dici- 
mus, 


Vrns. 18. — « Respice in servos tuos etin opera 
« tua, et dirige filios eorum. » 

Respice im servos Luos, etc., [6]. int., Aug., 
Haym.] Quasi dicat : Nos humiliasti, sed respice in 
servos tuos, e£ pro id est, im opera tua, quia ipsi 
servi sunt opera tua, e£ dirige filios eorum, id est 
imitatores, uL sint recti corde quibus bonus est ἢ 
Deus. [Aug.] Vel, filios eorum, id est opera. [Cas- 
siod., Alcuin.| Vel Propheta hic pro Jud:wis pec- 
cantibus, specialiter orat, dicens : Respice in servos 
tuos. Quod Deus facit in se, Propheta orat fieri 
pro populo suo. Orat scilicet ut parcat. Judcis pec- 
cantibus, si non pro meritis eorum, saltem prop- 
| ter opera qua in eis fecit. Unde subdit : Et respice 
| in opera tua, qu:e. fecisti in eis, et dirige filios eo- 
rum. Quasi dicat : Si ipsi propter iniquitates dis- 
persi sunt saltem filii in fine fide corrigantur, qui 
per se pravi sunt et inconvertibiles. 


Vgns. 19. — « Et sit splendor Domini Dei no- 
* Siri super nos, et opera manuum nostrarum 


PATROL. CXCI. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXIX. 


842 


« dirige super nos, et opus manuum nostrarum di- 
« rige. » 

Et sit splendor Domini Dei nostri super mos, 
[Haym., Aug.| id est lumen vultus tui, scilicet 
imago Dei recreans, gratia Spiritus sancti refor 
mans imprimatur menti nostrie. Triplex quippe est 
imago, scilicet imago creationis, imago recrealio- 
nis, imago similitudinis. Imago creationis est, qua 
creati sumus, scilicet ratio. Imago recreationis, 
gratia per quam reformatur imago creata, scilicet 
ratio. Imago similitudinis, ad quam facti sumus, 
scilicet Deus Trinitas, ad cujus similitudinem fa- 
ctus est homo, non Patris tantum, vel Filii vel 
Spiritus sancti, sed Trinitatis; per memoriam, simi- 
lis Patri; per intellectum, Filio; per dileetionem, 
Spiritui sancto; per hanc Trinitatem imago creata, 
similis est increate. Trinitati. Unde meminerim te, 
intelligam te, diligam te. [Hier., Cassiod., Aug.] 
Vel splendor Dei est super nos, dum crucis impres- 
sione decoramur, et vexillum triumphi in fronte 
portamus. Et opera manuum nostrarum dirige, ut 
non pro mercede terrenorum ea faciamus, sed 
pro zternis. Deinde, quia omnia opera bona ad 
unum diriguntur, singulari numero subdit : Ef 
opus manuum. nostrarum dirige, id est omnia bona 
unum opus charitatis sunt, id est ad unum finem 
diriguntur. 

COLLATIO IN PSALMUM LXXXIX : 
GIOM, » etc. 


Vzns. 3. Ne avertas hominem in. humilitatem. In 
Hebraico nusquam est negatio, sed affirmative le- 


* DOMINE, REFU- 


C gitur, convertes hominem in humilitatem sive con- 


tritionem. Sed unde hoc inoleverit aperiam : Nam 
nomen Deus, et negatio nom, nihil distant preter 
pronuntiaüonem, et punetulorum  adnotationem , 


verbi gratia, ὮΝ EL dieitur Deus, bw AL, id est ne 
vel non. Csterum ubi finiebatur superior proximus 
versiculus, a sc?culo usque in seculum Lu es Deus, 
quidam exemplaria Greca non habebant, Deus, 
quomodo etiam non habent quz apud nos exstant. 


Deinde particulam quz est 5bw citra punctationem 


poterat legi ὃν AL. Ob idque sequenti versui copu- 
larunt qui ex Heb. hanc editionem tradiderunt. 
Quid tamen de hoc sentiat Hier. cernes ad Suniam et 
Fretellam. Et dieitis, inquit, quod in Greco non 
sit Deus, ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ ἕῶς τοῦ αἰῶνος σὺ εἴ, à sae- 
culo et usque in sacculum tu es, quod apud eos de- 
esse manifestum est. Nam et Hebraica veritas habet, 
et omnes alii interpretes, et LXX similiter transtule- 
runt, ἀπὸ τοῦ αἰῶνος x«i ἕως τοῦ αἰῶνος σὺ εἴ 6 θεὸς 


quod Hebraice dicitur ὮΝ nw ΘΝ ἸΡῚ n^5wa 
MEOLAM VEAD OLAM ATAH EL. Hactenus D. Hier. 
Porro utrobique intelligentia alia est. Juxta le- 
ctionem Vulgatam, interpretatur humilitas, concu- 
piscentia terrena. Juxta aliam accipitur pro vesolu- 
tione corporis in pulverem, secundum conditionem 
nature. Eoque rectum est ut Deum pron ne 
avertat ab eternis, propter priorem humilitatem. 
Seeundam confiteamur necesse est. Sed audiamus 
Hiero. expressius et elarius ad Cyprianum seriben- 
tem, et omnem psalmum edisserentem, ubi utram- 
que leetionem probat et interpretatur, ubi etiam as- 
serit nostram lectionem esse LXX, quanquam ali- 
ler visus est sentire ad Suniam et Fretellam : Con- 
verles hominem usque ad contritionem ; et dices : 
Revertimini, filii pos LXX, ne avertas hominem 


2l 


843 


in humilifatem et dixisti ; Convertimini, filii ho- 
minum. Juxta Hebraicum hoc quod dicitur, hoc est : 
O Deus, qui hominem condidisti, et ab initio es 
ejus refugium et habitatio, convertes eum usque ad 
contritionem, fecisti eum atque plasmasti, ut conver- 
teretur in mortem, et vas tuum extremo vit:e suc 
tempore frangeretur, cui cum immineat ista condi- 
tio, ut ortus intereat, et quamvis longo vixerit tem- 
pore, tamen fine dissolvatur extremo, quotidie ei 
loqueris per prophetas : Revertimini, flii Adam, 
qui vestra culpa offendistis Deum, et de immortali- 
bus faeti estis mortales. Precipientis enim. noluistis 
audire imperium : De omni ligno quod est in para- 
diso comedes ; de ligno autem scientie boni et mali 
non comedes. In quacunque enim die gustaveris de 
eo, morte morieris (Gen. n). Porro illud quod LXX 
transtulerunt, ne avertas hominem in humilitatem 
el dixisti : Convertimini, filii hominum,hunc habet 
sensum : Obsecro ut hominem quem ad tuam ima- 
ginem et similitudinem condidisti, et tantum eum 
honorare dignatus es, ut de servo filium. nuncupa- 
res, ne eum humilies peccato perpetuo, super eum 
vigeat antiqua sentenlia : Terra es tu, et in terram 
ibis. Tu enim promisisti poenitentiam. dicens : Volo 
mortem peccatoris, tantum ut convertatur et vivat 
(Exech. xxxi). Tu dixisti omnium sanctorum tuo- 
rum eloquio, convertimini sive reverüimini, filii 
hominum, ad clementissimum Patrem, qui occurrit 
venientibus, et signum quod vitio suo perdiderunt 
offert, et stolam incorruptionis largitur antiquam, 
quia malle anni in oculis tuis, ut dies hesterna quee 
prateriit, transiit, ut vigilia nocturna sive 1m 
nocte ; qui per prophetas super nos ad penitentiam 
provocas, dicens : Revertimini, filii hominum, pe- 
timus, ut ante jam dixi, ne facias hominem in hu- 
militate sempiterna retineri. Nec enim putamus lon- 
gum esse, quod promittis, salutem nobis post multa 
tempora tribuendam :eternitati comparata, brevis 
est omnium temporum longitudo. Hzec divus Hie- 
ronymus. 

Vrns. 5. — (Que pro nihil habentur, etc. Pondus 
sententi; hic asservatur, non verborum tenor. 
Hier, pereutiente te eos, ut somnium erunt. Sed 
nec ad verbum reddidit. Siquidem m ZARAM est 
cum impetu fluere, Ni ΤΙΣ nrY277 ZERAMTAM SCHE- 
NAHIIBHEIU, Munsterus, facis impetum irruere in eos, 
eruntque ut somnus ; Sanetes, inundasti eos, somnus 
sunt; ali, itidem. Ceterum mw, sine punctorum 
notulis, potest afferri iw scuaANaH, id est ammus, 
vel nzv? scuENaAH, id est somnus. Suam tamen ver- 
sionem explicat Hieron. ad Cyprianum. 

Vzgns. 6.— Mane floreat et transeat. Munsterus et 
Campensis, pro eo. quod est. £ranseat, ponunt cre- 
scere. Hier. abire; et alii similiter, vel quidpiam si- 
mile, ὙΠ HaLAPH futurum hujus verbi, mox ante 


Munsterus verterat mutari, et nune crescere. 

Vgns. 7. — Turbati sumus. Sic et Hier. Itemque 
omnes alii recentiores. Hieron. tamen magis pro- 
bat translationem. Symmachi et Aquilze quam suam. 
« Pro eo, inquit, quod nos diximus liberati sumus, 
Symmachus et Aquila transtulerunt. acceleravimus. 
Brevitatem autem vite significat humans. » Ac 
paulo post: Pulehie autem, non in LXX habetur, 
turbati sumus, sed, juxta Hebr. acceleravimus, di- 
citur. Ut quamvis setas hominum longa videatur, ta- 
men comparatione zternitatis brevis sit, quod et 
illustris poeta testatur dicens : « Sed fugit interea, 
fugit irreparabile tempus. » : 

Vrns. 8. — Seculum nostrum *229y ALUMENU. 
Hier. transtulit, 2egligentias mostras. Sanetes, er- 
rores nostros. Ceteri, occulta nostra, LXX respe- 


xerunt moy oraw, id est seculum. Hier. et alii radi- 


cem m5y araM, id est negligenter erravit, et quan- 
doque abscondit. De hoc Hier. ad Cyprianum dis- 
ceptat. Ubi nos juxta Heb. et Symma. posuimus 


PETRI LOMBARDI 


844 


A negligentias £&€922 nostras, pro quo Septuaginta 
scculum transtulerunt, in Hebraico scriptum est 
vvwa5y ALcwENU, quod quinta editio interpretatur 
adolescentiam, Aquila παροράσεις. Et nos in linguam 
nostram vertere possumus errores sive ignorantias. 
Miror autem cur Septuaginta voluerunt pro ALU- 
MENU, id est adolescentia, negligentiis et erroribus 
sive ignorationibus, seculum dicere, nisi forte quod 
in seculo, et in vite hujus tempore, vitia commit- 
tantur. 

Vzns. 10. — Anni nostri sicut aranea. medita- 
buntur. Hieronymus et recentiores aliter signant 
distnetionem. Accipiunt enim active verbum supe- 
rioris versus, ubi dicebamus defecimus, et copulant 
sequentibus, hoc pacto : Consumpsimus annos nos- 
tros, quasi sermonem Addit tamen Hieronymus, 
explieatioris sensus gratia, loguens. Alii non addunt 
In Hebr. n3n nEGEH, inclinatur a radice 33273 HAGAH, 
qui interdum significat meditari. Sed. vocabulum 

B aranea, cur ἃ Septuaginta sit positum, explicat Hie- 
ronymus ad Cyprianum. « Pro sermone loquentis, 
Septuaginta meditationem  aranec transtulerunt. 
Quomodo enim loquentis sermo pretervolat, ita et 
opus aranee incassum texitur. De quo super per- 
sona hereticorum seriptum est in fsaia : Telam ara- 
nete texunt (Isa. vix). Quae parva et levia potest ca- 
pere animalia, ut muscas, culices, et czetera hujus- 
modi; a fortioribus autem rumpitur; instar levium 
in Ecclesia simplieiumque qui eorum decipiuntur 
erroribus, cum viros in dei veritate robustos non 
valeant obtinere. » Hzc ille. 

Vrns. 11. — In potentatibus. yYY333 BIGBU- 
norH. Hieronymus vertit multum adverbialiter. Alii 
consonant Septuaginta, ac idem suam interpretatur 
versionem ad Cyprianum. Quidquid igitur vivimus, 
et in quo delectabilis est vita mortalium, septuagin- 
ta annorum spatio comprehenditur. Sin autem mul- 
Lum, et ut inierpretatus est. Symmachus, contra 

C opinionem, octoginta sunt anni; quidquid supra fue- 
rit morbis et infirmitate transigitur, qua est socia 
senectutis. 

Amplius eorum labor et dolor. Hieronymus consi- 
militer. Non longe est Pellicanus, habens prolixius 
quod nos et Hieronymus, amplius. Alii vertunt 
superbiam, fortitudinem, vel excellentiam, pro am- 
plius. Ex quo liquido constat LXX per metathesin 
accepisse ὩΞῚΠ HonBaAM, vice 235? ΒΟΗΕΒΑΜ. Prius 
enim designat, multum vel amplius eorum. Deinde 
labor et dolor. Pratensis et Pelhicanus, labor et ini- 
quitas; Sanctes, perversitas et iniquitas. Ceteri 
sunt fere nobiscum ΚΥΝῚ 527 AMAL VAAUEN. Denique 
non est gravior molestia, aut afflictio, quam iniqui- 
tas, qu: ob id ita nuncupari potest. 

Vrns. 12. — Quoniam superveniet mansuetudo et 
corripiemur. In Hebreo, vix quidquam invenitur af- 
fine huie sententie, si verba exterius ponderamus 
DET) VOR 373172 KIGAZ HISCH VAANUPHAH. Quod 


D Hieronymus ita reddit : Quoniam £ransivimus et avo- 


lavimus. Eodem conspirant reliqui. Primum dicen- 
dum est nobis, quid de hoc traetaverit Hieronymus; 
deinde offeremus quod potest diei ad conciliatio- 
nem, sine prajudicio melius judicantium. Hierony- 
mus Uypriano : « Quando transivimus cito et avo- 
lavimus. Septuaginta,quoniam superveniet mansue- 
tudo super nos, et corripiemur. Pro quo in Grzco 
scriptum est, παιδευθησόμεθα, quod verbum ambi- 
guum est, et tam correptionem quam eruditionem 
doetrinamque significat. Quem enim diligit Domi- 
nus corripit sive erudit, ac flagellat omnem filium 
quem recipit (Hebr. xi). Quem locum ita Symma- 
chus transtulit: Succidimur enim repente et avola- 
vimus. Quinta editio hoc modo : Quoniam transivi- 
mus celeriter et dissolvimur. Et est sensus : Post 
septuaginta annos, et ut multum octoginta, quibus 
hominum vita transigitur, cum anima fuerita cor- 


AE PPM EN 0 9 Wu. REF gw ὦ awe € um PCS CTI ΕΘ B] oM 


845 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. LXXXIX. 846 


pore segregata, vento similes avolamus, sive quia A moriturum, contemnit presentia, et ad futura fes- 


supra herbz virenti, et florum pulchritudini, et ad 
vesperam siecitati hominem comparat; nune pro 
ariditate vespere, suecisionem florum ponit. Et cum 
pertransierit, inquit, omne quod vivimus, subita 
morte dissolvimur. Quod autem Septuaginta dixere, 
gnontum supervenit mansuetudo et corripiemvur, 
1unc habet sensum : Post septuaginta annos et octo- 
ginta, cum venerit mansuetudo, et dies nobis mortis 
ingruerit, non judieabimur juxta meritum, sed juxta 
clementiam. Et quae putatur correptio esse, eruditio 
est et doctrina. Satisque miramur, quid voluerint 
verbum Hebraicum vr Τὰ cAz uiscu, LXX, Theo- 
dotio et sexta editio transferre mansuetudinem, 
cum Aquila et Symmachus et quinta editio festina- 
tionem, et repente ccleriterque transtulerunt. » 
Hactenus Hieronymus. Caeterum si legerimus 33 GAZ, 
33 GEZ, à radice 5533 GAZAZ, id est fotondit, id sonat 
Hebrsis vellus, quod certe est symbolum dulcoris et 
mollitudinis, ad quod fortasse Septuaginta allude- 
bant. Deinde wr vel ὉΠ niscu, id est. festinavit 
aut cito, ut sit vellus festinavit. ltaquemansuetudo 
hac ratione signata supervenit. Ὁ ΟΡῊ autem pro- 


prie significat avolare, dehine coruscare et illu- 
strare. Postremum videntur Septuaginta respexisse 
interpretantes, quod eruditio sive vexatio dat intel- 
lectum, etiam si avolatio potest correptioni ac eru- 
ditioni haud diffieile coaptari. 

Vgns. 13. — lram tuam  dinumerare. Ultima 
particula in Hebr. sequentem spectat versum, et 
aliam fecerunt distinctionem Septuaginta, ΤΊΣ Ὁ 
LIMNOTH, quod etiam admonuit D. Hieronym. ad 
Cyprianum, eujus expositio hee est: Quis novit 
fortitudinem ire tuc, et secundum timorem tuum 
indignationem. tuam ? Septuaginta, quis novit po- 
testatem ire tue, et pre timore tuo, iram tuam 
dinumerare? Inter Hebraicum et Septuaginta diversa 
distinetio est. Septuaginta enim dinumerationem 


sequenti aptat versiculo, ut sequatur, u£ numerentur 
dies nostri, sic ostende et veniemus corde sapienti. 
Quid breviter ita nobis disserendum videtur? Quis 
potest nosse quandiu ira tua, ex qua timor nascitur 
humano generi, perseveret, nisi te docente qui Deus 
es? Itaque obsecro, ut tempus vitze nostre indices 
nobis, quo possimus corde sapienti tuo nos judicio 
preparare. Quod autem dixit, quis novit fortitudi- 
nem sive potestatem ire twee, et secundum timorem 
tuum indignationem tuam, ostendit esse difficile, 
ire timorisque et indignationis Dei secretum ratio- 
nemque cognoscere. » Hzc ille. 

VEns. 14. — Dezxteram tuam. Hebr., dies nos- 
tros. Unde autem varietas profecta sit, clare osten- 
dit Hieronymus ubi supra : « Uf. numerentur dies 
nostri, sic ostende,et veniemus corde sapienti. Er- 
, Torque perspicuus, cur pro diebus Septuaginta dex- 
teram dixerint *z$2* IAMENU, quippe verbum compo- 
| situm est, significans dies nostros, quod in singulari 
numero si scribatur, extrema littera, quae appellatur 
nun, 3, exprimit dexteram, sicut est illud 1n nomi- 
ne Benjamin, qui interpretatur filius dextere. Sin 
autem *3 habeat, diem vel dies sonat. Est autem 
sensus : Numerus annorum dierumque nostrorum, 
quibus in hoc seculo nos vivere decrevisti, ostende 
nobis, ut praeparemus nos adventui tuo, et contem- 
pto errore mortalium, ad 1e pergere festinemus, 
eupiamusque presentiam tuam, ut ad te festinemus, 
Corde sapienti. Nihil tam decipit humanum ge- 
nus, quam dum ignorant spatia vilze suze, longiorem 
Sibi sieculi hujus possessionem repromittunt , unde 
et illud egregie dietum est, nullum tam senem esse, 
et sic decrepitie ctalis, ut non. se adhuc uno vel 
plus anno vivere suspicetur. Ad hune sensum perti- 
;net, et illud quod dieitur : Memento mortis tui, et 
,non peccabis ; qui enim recordatur se quotidie esse 


tinat. Hoc est quod David in alio precatur loeo di- 
cens : Ne auferas me in dimidio dierum meorum, 
priusquam abeam et non subsistam (Psal. xxxvi). 
Quod ita exponitur : Ne eo tempore facias me mori, 
quando adhuc putabam me victurum, ut possim pec- 
cata corrigere pceenitentia. Si enim hoc feceris, inven- 
tus in delietis meis esse desistam, non quod spem 
resurrectionis neget, sed quod coram eo se neget 
posse subsistere, apud quem omnes, qui in vitiis per- 
severant, pro nihilo reputantur. » H:ec ille. 

Eruditos corde sapientia. Hieronym. Veniemus 
corde sapienti; Pratensis, adducemus cor sapien- 
lie ; Sanctes, adducemus in cor sapientiam. lidem 
ceteri. Ubi perspicis quod ubi dicimus eruditos, 
ibi dieunt. adducemus aut veniemus, aut offere- 
mus. Porro in N*323 NaBI, si prima littera sit de ra- 
dice, significat prophetam, quomodo acceperunt 
Septuaginta. Siquidem non est eruditior corde ipso 

B Propheta. Itaque interpretatur Hieronymus in Com- 
mentaris eruditos corde. Chald:us paraphrastes 
consonat inquiens : Solus propheta, cujus cor abun- 
dat sapientia. Sin autem fuerit servilis, est adduce- 
mus, juxta alios. Jam illud quod nonnulli codices ha- 
bebant compeditos pro eruditis, tangit Augustinus ac 
conciliat. « Verbum enim Grecum, inquit, ita in 
utraque significatione similiter sonat, ut una sylla- 
ba paululum differat. Ccterum Hieronymus id tri- 
buit hallucinationi dicens : Ubi nos interpretati su- 
mus, eruditos corde in sapientia, alii transtulerunt, 
compeditos, verbi ambiguitate decepli. » Si enim 
dicas πεπεδημένους compeditos, sin aulem πεπαι- 
δευμένους, eruditos significat. 

Vgns. 16 et 17.— Repletisumus mane misericordia 
tua, exsultavimus et delectati sumus, letati sumus 
pro diebus, etc. Faber et Ciecus more suo interpre- 
les arguunt, qui debuissent vertere, per modum 
preeatorium, reple, letifica, et per futurum illa, 


timori et furori Domini copulant. Porro Hebraieum (1 ezsultabimus et delectabimur. Qui enim fiet ut qui 


versu septimo conquerebantur se defecisse prae ira, 
ejusque furore turbatos, nunc affirment se l«tatos et 
exsultantes, Et maxime cum Hieronymus ex Hebreo 
ita transtulerit ut. jubent. Atqui audiant eumdem 
Hieronymum, quid pro nobis adversus latratus eorum 
respondeat ubi supra : « Imple nos matutina mise- 
ricordia, et laudabimus, et. letabimur in. cunctis 
diebus nostris; Septuaginta, repleti sumus mane mi- 
sericordia tua et exsultavimus et delectati sumus in 
omnibus diebus nostris. In cunctis penelocis hanc ha- 
bent Septuaginta consuetudinem, ut. quod apud He- 
braeos in futurum ponitur, hoc illi quasi jam faetum et 
preeteritum veferant. Hic ergo non, ut illi voluerunt, 
dicunt se impletos esse matutina misericordia Dei 
atque letatos, alioqui si hoc factum erat, quomodo 
postea deprecantur et dicunt : ftespice in servos tuos, 
et in opera tua, sed totum quod postulant ideo de- 
precantur, ut mereantur matutinam misericordiam, 
D quam eum fuerint assecuti laudent atque lietentur, 
in cunctis diebus vitae sue. » Hactenus Hieronymus. 
Nec obest quod dicit, vel illi voluerunt, quod intel- 
ligendum venit juxta sonum verborum. Siquidem 
propter morem Seripturarum docet ipse lierony- 
mus Septuaginta recte vertere prxeteritum in vicem 
futuri, ubi tamen Hebraice futurum tempus ad ver- 
bum legitur. Quod ne diffidas audi quid dicat libr. rt 
Commentariorum in epistolam Ephes. ad cap. m. 
Quiritur ergo quomodo Deus, qui nos salvos fe- 
cit et suscitavit, simul sedere fecit cum Christo. Et 
quidem qui simplicius est responsurus, hoc asserit, 
quod juxta priseientiam. Dei, id quod futurum est, 
quasi faetum esse jam dixerit. Et quia mos iste sit 
Scripturarum, ut interdum futura tempore preterito 
declinentur, verbi causa, de eruce Domini, foderunt 
manus meas et. pedes meos; et alibi de passione 
ejus, quasi ovis ad victimam ductus est ; οὐ adhuc 


841 


de injuriis flagellorum, livore ejus nos sanati su- A 
mus ; et alibi, ab iniquitatibus populi mei ductus 
est. in mortem. Hoc aut ideo, ne quia futura super 
incerta sunt hominum, spes fluetuet et. vacillet, ea 
qui Deus futura cognovit, apud quem nihil ambi- 
guum est, quasi jam facta memorantur. Ut quia 
praeterita, secundum philosophos, quoque fieri infecta 
non possunt, qui audierunt quasi jam. faeta habeant 
qua futura sunt. « Hzc ibi. At vero quod Septua- 
ginta dixerunt sub preterito, quasi ovis ad victimam 
ductus est, ὡς πρόδατον ἐπί σφαγὴνῆ χθη, ΗΘΡΓΘῚ ha- 


bentonv ΠΟ ΠῺΣ ΚΑΒΒΕῊ LATTEBAH JUBAL, Quasi 
pecus ad mactationem ducetur. Et tamen Hierony- 
mus adduxit Septuaginta ad corroborationem regul:e 
Scripturarum, ΦΦΑΡῈΡ que sub ratione preteriti, 
rem certam, licet adhue futuram, ob oculos ponunt. 


PETRI LOMBARDI 


848 


Vrns. 18. — Respice in servos tuos. et in opera 
tua. Mebraice, appareat servis tuis opus tuum. 
Sensus eodem recidit. Nam Dominus suos servos et 
Opera respicit, quando facit ut appareant et respi- 
ciantur, ut est illud Gen. xxit : Nunc cognovi quod 
timeas Dominum, quod est, cognoscere feci. 

Dirige filios eorum. Hieronymus et alii, gloria 
tua super filios eorum. Et dictionemhoc in locoapud 
Hebraos positam, si enuntiemus citra apicum  no- 
tationem "13m poterimus legere, vel ut caph finale 
sit de radice, et aspiratio, he, sit conjugationis, 
quam dieunt hiphil, signum, ut efferas 1353 vEHA- 
DREC, sicque. probe dices, dirige. Rursum autem 
caph, sit servile he vero radicale, legasque Tum 


vaADARCA tunc, gloria tua reddendum erit. Ac Se- 
ptuaginta priori modo opinamur sumpsisse. 


PSALMUS XC. 


* LAUS. CANTICI DAVID. 


» 


B 


PSALMI TITULUS : 

Qui habitat. Titulus : Laus cantici David. [Aug.] 
De hoe psalmo Christum diabolus tentare ausus est; 
Christi autem tentatio nostra doetrina est. Sicutenim 
ille prior tentatus, tentamenta diaboli humilitate su- 
peravit, ita nos eumdem vincere docuit et dedit, 
quem vincere possumus, si Christum imitari volu- 
mus, non in deitate, vel potentia, vel mirabilibus, 
sicut. voluit primus homo, sed in eo quod factus est 
pro nobis, id est in. humilitate, ad quam vocat di- 
cens : Discite a me, quia mitis sum et humilis corde 
(Matth. x1). Qui autem sic imitatur Christum, per 
januam intrat. Janua Christus est. qui dicit : Ego 
sum janua, per quam si quis introierit, ingredietur 
et egredietur et pascua inveniet. (Joan. X) Intrare 
ergo per januam est intrare per Christum. Intrare (3 
autem per eum est imitari eum, non in magnificentia 
et in miraculis, sed sieut diximus, in humilitate 
et patientia, quem nos in his sequentes, ex eo et in 
eo vineimus diabolum agit iste psalmus. Unde in 
titulo ponitur, laus. Et est sensus : Psalmus iste est 
laus David, id est Christi. [Cassiod.] Est autem 
laus, etiam humana ; sed haec laus est cantici, quia 
non est nisi divina. Est enim hymnus psalmus iste, 
id est laus Christi contra demones : quia ostendit 
tentationes diaboli vietas a Christo, et a suis manen- 
tibusin auxilio Dei. Hac intentione monet ut et nos 
discamus exemplo Christi tentationes superare. Mo- 
dus : Tripartitus est psalmus. Primo Propheta de- 
scribit fidentem in solo Deo, omnino protectione 
Dei vallatum. Seeundo dicit Christum in coelo leva- 
lum a nullo posse contingi, qui et pedes in terra 
protegit, sed praesumptores ab eo cadunt, ibi, cadent 
a latere. Terüo inducit verba Dei Ecclesiam 
consolantis, ibi, quoniam in me sperabis. Propheta 
ergo de quolibet saneto ait. : 


Vgns. 1. — « Qui habitat in adjutorio Altissimi, 
« in protectione Dei ecli commorabitur. » 


Qui habitat in adjutorio, | Aug. Cassiod.| non suo, 
sed Altissimi, id est qui totam spem, non in se, sed 
in Deo semper constituit, scilicet cujus spes, non 
in homine, sed in Deo est commorabitur in prote- 
ctione Dei, id est omnibus modis protegetur a Deo, 


ut nec illecebra male blandientis voluptatis capiatur 
nec timore adversitatis frangatur; [Aleuin.] ut non 
declinet ad dexteram vel ad sinistram sicut in Ve- 
teri Testamento prziceptum est filiis Israel, ut ince- 
derent via regia, non declinantes ad dexteram vel 
ad sinistram (Num. xx ; Deut. v). Regia via, est via 
Christi regis nostri, qui sic viam mundi cucurrit, ut 
nec prosperis alliceretur, nec adversis frangeretur : 
quem et nos imitari debemus. [Gl. int., Cassiod.| 
Dei dieo, celi, id est cujus est sedes ccelum, id est 
anima justi. Nota qualiter sibi respondeant, verba, 
habitat, et commorabitur. Si enim semper habitat ; 
sie et semper commorabitur. Deinde illud affirmat, 
scilicet quod habitat cum dicit : 

Vzgns. 2. — Dicit Domino : Susceptor meus estu, 
« et refugium meum, Deus meus, sperabo in eum. » 

Susceptor meus es tu, etc. Hoc autem promittit, 
scilicet quod protegetur, ubi dicit : obumbrabit tibi 
scapulis, et scuto circumdabit te. Primo ergo os- 
tendit quomodo habitat in adjutorio Altissimi, ita, 
sciicet, dicet Domino, [Aug., Gl. int., Cassiod.] 
Ille habitat quia in adjutorio Altissimi non superbus 
de se, ut. primus homo. Quid dicet ille Domino? 
hoe, Domine, fu es susceptor mei infirmi ad 
curandum, e£ refugium meum, Deus meus, asceculi 
tempestate. Qui hoc dicit, totum se projecit ineum , 
qui dieit: Deus meus est refugium meum, non quzs- 
rit aliud auxilium contra tempestates scculi. Ne 
autem putes post susceptionem et refugium nihil 
esse petendum addit, sperabo in eum. Quasi dicat : 
Quia susceptor et refugium, ideo sperabo in eum, 
ita sperabit iste in Deo, ne aliquando de se przsu- 
mat. Hoe siffecisset Adam, bene staret. Ideo sperabo 

VEgns.3. —« Quoniam ipse liberavit me de la- 
« queo venantium, et a verbo aspero. » 

Quoniam ipse [Aug., Gl. int., Aug.] liberavit me 
delaqueo in quem superbus Adam cecidit. Laqueum 
dieo venantium, id est demonum, qui non in via 
Christo, sed circa viam ad dexteram prosperitatis 
male extollentis. Vel ad sinistram  adversitatis de- 
primentis tendunt laqueos. Si ergo vis securus am- 
bulare noli declinare in dexteram, aut in sinistram ; 
sed sit tibi via ille, qui tibi pro te factus est via, ut 
adducat te ad se per se. [Hier., Alcuin.] Et ita, non 


849 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XC. 


850 


timebis laqueos venantium. Et nota quia venatores ἃ agnus dicitur, et hujusmodi, quia nec leo nec agnus, 


in sacra Scriptura vix in bono invenimus. Econtra 
piscatores, raro in malo. Ef a verbo aspero multos 
per verbum asperum misit diabolus in laqueos, in 
quos per verbum asperum cadunt aliqui, verbi gra- 
tia, ut qui nolunt esse Christi, propter insultantes 
Christiano nomini, et qui timent detractiones homi- 
num adeo ut cessent a via Dei. Insultatio ergo et 
detractio infidelium verbum asperum est. Vel ita 
per laqueum et verbum asperum gemin: tentationis 
modos significat. Tentatio enim vel fit per facta, 
qua hie dicitur laqueus ; velfit per verba, qua hic 
dicitur a verbo aspero, etsi leve videatur, grave est 
tamen verbo tentari. |Cassiod., Aleuin.| Laqueus 
ergo sunt versuli:$ spiritualium vel carnalium ini- 
micorum in factis. Verbum asperum est omne di- 
€tum quod movet hominem a regulis divinis, scili- 
cet convicia vel blanda. Et est, liberavit me de la- 
queo venantium, id est de tentatione, qui fit per 
facta; et a verbo aspero, id est, a tentatione quce 
fit per verba. 


VERS. 4. — « Scapulis suis obumbrabit tibi : et 
« sub pennis ejus sperabis. » 


Scapulis suis. [Cassiod., Gl. int., Aug.] Hie pro- 
mittit speranti quod commorabitur. Quasi dicat : 
Dico : liberavit, et ut liberet, obumbrabit tibi. Qui 
habitas in adjutorio Altissimi scapulis suis, vel, in- 
ter scapulas suas. Hoc ideo dicit, ne putes quod tu 
te possis protegere, ad litteram, cum dicit, inter 
scapulas suas obumbrabit tibi, et a tergo potes in- 
telligere, et a pectore. Scapule enim circa caput 
sunt, sed quia addit sub alis, vel pennis ejus spera- 
bis, manifestum est quia protectio est a pectore, 
quasi te posito in medio alarum hinc inde expansa- 
rum ; et dieitur hic a simili gallinae quae pullos sub 
alis protegit contra milvum. Et est sensus : Obum- 
brabit tibi, id est obumbraculum protectionis prz- 
stabit, inter scapulas suas, a simili galline, id est 
ante pectus suum te ponet, ut alis protegat, ut tu 
quasi in medio positus, hinc inde alis sive pennis 
expansis vel extensis, quo inimicus non audeat ac- 
cedere, nihil timeas, nisi inde exieris. Et notandum 
quod nulla avis sic infirmatur cum pullis ut. gallina 
quie tota mutatur aífeetu eorum, quod cognosci- 
mus in relaxatione plumarum, et infirmitate vocis : 
sic sapientia Dei propter nos qui infirmi eramus 
facta est infirma (Matth. xxv), quia faeta est caro, 
οἱ habitavit in nobis (Joan. 1), ut sub alis ejus spe- 
remus, et sub pennis ejus, vel alis, misericordia 
ejus sperabis. 


VEns. 5. — « Scuto cireumdabit te veritas ejus ; 
« non timebis à timore nocturno. » 


Scuto. [Aug.| Alte sunt etiam seutum. Et utrum- 
que sub similitudine de Deo dieitur, quia nec alc, 
nec scutum proprie in Deo sunt, sieut ipse dicitur, 
lapis et leo, agnus et vitulus, cum tamen nihil ho- 
rum sit. Si enim vere lapis esset, leo non esset. Si 
leo esset, agnus non esset. Ideo ergo et leo et 


nec hujusmodi. [st:» enim similitudines sunt non 
proprietates. Et est tanquam scufo misericordie, 
zircumdabit te, id est proteget te, veritas ejus. Ve- 
ritas Dei est, qux non respicit personas, nec miscet 
sperantes de seipsis, cum his qui sperant in Deo ; 
sed discernit humiles et superbos, pconitentem ac 
defendentem. [Cassiod.] Vel ita : Scapulis, speranti 
fideli beneficia Dei promittit hic. Scapulee enim sunt 
operationes mirabilium, quibus ut humeris virtus 
Dei ostenditur. Pennze sunt monita prophetarum, 
qua ad ecelos vehunt. Et est, obumbrabit tibi, |Al- 
cuin., Cassiod.] ut neque sol divinitatis, &eque luna 
humanitatis Christi, te urat, scapulis suis, id est 
operationibus mirabilium. Et sub pennis ejus, id est 
in monitis prophetarum in quibus est protectio, spe- 
rabis, et veritas ejus implens promissa, id est in- 
carnatio Christi. Unde : Veritas de terra orta est 
(Psal. rxxxiv). Cireumdabit te, tanquam scuto. 
Idem dixit scutum quod et pennas dixerat. Incarna- 
tio namque Christi, et scapulis obumbrat, et scuto 
defendit. Non timebis a timore nocturno. [Aug.] Si- 
cut notavit zenera defensionum, ita notat et genera 
perieulorum ut gratior sit liberatio, et distinguit 
quatuor genera tentationum, quz sunt, levis et oecul- 
la, quz significatur per timorem nocturnum, levis et 
manifesta qui significatur per sagittam volantem 
in die; gravis et occulta quae significatur per nego- 
tium ambulans in tenebris; gravis et aperta, quie 
accipitur per dztemonium meridianum. Et est, obum- 
brabit tibi, et cireumdabit. [Aleuin.] Et ita, non ti- 
mebis a timore nocturno, id est a levi tentatione, 
qua fit ignorantibus : Quz dicitur timor nocturnus, 
a similitudine periculi. Unde timor tantum habetur. 
Εἰ 


VEns. 6. « A sagitta volante in die, a negotio 
« perambulante in tenebris ; ab incursu et dazmo- 
« nio meridiano. » 


A sagitta volunte in die, [Aug.] id est a levi ten- 
tatione, qua fit scientibus. Qui enim peccat ignorans, 
quasi in noete peccat : et ille tentatur a timore no- 
cturno. Qui autem sciens peccat, in die peccat : et 
ille tentatur a sagitia in die. Nam per illa duo, 
scilicet a timore et a sagitta, duo leviora genera 
tentationum, manifest:e scilicet et occult:e, notavit. 
His duobus levibus duo reddit graviora, dicens, a 
negotio perambulante in tenebris, id est a graviori 
et occulta tentatione ; e£ ab incursu et demonio, id 
est ab incurrente ddemonio meridiano non timebit, id 
est a gravi et aperta tentatione, sicut est, cum adeo 
fervet sslus persecutionis, unde multi cedunt. 
Levia non sie urgent, ut cogant; sed possunt cito 
declinata transire. Gravia vero non, ut cum perse- 
cutor acriter instat, nondum firmis in fide, qui ne- 
sciunt Christiani esse, spernere priesentia, et qua- 
rere futura. Qui tales tentantur, ἃ negotio peram- 
bulante in tenebris, vel cum persecutor adeo instat 
haec seientibus, quie tentatio est, ἃ diemonio meri- 
diano. Et utrosque capit, et scientes et ignorantes. 


851 


non quidem eos qui habitant in adjutorio Altissimi, 
sed de se presumentes de quibus dicit : 

Pans. π. VEns. 7. — « Cadent a latere tuo mille, 
« et decem millia adextris tuis ; ad te autem non 
« appropinquabit, » 

Cadent a latere tuo mille. [Cassiod., Aleuin.] Se- 
cunda pars ubi fidentis in Deo caput, id est Chri- 
stum in ecelo levatum. dicit a nullo posse contingi, 
qui et pedes E 45. in terra protegit : sed presum- 
ptores ab eo cadunt. Eece certitudo protectionis 
datur fidenti in Deo per Christum. [Cassiod.] Quasi 
dicat : Ille qui habitat in adjutorio Altisnimi, non 
limebit a dzdemonio meridiano, sed, o Christe, mille 
cadent a latere tuo. Latus Dei, est corona justorum, 
qui cum eo judicabunt. Unde dieitur consueto ser- 
mone : Mittite de latere vestro, id est de illis qui 
vobiscum habent consilium. [Aug.] Latus ergo 
Christi sunt ili quibus Christus promisit, quod 
cum eo judieabunt, scilicet apostoli et eorum imita- 
tores, quibus promisit : Sedebitis super sedes duode- 
cim, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. x1x). 
Non est enim putandum quod duodecim tantum hoc 
promisit Christus. Ubi enim sedebit Paulus qui plus 
omnibus laboravit, si non ibi sedebunt nisi duode- 
cim ? Duodecim ergo sedes, perfectio est tribunalis, 
in quibus sedebunt mille, omnes scilicet qui omnia 
reliquerunt, et secuti sunt Christum confidentes de 
eo, non de se ; qui alte fixerunt radicem charitatis, 
nec arescent sole tribulationis. Per dextras autem 
Dei intelligitur :elerna beatitudo. Sunt autem multi 
qui putant se judieaturos cum Domino, et multo 
plures qui putant se colloeandos a dextris tunc sal- 
vandos. Sed quia de se presumunt, non habentes 
in alto radicem charitatis defixam, decidunt a co- 
gitationibus suis ; et quia pauciores sunt qui pu- 
tant se judicaturos, et plures qui putant se salvan- 
dos, cum tamen non sint, ideo ibi mille, hic decem 
millia ponit. Et est sensus : O Christe, mille cadent 
ἃ latere tuo, et decem millia a. dexéris tuis, id est 
pauciores qui prasumunt se tecum judieaturos, et 
plures qui presumunt se a. dextris tuis futuros, ca- 
dent per deemonium meridianum, id est. per gravem 
sstum tribulationis. Ad te auten., oChriste, in veris 
membris cum quibus unum es, qui in membris ve- 
ris es, 20n  appropinquabit demonium ; etsi enim 
corpus lzedat, carnem aflligat, non tamen fidem lzsit. 

VEgns. 8. — « Verumtatem oculis tuis conside- 
« rabis, et retributionem peecatorum videbis. » 

Verumtamen [Cassiod.| Quasi dieat : Licet qui- 
dem impiis te permittente tuos persequi, sed et 
si ilii cadentestentent te duris tua permissione, 
verumtamen non impune, quia oculis tuis, illo seili- 
cet lucido visu quo merita hominum judieas, consi- 
derabis malum quod voluerunt, ef retributionem pec- 
catorum videbis. Non bonum quod per nescientes 
agitur, eis retribuetur, sed malum quod intenderunt. 
lta et sanctus qui habet oculos fidei, videt eos modo 
exaltari et tonare, sed in fine fulminari. Hze dixit 
ne inürmi moveantur. Vel ita continua, eodem 
sensu manente : [Aug., Alecuin.] Quasi dicat : Etsi 


PETRI LOMBARDI 


852 


Adasmonium non appropinquet ad te in membris 
quod est per iniquos, id est quod iniqoi intendunt, 
sed tamen non quod faciunt, sed quod intendunt 
considerabis : quod ita dicit : Veruntamen oculis 
tuis considerabis, et retributionem peccatorum vi- 
debis [Aug.] Notandum quod quasi unus Christus 
est caput et corpus, de quo loquitur Scriptura modo 
ut de capite, modo ut de corpore, non mutata 
persona, quia sunt duo in carne una (Ma£th. xx). Me- 
rito ergo et in voce una. Ideoque diligenter adverte, 
ubi de Christo secundum caput, ubi secundum 
membra agat. 

Vrns. 9.— « Quoniam tu es, Domine, spes mea; 
« altissimum posuisti refugium tuum. » 
Quoniam twes. |Aug., Gl. int.] Hie loquitur de 

Β Christo seeundum eaput. Quasi dieat : Ideo. non 
cadit justus a daemonio meridiano, quoniam, tui 
Domine Christe, secundum caput, es spes mea, per 
hoc es tu spes, quia posuisti mihi intus refugium 
tuum altissimum, id est pro altissimis et occultis, 
vel vitandis, vel habendis mihi ostendisti, ad ie 
refugiendum, scilieet pro declinandis pcenis :ternis. 
In alto enim est refugium Dei, valde in occulto, ut 
scilicet fugiatur ad ipsum a ventura ira. Multi enim 
sic faciunt sibi refugium Dei, ut fugiant a malis tem- 
poralibus. [Aug.| Altissimum ergo posuisti refu- 
gium, id est resurgendo, ascendendo, altum fecisti, 
id est fore ostendisti refugium, utjam sperent tui 
sequi, quo tu precessisti. Ideo E 

Vgns. 10. « Non accedet ad te malum : et 
« flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo. » 

Non accedet ad te, [Rem., Aug., Alcuin.] o Do- 
mine Christe, et ad tuos, malum, e£ flagellum non 
appropinquabit tabernaculo tuo. Tabernaculum Dei 
est caro, in qua pro nobis militavit, ad quam levatam 
super colos, ut si illuc directa spes nostra, non 
accedunt flagella ut prius accesserunt in terra ; sed 
caput in eclo, pedes habet in terra ; pro. quibus 
dicit : Saule, Saule, quid me persequeris? Discretio 
est per loca, conjunctio est per affectus. Sed nec 
his pedibus flagellum appropiat, ita ut fidem ex- 
culiat : ideo hee de toto Christo bene accipitur. 
Ideo non appropinquabit. 

VEns. 11. — « Quoniam angelis suis mandavit 
« de te, ut custodiant tein omnibus viis tuis. » 

Quoniam Deus mandavit de te angelis suis, ut 

D custodiant te in omnibus viis tuis. [Cassiod., Aug.] 
Unde in Evangelio : Astitit. ei angelus confortans 
eum (Luc. xxu) ; et est hoc humane infirmitatis 
indicium. Hoc autem dixit tentator Domino, quando 
illum tentavit, hoc objecit de deitate ejus dubi- 
tans. Sed nos Deum et hominem credimus. Ten- 
tatus autem Christus est propter nos, ut in eo ten- 
tatorem vincere discamus : sicut etiam et baptizari 
voluita servo, non pro sua necessitate, sed pro 
hominis utilitate, ut non aspernemur baptizari à 
conservis. Dominus autem ad. baptismum servi ve- 
nit, implens humilitatem propter futurorum super- 
biam retundendam, ne quis melior vita et scientia 
quibusdam Christianis diceret : Quid mihi opus est 


« 


853 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XC. 854 


baptismo quem iste habet, quo jam melior sum? A Quoniam in me speravit. [Aug., Alcuin.] Tertia 


Sed attendat quod non tantum eum pr:zecedit, quan- 
tum Dominus ipsum. Quzrat ergo baptismum Do- 
mini, quia Dominus quzsivit baptismum servi. 

Vzns. 12. — « In manibus portabunt te : ne forte 
« offendas ad lapidem pedem tuum. » 

In manibus. [Haym., Aug.] Quasi dicat : angelis 
mandavit de te, ut custodiant te : et ipsi im manibus 
portabunt te, ne forte offendas ad lapidem pedem 
tuum. Manibus angelorum sublatus est Christus in 
colum non quod sine eis rueret, sed quia obseque- 
banturregi, et meliorestquiportatur, quam jumentum 
portans. Clarificatus autem Christus misit Spiritum 
sanctum die Pentecostes (Act. πὴ), sicut die quin- 
quagesimo a Pascha agni (Exod. xii), id est ab immo- 
latione agni data est lex Mosaica in tabulis lapideis 
- scripta digito Dei, id est Spiritu Dei (Exod., Xxx Ix). 
Sed lex data est in pena timoris. Spiritusautem venit 
in plenitudine amoris, ut pedes capitis in. ccclo se- 
dentis, id est evangeliste mundum peragentes non 
offendant in lapidem, id est in legem in lapide 
scriptam, et ne sine gratia, in ea teneantur rei; 
sed a timore solvantur, per amorem spiritus lezem 
implentes. Ideo ergo portatus es in ccelum ab an- 
gelis, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum, ut 
misso Spiritu solvas credentes a reatu legis, ne 
pedes tui qui in terra sunt, rei sint legis. Quod et 
fecit, quia pulso timore implevit eos amore, qui 
vinci non potest. 


Vzrns. 13. — « Super aspidem et basiliseum am- 
. « bulabis ; et conculcabis leonem et draconem. 
Super aspidem. [Cassiod., Aug., Gl. int., Cas- 
siod.| Post ostensam humanam infirmitatem in 
Christo, hic jam divina virtus ostenditur ; quz 
tantis imperat, et agit de Christo, secundum mem- 
bra.Hzc autem omnia nomina diabolo conveniunt. 
Ipse enim est aspis cum occulte percutit, basiliscus 
cum palam venenat. Basiliseus enim rex serpentum 
est, el nocet flatu; leo vero est, dum persequitur 
violenter. Leo enim rex animalium viribus nocet. 
| Draco est cum devorat negligentes ; sed in adventu 
Domini pedibus ejus, jd est, a sanctis omnia hzc 
| nocumenta prostrata sunt. Et hoe est quod dicit, 
| et ambulabis super aspidem. [Aug., Gl. int.] Aspis 
veneno nocet, per quem significatur diabolus, qui, 
est serpens, qui Evam seduxit, quem calcat Eccle- 
sia, qu: cavet astuliam ejus, ef super basiliscum, 
id est regem. demonum, qui velut basiliseus nocet 
flatu. Et. conculcabis leonem et draconem, id. est 
diabolum, qui leo est, dum aperle. szevit in marty- 
res; draco, dum occulte insidiatur per hzreticos, 
ut corrumpat virginem Christi, Unde Apostolus : 
 Despondi enim vos univiro virginem castam exhi- 
bere Christo. Timeo autem ne sicut serpens seduxit 
Evam astutia sua, ita mentes vestra corrumpantur 
(II Cor. τι... 
Pans. rt. — VEns. 14. — « Quoniam in me spera- 
« vit liberabo eum ; protezam eum, quoniam cogno- 
* vit nomen meum. » 


pars. Hie jam sunt verba Dei ad Ecclesiam, quam 
consolatur, cui defensionem hic et in futuro praemia 
promittit. [Haym., Gl. int., Aleuin., Cassiod.] 
Quasi dicat : Mandavit angelis dicens : Quoniam in 
me speravit, in membris, liberabo eum, a malis 5:0- 
culi protegam eum. Ecce certitudo protectionis, per 
promissionem Dei. Ideo prolegam quoniam vere 
cognovit nomen meum. Et quoniam 

VEns. 15. — « Clamavit ad me, et ego exaudiam 
« eum ; eum ipso sum in tribulatione, eripiam eum, 
« et glorificabo eum. » 


Clamavit ad me, et exaudiam eum. [6]. int.,Aug.| 
Et si nondum audio, jam sum cum ipso intri- 
bulatione. Non estergo timendum tibi in tribulatione. 

B Fides enim in te, Deus est in te. Si dormit, id est, te- 
pescitin te fides, excita eam, ut Christus dormiens 
in navi, excitatus est a. discipulis, et salvati sunt 
(Matth. vi). Ita et tu. si fidem excitas, salvaris, 
non desereris, etsi non eripit quando vis, non ideo 
putes te deseri. Eripuit tres pueros de igne, sed 
qui illos eripuit, nunquid martyres deserit? absit. 
Et illos eripuit, et istos; sed tres pueros liberavit 
corporaliter, ut confundantur infideles ; martyres 
liberat spiritualiter, ut eos imitentur fideles. Eri- 
piam eum. Quasi dieat : Cum ipso sum in tribula- 
lione, et post, eripiam eum, de s:culo, e£ glorificabo 
eum in ccelo, et tunc 


Vrns. 16. — « Longitudine dierum replebo eum ; 
« et ostendam illi salutare meum. » 

C Longitudine dierum, [Aug.] id est. vita c:eterna 
replebo eum, quia sufficit quod habebit, e£ ostendam 
illi, per speciem, non per fidem, salutare meum, 
id est Christum in majestate. H:ee visio est tota 
merces. [Aleuin.] Notandum quia hnne psalmum 
frequentat Ecclesia per totum annum, et maxime 
in Quadragesima. Tune enim etin versiculis et in 
(ractu et multis modis cantatur: quod ideo fit, 
quia cum Christus jejunaret, diabolus eum de hoc 
psalmo tentavit, et ejus tentationibus superatis a 
Christo vietus abscessit. Hunc ergo psalmum ad 
completorium quotidie, et diebus jejunii maxime 
frequentamus, ut quo tempore diabolus magis niti- 
tur ad decipiendum eo tempore non magis labo- 
remus ad resistendum. 


D 


COLLATIO IN PSALMUM XC : « QUI HABITAT IN ADJUTORIO 
ALTISSIMI, etc. 


Vrns.2.— Dicet Domino : Susceptor meus es tu. 
Hieronymus ad Suniam et Fretellam, doeet cur 
hie addita sint apud Latinos, es, et fu, qu nec 
habebantur in quibusdam Grxcis nee in Hebriwis, 
quanquam, es, in Grecis exemplaribus quie. vidi- 
mus seribatur, eujus verba prostat audire : « Dici- 
lis quod in Greeo, es non haheatur, ego vobis 
amplius dicam. quod apud Hebroos, nec es habea- 
tur nec £u ; sed. apud Septuaginta, et apud Lati- 
nos, pro εὐψωνία et verborum consequentia positum 
sit. » Ceterum hic. Ciecus Burgensis clamitat per- 
peram signari punetum in eo quod est refugium 
meum, ac mox sequatur, Deus meus sperabo in 
eum, sed dicendum, refugium meum, Deus meus, 


855 


PETRI LOMBARDI 


856 


deinde, sperabo in eum. Oppositum tamen habetur A tur variis in locis. Hieronymus ita vertit, a morsu 


in contextu et Hebraico et Graco. 

VELs.3. — Et a verbo aspero. Hieronymus, de 
morte 2492» insidiarum : Pratensis, a peste pra- 
vitatum; Sanctes, de morte contritionum; Munsterus, 
a peste noxia; et caeteri consimiliter. Certum — est 
"25 legendo 335 panan, verbum representare 27 
DEBER autem mortem aut pestem. Ergo LXX prius 
expresserunt. Postea TY'N3 HAVOTH, malitiam cordis 
et operis ex ΚΙΝΗ͂Ι sonat. Porro si ex abundantia cor- 
dis os loquitur (Ma££h. xm), non est asperantius 
verbum, quam quod fallax est et pravum. 

VEns. 5 — Scuto circumdabit te, etc. LXX sen- 
sumreddiderunt, verbanon item, ΩΝ nónib* y 
TZINNAH VESOHERAH AMITO, scutum et clypeus veri- 
tas ejus, quod Hieronymus dixit, scutum et protec- 
tio, veritas ejus. 

VERs. 6. — A negotio. Hieronymus, a peste; ca- 
teri itidem, a peste vel a morte. Jam dictum est ?27 
daleth, beth, resch, lectionem habere ambiguam 


*25'2 urDADAR, α negotio 3312 MIDEBER, & morte. 
Ab incursu et. daemonio meridiano. πὰ" zu? 


DUY MIQOETEB IASCHUD. TZEHORAIIM. Diversis ver- 
bis eamdem sententiam diversi efferunt, tamen uni- 
versa ratio diversitatis precipue pendet a prima par- 
ticula QUETEB polysema, et varie a rabbinis exponi- 


insanientis, vel, ut alii codices habent, insidiantis 
meridie ; Pratensis, ab egritudine repentina devas- 
tante meridie ; Sanctes, a morsu qui vastat meridie ; 
Munsterus, ab exterminio grassante in meridie; 
Interpretes pro Cajetano, ab incisione diruet in me- 
ridie ; translator ad Campensem, a nova que me- 
ridie vastat ; paraphrasis Campensis : neque timeas 
si quis jaculo te petat, etiam medio die, Pellicanus, 
a demonio vastatore meridiano; Nebiensis, ab ex- 
terminatore qui exterminat meridie; Chaldwus, 
a caterva demonum, qui nocent meridie. 


Vrns, 10. — Et flagellum. Hieronym. lepra X21 
NEGA, est plaga praesertim scabiosa. 


Vzns. 13. — Aspidem et basiliscum. Pratensis, su- 
per leonem. et aspidem; Sanctes, super leonem. et 
basiliscum. Adeo ut recentiores, in prima particula 

B conveniant, vertentes. leonem jnzt bmw SCHAL YaA- 
PHETEN. Credimus tamen Hierony. et LXX, qui trans- 
ferunt constanter, super aspidem et basiliscum, 
presertim cum in secunda clausula dicatur concul- 
cabis leonem. Nobiscum est etiam Nebiensis. De as- 
pide et basilisco, mira narrat Plin. lib. vim, cap. 
21et23, que omnibus numeris quadrant serpenti 
antiquo. 


PSALMUS XCI. 


PSALMI TITULUS : «€ PSALMUS CANTICI IN DIE SABBATI. » 


Bonum est confiteri. Domino. Titulus : Psalmus 
canticiin die Sabbati [Aug., Alcuin., Aug.] Prop- 
ter fastidium animorum tollendum, eadem diverse et 
varie tractantur. Nullum enim aliud canticum tra- 
etatur in hoe psalmo, quam in aliis, sed idem, licet 
diverso modo, id est canticum fidei, spei et chari- 
tatis. Quod autem ait, in die sabbati, sciendum 
quod triplex est. sabbatum, scilicet sabbatum tem- 
poris, sabbatum pectoris, sabbatum  aternitatis. 
Sabbatum temporis est septimus dies, quo post 
opera vi dierum requievit Deus, docens suos in 
presenti laborare, ut in futuro quiescant : quod Sab- 
batum in veteri lege observabatur. Sabbatum autem 
mentisest tranquillitas bonze conscientiae, spe futuri, 
ut non turbetur rebus seculi: de qu» sabbato hic 
agitur. In hoc autem sabbato cordis primum est, 
ut bona tua. tribuas Deo, mala tibi. [Aug., Aleuin., 
Cassiod.] Sabbatum autem :eternitatis est, zterna 
requies, pro qua in pr:senti bona. operari debemus 
agentes sabbatum mentis, de quo sabbato zeternita- 
tis etiam agit hic Propheta. Agitur ergo hie de du- 
pliei sabbato, mentis et :ternitatis. Unde bene in ti- 
tulo ponitur, Psalmus cantici. Et est sensus : [Cas- 
siod., Aug.| Psalmus iste, per quod notatur spiri- 
tualis operatio, est cantici, per quod notatur exsul- 
tatio menlis, quia in ea debemus semper cantare 
Deo, et gralias agere exsultantes. Et hoe i» die 
sabbati, | Alcuin.| id est de :eterna requie, eum mem- 
lis tranquillitate, de qua requie loquitur hie Pro- 
pheta, ostendens justos laborare vi diebus, id est 
vrislalibus, vir requiescere. Malos autem econtra 
hie quiescere, ibi laborare : hac intentione ut hic 
libenter laboremus pro zternis, agentes sabbatum 
menlis. Modus. [Cassiod.] Tripartitus est. psalmus. 


Primo, dicit quomodo bonus imperturbatus agit 
sabbatum mentis, sentiens omnia bene agia Deo, 
quod nonnovit stultus. Secundo asserit malos peri- 
turos, ut metus sit c:teris, ibi, cum exorti fuerint. 
Tertio dieit justos florere virtutibus, αἰ hac promis- 
sione devoli gaudeant, ibi, justus ut palma florebit. 
[Aug.] Et quia propter futurum seculum Christiani 
sumus, ideo quocunque modo se habeant preiesen- 
lia, grati simus; vel consolationi Dei per blanda ; 
vel justiti:e per aspera. Bona enim presentia a Deo 
nobis donata consolatio sunt, cum desuper justitia 
est. Consolatur enim nos Deus, et emendat. In utro- 
que simus ei grati, dicentes : 

VEns.1. — « Bonum est confiteri Domino : et 
« psallere nomini tuo, Altissime. » 

Bonum est confiteri, [Greg.] voce Domino ut 
mala nobis, bona Deo tribuamus; perversi et tur- 
bati, qui sunt, sine sabbato mentis, bona sibi tri- 
buunt; mala vero vel Satanwe tribuunt, quasi 
coegerit, vel fato stellarum : quod est accusare 
Creatorem ; vel aperte Deo tribuunt. Quasi dicat : 
Ipse hoc. voluerit, contra autem docet iste psalmus, 
scilicet confiteri Domino in utroque ; in peccato, 
quia tu fecisti; in bono, quia ipse fecit. Et sic psal- 
les nomini Domini, gloriam Dei qucrens, non tuam. 
Unde subdit : Ef bonum est psallere opere nomini 
tuo , o Altissime. Deinde duobus predietis duo alia 
reddit. Quasi dieat : Dieo bonum est confiteri, ad 
quam rem ? 


Vgns. 2. — « Ad annuntiandum mane misericor- 
« diam tuam, et veritatem tuam per noctem. » 

Ad annuntiandum mane misericordiam. tuam, 
[Aug.] id est, quando bene est, quod est misericor- 
dia. Quando bene est tibi, annuntia, id est lauda mise- 
ricordiam Dei ; et ad «nnuntiandum veritatem tuam, 


851 


non crudelitatem, pe» noctem, id est in adversis. A 


Quasi dieat : Quando male est tibi, lauda veritatem 
qua flagellat juste. Et est sensus : In prosperis quz 
per mane, et in adversis que per nocten intelligun- 
tur laudare debes. 

VEns. 3. — « In decachordo psalterio, cum can- 
« tico in cithara. » 

In decachordo. |Gl. int., Aug.] Quasi dieat : Bo- 
num est etiam psallere n psalterio, id est in spiritu 
vivifieato. Psalterium enim a superiori reddit so- 
num, et ideo per ipsum congrue vivifieatio spiritus 
intelligitur. Psalterio dico, decachordo, id est decem 
praeceptorum, per quorum observantiam spiritus 
hominis, ib est ratio, vivificatur. In hoc psalterio 
psallit qui spiritu vivificato, per observantiam deca- 
logi, cum hilaritate bene agit. In psallendo enim hi- 
laritas est. Quidquid ergo facis cum hilaritate, bene 
facis. Qui autem cum tristitia bonum facit, de eo 
fit, non ipse facit ; et portat psalterium, sed non 
cantat in eo. Bonum est psallere cum cantico, id est 
verbo, et in cithara, id est opere. Si enim bene lo- 
queris tantum, canticum est sine cithara ; si ope- 
raris et non loqueris, cithara est sine cantico. Ideo 
et bene loquere, et benefac, ut sit cithara eum can- 
tico. [Haym., Cassiod.] Vel bonum est psallere cum 
cantico in cithara, id est cum gaudio in carnis mor- 
lificatione, et in actualibus rebus.Cithara enim ab in- 
feriori reddit sonum, ideo bonum est psallere et con- 
fiteri, quia hzc in me fecisti. Et hoc est. 


Vzns. 4.— « Quia delectasti me, Domine, in factura 
* tua; etin operibus manuum tuarum exsultabo. » 


Quia delectastime, Domine, in factura tua, |Aug.] 
id est in eo quod in me facis ; tu enim fecisti, si bene 
ago. Unde Apostolus : Ipsius figmentum sumus , 
creati in operibus bonis (Ephes. 1) ; nisi enim te re- 
formaret Deus ad bona opera, non nosses nisi pec- 
catum. Unde in Evangelio : Qu loquitur mendacium, 
de suo loquitur (Joan. vim). Hoc in Evangelio Domi- 
nus dicit : Omne autem peccatum mendacium est , 
quia contra legem et veritatem est. Ergo qui lo- 
quitur mendacium,de suo loquitur, idest de suo peccat 
qui peccat ; sed qui loquitur veritatem, de Deo lo- 
quitur, quia solus Deus verax, omnis homo mendax 
(Rom. nr). Hzc est bona confessio : Et in operibus 
manuum. [Aug.] Quasi dicat : Et deinde exsultabo 
non in mea felicitate, sed in operibus manuum tua- 
rum, id est, si quid boni ago dete exsulto.Sed quid 
de his qui male vivunt et florent ? Inde perturbatur 
animus, et perdit sabbata, quia videt se in decem 
chordis, id est in operibus legis esse, et mala ta- 
men pali. Alium vero videt sine his esse, et florere, 
unde ait : 

Vgns. 9. — « Quam magnificata sunt opera tua, 
« Domine ! nimis profund:e faet?? sunt. cogitationes 
« Duce. » 


Quam magnificata sunt opera tua, Domine, mimis 
profunde facte? sunt cogitationes tue. | Aug.]Quibus 
faeis, ut boni laborent, et mali floreant, quod ideo 
est, quia illi sunt alieni, hi filii, sed 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XCI. 


858 


Vgns. 6. — « Vir insipiens non cognoscet : et 
« stultus non intelliget haec. » 


Vir insipiens, vel, imprudens, [Rem., Aug., Cas- 
siod.] qui non providet sibi in futurum, mom co- 
gnoscet, et stultus, qui nescit se caedi, ut sit heres, 
dimisso exhzredato, cui parcitur a flagello, non in- 
telliget luec que sequuntur, et qu:e dieta sunt. Nota, 
insipiens est ille qui celesti sapientia vacuus, huma- 
nis versutii plenus est, qui non noscit opera Dei, 
quia casu putat omnia agi, stultus est, brutus, qui 
nec secularia novit. 


[Hier., Aleuin.] Aliter potest legi ab illo loco : 
quia delectasti me, et agit de operibus creationis, in 
quibus laudandus est Creator. Quasi dicat : Ideo 
confitebor et psallam, quia delectasti me in. factura 
tua, scilicet et in decore ipsius mundialis fabrieze, 
et in obedientia, et in dispositione, et in causis, et 
in effectibus. E£ exsultabo in operibus manuum tua- 
rum, quibus utor, vel que miror. Et merito exsul- 
tabo, quia, o Domine, opera tua quam magnificata 
sunt in substantia, et in forma, et in vita, et in 
ceteris. Nimis profunde factee sunt cogitationes tuc, 
quibus talia fecisti et regis. [Cassiod., alcuin.] Nota 
quia summum genus scienti: est, scire Deum tanta 
prestare qua. humanus sensus non valet attingere. 
Me delectasti in operibus, sed, vir insipientie non 
cognoscet ; et. stultus, qui si scit, non cavet sibi, 
mon intelliget luec, quce supra. dixit, vel quee dicit 
postea. 


Pans. rr. VERns. 7. — « Cum exorti fuerint pecca- 
« tores, sieut fenum, et apparuerint omnes qui ope- 
« rantur iniquitatem. » 


Cum exorti fuerint. [Cassiod., Alcuin.] Secunda 
pars, ubi asserit malos perituros, ut metus sit caete- 
ris. Ordo verborum talis : quasi dicat : Stultus non 
intelliget haee, seilicet, ut, id est qualiter peccato- 
res intereant in seculum szeculi, id est sine fine cum 
ipsi peccatores fuerint exorti, [Aug.]id est postquam 
exereverunt in temporalibus, sicut fenum quia in 
hieme hujus saeculi virent, et. in cstate futuri judi- 
cii arescent. Et cum prospexerint, alia littera, illos 
scilicet orientes, et ad tempus florentes, omnes qui 
operantur iniquitatem, id est qui non recte sentiunt 
de Deo in corde, et imitantur florem illorum : et ita 

D intereunt cum illis in zeternum. Underepetitur : 


VEns. 8. — « Ut intereant in. seculum seculi ; 
« tu autem Altissimus in s:ternum, Domine. » 

Ut intereant cum illis in seculum sceculi ; [Aug.] 
tu autem, quasi dicat : Modo peccatores florent et 
prosperantur, Au autem, Domine, altissimus es in 
tlernum qui exspectas desuper ex :elernitate tua, 
quando transeat tempus impiorum, et veniat tempus 
justorum, quia :lernus est Deus. Longanimiter to- 
lerat Deus mala et videt. quid illis servet. Vis et tu 
homo esse longanimis et patiens? Junge te ;Eterno. 
Si enim homo cito transit ut. fenum, verbum Dei 
permanel in oernum. Si ex se temporalis est 
homo, et non longanimis, ex verbo Dei est :eter- 


859 


PETRI LOMBARDI 


860 


nus. Junge ergo te verbo cveterno, et patienter feres A — Justus μέ palma florebit. [Cassiod., Aug.] Tertia 


mala videns infra te omnes malos, et dices : 


229 Vrns. 9. — « Quoniam ecce inimici tui, 
« Domine, quoniam ecce inimici tui peribunt ; et 
« dispergentur omnes qui operantur iniquita- 
« tem. » 

Quoniam ecce inimici tui, Domine. [Haym., 
Cassiod.] Vel ita legi potest : Quasi dicat : Stultus 
non intelliget hzc, scilicet quod peccatores exo- 
riuntur hie, sicut fenum. Hoc enim brevi tempore 
florent ut fenum. Et cum exorti fuerint hic. pecca- 
tores sicut fenum, postea, omnes qui operantur 
iniquitatem, id est peccatores apparuerint, id est 
&pparebunt omnibus conspicui, et notabiles : quod 
non hie apparebunt, non quidem ad gloriam suam 


pars, ubi justos dieit florere, ut hac promissione 
devoti gaudeant. Vel ita, et subaudiatur de, quasi 
dicat : Et de malignantibus, modo, insurgentibus in 
me, audiet in futuro, mea auris, [Aug.] id est, 
auris mei stantis ad dexteram. Quid audiet ? Ife, 
maledicti, in. ignem eternum (Matth. xxv). À quo 
malo auditu, justus non timebit. [Cassiod., Aug.] 
Vel seeundum aliam litteram, insurgentes in me 
malignantes audiet auris mea, in novissimo, quando 
se increpabunt dicentes, sicut ait Salomon : Quid 
nobis profuit superbia, et divitiarum jactantia 3 
(Sap. v.) Ecce hzc erunt illis in futuro : et quid de 
justis erit ? Justus florebit ut palma, illi ut fenum. 
Justus palma dicitur pro altitudine, et quia radix 


sed ut intereant in szculum sceuli,id est semper. pj aspera, et pulehra coma in summo fine et tarde 


Tu autem, Domine Christe, permanebis altissimus 
in &ternum, non erit sicut putaverunt Judzi, scili- 
cet te communi sorte mori. [Gl. int., Cassiod.] 
Quoniam ecce inimici tui, an interibunt peccatores? 
utique, quoniam ecce inimici tui, et cepetit, quoniam 
ecce inimici tui. Quasi dicat : Jam video quod ini- 
mici tui, scilicet blasphemi, et amicus hujus mundi 
Dei est inimicus, sicut dicit Jacobus (Jac. 1v). Omnes 
scilicet qui adulterant. amore seculi, peribunt, qui 
modo florent, e£ dispergentur a grege Domini sepa- 
rati, omnes qui operantur iniquitatem. Hi sunt ini- 
mici. 

VERs. 10. — « Et exaltabitur sicut unieornis 
« cornu meum ; et senectus mea in misericordia 
« uberi. » 

Et exaltabitur. [Alcuin., Gl, int.| Quasi dicat : 
Et si illi peribunt, qua spes tibi est qui pateris ? 
ecce et exaltabitur sicut unicornis, id est fortitudo 
unitatis, que tunc erit sublimis, que est sicut 
cornu meum, id est sicut monarcha, id est princeps 
meus, qui exaltabitur destructis hzresibus. [Aug., 
Cassiod.] Aliquando enim unicornis superbiam si- 
gnificat, sicut ibi : Et a cornibus unicornium humi- 
litatem meam (Psal. xxi), aliquando exaltationem 
unitatis sicut hic, quia unitas exaltabitur, sicut 
unus princeps monarcha. [Aug.] Omnes vero he- 
reses peribunt. E£ quando hoc erit? cum senectus 
mea erit in misericordia uberi, id est, in novissimo. 
Totum quod patitur Ecclesia juventus est ipsius. 
Novissima autem semper senectus ipsius, quz in 
letitia erunt. 

Vgns. 11. — « Et despexit oculus meus inimi- 
« cos meos ; et insurgentibus in me malignantibus, 
« audiet auris mea. » 

Et ideo, [Aug.] jam nune despexit, vel, respexit 
oculus meus inimicos meos, id est, omnes operantes 
mala, quos respicit vel despicit, dum aliquo 
probat, et invenit inimicos, qui sunt visi amici. 
Et insurgentibus in me malignantibus auris mea 
[Gl. int., Aleuin.] prescia, et precauta audiet a 
veritate intus ; quid audiet ? quod 


Pans. ir. VERs. 12. — « Justus ut palma flore- 
« bit : sicut cedrus Libani multiplicabitur. » 


fert fructum, ita et justum hic asperat labor, quem 
in supernis pulchritudo immortalitatis coronabit, 
et quasi tarde post longoslabores mercedem recipiet 
operum. Deinde sequitur alia comparatio. Et sicut 
cedrus Libani multiplicabitur. | Alcuin. , Hier., Cas- 
siod., Gl. int.] Cedrus immarcessibilis est altior 
aliis arboribus, presertim in Libano quz interpre- 
tatur candidatio, ita justus erit imputribilis stola 
immortalitatis candidus. His ergo arboribus com- 
parantur justi, quia hz» arbores non arescunt state 
ut fenum, cui impius comparatur, quia cito arescit. 
|Aag., Cassiod.] Justus autem comparatur palme, 
et cedro, qu: cedrus multo palma altior est maxime 
in Libano. Et quia non unus est, sed multi qui 
florebunt, ideo pluraliter subdit, praemissam aperiens 
comparationem. Nunc, 


Vgns. 13. — « Plantati in domo Domini, in atriis 
« domus Dei nostri florebunt. » 

Plantati in domo Domini, [Aug. , Haym.] id est in 
Eeclesia, ubi est aspera radix, palme florebunt, 
in atriis domus Dei nostri, id est in atriis cceli. 
Atrium est initium mansionis, domus est interior. 
[Cassiod. Gl. int.] In atriis ergo /lorebunt, id est 
in ipso initio resurrectionis, dum audient : Venite, 
benedicti Patris mei, etc. (Matth. xxv.) Et quasi 
quis quzreret, non jam florent ? subdit : 


Vrns. 14. — « Adhuc multiplicabuntur in senecta 
« uberi ; et bene patientes erunt ut annuntient. » 


Adhuc multiplicabuntur hie, [Gl. int. , Cassiod.] 
quasi hie aliquid habent, sed ibi plus. Mnltiplicabun- 
tur dico i» senecta uberi : Ecclesia enim magis incipit 
esse uberrima, cum ad finem s:eeuli erit perducta. 
Tunc enim passionibus electorum cito implebitur 
numerus beatorum. In summo, palma florebit, 4185 
in radiee concepit, et interim bene patientes vel, 
tranquilli erunt [Aug.] Ecce sabbatum, quod in 
titulo memoratur, non eos movet fenum. Cedrus 
enim et palma, nec in tempestatibus curvantur, 
sed tranquilli sunt. Ad quid ? u£ annuntient hic, 
quid ? E 

VEgns. 15. — « Quoniam rectus Dominus Deus 
« DOster ; et non est iniquitas in eo. » 

Quoniam rectus Dominus noster, et non est ini- 


861 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XCII. 


262 


quitas in eo. [Gl. int., Cassiod., Aug.] Qui dieit non A *rm53 parrorur, deflectunt a verbo 392 maram, qui 


omnia bene agi, fenum est. Qui autem est in Sab- 
bato, contra nuntiat. Vel potest accipi, sic : Ideo 
modo tranquilli sunt, ut annuntient in futuro per- 
petua laude, dum praemia capient. Tune enim an- 
nuntiabunt hoe, quoniam rectus Dominus Deus 
moster, id est quod justus est, qui suis promissa 
complet, e£ non. est iniquitas in eo, ut hic permittat 
pati pro se, quos ibi non ornet. [Aleuin.] Annun- 
tiabitur ergo rectus, qui remunerat ; et non iniquus, 
ut fraudet praemio, sed benignus, ut accumulet. 


COLLATIO IN PSALMUM XCI: « BONUM EST 
CONFITERI DOMINO, » etc. 


VEns. 7. — Et apparuerint. Septuaginta xoi 
διέχυψαν, hoe est, prospexerint, ut habet contextus 
Augustini, ae ejusdem interpretatio. Caeterum est 
Hebraice *y*y** vataTZiTZU, quod est in verbo hiphil 
(quod vocant). Et potest exponi per prospicere, ut 
est illud cant. rr. V7 wETZITZ, id est prospiciens, 
vel per ostendere seipsum seu apparereinstar florum, 
qui egrediuntur et ostendunt seipsos. 

Vgns. 10. — Senectus mea; Mieron. Nebien. 
Pellica. et editio ad Campensem consimiliter ; inter- 
pretes pro Cajetano, mistura mea; Pratensis, 
Sanctes, Munst. conspersus sum aut delibwtus, 


dieunt senectus mea, quod significet inveteravit. Alii 
veroa themate 553 sarar, id est perfudit, con- 
spersit. 

In. misericordia uberi. Hieron., im oleo uberi. 
Consonat Pellican. et Nebiensis, Pratensis et San- 
ctes, oleo viridi; Munst., unguento olive viridis ; 
interpretes pro Cajet., oleo recenti ; translator ad 
Campensem, succo virescet; et hujus paraphasis, 
oleo fragrantissimo Y2y" J'2U2 BESCHEMEN RAANAN. 
Per oleum autem, misericordiam in Scripturis desi- 
gnari nemo addubitat, RAANAN preterea. sonat fron- 
dosum et viridem, quie non inepte ubertatem indi- 
cant. Hine Chaldaus, oleo recenti olive fron- 
dosa. 


Vzns. 14. — In senecta uberi. Hebrei dividunt 
hac duo vocabula, ut prius pertineat ad. superiora, 
posterius ad inferiora. Ita enim reddit Hiero., adAuc 
fructificabunt in senectute, pingues et frondentes 
erunt. LXX simul junxerunt ΣΤ na*'v3 nEsEBAH 
DESCHENIM. Quiddam simile ostendit Hieronymus in su- 
periori psalmo, ut adnotatum est. Deinde ubi dicimus 
benepatientes erunt, alii virides vel frondentes po- 
nunt. Quia vero patientia opus perfectum habet 
(Jac. 1), animam facit spiritualiter frondescere ac 
letissime virescere. Rursus ut annuntient Heb. or- 
dinafur ad sequentem versum, nos in hoc priorem 
finimus. Id genus multa in psalmis obvia sunt. 
Causas superius semel et iterum reddidimus. 


PSALMUS XCII. 


PSALMI TITULUS : € LAUS CANTICI DAVID IN DIE ANTE 
SABBATUM QUANDO FUNDATA EST TERRA. » 

Dominus regnavit, decorem , etc. Titulus : Laus 
cantici David in die ante Sabbatum, quando fundata 
est terra. [Aug.| Titulum istum ex libro Genesis, 
non est diffieile cognoscere. Dies enim. ante Sabba- 
tum, dies sextus est, quo facetus est homo ad ima- 
ginem et similitudinem Dei, factis prius omnibus 
operibus quie erant valde bona, et postea requievit 
in Sabbato, cessando a novis operibus, prwsignans 

. quod requiescemus in Deo, si faciamus opera bona, 
qui cum labore fiunt, in quo deficeret homo, nisi 
spes quielis eum teneret. Et quia hec opera finem 
habent, ideo sextus dies quo fiunt, habet vesperam. 

| Sabbatum vero non habet vesperam, Seriptura 
| Ssubticente pro significatione, quia requies, quie 
post laborem dabitur operum, fine carebit. Inde 
eliam est, quod in die qui celebratur pro mortuis, 
post festum Omnium Sanctorum Ecclesia in vespera 

1 officium non facit de mortuis, quia requies qua ea 
; die eis optatur vesperam non habet. In sexto au- 


Sabbatum id est septimum diem, id est de eo quod 
fecil sexta :elate seculi significata per sextum 
diem. Tunc enim venit Christus fundamentum, et 
in fide fundavit hominem. Unde agit Psalmus. Inten- 
tione agit et monet ad laudem. Modus : [Cassiod.,] 
Septem sunt partitiones, sicut et septem loci laudis. 


C. Primus locus laudis est ἃ pulchritudine ; secundus 


a fortitudine, ibi, indutus ; tertius, ab operibus, ibi, 
etenim ; quartus, a potestate, ibi, parafa ; quintus a 
laudibus universitatis, ibi, elevaverunt ; sextus, a ve- 
ritate dietorum, ibi, testimonia ; septimus a laude do- 
mus, ibi, domum tuam. Propheta ergo ad laudem Do 
mini monens, demonstrativo genere utitur, dicens : 

Vzns. 1. — « Dominus regnavit, decorem indu- 
« tus est; [indutus est Dominus fortitudinem, et 
« prwcinxit se. » 

Dominus Christus regnavit, |Cassiod., Aug. ]id est, 
rex esse innotuit. Deinde primum locum laudis ex- 
ponens subdit : Decorem indutus est. Vel induit 
alia littera, quantum ad eos quibus placebat, et 
eum laudabant. Christus enim. decorus est, quibus 


; lem die ad litteram, non legitur terra fundata, sed ]) placent bona. Decorem ergo induit, [Cassiod.] id 


, mystice dicitur. Ut enim sexto die fecit Deus homi- 
nem, ità sexto seculo, id est sexta state sceuli, 
| quam sextus dies significat, venit. hominem refor- 
| mare. Tune ergo fundatur terra, cum homo funda- 
, tur in fide immobilis, et tunc fit homo ad imaginem 
| et similitudinem Dei, qux» deformata erat in ho- 
,mine per peccatum, quod signifieat sextus dies. 
| [Cassiod., Aug.] Et est sensus tituli : Laus ista can- 
| tici, id est, divina fit ipsi David, id est Christo, 
laus cujus hic cantatur demonstrativo genere, de 
60 quod fecit, quando fundata terra in die ante 


est pulehritudinem su: majestatis ostendit, his qui- 
bus placebat ut in monte Thabor coram tribus di- 
scipulis resplenduit (Matth. xvi). [Aug., Cassiod.] 
Sequitur secundus locus laudis a fortitudine. Indu- 
tus est Dominus vel, induit fortitudinem quantum ad 
eos quibus displicebat qui ei detrahebant. Fortis enim 
est contra detractores, fortitudinem ergo induit, ut 
quando venientes eum capere, retro abierunt 49 v 
vel corruerunt. Amicis ergo decorem, inimicis 
fortitudinem ostendit. Et his duobus  precinzit 
se, | Meuin.] ut quasi promptus et expeditus esset ; 


863 


PETRI LOMBARDI 


864 


in subjugando mundum sibi. Vel ita, precinxit se. A tempore hujus mundi, quo Dominus venit, id est, 


Nota quod non ait, cinxit, vel suecinxit, vel accin- 
xit, sed, przcinxit. Cingimur enim operaturi, ac- 
cingimur pugnaturi, succingimur ituri, preeingi- 
mur ministraturi. [Aug.] Cincetio ergo opera signifi- 
cat, quia cingit se aliquis operaturus. Accingeris, 
quando aliquid tibi adjungis. Unde : Accingere gla- 
dio tuo circa femur (Psal. xv1v), id est, jam in carne 
vigeat gladius, quo debellatur orbis terrarum, dum 
occiditur occulta nequitia, id est spiritus Dei in- 
veritate sermonis vigeat. Pracingeris autem, cum 
ante te aliquid ponis, sicut eL Dominus se precinxit 
quando lavit pedes discipulorum (Joan. xit), osten- 
dens humilitatem omnem, in qua est omnis fortitu- 
do. Superbia autem fragilis est, et omnis fortitudo 
de humilitate est. Loquens ergo de fortitudine di- 
xit, precinxit se, scilicet humilitate quam in 
se habuit, et aliis ostendit, quasi ante se ponens 
illa. Unde przcinxit se linteo, et lavit. pedes disci- 
pulorum ; quia tunc humilis fuit, dans exemplum 
humilitatis, sicut ipse docuit : Discite a me, quia 
mális sum et humilis corde (Matth. x1), vel aliud in 
hoc verbo potest intelligi, id est. patientia que per 
fortitudinem accipitur, qua et opus est inter detra- 
ctores maxime qui presentibus detrahunt. Detrahit 
enim quis tibi absenti, quod quia non sentis, non 
est libi opus fortitudine; detrahit quis et tibi prae- 
senli, ubi opus est ut przcingas te fortitudine , ne 
irascaris, quia melior est qui vincit iram quam qui 
capit civitatem. Precinxit ergo se fortitudine pa- 
tienti:&, quam ante se habuit. [Hier., Aleuin., Aug.] 
Vel, proinxit se, ccu angelorum ascendens ad 
Patrem, vel precinxit se, strenuitate operandi. Et 
sicut Christus indutus fuit et priecinetus fortitudine, 
sic sit homo immobilis per fortitudinem, et est orbis 
qui non commovebitur. De quo subdit : 


Vrns. 2. — « Etenim firmavit orbem terre qui 
« non commovebitur. » 

Etenim firmavit orbem terra. [Cassiod., Aug.]Hic 
est tertius locus operibus. Quasi dicat : Decorem 
el forütudinem induit utique ad hoc ut fundaret 
terram. Unde addit : etenim firmavit in fide orbem 
terre qui non commovebitur, |Cassiod., Aug.] id est, 
in toto orbe paravit qui non commovebuntur ulla 
concussione. In toto enim orbe sunt stabiles, sunt 
et mobiles palee : orbis ergo qui non commovebi- 
tur, est. eredens in Christum, paratus non molle- 
scere linguis laudantium, nec frangi linguis vitu- 
perantium. Sequitur locus a potestate, quartus. 


VEns. 3. — « Parata sedes (ua. extunc; ἃ scdeculo 
« tu es. » 


Parata est sedes tua, |Cassiod., Aug.,| qua sedes 
ad dexteram Patris, scilicet vel in fidelibus. Anima 
enim tranquilla et humilis, sedes Dei est. Unde : 
Spiritus meus requievit super humilem et quietum 
(Isa. τινι). Esto ergo humilis et quietus, ut in te 
habitet Deus. Parata est dico extunc vel, ex illo, 
alialittera per hoe, grati:e tempus designat, forte 
intelligit hoc. ex die ante Sabbatum, id esl sexto 


parata est ab Incarnatione, quando veniens homines 
docuit. Sed ne tunc putes eum ccepisse quando na- 
tus venit, quia a seculo, id est ab terno, £u es. 
Vel ità contimua: [Gl. int.| Licet dixerim sedem 
paratam extune, tamen a saeculo, id est ab «eterno, 
tu es proprie. 


Vrns. 4. — « Elevaverunt flumina, Domine : ele- 
x vaverunt flumina vocem suam. » 


VEns. 5. — « Elevaverunt flumina fluetus suos, 
« a vocibus aquarum multarum. » 


Elevaverunt. [Cassiod., Alcuin., Aug.] Quintus 
locus a laude universitatis, et legitur talis littera 
elevaverunt flumina, Domine, vocem suam a voci- 
bus aquarum multarum. Cetera qua interponuntur, 
non sunt in editione Septuaginta Interpretum, quam 
Auguslinus exponit. Quasi dicat : Sexto die venit 
Dominus, et veniens discipulos suos elegit, quos 
Spiritu sancto implevit. Unde dicuntur flumina, de 
quo alibi: Fluminis impetus lotificat civitatem 
Dei(Psal. uxxxvi) Hac ergo flumina, id est apostoli 
impleti misso Spiritu, elevaverunt vocem suam, id 
est fortiter et alte locuti sunt, qui primo timuerunt. 
Ubi autem impleti sunt Spiritu sancto accersierunt 
eos Judai, et praeceperunt ne omnino loquerentur, 
neque docerent eos in nomine Jesu. Quibus Petrus 
et Joannes dixerunt : Non possumus non eloqui qu 
vidimus et audivimus (Act. 1v). Elevaverunt ergo 
flumina vocem suam, quia discipuli audientes le- 
vàaverunt vocem, omnes unanimes ad Dominum, di- 
missia concilio Jud:orum. Apostolis autem levan- 
libus vocem suam, multi crediderunt et impleti 
Spiritu sancto, et ipsi clamaverunt. Unde sequitur : 
Et factus est clamor, a vocibus aquarum multarum, 
cum omnes unanimes, tanquam multe aqua eleva- 
verunt vocem, et cceperunt multa flumina clamare 
de paucis. Illis autem clamantibus, 


Vgns. 6. — « Mirabiles fact: elationes maris ; rni- 
« rabilis in altis Dominus. » 

Mirabiles ἴδοις sunt elationes [Aug.] vel suspen- 
sure maris,id est seculi, quod coepit irasci et 
persequi fideles, sed mirabilis est Dominus in altis ; 
ambulat enim super aquas maris, id est super capita 
potestatum et regum terrenorum, quos subjugat et 
premit ut sit pax Ecclesie. Quod significatum est 
olim, dum super aquas ambulavit. [Cassiod. Al- 
cuin.] Vel secundum eamdem litteram, non mutato 
principio sic potest legi, sub alia distinctione : Ele- 
vaverunt flumina vocem, Domine. Hoc non mutatur. 
Quod autem sequitur : Elevaverunt flumina fluctus 
su0s, hoc deest in aliis editionibus, sicut dixeramus, 
a vocibus aquarum multarum, factze sunt mirabiles 
elationes maris. Aqui: sunt gentes, que Deum lau- 
dant. Unde mare, id est seculum multum ascendit, 
cum in mandatis Dei firmatur. Sed ut hiec omnia ad - 
Deum referantur, qui faeit omnia bona, addit : 
Mirabilis in altis Dominus. [Rem.] Vel secundum 
litteram nostram, sie potest legi totum : Firmavit 
Dominus orbem ; et dum firmaret, elevaverunt flu- 


865 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. 


— PSAL. XCIII. 866 


mina, Domine, elevaverunt ftumina vocem suam, id A stimonia tua, scilicet testimonia prophetarum, facta 


est philosophi elevaverunt contra Deum vocem con- 
tradietionis. Et, elevaverunt flumina fluctus suos, 
id est ipsi iidem elevaverunt fluctus suos persecu- 
tionis concitatos, a vocibus aquarum multarum, id 
est populorun multorum ; et, mirabiles factae sunt 
elationes maris, id est seculi. Non mutatur hoc a 
prima lectione. Similiter et illud quod sequitur, mi- 
rabilis in altis Dominus. 

Vrns. 1. — « Testimonia tua credibilia facta sunt 
« nimis; domum tuam decet sanctitudo, Domine, 
« in longitudinem dierum. 

Testimonia. [Cassiod., Alcuin., Aug.] Sextus lo- 
eus a veritate dictorum. Quasi dicat : Quia mirabi- 
lis elatio maris, et quia mirabilis in altis Dominus 
testimonia tua, Domine, facta sunt nimis credibi- 
lia. Quia illud totum ante dixerat, in me pacem, in 
mundo pressuram habebitis: Cum ergo viderent 
pressuras, sperabant et coronas ex pradietione, et 
ita, sunt facta testimonia tua credibilia nimis, ra- 
tione et auctoritate et miraculis. [6]. int., Aleuin., 
Cassiod.] Vel ita : Saeculum firmatum est in man- 
datis Dei, el gentes laudant. Et cum hzc sint, te- 


PSALMI TITULUS. «* PSALMUS DAVID, QUARTA 


SABBATI. » 

In plerisque psalmis sunt tituli additi a Septua- 
ginta vel ob decoris gratiam vel ob Spiritus sancti 
auctoritatem, juxta ea quz dicit Hieronym. in se- 
cundo prologo ab libros Paralipom. 

Deus ultionum, Dominus. Titulus : psalmus Da- 
vid, quarta Sabbati. [Aug.] Infirmis qui et murmu- 
rant in Deum corde vel verbis, videtur Deus haec 
presentia negligere, ubi indiserete bona et mala 
bonis et malis dantur, et amplius bona malis et 
mala bonis. Vel videtur «eque malos et bonos habe- 
re, vel etiam amplius malis favere. Propter hoc ho- 
mines infirmi adversus Deum murmurant, et impa- 
lientes quasi frustra sint boni, vel mala aperte 
agunt, similes leoni; velsi timore hominum non 
audent, tamen intus habent, similes lupo, et inven- 
tà occasione nocendi, non mali fiunt,sed quod erant, 
produat. Lupus enim et leo non similiter nocent, 
sed similiter eupiunt; aequa est. illis voluntas, sed 
dispar facultas. llle enim. timet canem ; iste non 
limet. Hos ergo murmurantes corde, vel erumpentes 
in dieta vel faeta, curat hic. psalmus totus, docens 
patientiam. Unde bene intitulatur : Quarta | Sabati, 
quo die fecit Deus luminaria, solem in potestatem 


. diei, et lunam et stellas in potestatem noctis (Psal. 


CXXv). Isti sunt saneti, qui lucent in medio hujus 
nalionis pravi? et perverse sine murmuratione 
fixi in ccelo. Quibus dicit Apostolus : Omnia facite 
sine murmuratione, positi in medio nationis prave, 
ubi lucetis tanquam luminaria in mundo ( Philipp. 


| m). Horum enim conversatio in ccelis est. (PAilipp. 
, Wn), 


sunt nimis credibilia, id est facta sunt vera, id est 
in Christo impleta. Domum tuam. [Cassiod., Aug.] 
Septimus locus a laude domus. Quasi dicat : Quid 
de his omnibus est factum ? domus, quam domum 
tuam, o Domine, per totum orbem qui non commo- 
vebitur decet sanctitudo, id est adventus tui benedi- 
ctio, quod est decus Ecclesie :ternum. Et hoc in 
longitudinem dierum quia si multi cadunt, domus 
tamen stat multo tempore. 

[Aug., Aleuin.] Nota psalmum istum in matutinis 
laudibus ante alios cantari, quia Christi laudem et 
laudis locos plenissime licet brevibus verbis conti- 
net. 

COLLATIO IN PSALMUM XCII : « DOMINUS REGNAVIT, 
DECOREM, » etc. 


B vens. 5. — Fluctus suos. Hieronymus, Nebien- 
sis, Pratensis, Pellicanus, gurgites suos; quod idem 
est. Sanctes, Munsterus, interpretes pro Cajetano, 
contritionem seu illisionem, sed et /Luctuum,ut om- 
nino sit. eadem sententia D^27 pociAw. Sed et hanc 
particulam elevaverunt [lumina fluctus suos, quam 
Magister dicit non haberi in Septuaginta, nunc legi- 
mus, ἀροῦσιν ol ποταμοὶ ἐπιτρίψεις αὐτῶν. Carterum 
in editione Romana desideratur. 


« 


PSALMUS XCIII. 


unde et despiciunt quz in terra fiunt. Quasi dicat, 
non curent quie hie fieri vident, sicut luminaria 
placide peragunt cursus suos, quidquid in terra 
agatur. Et est sensus tituli : Psalmus iste est David 

C prophetze, habitus quarta Sabbati, [Aug.] id est agens 
de patientia sanctorum, qui significantur per lumi- 
naria faeta quarta Sabbati. Intentio. Monet ad pa- 
tientiam. Modus. Tripartitus est psalmus. [Cassiod.] 
Primo Propheta assumens querimoniam infirmorum, 
cur peccatores gloriantur, priemittit unde sanentur, 
scilicet quia Dominus in eos vindicaturus est. Se- 
cundo contra blasphemos invehitur, ostendens Deum 
scire hee, et curare, ibi, infelligite. Tertio dicit 
quod mala sseculi per iniquos fiunt justis, ut pun- 
cli clament ad Deum, ibi, quis exsurget. Contra 
blasphemos ergo qui putant. Deum non vindicare, 
praemittit, dicens : 


Vrns. 1. « Deus ultionum Dominus, 
« ultionum libere egit. » 


Deus 


Dominus, [Aug., Gl. int.] qui putatur a quibus- 
dam non vindieaturus,est Deus ultionum,etut amplius 
confirmet, repetit, Deus ultionum. [Alcuin., Aug.] 
Quasi dieat : Non putabatur vindicare etiam malos, 
sed vere vindicat. Ne ergo festines alium punire, si 
ipse te lzesit sicut nolles puniri alio rogante quem 
lesisti. Noli misericordie pontem subvertere, qua 
transisti, et si ille peccat in te, πὸ pecces tu. dete- 
rius blasphemans Deum, appende in statera aequi- 
tatis illum furem, et te blasphemum. Ille enim te dor- 
mire putat, tu vero Deum. Ille sommum captat, ho- 
minis ut aliquid involet ; et tu dicis, quia Deus dor- 
mit, et hominem non videt, Nec optes vindictam, 


861 


PETRI LOMBARDI 


868 


quz si venerit, forsan te prius inveniet. Unde scis A tem fuam, hec est populus, vezaverunt non perdi- 


eum vindicaturum ? quia in carne loquens libere, 
vel, fidenter alia littera egi, quia nulli pepercit, 
vitia hominum medieus secuit. Libere ergo egit 
tempore infirmitatis, ut quando in templo docuit 
tanquam potestatem habens (Matth. vi), quia nec 
veritati ejus, nec potestati poterat obviari. Quid 
22 $9 ergo in judicio faciet ? utique qui judican- 
dus non pepercit, in verbo, judicaturus non parcet 
in facto. Unde conversus ad Dominum ail : 


Vrns. 2. — « Exaltare qui judicas terram ; redde 
« retributionem superbis. » 


Exaltare. (Aleuin., Gl. int., Aug.] Quasi dicat : 
Et si illi ita te occiderunt, quia fidenter egisti, nune 
exaltare ut jam contra te nihil possint [Gl. int., 
Cassiod., Aug.] Vel ita continua : Et quia tunc egi- 
sti, nune exaltare, resurgendo, ascendendo, ut jam 
contrate nihil possint, qui judicas ferram, id est 
terrenos. Et redde retributionem superbis, non his 
qui peenitent. Ideo dico redde, quia 

VEns. 3, — « Usquequo peccatores, Domine, us- 
« quequo peccatores gloriabuntur? » 


Usquequo, etc. [Aug.] Vel ita continua. Dico redde, 
sed quando hoc erit? querit pro te, ut in illo inve- 
nias quod tu nescis, qui non nescit; querii ergo 
quando fiet, sie dicens : Usquequo peccatores, Domi- 
ne, usquequo peccalores. Hoc repetitio dolorem 
exspectationis significat, [Cassiod., Gl. int.] quia 
bonis gravis est jactantia malorum. Usquequo, 
inquam, gloriabuntur, non modo peccabunt ? 


Vrns. Á. — « Effabuntur et loquentur iniqui- 
« tatem; loquentur omnes qui operantur injusti- 
« tiam. » 

Effabuntur et loquentur. (Alcuin. , Aug., Cassiod. | 
Exponit eorum peccata. Quasi dieat : Vere sunt 
peccatores, quia effabuntur, id est omnes pravas 
cogitationes efferent, e£ loquentur iniquitatem con- 
tra Deum dicentes : Deus non curat haze : vel pla- 
cent ei quae facimus, vel effabuntur publieas per- 
suasiones, et loquentur iniquitatem, id est privatas 
persuasiones, ne quod tempus sit vacuum a culpa. 
[Aug.] Vel seeundum aliam litteram, qua est, re- 
spondent et loquentur. Quasi dicat : Peccant et glo- 
riantur. Et hoc ideo, quia respondent, id est ha- 
bent quid respondeant juste arguenti, dicentes : Cur 
non facerem quod libet ? ego sum felix, justus ve- 
ster miser est. Talia suc responsionis inveniunt 
argumenta. Et hoc respondendo, loquentur iniqui- 
tatem, dicentes Deum non eurare hzc. [Cassiod., 
Gl. int.] Deinde procedit exaggerando, loquentur 
omnes qui etiam operantur, non solum loquuntur 
injustitiam. Deinde exponit quam injustitiam ope- 
rentur, hanc scilicet, 

VrRs. 5. — « Populum tuum, Domine, humilia- 
« verunt ; et hereditatem tuam vexaverunt. » 

Domine, populum tuum humiliaverunt, [Aug., 
Cassiod.]id est justos in quos volunt superbire. 
Deinde determinat populum, dicens : Et heredita- 


derunt. 
Vrns. 6. — « Viduam et advenam iuterfecerunt ; 
« et populos occiderunt. » 


Viduam et advenam, [Cassiod., Aleuin.]id est pe- 
regrinum interfecerunt et pupillos occiderunt (Deut. 
x) ad litteram. Hos Deus tuetur, et przecipit adjuvari, 
et ita majus crimen. Vel typice per viduam, signifi- 
cantur illi, quibus error maritus mortuus est,et adve- 
nas dicit illos, qui non qusrunt hic manentem 
civitatem (Hebr. xum), et pupillos dieit eos, qui 
sunt sine patre diabolo, et sine matre concupi- 
scentia. 

Vzgns. 7. — « Et dixerunt : Non videbit Dominus; 
« nec intelliget Deus Jacob. » 

B Et diverunt (ecce blasphemia), Non videbit Do- 
minus. [Cassiod., Aug.] Hoc ideo dieit malus, quia 
tace! modo Deus non vindicando, et putat ei placere. 
Nec intelliget. Quasi dicat : Et si videt non appo- 
net cordi, id est non curat. Quasi dieat : Non at- 
tendit ista, negligit ista, nec attendit ut videat, non 
me curat Deus quid agam, alias res curat, Deus Ja- 
cob [Cassiod., Gl. int.] id est Christianorum, de quo 
hoc non deberent dicere. 

Pans. II. VEns. 8. — « Intelligite, insipientes in 
« populo, et stulti, aliquando sapite. » 

Intelligite, insipientes. [Alcuin.] Secunda pars, 
ubi contra blasphemos invehitur, ostendens Deum 
scire hzc et curare, prudenter et juste disponendo 
de malis, quibus foditur fovea, et de bonis qui pa- 
tientes afficiuntur; quod concilium suum malis in- 
cognitum, suis amicis aperit. Quasi dicat : Vos mali 
ita dicitis, sed, o peccatores, intelligite, qui estis in- 
sipientes, quorum scilicet pedes nutant, &emulando 
prosperantes in malis. [Aug., Cassiod.] Et hoc in po- 
pulo quia duplice docent, quod male didicerunt ; et 
vos stulti,stulti sunt qui aperte b'asphemant dicentes 
Deum non videre. Aliquando sapite. [Aug., Gl. int.] 
Velita : Vos insipientes, id est nescii, intelligile, 
qui jam bene vivendo, estis in populo, id est in nu- 
mero bonorum, et vos, stulti, id est improvidi ; et si 
scitis, aliquando sapite. Quid ? illud : 


VERs. 9. — « Qui plantavit aurem non audiet? 
« aut qui finxit oculum non considerat ? » 


D Qui plantavit. aurem, ut audires, non audiet ? 
[Hier., Aug. Cassiod. |Non dico non habet aurem, quia 
has virlutes habet Deus; sed non membra. Quasi 
dicat : Qui fecit tibi unde audias, non habet unde 
audiat. Aut qui finxit oculum non considerat ? uti- 
que considerat. Nulli enim tantum dedit, quantum 
in se habet, et nonne arguet in judicio ? 


Vrns. 10. — « Qui corripit gentes non arguet? 
« aut qui docet hominem scientiam. » 

Qui modo corripit gentes. [Alcuin] Quasi dicat: 
Qui corripit quotidie pro originali peccato gentes, 
nonne arguet pro superadditis ? Vel secundum aliam 
litteram, qui erudit gentes, propter quam erudi- 
tionem misit Deus Filium suum, et ante ipsum, 


ap a AT - pg gu. Q9 EP 


869 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XCIII. 


810 


et post ipsum misit servos suos, id est prophetas et A cursus suos, quidquid infra agatur vel ab homini- 


apostolos. Nonne ergo arguet, id est judicabit, 
quibus sermonem doctrine przmisit ? Magister in 
schola erudiens, committit tibi ut. reddas ; utique 
quando accipis a magistro, erudiris ; committit tibi 
magister quod probet, et nonne exiget ut reddas ? 
et cum coperis reddere, sine metu eris plagarum ? 
Sie Deus exiget quid seminavit. Qui enim modo 
accipimus, postea statuemur ante magistrum, ut 
reddamus rationem de omnibus. Unde Apostolus : 
Omnes astabimus ante tribunal. Christi, ut recipiat 
unusquisque, etc. Et quidocet hominem scientiam, 
ipse est sine ca, et ipse nescit, qui te scire facit? 
absit ! : 

Vrns. 11. — « Dominus scit cogitationes hominum, 
« quoniam vana sunt. » 


Dominus scit. [Gl. int., Aug., Cassiod.] Quasi 
dieat : Vere seit, quia Dominus etiam scit cogitatio- 
nes hominum. Et hoc scit, quoniam vana sunt; tu 
vero nescis cogitationes Dei, quoniam justze sunt ; 
sed ipse vanas esse scit cogitationes hominum, et 
revera talium hominum cogitationes sunt vanz, 
quod ipsi per se non possunt scire, sed Dominus 
novit esse vanas. [Aug.] Ideo has relinquite, ut 
comprehendatis cogitationes Dei, qua sunt sapien- 
tes ; quas comprehendit, qui est in firmamento cceli 
alius non; sed amieis factis prodit Deus consilium 
suum, scilicet cur malis parcit. Unde subdit : 


VEns. 12. — « Beatus homo quem tu erudieris, 
« Domine, et de lege tua docueris eum. » 


bus in ea, id est contra ea dicatur. Mitiges, donec 
fodiatur peccatori fovea, felicitas malorum fovea 
est; labor bonorum flagellum patris est. Ideo au- 
tem felicitas est fovea, quia cum Deus parcit, per 
impunitatem fit homo elatus ; et cum putat se altum, 
cadit. Unde alibi; Dejecisti eos. dum allevarentur 
(Psal. xxi). Ecce jam est consilium Dei, quo malis 
parcit. Ideo enim malis parcitur, ut fodiatur fovea 
eis. Adhuc foditur fovea peccatori, et tu jam vis 
sepelire eum ? nimis festinas, exspecta, donec fo- 
diatur fovea peccatori, non omni quidem peccatori 
sed superbo. Unde supra dixit : Redde retributio 
nem superbis,non publicano confitenti, sed Pha- 
riso superbienti (Luc. xvi). Supecbus autem est 


pille qui non humiliatur ad penitentiam. Deinde qui 


sibi dat bona, si qua habet. Et si attribuat Deo, in- 
sultat eis qui non habent, et se super eos extollit. 
Ergo prius humiliare ad pcenitentiam, postea si 
bene vivis, age gratias ei, a quo habes, nec alium 
despicias : et si illi foditur fovea, quid mihi qui la- 
boro? ecce magnum quid : 


Vrns. 14. — « Quia non repellet Dominus ple- 
« bem suam; et haereditatem suam non derelin- 
« quet. » 


Quia non repellet Dominus. [Aug., Gl. int.] Vel 
ita continua : Bene dixi mitiges, quia Dominus non 
repellet, ut abjeetam plebem suam, et si exercet 
eam, ut det h:reditatem aeternam. E£ hzreditatem 
suam non derelinquet ut inadjutam. Non derelin- 


Deatus homo, etc. [Alcuin., Gl. int.] Quasi dicat : C quet, dico, 


Illi sunt vani, sed beatus est, homo quem tu, o 
Domine, erudieris, ut puerum, per tribulatio- 
nes. Ef de lege tua, non de vanitate, docueris eum ut 
adultum scilicet quem coelesti doctrina confirmas, 
Et nota quia eruditio dupliciter fit, scilicet per di- 
sciplinam tribulationum : unde addit, quem tu 
erudieris ; et per doctrinam legis : unde ait, et de 
lege tua docueris eum (181). Hi autem qui erudiun- 
tur, sic sunt quasi luminaria in ecelo. Lex enim Dei 
colum est in quo fixa sunt luminaria, id est sancti 
meditando in lege, ne moveri queant. Unde in ti- 
tulo mentionem fecimus, de hoc ccelo alibi dieitur : 
Extendit celum sicut pellem (Psal. cui) ; hic exten- 
| ditur enim liber Dei ut pellis, ut in eo legatur quod 


modo necesse est discituris hominibus. Cum au- ἢ 


lem in futuro omnes scient Deum, colum sicut 
| liber plicabitur : ex lege ergo Dei disce patien- 
liam ut patienter feras, donec fodiatur peccatori fo- 
vea. Non est enim tuum scire, quomodo et cur fo- 
diatur illi. 

Vgns. 13. — « Ut mitiges ei a diebus malis, donec 
« fodiatur peccatori fovea. » 


Ut mitiges. [Aug.] Quasi dicat : Docueris, ad hoc 

| utique, ut ὦ diebus malis, quibus florent mali, et 
laborant boni, miliges ei, ut patienter ferat quid- 

| quid hie agitur, sicut luminaria peragunt placide 


(181) Ex Aug. in prefatione psal. 


Vgns. 15. — « Quoadusque justitia convertatur in 
« judicium ; et qui juxta illam ? omnes qui recto sunt 
« corde. » 


Quoadusque justitia, [Cassiod., Gl. int.] id est 
ili qui modo justi sunt. Et ideo judicati, converta- 
tur in judicium, ut dijudicent, quia tunc erunt ju- 
dices illorum. Unde : Sedebitis ef vos super sedes 
duodecim, etc. (Matth. xix) [Aug.] Sed ne dubites 
qui sint isti, qu:rit et solvit, dicens : Et qui sunt 
juxta illam ? solvit omnes qui recto sunt corde,id est 
qui sunt sine errore. Vel secundum aliam litteram ; 
Et qui habent eam, id est justitiam, omnes sunt recto 
corde, id est hoc volunt quod Deus vult, scilicet 
exspectare malos et hujusmodi. Qui enim volunta- 
lem suam tortuosam diving voluntati subjiciunt, 
et ad regulam divin: voluntatis dirigunt, recti corde 
sunt, quod Christus in passione nos docuit, duas 
exprimens in se voluntates, secundum duas naturas 
et humanam subjiciens diving voluntati praefigurans 
in corpore suo, id est in Ecclesia quosdam futu- 
ros qui voluntatem suam vellent facere, sed postea 
sequerentur voluntatem Dei. Infirmos enim in se 
profigurans Dominus, id est personam infirmorum 
gerens, illisque compatiens, ait : Pater, si fieri po- 
test, transeat a me calix iste (Matth. xxvi). Ecce ha- 
hes hominis voluntatem, quam ad divinam conlinuo 


871 


PETRI LOMBARDI 


872 


dirigens ait : Verumtamen non sicut ego voto, sed A ita jussu ejus, Petrus, id est Ecclesia. sed ex infir- 


sicut tu vis (ibid.). Ibi ergo infirmitatem humanam 
presignavit. Non enim vere, id est ex necessitate, 
Dominus timebat pati, tertia die resurrecturus, cum 
arderet Paulus dissolvi, et esse cum Christo (Phi- 
lipp.1). Iste gaudet coronandus, et Dominus tristis 
est coronaturus alios. Sed tristitiam sie assumpsit 
quomodo carnem, scilicet voluntate non necessitate. 
Fuit enim tristis ut Evangelium dicit. Si enim 
tristis non fuit, cum Evangelium dicat, £ristis est 
anima mea usque ad mortem, ergo et quando dicit, 
dormivit Jesus, non dormivit. Vel cum dicit man- 
ducasse, non manducavit. Et ita nihil sanum 209 
relinquetur, ut etiam dicatur, quia corpus non 
erat verum. Quidquid ergo de illo scriptum est ve- 


mitate titubat et clamat : Domine, pereo (ibid.). Et 
misericordia manum porrigit, sicut Dominus por- 
rexit manum Petro, dicens : Modice fidei, quare du- 
bitasti ? (ibid.) Quod ergo hic dicitur, motus est pes 
meus, hoc ibidem, pereo, et quod hic dicitur : Miseri- 
cordia tua, Domine, adjuvabat me, hoc ibi, porrexit 
Jesus manum. [Gl. int., Cassiod.] Perieula autem dul- 
ciorem faciunt liberantem. Unde et contra mala 5:6- 
culi consolatio subditur, quze tune est leetior. Unde 
ait : 

Vzns. 19. — « Secundum multitudinem dolorum 
x» meorum in corde meo; consolationes tuc letifi- 
« caverunt animam meam. » 

Et consolationes tue letificaveruntanimam meam 


rum est. Factum est ergo, et tristis fuit, et volun- D[Aug., Cassiod.] et si corpus uritur, quee sunt se- 


tate tristitiam suscepit veram quomodo voluntate 
carnem veram. 

Pans. rt. VEns. 16. — « Quis consurget mihi ad- 
« versus malignantes? aut quis stabit mecum ad- 
« versus operantes iniquitatem? » 

Quis consurget mihi. [Cassiod., Alcuin , Aug.] Ter- 
tia pars, ubi dicit quod fluctuatio fit justis, et flu- 
ctus seculi, id est mala per iniquos, ut puncti cla- 
ment ad Deum, et nihil aliud eis placeat, et tunc 
gratior sit liberatio. Quasi dicat : Undique multi 
suadent mala, nescientes quomodo juste Deus hac 
mundana regat, sed quis consurget. Quasi dieat : 
Fluetuo, prope vincor. Quocunque respicio occur- 
runt mihi mala : sed unde vincam? Quomodo ergo 


ero rectus, cui tot obsunt? Et hoc est, quis consur- C 


get mihi, [Cassiod.] id est pro me, adversus mali- 
gnantes, id est demones, aut quis stabit, id est per- 
severabit mecum im acie patiens? quia ille vincit, 
qui sustinet ; perdit ille qui ferit. Stabit, dico, ad- 
versus operantes iniquitatem. Quasi dicat : Nullus 
nisi Dominus. Homo enim non potest, sed Dominus, 
quod per effectum ostendit. 


VEns. 17. — « Nisi quia Dominus adjuvit me, 
« paulominus habitasset in inferno anima mea. » 

Nisi enim hoe esset, quia Dominus adjuvit me, 
anima mea paulominus habitasset, [Aug., Cassiod.] 
vel habitaverat, in inferno, id est in fovea qui pa- 
ratur peccatori, id est pene consenserat, vel con- 
sensit impiis. Jam enim nutabat, jam prope con- 
sentiebat malis. Vanis enim persuasionibus poterat 
decipi, nisi Dominus liberaret, sed 


VEns. 18. — « Si dicebam motus est pes meus : 
« misericordia tua, Domine, adjuvabat me. » 


Si dicebam : Motus est pes meus, misericordia tua 
Domine, adjuvabat me contra motionem meam. [Aug. 
Cassiod., Aug.] Ecce quomodo confessionem amat 
Deus, confitere motum et evadis. Mox ut judici cul- 
pa non negatur, liberat, sicut Petrum liberavit su- 
per aquam ambulantem ne mergeretur, qui Domino 
dixit : Domine, si tu es, jube me venire ad te super 
aquam. Cui Dominus dixit : Veni (Matth. xiv). Ut 
enim Christus sua potestate super mare ambulat, 
id est caleat capita superborum, et fluctus s:culi, 


cundum multitudinem dolorum meorum. Multi sunt 
dolores et amari, sed mult: consolationes et suaves, 
non desunt laboranti, et ha consolationes sunt iz 
corde meo. Per hoc salubres esse cogitationes 
significat, ut cum «ternas retributiones cogitaret, 
mala temporalia despiceret, me adjuvat misericor- 
dia, sed 

Vgns. 20. — « Nunquid adhzret tibi sedes iniqui- 
« talis, qui fingis laborem in praecepto? » 

Nunquid adlueret tibi sedes iniquitatis ? [Aug.] Ne- 
mo iniquus sedet tecum, quia nulla conventio luci 
ad tenebras (I1 Cor. vi). [Cassiod., Aug.] Vel, se- 
des iniquitatis, est possessio mundi cum amore, 
qui non haeret Deo, qui suos precipit hzc fugere. 
Qui fingis. Quasi dicat : Ex hoc intelligo, quod non 
haeret tibi aliquis iniquus, quia nec nobis pepercisti 
a flagello. Et hoc est, tu es qui fingis, et facis et 
formas laborem vel dolorem, alia littera, etiam filiis. 
Sicut enim Petrus dicit : Modo incipit judicium a 
domo Dei (I Petr. 1v), id est a fidelibus : et si flagel- 
lantur fili; quid debent sperare servi nequissimi ? 
Et item : si initium a nobis, quis finis eorum qui 
non credunt Evangelio. (ibid.) Etitem : si justus viz 
salvabitur, impius etpeccator ubi parebunt ? (ibid.) 
Quomodo ergo erunt tecum iniqui cum nec fidelibus 
tuis a flagello parcas? In. precepto. [Aug., Alcuin.] 
Quasi dicat : Facis dolorem, et ille dolor vel labor est 
in precepto, id est habet vicem przcepti. Sicut enim 
preceptum corrigit, ita dolor flagelli emendat 
filios : Unde bene posuit, fingis, id est facis et 
formas. Dolor enim alius formatus, alius infor- 
mis. Formatus est qui erudit et emendat, et 
ille dolor est preceptum; et alter est informis. 
[Aug., Cassiod., Aug.] Vel ita : Fingis laborem vel 
dolorem in praecepto, id est de labore vel dolore 
preceptum facis nobis, ut ipse labor vel dolor sit 
preceptum. Nam praeceptum ejus continet : Beati 
qui lugent et qui persecutionem patiuntur propter 
justitiam (Matth. v). Merito hoc precipit, quia la- 
bor est pretium regni Dei, quo ipsum venale ematur. 
Ideo przeipit Deus laborem et dolorem, ut non sit 
homo sine timore, nee amet aliquid aliud oblitus 
veri boni. In tranquillis enim dormit Deus Christus, 
et tunc surgit fluctus, in quo excitatur : ita in qui- 


813 


et surgit fluctus tentationis. Excitent ergo fidem et 
sic liberantur. 


VEns. 21. — « Captivabunt in animam  jusli : et 

* sanguinem innocentem condemnabunt. » 

Captivabunt. [Alcuin.] Quasi dieat : Et cum nihil 
malis hominibus tecum sit, ad quid ergo sunt ? ut 
de eis pungas bonos, ut boni puncti ad te clament. 
Et demum hi pereant, que tria his tribus versibus 
ostenduntur. [Aug., Cassiod., Aug.| Quasi dicat: Ita 
fingis laborem et dolorem, quia de malis exerces 

. bonos et erudis. Captivabunt in animam justi. Quia 
enim vera non possunt, falsa crimina objiciunt. Et 
cum in anima non possunt nocere, sanguinem inno- 
centem condemnabunt : quod sceleribus competeret. 
Et quare hoc permittit Deus ? 

VEnRs. 22. — « Et factus est mihi Dominus 
« in refugium ; et Deus meus in adjutorium spei 
« meg. » 

Et, [Gl. int., Aug.] id est quia, sie factus es mihi 
Dominus in refugium, ut sim securus. Si enim non 
periclitareris, non qu:ereres refugium ; pungeris do- 
lore ut qu:ras remedium, recedit spes s;eculi, et ve- 
nit spes Dei. Et Deus meus in adjutorium factus est 
spei mec. Nondum enim est res, sed spes in 
qua adjuvat, ne in spe deficiamus, sed sperata con- 
sequamur. 

Vzns. 23. — « Et reddet illis iniquitatem ipsorum, 
« et in malitia eorum disperdet eos ; disperdet illos 
« Dominus Deus noster. » 

Et reddet illis iniquitatem ipsorum. [Cassiod., Aug., 
. Cassiod., Gl. int.] Hoc fine omnis dubitatio curatur. 
. Aperte enim ostenditur quod jam non negligit Deus, 
| Sed opportuno tempore retribuit. E? in inalitia eorum, 
; id est non secundum quod nobis de eis prostat, sed 
secundum quod intenderunt disperdet eos, id est a 
Suo regno separabit, ubi, id est qua separatione 
incomprehensibilis erit miseria; quod vere poterit, 
quia ipse qui disperdetillos est Dominus Deus no- 
ster. 


COLLATIO IN PSALMUM XCIII : « DEUS ULTIONUM DOMI- 
NUS, etc. 


Vrns. 1. — Libere egit. 9 EY nopuia, id est splen- 
dide appare. Vel, ut habet divus Hieronymus, os£en- 
dere. Et ad consimilem modum ceteri. Conciliabis 
lectionem nostram, a sensu non discedens, si intel- 
ligas potestatem omnipotentis Dei manifeste pate- 
scere, et ob oculos poni, magis quam lumen ipsum, 
quando vindietam infert libere, pro suo nutu et ar- 
bitrio, nullo timore, nullo impediente; palam om- 
nibus, in aperto, in manifesto. 


Vgns. 4. Effabuntur. Hieronymus et nonnulli, 
lii, fuent ; Sanctes, Munsterus, et translator ad 
Campeusem, stant a nostra leetione. 3y*2* 1AnB1IU an- 
Ceps est, etiam si fluxus maxime quadrat lingua 
prave et lubriee. Unde paraphrasis Campensis, 
sceleratus animus erumpet in verba. 


ParnoL. CXCI. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XCIII. 


busdam tepescit fides Christi, in tranquillitate otii; A — Loguentur iniquitatem. 2ry ATRAP vertit Hierony- 


STA 


mus antiquum, id quod sequitur Pellicanus ; Prà- 
tensis, elatum ; Sanctes, dura ; Munsterus, durum 
auditu ; interpretatio pro Cajetano, forte. Qu» om- 
nia apüssime respondent iniguifati, usque adeo ut 
nihil magis. Unde Nebiensis vertit inveteratam ma- 
litiam. 

Loquentur omnes qui operantur injustitiam. lllud 
quod est Joguentur, ad verbum YY2NTY rrrHAMMERU, 
intelligunt cum jactantia. Hinc. Hieronymus dixit, 
garrient ; Munsterus, jactant; Pratensis, magnifica- 
buntur; et alii quzjedam non dissimilia. Consentanea 
est expositio magistri. 

In hoc versu docet divus Hieronymus oportere 
interdum quaedam addi apud Latinos, quie non sunt 
apud Hebr. aut Gr:ecos, ob elegantiam sermonis. Ait 
enim ad Suniam et Fretellam, « Beatus homo quem 
tu erudieris, Domine, dicitis in Grzeco non esse, fu, 
μαχάριος ἄνθρωπος ὃν ἅν παιδεῦσης, Χύριε, id est bea- 


B tus homo quem quidem erudieris, Domine. Et verum 


est. Sed apud Latinos propter εὐφωνίαν, id est con- 
Sonantiam pesitum est. Si enim dicamus, beatus 
homo quc erudieris, Domine, compositionis elegan- 
tiam non habebit. Sed quando dicitur, Domine, et 
apostropha fit ad Dominum, nihil nocet sensui, si 
ponitur et £u. 

Vrns. 15. — Qui juztaillam? omnes qui rectosunt 
corde. Cum priori clausula preemitterentur justitia, 
et judicium, liberum erat dicere in sequenti, juxta 
illam. justitiam, vel illud judicium. Faber iamen 
nostram lectionem jugulat quasi ineptam. Hierony- 
mus juxta Hebr. dixit, illud, non illam. Esto illam 
vel illud, 2equum est. Unde Munsterus vertit, post 
illum. incedent omnes. Et Augustinus luce clarius 
exposuit de justitia. Qui habent modo, inquit, ju- 
stitiam, nondum judicant. Primo est enim habere 
justitiam, et postea judicare. Similiter et Arnobius 
habet. At Faber opponit Grecum αὐτῆς femininum, 

C ut referatur ad χρίσιν femin. ge. Itidem id est inter- 
dum. Sed cur claudit oculos, et vult videre aliam 
particulam justitie, δικαιοσύνη ? 

Vgns. 17. — Paulominus habitasset in inferno 
anima mea. Satis consentiunt. omnes, quia mo" 
nuam significat sepulcrum, silentium, excisum, de- 
sertum, qua universa ad infernum referuntur, licet 
cum LXX quidam vertunt, ?» inferno, aliiin silen- 
tio, nonnulli succisa, vel deserta anima mea : ubi 
dicimus, in inferno anima mea. 

Vgns. 19. — Secundum multitudinem. dolorum 
meorum. Hieronymus et plerique alii, pro doloribus, 
ponunt cogitationes, Ey SAREAPAI, sed intelligen- 
de sunt cogitationes doloris, et ex consequentia 
orationis, consolationes tuc letificaverunt animam 
meam. Unde translatio ad Campensem, in multitu- 
dine cruciatuum meorum internorum. 

Vrns. 20. — Qui fingis laborem in precepto. 5vsy 
AMAL, ferme singuli vertunt. laborem vel afflictionem. 


D Sanetes transtulit, iniquitatem, arbitror ob id quod 


omnem superat afllietionem, ac interrogative pro- 
nuntiandum, formans iniquitatem in precepto. Sim- 
plieiter alii intelligunt, nec omnes eodem sensu. 
Sunt qui referantad sedem iniquitalis, que solet fin- 
qere laborem in precepto, gravia imponendo, ut vo- 
lunt recentiores. Magis arrident antiqui, Hierony- 
mus, Augustinus, Arnobius, Gregorius, xvur lib. 
Moral. cap. 12, Cassiodorus. ΠῚ exponunt de Deo, qui 
fingit laborem £2 Ἔ € in praecepto, per quod im- 
pios corrigit, et correctos proemiat, ut. simpliciter et 
plane dicas, qui fingis laborem in pra»cepto, semota 
inlerrogatione, quam priores persequuntur. 


——- 


28 


PETRI 


PSALMUS XCIV. 


« (127) LAUS CANTICI IPSI DAVID. » À plebem suam, quia in manu, etc. Quasi dicat : Ideo 
jubilemus, quia non repellet Dominus plebem suam, 


PSALMI TITULUS : 


Venite, exsultemus Domino. Titulus : Laus cantici 
David ipsi David. [Alcuin., Aug.] Agitur hic de tem- 
pore gratie, in quo per Christum intratur in re- 
quiem. Unde tam titulo quam psalmo monet Deum 
hilariter et devote laudare. Laus enim devotionem, 
cantus hilaritatem significat, ut cum letitia laude- 
mus. Quid? psalmus indicat, scilicet Deum. 
Et est sensus : [Cassied.] Laus ista cantici, id est 
devotionis et hilaritatis, fit ips? David, id est 
Christo. 

Intentio : Monet ad exsultationem et laudem. 

Modus : Bipartitus est. psalmus. Propheta laudes 
Christi describens, primo Jud:eos invitat, quos prze- 
videbat posse resistere Christo. Secundo ipse Chri- 
stus monet eosdem ne obdurentur, ibi, nolite. [Aug.] B 
Itaque quasi ad magnas epulas invitans, ait : O vos 
qui longe estis per dissimilitudinem, 

Vrns. 1. — « Venite exsultemus Domino ; jubile- 
« mus Deo salutari nostro. » 

Venite, [Haym., Aug., Cassiod., Aug.] fide et ex- 
sultemus mente, Domino, non in s:culo, Jubilemus 
voce, Deo salutari nostro Jesu. Quasi dicat : Gau- 
dium sit tantum, quod verbis dici non possit, 


quod tamen inlus conceptum, vox extra teste- 
tur. Et 
VERs. 2. — « Praoccupemus faciem ejus in con- 


« fessione ; et in psalmis jubilemus ei. » 

Faciem ejus, [Aug., Gl. int., Cassiod.] id est con- 
spectum venturi judieis preoccupemus, quia ventu- 
rus est, ne inimicus accusando preveniat nos, et 
ne quid in nobis tune sit discutiendum. [Aug.] Et hoc 
in confessione illum laudantes, nos accusantes : quae 
sunt vota distineta. De quibus alibi : Reddam tibi 
vota mea, que distincerunt labia mea (Psal. xv). 
Distinguit ergo qui eum laudat et se accusat. Ge- 
mina enim confessio est laudis, scilicet et peccati. 
Et confessio peccati pertinet ad laudem ignoscentis, 
de qua laude psalmus agit. Ef in psalmis jubilemus 
€i,id est qu: dieimus in psalmis vel facimus, sen- 
tiamus in jubilatione. 

Vrns. 3. — « Quoniam Deus magnus Dominus ; 
« et rex magnus super omnes deos. » 

Quoniam Deus. |Aug.] Hwe sunt verba illa quee 
pertinent ad laudem cantici hujus. Quasi dicat : Ideo 
jubilemus et exsultemus, quoniam Deus est magnus 
Dominus summa potestate, ef rex magnus super 
omnes deos gentium. Vel magis deos dieit homines 
super quos rex est, non super d:monia. 

Vgns. 4. — « Quia in manu ejus sunt omnes fines 
« terri? ; et altitudines montium ipsius sunt. » 

(uia in manu ejus sunt. [Cassiod., Aug.] Post 
magnitudinem venit ad clementiam. Quasi dicat : 
Ideo jubilate, quia in manu ejus sunt omnes fines 
terra, id est gentes. Vel secundum aliam litteram, 
secundum quam additur : quia non repellet Dominus 


(127) ᾿Ανεπίγραφος παρ᾿ Εὐραίοις. 


LOMBARDI. 


816 


id est Judieos. qui proprie sua plebs, cujus si aliqui 
rami fraeti, tamen ipsa oliva remanet, de qua apo- 
stoli et alii multi, et ipse Christus. Inde, scilicet de 
hoe loco, Apostolus testimonium accepit in Epistola 
ad Romanos (Rom. x). Item ideo, quia in manu ejus 
sunt omnes fines terrz,, id est gentes. Lapis enim 
angularis, et alios in se conjungit, id est gentes; 
Et altitudines montium, id est terreni? potestates, 
quie prius erant adverse, [Gl. int.|] vel potestates 
coelorum, id est angeli, ipsius sunt. Item ideo jubi- 
lemus. 

Vgns. 5. — « Quoniam ipsius est mare, et ipse 
« fecit illud ; et siccam manus ejus formaverunt. » 

Quoniam ipsius est mare, [Aug.]id est. mundus, 
et ipse fecit illud, cujus fluctus termino arcel Deus, 
non permittens nos tentari supra id quod possumus 
(I Cor. X), qui fluctus etiam. proventum nobis fa- 
ciunt Deo id agente. Ipse ergo facit quod nec scan- 
dala tibi nocent, quz? mensuram ἃ Deo accipiunt, 
quia ipsius est mare, dominio. Eft ipse fecit illud ; 
[Cassiod., Aug.,] hoc addit ut scias ei subesse. Ef 
manus ejus formaverunt siccam, id est aridam ter- 


ram, humanas mentis, que recepit imbrem et f: 
fructificat, quam non sinit fluctus tentationum ff: 
operire. ἵ 

Vgns. 6. — « Venite, adoremus οἱ procidamus, fj" 


« et ploremus ante Dominum qui fecit nos, quia. 
« ipse est Dominus Deus noster. » 

Venite. [Cassiod., Aug., Gl. int., Cassiod., Aug.] 
Prius rudes vocavit ad exsultationem. Jam ostensa: 
gratia Dei, vocat ad peenitentiam quod durius est. 
Quasi dicat : Quia tanta facit, ergo, venife. Repetit 
premissam admonitionem. Quasi dicat : Comme- 
moratis a me laudibus, nolite louge stare vita et mo- 
ribus, sed venite propius, e£ adoremus, quod plus 
est, e£ procidamus cum humilitate azte Deum, et si 
forte de peecatis quze. vos longe fecerunt, solliciti 
eslis, plorate, faciamus quod sequitur ; Et ploremus 
ante Deum. Lacryma enim exstinguit flammam pec- 
cali, quie ardet in conscientia. Qui fecit nos. Quasi 
dicat: Qui opus suum non spernit. Ecce magna 
fiducia. A te enim deficere potes, tu te reficere 
non potes. [lle reficit, qui te fecit. Ideo adoremus, 
quia ipse est Dominus Deus noster, qui adorandus 
est. 

VERs. 7. — « Et nos populus pascua ejus, et oves 
« manus ejus. » 

Nos autem quid sumus, ut securi ploremus et 
procidamus ? [Aug.] ecce, e£ nos sumus populus pa- 
scut ejus, et oves manus ejus. Vide quam eleganter 
ordo verborum mutatus est. Non dixit oves pascug, 
el populus manus ejus, quod magis videtur con- 
gruere, quia ad oves pertinent pascua : quod ideo 
fecit, ut ipsos intelligas, oves qui sunt populus Dei. 


871 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XCIV, 818 


Dixit etiam oves manus quas fecit, quia fecit nos A deret. Judzi vero, nec beneficiis xL annorum ac- 


esse oves. Et dicit hoc ad differentiam earum ovium 
quas emimus, qua non dicuntur oves manus, quia 
sunta nobis emptz oves, sed eas non fecimus, sed 
ipse gratia sua fecit nos oves. 

VEns. 8. — « Hodie si vocem ejus audieritis. » 

Hodie si vocem. [Cassiod., Haym., Aug.] Quasi 
dicat : Populus et oves sumus, sed his omnibus 
proponitur conditio. Quasi dieat : Hac conditione 
dico, si hodie, id est tempore gratize, audieritis vo- 
cem ejus, qui per se nunc loquitur, qui olim per 
servum loquebatur, qui praecones ante se mittebat, 
ipse venire dignatus est. Ideo ne sitis duri, sicut 
tunc fuistis. Deinde quam vocem audire debeant, 
subdit, hanc scilicet. 

Pans n. — « Nolite obdurare corda vestra. » 


Nolite obdurare. [Cassiod.] Secunda pars. Jam 
ipse Christus monet ne obdurentur, ne contingat 
eis ut patribus ; nolite obdurare corda vestra. Qui 
non credit, lapideus est. 

VEns. 9. — « Sicut in irritatione secundum diem 
« tentationis in deserto, ubi tentaverunt me patres 
* vestri : probaverunt et viderunt opera mea. » 

Sicut in irritatione, ete. [Cassiod., Aleuin.] Ipsa 
màjestas Christi loquentis, obstinatos terret per 
patrum similitudinem, ut vel, id est saltem sic mol- 
lescerent; velin persona Prophetze sub alia distin- 
ctione legi potest sic ; quasi dicat : Quia populus 
et oves Dei sumus, ergo hodie, id est semper, si 
vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra, 
sicut patres vestri fecerunt, in irritatione. In per- 
sona Christi loquitur hic Propheta. Irritatione, dieo, 
facta secundum diem, id est in die tentationis, fac- 
1:6 in deserto, tunc similes illis eritis, si duri fue- 
ritis (Gl. int., Aug., Cassiod.] Ecce culpa parentum 
repetitur, ut vindicta timeatur, ubi tentaverunt me, 
an possem, patres vestri. Jam ne sitis talium filii, 
id est imitatores. Probaverunt me quid possem, et 
viderunt oculis, sed non crediderunt mente opera 
mea virtutis magna. 

VERS. 10. — « Quadraginta annis offensus fui 
« generationi illi ; et dixi : Semper errant corde. » 

Quadraginta annis fui generationi illi provimus, 
[Aug.] in signis et virtutibus. Vel offensus, alia lit- 
tera, id est implaeabiliter fui iratus generationi illi. 
|Aug., Alcuin.] Numerus isté mysticus est. Per ΧΙ, 
enim annos omnia designat sceeula. Constat enim ex 
denario, qui est primus limes numerorum. Et ideo 
plenitudinem signifieat, et ex quatlernario, qui ad 
quatuor tempora refertur. Unde et Dominus in. hu- 
jus numeri sacramento, xL diebus jejunavit, quando 
tentatus est (Mad£h. 1v), et xL cum discipulis post 
resurrectionem fuit (Act. 1), [Aug.] significans se no- 
bis adesse consolatorem, et adjutorem in hujus pere- 
grinationis et. tentationis tempore. Sicut ipse ait : 
Vobiscum sum. usque ad consummationem seculi 
Matth. xxvi.) [Cassiod.] Et nota quod Christus xr. 

iebus jejunans, et XL cum apostolis post resur- 
reetionem conversatus, fecit ut totus mundus cre- 


quieverunt. E£ dizi, [Haym., Gl. int.] arguendo per 
ministros : Semper errant corde, id est serio, vel, 
corde eis dato, quasi per quod non deberent. 

Vgns. 11. — « Et isti non cognoverunt vias meas, 
* utjuravi in ira mea : Si introibunt in. requiem 
« meam. » 

Et isti non cognoverunt vias meas. [Aug., Haym., 
Cassiod.] Et ideo, si introibuntilli duri. Alii enim 
non introibunt in requiem meam. sernam, ἀποσιώ- 
πησις. Quasi dicat : Non introibunt, u£, id est sicut 
juravi, id est immobiliter statui. Non per alium, 
sed per se jurat Deus: per seipsum enim minas 
confirmat, ut et promissa. Juravi dico, in ira mea. 
Hoc ideo addit,quia jurat aliquando placidus, sicut : 


B Juravit Dominus David veritatem (Psal. cxxxr). 


COLLATIO IN PSALMUM XCIV : « VENITE, ADORE- 
MUS, » etc. 


Vzrns. 1. — Jubilemus Deo, Ὁ LETZUR, id est 
petra seu fortifudini, per quam probe intelligitur 
Christus, verus Deus et homo, I Corint. x : Petra 
autem erat Christus. 

Vgns. &. — Fines terre. Hieron. et. paraphrasis 
Campensis, fundamenta terre ; Pratensis explora- 
tiones; Sanetes, investigationes ; Munsterus, Nebien- 
sis, et Pelicanus, penetralia terra. YN YYprya wE- 
HEQRE ARETZ, investigationes commode explicantur 
per fines, qui soli Deo noti perse sunt, secundum 
quamcumque dimensionem. Hinc Munst. in Scholio ; 
nihil est tam. abstrusum, nihilque tam patens in 
rerum natura, quod non sit in manu Dei. Porro hxc 
clausula, quoniam. non repellet Dominus plebem 
suam,estin psalmodia Romana, et qua utitur quotidie 
Ecclesia, in exordio pensi matutini. Non est. tamen 
in Hebr. nec in LXX. Certe magnum est, quod 
Apost. teste Aug. testimonium hujus psalmi, ex 
hoc loco desumpserit Romanorum xi. Inveni tamen 
in quodam exemplari Graeco, ὅτι οὐ μὴ ἀπόσεται Ku- 
gtoc τὸν λαὸν αὐτοῦ. 

,VEns. 6. — Ploremus ante Dominum. Hieron, et 
alii genuflectamus n2723. NIBRECAH. Apparet. LXX 
legisse 1222 NiBcuEn, absque resch, et est ploremus, 
Quent utrobique reverentia et timor majestatis 

1vini exprimitur. 

Vgns. 11. — Quadraginta annis. Ad Hebr. mt. 
Greci codices perperam forte eopulant superioribus 
ut sit, viderunt opera mea xL annis. Siquidem et 
quod postea sequitur, reclamat : Quibus autem. of- 
[ensus est xy annis? Etiamsi forsan £22 B & utro- 
que referri possit. Nempe quod viderint opera Dei 
XL annis semper ingrati, ob quod etiam xr annis in- 
fensus fuit illis Deus. 

Offensus fui. Hier., displicuit mihi generatio illa ; 
Pratensis, molestia affectus sum. Sic pene coteri. 
Sanetes tamen dicit, //Zigavi ; interpretes pro Caje- 
tano, et paraphrasis Campensis itidem. Verum sen- 
sus eo tendit, ut hujusmodi contentio Deum irrita- 
tum insinuet. Nec dissidet nostra lectio. Tantum 
monet quod editio Romana, qua Eeclesia utitur 
in principio Horarum matutinarum, habet, proxi- 
mus fui:id quod Aug. sequens interpretatur de 
signis et virlutibus velut presentiam. Dei ostenden- 
tibus illi nationi. Vocabulum autem Hebraicum 
'O*ON AQUT, nihil tale sonat, nisi intelligas ideo ip- 
sum Deum magis illi populo infensum, quod non 
cessaverit in signis mirabilibus, ac beneficiis inex- 
haustis, sese presentare XL annis : ac hujusmodi 
lectio dicat causam ira et exacerbationis : nostra 
vero dicat effectum. 


81 

Vgns. 12 — δὲ introibunt in requiem meam. Hier. 
ponit quidem negationem, a£ non introirent in ve- 
quiem mean, sed sic ut explicet quid erat, si introi- 
bunt in requiem meam. Quia licet Hebraice ponatur 
DN 1M, ld est si, et Grece εἴ ; non est tamen nota 
conditionis, sed abjurantis et. abomninantis. Id. quod 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : (1277) « PSALMUS IPSI DAVID, QUANDO 
DOMUS JEDIFICABATUR POST CAPTIVITATEM. » 


Cantate Domino. Titulus: Psalmus David, quando 
domus edificabitur post. captivitatem. |Cassiod., Al- 
cuin.]In Veteri Testamento legitur quod domus 
Dei, id est templum a Babyloniis destructum, post 
LXX annos captivitatis, quando filii Israel permit- 
tente Cyro rege redierunt Hierosolymam sub Zoro- 
babelet Jesu sacerdote magno rezdificatum est: 
per quam rezdificationem intelligitur rezdificatio 
spiritualis templi, de quo dicit Apostolus : Templum 
Deisanctum est, quod estis vos (1 Cor. i). Hoc tem- 
plum a diabolo per peccatum subversum est. Et 
homo in legem peccati eL mortis captivatus ; sed per 
Christum rezdificatur hoe templum toto orbe. Et 
homo a captivitate ne pereat, liberatur: de qua 
rexdificatione, non de illa actuali agit hic. psalmus. 
Et est sensus tituli : Psalmus iste, est. David pro- 
phete, qui hie loquitur: agens de hoc quod factum 
estquando Domus Dei edificabatur post captivitatem 
qui sub diabolo fuit per peccatum, sieut ad lit- 
teram sub Zorobabel post captivitatem  Dabylonie 
rezdificatum est templum Solomonieum. Et est. iste 
psalmus secundus de utroque adventu. Intentio 
[Cassiod.] Monet ad laudem pro rezedificatione. 
Modus : Bipartitus est psalmus. Primo ad prelatos 
loquitur, ut ipsi cantent et annuntient omnibus. Se- 
cundo ad subditos loquitur, ibi, affe te Domino. 
Premonuit autem Judzos in pri:cedenti psalmo, ul 
deposita duritia in Christum erederent ; sed quia erat 
mansura, nune omnes gentes monet, dicens ad om- 
nes communiter : 


Vgns. 4. — « Cantate Domino canticum novum ; 
« cantate Domino, omnis terra. » 


Cantate lingua et vita Domino Patri canticum no- 
vum, Cassiod. Rem., Gl. int.] exuentes, scilicet 
veterem hominem cum actibus suis, et induentes 
novum : quod cantat qui amat [Aug.] Vetus autem 
canticum cantat cupiditas ; novum charitas, que 
ipsa est novum canticum. Cantare autem, ipsum c- 
dificare est. Quidquid ergo cantaveris de cupiditate, 
vetus cantas ; quidquid de charitate, novum resonas. 
Melius est ut novus taceas, quam ut vetus Cantes, 
quia si novus tacueris auribus hominum, sonas auribus 
Dei. Hypoerisis quoque vetus cantat canticum (128). 
Paries enim dealbatus est hypoerisis (Acf. Xx), 
quie foris lucet, intus lutum est. De isto pariete di- 
citur, in pariete non. conjuncto aliis, sed singulari- 


(1975) Aventrouzos παρ΄ Ἑδταίοις 


PETRI. LOMBARDI 


880 


À clare persequitur Apost. ad Hebr. rt et 1v, ubi utrum- 
que ponit, et, si, et on. Etenim postquam pra&- 
miserat, si in£roibunt in requiem meam, infert. Qui- 
bus autem juravit non introire in requiem ipsius? 
Et in sequentibus repelit per, si. 


XCV. 


ter erecto si ostium facias, quisquis intraverit, fo- 
ris est. Hie est hypocrita qui parietem. vult struere 
dealbatum, non solidatum. Et ideo, qui imitatur 
tanquam in eo ostium faciens, foris invenitur. Quia 
enim ipse perjanuam non introit, et janua ipsius 
uon intromittit aliquem. Deinde repetit, cantate Do- 
mino Filio. Deinde quos cantare monuerit, ostendit, 
dicens, omnis terra, [Rem., Cassiod.] id est omnes 
homines. Unde domus Dei rezdificatur. Item repe- 
tit. 

Vrns. 2. — « Cantate Domino, et. benedicite no- 
« mini ejus; annuntiate de die in diem salutare 
« ejus. » 

Cantate Domino, Spiritui sancto. [Rem., Cassiod.] 
Et dicit Domino, ad distinguendam personarum tri- 
nitatem, quia laus Christi honor est totius Trinita- 
tis. Et est figura ἐπιμονὴ, id est crebra repetitio sen- 
tenti», qua exaggeratin laude vel vituperatione. 
Et benedicite nomini ejus, quod est Jesus, [Haym., 
Aleuin., Cassiod.]id est salvator, ut dicatis esse 
salutare. Deinde ad prwlatos loquitur, dicens : 4π- 
nunliate, o vos prelati : sic crescit zedifieatio do- 
mus Dei. Quid ?salulare ejus. Et hoc de die in diem, 
id est continue, |Hier., Rem., Cassiod.] vel de Filio 
in Patrem, vel de Veteri Testamento in Novum. Ve- 
tus et Novum Testamenta sunt dies qui sterno 
sole clarescunt. Illud prznuntiat, hoc factum pre- 
dicat [Hier., Alcuin.] Annuntiat ergo de die in diem, 
qui utriusque Testamenti auctoritate utitur in an- 
nuntiatione Salvatoris. llla quippe duo Testa- 
menta tanquam duo dies unam lucem faciunt, non 
lucet unum sine altero. Ideoque in Levitico omne 
animal quod findit ungulam et ruminat, mundum 
est, id est quod duas ungulas habet, quia mundus 
est, qui duo Testamenta servat, quibus affectuum 
meorum pedes a vitiorum spinis muniuntur. Judzus 
unam ungulam tantum habet. Et ideo immundus est. 
[Aug.] Deinde ubi sit annuntiandum, exponit, quasi 
quireret aliquis : Ubi vis annuntiari ? 

VEns. 3. — « Annuntiate inter gentes gloriam . 
« ejus ; in omnibus populis mirabilia ejus. » 


B 


D 


Annuntiate gloriam ejus, |Àug., Gl. int.] non ve- 
stram, inter gentes praetermissis Judzis pro contu- 
macia. Et ne aliquos putares excipi, addit in omni- 
bus populis, non in quibusdam gentibus, mirabilia 
fecit, hoc ideo. 

VERS. Á. « Quoniam magnus Dominus, et lauda- 
« bilis nimis ; terribilis est super omnes deos. » 


(128) Aug. in sequenti versu. 


881 COMMENTARIUM IN PSALMOS — PSAL. XCV. 882. 


Quoniam Dominus. [Aug., Cassiod., Aug.,] Chri- ἃ non sibi, sed Domino annuntiaverunt, quid debetis 


stus est potentia magmus , etsi homo factus sit, 
per quod parvus apparuit, parvus utique factus 
est pro nobis, quia vos parvi, intelligite magnum, 
et eritis in illo magni. Ef laudabilis est bonitate. 
[Cassiod., Aug., Gl. int.] et hoc, nimis, non potest 
dici quantum. E£ terribilis est sibi adversis et. suis, 
qui territus fuit inter homines. [Aug.] Et est super 
omnes deos, quos colebant gentes, dum in captivi- 
tate erant. Et vere est super deos gentium. 


VEns. 5. — « Quoniam omnes dii gentium. da- 
« monia ; Dominus autem ccelos fecit. » 

Quoniam omnes dii gentium demonia. [Gl. int., 
Aug.| Et est hic laus per comparationem, et quia 
parum erat esse super daemonia, addit, Dominus 
autem calos fecit, ubi habitare non possunt demo- B 
nia, et accipit ccelos, ad litteram. Vel ecelos; apo- 
stolos accipit, et angelos. Et est Dominus fecit ec- 
los, non modo in eis sedet. Si coelos fecit, ergo et 
angelos, tunc et apostolos, qui daemonibus impe- 
rant. 

Vrns. 6. — « Confessio et pulchritudo in con- 
« spectu ejus ; sanctimonia et magnificentia in san- 
« etificatione ejus. » 


Confessio. [Cassiod.. Aug.] Postquam monuit can- 
tare et annuntiare, subdit quze utilitas inde prove- 
nerit. Hac est scilicet utilitas, qui venit omnibus 
| eantantibus. Inde est confessio et pulchritudo. Aug.] 
Confitendo fit homo de fredo pulcher. Si ergo. amas 
pulchritudinem, confitere, ut sie sis pulcher, id est 
justus. Ideo prius dixit confessio, et post pulchri- C 
tudo. (129) Unde et Rebecca de camelo prosilit 
viso Isaac, ut ei jungeretur, quia Eeclesia de tor- 
| tuosa vitiorum gibbositate per confessionem descen- 
dit, veniens ad Christum. Unde sequitur : Et hac 
confessio et pulchritudo est, in conspectu ejus. [Al- 
€uin., Gl. int., Aug.] Tales enim ipsum conspiciunt, 
et conspiciuntur ab eo. Ef sanctimonia, vel sancti- 
las, alia littera, el magnificentia, est inde, scilicet 
ex cantu. Et hie. sanctimonia est i» sanctificatione 
ejus, scilicet quasi qui vult esse magnificus et po- 
lens, ut sunt angeli, prius sit sanctus, quod 
fit ex eo sanetificante, non enim per te potes esse 
sanctus, eo ergo sanctificante, aliquis fit sanctus, 
et ita magnificus. 


Pans. n. VrRs. 7. — «Alferte Domino, patri: Ὁ 
« gentium, afferte Domino gloriam et honorem ; 
« afferte Domino gloriam nomini ejus. » 


Afferte. [Alcuin., Rem.; Cassiod., Aug.] Secunda 
pars, ubi ad subditos loquitur. Quasi dicat: E! 
quia talis est Dominus, ergo o vos, patrie gentium, 
ut nullus excipiatur indigena vel peregrinus, af- 
ferte ; hoc debent gentes facere, quibus annuntiatum 
est. Domino, [Alcuin., Aug.] non sit spes vestra in 
homine, non in baptista, Maledictus enim qui ponit 
carnem brachium suum (Jer. xvi). Deinde repetit, 
afferte Domino, non vobis, ut qui annuntiaverunt, 


(129) Ex Greg. lib., 1 Mor., cap. 14. 


afferre? gloriam et honorem. [Cassiod.] Gloria affer- 
tur, quando bene conversatur homo, in quo glorifi- 
catur Deus; honor affertur cum de bonis grati:e re- 
ferentur. Non est inventus qui daret. gloriam Deo, 
nisi hic alienigena (Luc. xvu). Item repetit, afferte 
gloriam Domino, |Aug.] ita ut etiam nomini ejus, 
non nomini hominum. 

Vrgns. 8. — « Tollite hostias, et introite in atria 
« ejus ; adorate Dominum in atrio sancto ejus. » 

Tollite hostias. [Aug., Hier.] Quasi dicat : Ne va- 
cui inlretis, sed cum hostiis. Sacrificium autem 
Deo est spiritus contribulatus (Psal. r), confessio 
est Deo hostia. Si ergo cum humili corde intras, 
cum hostia intras, superbus vero inanis intrat. Et 
introite, intrat qui cedificatur, in atria ejus prophe- 
tica, et adorate Dominum in atrio sancto ejus evan- 
gelieo. [Haym. Gl. int.] Per atria, prophetia; per 
atrium, Evangelium intelligitur. Et per atria intelli- 
gitur presens Ecclesia ; per atrium, coelestis. Et est, 
introibo in atria ejus, que sunt in terra, [Cassiod.] 
Sitis conformes populo ejus. Adorate Dominum in 
atrio sancto ejus, quod est in ccelo. Vel atria sunt 
prophete et apostoli, de quibus itur ad Deum. De 
his autem atriis, id est prophetis et apostolis, ve- 
nitur in atrium catholiez Ecclesie, ubi majestas 
adoratur. Et est introite in atria ejus, id est in do- 
ctrinam prophetarum et apostolorum. Adorate Do- 
minum in atrio sancto ejus, id est in catholica 
Ecclesia. 


VEgRs. 9. — « Commoveatur a facie ejus universa 
« terra ; dicite in gentibus quia Dominus regnavit. » 


Commoveatur, [Alcuin., Hier., Gl. int.] omni- 
bus admonitis, vovet et optat. Quasi dicat : Dico, 
introite et adorate, vos boni. Terra autem, id est 
amatores seculi, commoveatur, ut convertantur ad 
penitentiam, a facie ejus [Aug.], id est presentia 
grali& ejus, et non tantum pars, imo universa terra, 
ne quis ergo dicat : Ecce hic Christus, ecce illic 
(Matth. xxiv). [Cassiod., Aleuin.] Vel in malo potest 
accipisie, universa ergo terra commoveatur a facie 
ejus, id est amatores sceuli a facie Dei submoveantur. 
Utautem hoe sit, o. vos boni, dicite im gentibus, 
[6]... int., Cassiod.] id est quod Dominus regnavit 
et correxit, et judieavit. Et hoe est quod sequi- 
tur : Quia. Dominus, id est Christus, victo diabolo, 
regnavit, id est innotuit rex mundo, qui semper re- 
gnavit apud Patrem. [Aug.] Vel seeundum aliam litte- 
ram, Dominus regnavit a ligno, scilicet crucis, quo 
transit homo mare, et fit orbis qui non movetur. 
VERS. 10.— « Etenim correxit orbem terre 
qui non eommovebitur ; judicabit populos in 
equitate. » 


224 Z9 Elenim correzit post vesurrectionem or- 
bem terra, [6]. int., Aug.]id est Ecclesiam toto orbe, 
ubi fit zedificatio, quee non commovebitur. Cur ergo 
dicit heretieus non solum motum, sed etiam diminu- 


883 


tum et post judicabit populos in equitate. Tunc dole- 
buntqui aequitatem eligere noluerunt. Alii addunt : 
Et gentes in ira sua. [Cassiod.] Populos ergo, id est 
bonos judicabit in sequitate. Gentes, id est malos, 
judicabit in ira. Unde : 

VERS. 11. — « Latentur cceli, exsultet terra, 
« commoveatur mare et plenitudo ejus, gaudebunt 
« campi, et omnia qua in eis sunt. » 

Letantur cceli, [Aug., Gl. int.] qui enarrant glo- 
riam Dei, e£ ezsultet terra, quam compluunt coeli, et 
inde commoveatur mare, id est. sceculum, et pleni- 
tudo ejus a maximo usque ad minimum. Omne enim 
saeculum concitatum est contra Ecclesiam, cum di- 
lataretur toto orbe, quod predicit, non optat. Et li- 
cet commoveatur mare, tamen gaudebunt campi. Vel 
in bono commovetur mare, [Cassiod., Aug., Haym.] 
id est seculum in melius ; et plenitudo ejus, scilicet 
gentium. Et inde gaudebunt campi, id est omnes 
lenes, mites, et το αὶ ;et£ omnia qu& in eis sunt, id 
est omnes vires, sensus, ratio. Et 


Vgns. 12. — « Tunc exsultabunt omnia ligna sil- 
« varum ἃ facie Domini, quia venit, quoniam venit 
« judieare terram. » 


Tunc, [Aleuin., Aug.] quando corriget, omnia 
lingua silvarum, id est pagani, qui olim erant ligna 
silvarum, sed modo sunt ligna domus Dei, abscisa 
in edificium Ecclesie, exsultabunt, quia precisi 
sunt ab oleastro, et inserti in bonam olivam (Rom. 
x1). Exsultabunt dico, a facie, vel ante faciem Do- 
mini. Bene dieo, ante faciem Domini quia venit. 
Primo venit in Eeclesia, in nubibus, id est in apo- 
stolis, et in aliis sanetis, et implevit totum orbem. 
Unde in Evangelio : Amodo videtis Filium hominis 
venientem in nubibus celi (Matth. xxiv). Cui ad- 
ventu qui eredit, exsultlabit in ultimo adventu 
de quo subdit : Ideo etiam exsultabunt, quoniam 
venit, (Cassiod., Haym., Alcuin.) id est postea. ven- 
turus est judicare terrai, id est vivos et mortuos. 
Vel hec omnia de secundo adventu dici possunt : 
Mare, id est s:eculum, et plenitudo ejus commovea- 
tur, ad gaudium in secundo adventu. Quod erit, quia 
gaudebunt campi,id est omnes lenes et mites, ef 
omnia que in eis sunt, scilicet omnis sensus, ratio. 
Tunc, id est in secundo adventu, exsultabunt. omnia 
ligna silvarum, id est gentes converse, quz fuerunt 
invent in campis silvee, a facie Domini, quia venit, 
id est veniet, et vere, quoniam venit, id est veniet, 
judicare terram. 

Vgns. 13. — « Judicabit orbem terre in cequitate : 
« el populos in veritate sua. » 

Judicabit orbem terre, (Gl. int.) venit judicare : 
et vere judicabit. Judicabit enim orbem  terr:, 
(Aug.) non partem, quia non partem emit, totum 
judicare habet, quia pro toto pretium dedit. Orbem 
ergo dicit, omnes filios Adam, id est omnes homi- 
nes qui fuerunt in eo unus homo, qui tunc fuit in 
uno loco, sed modo disparsus est per totum. orbem, 
quem significat Adam secundum Griecum. Adam 
enim significat, secundum Graecam linguam, orbem 


PETRI LOMBARDI 


884 


A terrarum, Quatuor enim litterze sunt in. hoc nomine, 
seilicet alpha, delta, alpha, mi; et quatuor partes 
orbis, has in capite litteras habent, ἀνατολὴν dicunt 
orientem, δυσμὴν occidentem , ἀρχτὸν, aquilonem, 
μεσημόρίαν, meridiem. Ex his quatuor litteris, a qui- 
bus hao nomina incipiunt, constat nomen Adam. 
(€assiod.) Cum ergo dicit, judicabit orbem terre in 
equitate, omnem hominem generaliter includit, 
secundum :equitatem Dei judicandum. Sed quo- 
modo judicet, apertius exponit omnia, subdens, ef 
populos in veritate sua. (Aug.) In illo enim judicio 
veritas et zequitas erit. Quid enim :quius et ve- 
rius, quam electos congregare secum ad judicandum, 
et cieteros dividere; hos ad dexteram, qui fecerunt 
misericordiam ; illos autem qui non fecerunt, ad 

B sinistram ? (Matth. xxv.) Ibi ergo veritas et. c:equi- 
tas, (Cassiod.) quia in separatione illa duo erunt po- 
puli, quibus dabit sententiam veritatis, ut alii in 
vitam, alii in pcenas eant. 


COLLATIO IN PSALMUM XCV: « CANTATE DOMINE CAN- 
TICUM, » etc. 


Vgns. 5. — Omnes dii gentium daemonia. Munster, 
pro eo quod est demonia, dixit, vani sunt, et inter- 
pretes pro Cajetano, vanitates. Licet autem non male 
verterint, hàud scio tamen an male mutarint Vul- 


gaiam lectionem. Nam m» xw rum sunt idola, 
demonia et nihilum. Unde Hieron. et Nebiensis 
vertunt sculptilia; Chaldeus et Sanetes, idola. 

Vgns. 6. — Confessio. Hier. et Sanctes, gloria : 
Munsterus, decus ; interpretes pro Cajetano, pulchri- 
tudo. Verbum est anceps. Pratensis posuit confes- 
sionem ; Chaldaus, Nebiensis, Pellicanus, laudem ; 

(C. alii, gratulationem, 5*5 Ron. Sed hzc omnia sese 
conseetantur. 

Sanctimonia et. magnificentia. Alii fortitudo sine 
potentia, et T seu exsultatio Dn?nNBDY 5Y oz vE- 
THIPHERET. Conciliatio sponte se offert. Siquidem 
fortitudo simplicis via Domini (Prov. x). Porro via 
Domini sanetimoniam eflieit : gloria autem et exsul- 
tatio cohrzrent. 

Vzns. 6. — Dicite in gentibus : Quia Dominus re- 
gnavit. Psalmodia Romana, « ligno, plus habet. 
Suspicor ab infidelibus fuisse erasum tam de Graco 
quam de Hebr. Est enim mos perfidorum (indi- 
cante Hieronymo in epistolam ad Titum przelato) 
eradere.quidquid contrarium suo dogmati viderint. 
Quae autem me in hane conjecturam adduxerint, 
patienter audiat lector. Cassiodorus haud pceeniten- 
dus auctor in hunc locum commentatus scribit : 
«ὦ ligno, alii quidem non habent translatores, sed 


nobis sufficit quod LXX interpretum auctoritate fir- - 


p matum est. » Hc. ille. Jam illud manifestum est, 
quod et August. a ligno legit, et interpretatur. Sed 


et Arnobius vetustissimus interpres in sua Enarra- - 
« Et gens genti dicat, quia - 
unus Dominus regnat ἃ ligno crucis, quia per li- . 


lione sic prosequitur : 


gnum concupiscenti: regnum Dei ab hominibus re- 
cesserat : modo per lignum crucis, regnum reyer- 
sum est Dei. » Hactenus ille. Quin et vehementius 
suspicionem hanc adduxit his omnibus superior Ter- 
tulianus, lib. irr adversus Marcionem, ubi tractans 
de virtute crucis ex multis Seripture locis, qui 
viderentur ridieuli secundum corticem litterze in- 
tellecti, tandem pervenit ad hunc locum, et cum 
quadam orationis acrimonia, infidelem aurem per- 
cellit. « Age nune, si legisti penes David, Dominus 


regnavit a ligno, exspecto quid intelligas, nisi forte ' 


lignarium aliquem regem significari Judaeorum, et 
non Christum, quiexinde a passione aligni superata 


morte regnavit. Etenim mors ab Adam regnavit 
usque ad Christum, eur Christus, non regnasse di- 
catur a ligno, ex quo erucis ligno mortuus, regnum 
mortis exclusit ? » En Tertulianus. Denique hanc 
lectionem suscepit Eeclesia, in pio carmine Passio- 
nis Domini, quod composuit Theodulphus antistes 
Aurelianensis. 


Impleta sunt qua concinit 
David fidelis carmine, 
Dicens in nationibus, 
Regnavit a ligno Deus, 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. XCVI. 


886 


À et quam 
quentat. 
Vzrns. 10. — Correzit orbem terra. Hier. , appen- 

dit orbem immobilem. Cateri accedunt tradentes 
simile quod, ceu firmabitur, aut firmabit, vel pre- 
parat. W27) TICON, à radice 12 cox, id est firmare, di- 


in crucis memoriam post Pascha fre- 


rigere, praeparare, rectificare. Qu: omnia sane cor- 
rectione fiunt in Ecclesia Dei, orbe terr: quadran- 
ter significata. 


PSALMUS XCVI. 


PSALMI TITULUS : « (130) PSALMUS IPSI DAVID, QUANDO 
TERRA EJUS RESTITUTA EST EI. » 


Dominus regnavit, exsultet terra. Titulus : Psal 
. mus ipsi David, quando terra ejus restituta est ei. 
' [Aleuin.] Ad litteram : Illud tangitur hic, quod mortuo 
Absalon iniquo filio David, qui vivens patrem perse- 
quebatur : David restituta est terra, et in pace re- 
gnavit, de quo non hic agitur, sed potius de signi- 
ficato (II Reg. xvi). [Aug.] David enim Christum 
significat, quem iniqui filii, id est Judaei crucifixe- 
runt, atque regnum abjuraverunt ei; sed restituta 
est terra ei, quando Judaea quz crucifixerat, cre- 
didit ; et apostoli qui titubaverant, sunt confirmati ; 
sed et ali oves de gentibus sunt adducta. Vel re- 
Slituta est ei terra, cum caro ejus resurrexit, post- 
quam resurrectionem, ea que hic cantantur facta 
sunt. Et est sensus : Psalmus iste fi£ ipsi Dawid, id 
est Christo, cujus laudem et victoriam continet agens 
de eo quod factum est, quando ejus terra restituta 
est ei, id est Jude credidit, vel caro ejus resur- 
rexit. Hzc autem previdentes in spiritu. prophete, 
gavisi sunt, et si posset fieri, vellent impleta videre. 
Unde Dominus in Evangelio: Multi reges et prophete 
voluerunt videre que vos videtis, et non viderunt 
(Luc. x). Magna ergo letitia presentes sancti im- 
plentur in hoc psalmo, qui de promissis restitu- 
tionis terrae intitulatur. Palato namque fidei dulce 
sapit mel divina promissionis. Et est iste quartus 
psalmus de primo adventu, quo mundus liberatus 
est. [Cassiod.] Intentio : Monet ad exsultationem : 
Modus : Bipartitus est psalmus. Primo describens 
viriutes Domini, ostendens omnia restituta ei, et 
arguit idololatras. Secundo omnimoda  exsultatio 
ostenditur, quam nec persecutio interrumpat, ibi, 
audivit et latata est. Videns ergo Propheta supersti- 
tiones mundi abundare ante Christi resurrectionem, 
opponit, dicens : 

VERS. 1. — « Dominus regnavit, exsultet terra ; 
« letentur insule multze. » 

Dominus, |Aug., Cassiod.] ille qui spretus et oc- 
cisus fuit, regnavit, id est rex esse innotuit. Quis 
Ϊ ergo alter colendus est ? Quasi dicat : Nullus. Dico, 
regnavit, inde ezsulfet terra. Quid ergo remanet 
idolis ? nihil. Letentur insule multe, |Aug.] id est 
qui habitant in insulis, quia et in insulis sunt 


(150) ᾿Ανεπίγραφος παρ᾿ Εδραίοις. 


Christiani. Vel, insule, id est totius mundi Ecclesize 
qui in medio tentationum sunt. Et ideo insule di- 
cuntur, quia cireumlatrantur fluctibus tentationum. 
Et sicut insula circumstrepentibus fluctibus tundi- 
tur, sed non frangitur, ita Ecclesia per totum orbem 
dilatata persecutiones infidelium patitur, sed non 
vincitur : potius tanquam insula venientes fluetus 
frangit. Addit, multe. [Cassiod.] Non dicit omnes, 
propter hereticorum conventus. Deinde qualis sit 
Dominus in primo adventu, dicit : 


B 


VEns. 2. — « Nubes et caligo in circuitu ejus ; ju- 
« stitia et judicium correctio sedis ejus. » 


Nubes et caligo sunt in circuitu ejus, [Aug.] id 
estimpiis, qui exci sunt, qui eum non intellexe- 
runt, est ipse nubes et caligo, [Cassiod., Aug.] id 
est nubilosus et caliginosus, quibus nulla clari- 
tate splendet ; 584 justitia et judicium, est correctio 

C. sedis ejus, il est bonis est ipse justitia et judicium, 
qui correeti sunt sedes ejus, quibus est justitia, quia 
ex se justificati sunt ; et judicium, quia de eis, id 
est per eos ipse judicat. Et. 


VEns. 3. — « Ignis ante ipsum precedet ; et in- 
« flammabit in cireuitu inimicos ejus. » 


Ante ipsum, [Aug., Cassiod.] id est ante adven- 
tum ejus, precedet ignis, quia impii pro pradica- 
tione prophetarum ira accensi de eorum nece tra- 
ctaverunt. Ef ignis ille inflammabit inimicos ejus, 
id est ad indignationem inflammali sunt impii pro 
eorum przdicatione qui sunt i» circuitu, quia multi 
cum pauci essent praedicatores. [Aug.] Vel per 
ignem intelligitur charitas, de quo igne Dominus 
dicit : Ignem veni miítere in. terram, et quod volo 
nisi ut ardeat? (Luc. xu.) Quasi dicat : Correeti 
sunt sedes Dei, ante vero quam in eis sedeat Deus, 
ignis, spiritus. praecedit. Quod ita ait : Ignis chari- 
tatis procedet ante ipsum : iste est bonus ignis, 
sicut et ille gladius bonus est de quo Dominus ait : 
Non veni miltere pacem, sed gladium (Matth. x). 
Hic est gladius verbi Dei, qui separat carnali affe- 
ctu conjunetos, ut spiritualiter. vivant. Ignis vero 
charitatis urit. Et hie ignis inflammabit inimicos 
ejus in cireuitu. [Aug. , Alcuin.] Per totum mundum 
ardet quod contra Deum est. Quo consumpto appa- 
ruerunt fulgura 


881 


ZEE VEns. |. 
« terr: ; vidit et commota est terra. » 

Illuxerunt, [Aug.] vel ita et de dupliei igne agit, 
qui erit ante. secundum adventum Christi, seilicet 
ignis charitatis, qui ardebit in bonis, et ignis ire et 
invidie, qui malos consumet. Ultimus autem ignis 
in quem mittendi sunt mali, non ante eum, sed post 
eum erit. Iste vero praeit, qui est poena malorum et 
salus bonorum. Cum enim Christus predieatur, 
irascitur pravus, palitur justus : ira velut ignis 
adversarium comedit, qui tanquam faeula consumi- 
tur; lignum autem viride permanet, id est justus 
qui in charitate ardet. Et hoc est, ignis charitatis et 
ire proecedet ante ipsum, in secundo adventu. Et 
ile ignis inflammabit in circuitu inimicos ejus. 


PETRI LOMBARDI 


— « Illuxerunt fulgura ejus orbi A Ef Sion, id est Ecclesia Judae, audivit hec predi- 


888 


cta, scilicet quod angeli eum adorant, quod annun- 
tiaverunt cceli justitiam. ejus, et quod viderunt om- 
nes populi gloriam ejus, et quod eonfundentur ado- 
ratores idolorum, e£ inde letata est. Judaea enim 
prius credebat se solam venire ad Christum, sed jam 
de sociis gentibus laetatur, ut de Cornelio fratres 
gavisi sunt, quem Petrus baptizavit. 

Vzns. 9. — « Et exsultaverunt filie Juda, propter 
« judicia tua, Domine. » 

Et filie Jude, [Cassiod., Aug.]id est Christi, qui 
de Juda exsultaverunt. Audierunt enim apostoli et 
fratres qui erant in Juda, quia gentes receperunt 
verbum Dei, et inde letati sunt, et magnificabant 
Deum (Act. vir). Et hoc propter judicia tua, Do- 


Inimici enim qui idola colebant, incenduntur si B mine, que sunt, quia non est personarum acceptor 


mali sunt, ad consumptionem ; si boni, ad repara- 
tionem. Insuper illuxerunt fulgura ejus, id est mira- 
cula, orbi terre, id est toti mundo. Nubes, id est 
praedicatores viluerunt forma humana, sed fulgor 
mirandus in verbis et factis eorum apparuit. Et 
mota est terra. Vidit corde hec miracula, e£ com- 
mota est Lerra, (Cassiod.] id est territa, qua» idola 
colebat. Inde 

Vgns. 5. — « Montes sicut cera fluxerunt a facie 
« Domini ; a facie Domini omnis terra. » 

Montes, [Aug.| id est superbi, scilicet omnis alti- 
tudo contra Deum, sicut cera fluxerunt. Etsi enim 
non credit paganus, tamen victus est. Et hoc ὦ facie 
Domini ignis fuit Deus duris. A facie Domini fluxit, 
omnis terra etiam gentium. Unde hoc? quia 

VEns. 6. — « Annuntiaverunt coli justitiam 
« ejus ; et viderunt omnes populi gloriam ejus. » 

Cali, [Aug.] id est praedicatores omnes, quorum 
cor sursum est, anmuniiaverumt justitiam | ejus. 
[Cassiod., Aug.] Quis enim fidelium tacet Chri- 
stum ? Et omnes viderunt gloriam ejus corde. Et 
quia viderunt omnes populi gloriam Christi. 

Vrgns. 7. — « Confundantur omnes qui adorant 
« sculptilia; et qui gloriantur in simulaeris suis. » 

Confundantur omnes qui adorant scuplilia. |Aug.] 
Hoc jam faetum est. Cessat enim jam idololatria, et 
erubescant qui adorabant lapides, quia mortui erant 
lapides illi ; nos autem adoramus lapidem vivum. 
Et qui gloriantur in simulacris suis, quz spiritu ca- 


Deus, sed omnes accipit, qui ad eum veniunt. 
(Haym., Gl., int.] Vel, judicia, dicit quod czcitas con- 
tügit in Israel, ut plenitudo gentium intraret (Rom. 
XI) Et quasi quis quaereret, quz sunt illa judicia ? 
subdit : 

Vgns. — 10. — « Quoniam tu Dominus, altissimus 
« super omnem terram; nimis exaltatus es super 
« omnes deos. » 

Quoniam tu Dominus es altissimus potentia. 
[Aug., Gl. int, Aleuin., Cassiod., Et hoc super 
omnem terram quia non Judzorum tantum Deus es, 
sed et gentium. Et, o Christe, nimis exaltatus es, quia 
equalis Patri, vel secundum opera. Et hoc super 
ommes deos. Quasi dicat : Non super omnes malos 


() deos, sed etiam super bonos, scilicet homines et ange- 


los. Vel, perterram et deos, peccatores et justos accipe. 
Vel per terram et deos significat eum imperare ter- 
renis et ccelestibus. Et cum talis sit, ergo, 

Vzns. 11. — « Qui diligitis Dominum, odite ma- 
«lum; custodit Dominus animas sanctorum suo- 
« rum. De manu peccatoris liberabit eos. » 

Qui diligitis Dominum odite malum, |Cassiod.| id 
est diabolum, curn quo non diligitur Deus. Nemo enim 
potest duobus dominis servire (Ma££h. vi.) |Aug., 
Alcuin.] Si vero cum cceperis odisse malignum, subse- 
quuntur persegutiones, ne timeas, quia Dominus 
custodit animas sanctorum suorum, de quibus 
tollendis est ultimum genus persecutionis. [Aug.]| 
Graviorest enim persecutio, qua animas tollere conan- 


rent. Noster autem Deus qualis est? ipse est quem p tur, sed eas Dominus custodit; etsi corpora moriantur, 


et angeli adorant. 


VEns. 8. — « Adorate eum omnes angeli ejus. » 

Adorate eum omnes angeli ejus. |Aug.] Uni Deo 
convenit adoratio, non etiam angelis, nedum idolis 
vel daemonibus. Cessat ergo adoratio angelorum, 
sed adorant. Ipsi mali, quidem angeli volunt ado- 
rari ; boni vero adorant, nec se permittunt adorari. 
Saltem hoc exemplo idololatra cessent. 

Pans rn. — « Audivit, et lzetata est Sion. » 

Audivit, elc. [|Cassiod. , Aleuin., Aug.] Secunda 
pars, ubi post restitutionem terrc& omnimoda exsul- 
tatio ostenditur, quam nec persecutio interrumpat. 
Quasi dicat : Annuntiabunt. cceli, adorabunt angeli. 


animas non possunt occidere (Matth. x). De manu 
peccatoris , [Hay., Aug.] id est de diaboli potes- 
tate liberabit eos. Quod si forte quereris te perdere 
lucem istam, ne cures, quia vera lux est tibi. 

VEns. 12. — « Lux orta est justo ; et rectis corde 
« |eetilia. » 

Luz enim fidei orta est justo, et rectis corde lo- 
titia, [Aug., Gl. int., Aug.] quibus, scilicet per om- 
nia placet Deus, orta est lzelitia, per spem. Non enim 
vere in miseria sunt pressure sancli, spe jam salvi. 
Ergo, 

Vrns. 13. — Latamini justi in. Domino, et con- 
« fitemini memori: sanctificationis ejus. » 


889 COMMENTARIUM IM PSALMOS. — PSAL. XCVII. 890 


Latamini, justi, in Domino, (Hier., Aug.] non in- A vus. Verumtamen hanc lectionem arbitror desum- 


mundo, in quo sunt pressure. Ef confitemini me- 
morie sanctificationis ejus, id est laudate eum, 
quia memor fuit sanctificare nos, quia nisi vellet, 
non gauderetis in illo. 


COLLATIO IN PSALMUM XCVI : « DOMINUS REGNAVIT, » 
etc. 


Vrns. 2. — Correctio sedis ejus. Hier. pro eo 
quod est correctio, posuit firmamentum, ac nonnulli 
alii, quidam habitaculum, vel preparatio, sed non 
male j'2 ΜΈΘΟΝ respondet directioni, qu: correctio 
est, et non potest infirmari aut vacillare. 

Vgns. 5. — A facie Domini omnis terra. Hic for- 
tassis dormitavit scriba, ponens nominativum pro 
genitivo a facie Domini omnis terre. Siquidem in 
Heb. JN AboN est in. regimine, id est Domini. Et 


manifestius in Graco,gz5 προσώπου Χυρίου πὰσης τῆς 
γῆς. Quin et Aug. interpretatur ac si sub. genitivo 
legisset, quanquam in contextu habetur nominati- 


B 


ptam ex veteri translatione, quam sequuntur Arno- 
bius et Cassiod. Ii nempe efferunt per rectum casum ; 
quod liquido constat ex hoc. quod verbum unum 
addunt, ut sit tremet vel tremuit terra, ubi non po- 
test vitium esse scriptoris, quod posset quis in al- 
tera dictione eausari. Utraque lectio habet suum 
sensum et commodum. 


Vzns. 8. — Adorate eum, omnes angeli ejus. In 


Hebr. pro angelis habetur ΘΝ roni. Quod Hier. 
vertit dii; et exteri Hebraicantes, proter Sanctem, 
qui stat a LXX. De Hier. non est mirum quod dixe- 
rit dii in gratiam Sophronii, ut haberet quod Judzis 
calumniantibus responderet. Nos autem. qui Chri- 
stianis et eum Christianis loquimur, debemus dicere 
angeli,nisi velimus discedere ab Apostolo ad Hebr., r, 
qui hune loeum ita adduxit de Christo, xoi προχυνη- 
σάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ. Et adorent eum 
ommes angeli Dei. De hoc etiam alias tractatum 
psal. vir. 


PSALMUS XCVII. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 


Cantate Domino. Titulus : Psalmus David.Titulus 
iste patet. [Cassiod.] Psalmus iste tertius est eorum 
qui de utroque adventu agunt, in quibus omnibus 
est causa timoris et spei : spei per misericordiam 
primi adventus, timoris per judicium secundi ad- 
ventus. Hzc et si saepe iterentur, tamen semper nova 
sunt varia descriptione. Intentio : Monet ad laudem 
et exsultationem. Modus : Bipartitus est psalmus. 
Primo agit de ostensione salvatricis dexterze. Secundo 
dicit omnibus modis laudandum et annuntiandum, 
ibi, jubilate Deo. [Aug.] Invitans ergo ad laudem 
ait: O vos, qui novi estis in Christo, olim veteres 
in Adam, 

Vzns. 1. — « Cantate Domino canticum novum, 
« quia mirabilia fecit. » 

Cantate Domino, [6]. int., Cassiod.] vita et lin- 
gua, canticum de incarnatione Christi, οἱ hominis 
redemptione, novum. quia nihil tale mundus audivit. 
Unde ? scilicet quia mirabilia fecit. Quae mirabilia ? 
non solum qua communia sunt, sed etiam hoc sin- 
gulare, scilicet quod. 

VEns. 2. — « Salvavit sibi dextera ejus, et bra- 
« chium sanctum ejus. » 

Dextera ejus, [Cassiod.| id est Christus, qui dici- 
tur dextera Patris, pro mira operatione. Et brachium 
sancium ejus. Ipse idem Christus. Qui dicitur bra- 
chium, pro fortitudine salvavit. Non dicit quid, sed 
intelligimus orbem terre, quod fuit magnum mira- 
culum. Majus enim est quod totum orbem a morte 
&erna erexit, quam quod mortuos suscitavit. Sal- 
vavit dico, sibi Deo. Hoc addit, quia multi salvantur 
corporaliter, sed sibi ipsis, non ei; quia accepta 
corporali sanitate lasciviunt. Qui enim :egroti erant, 
cas, sanati, adulteri fiunt ; et qui cum :egrotarent, 
neminem lwdebant, receptis viribus opprimunt in- 
nocentes. Isti ergo sanati sunt, sed non ei, sed illi 
qui per fidem intus sanantur, ergo sanantur ei. [6]. 
int.] Vel secundum aliam litteram, salvabit se dex- 


C 


tera ejus, Et quasi quis quxreret, ubi ea dextera est, 
subdit : 


Vrns. 3. — « Notum fecit Dominus salutare suum ; 
« in conspectu gentium revelasti justitiam suam. » 

Notum fecit Dominus salutare suum, [Aug.] id est 
Christum. Ea enim est dextera, vel brachium, que 
et salutare, scilicet. Christus, quibus fecit notum? 
non hic vel illie, sed in conspectu gentium revelasti, 
[Cassiod., Alcuin.] non sub velamine ostendit, justi- 
tiam suam, id est salutare. Christus dicitur salutare, 
eo quod salvat ; justitia, eo quod justificat. 

Vrns. 4. — « Recordatus est misericordim su: ; 
« et veritatis suze domui Israel. » 

Revordatus est misericordie suc, (Cassiod., Aug.] 
scilicet ut homo factus liberaret, et veritatis suc, 
quam in futuro exhibebit, quando facie ad faciem 
eum videbunt; sed quibus est recordatus ? Domui 
Israel, id est videnti Deum. Vel ita : Recordatus est 
misericordie suce. Misericordia est quod promisit. 
Hane sequitur veritas, quia reddidit. Unde subdit, et 
veritatis 5180. Misericordia ergo promisit promissio- 
nem, promissio reddit veritatem, sed cui ? Domui Is- 
rael, qui modo videt veritatem per fidem, et post per 
speciem videbit, et ne ad litteram putes Israel 
unam gentem, subdit : 

VrEns. 5. — « Viderunt omnes termini terre : sa- 
lutare Dei nostri. » 

Viderunt mente omnes terre termini, [Cassiod., 
Aug.]id est a termino usque ad terminum. Quid? 
salutare Dei mostri, id est Jesum. Ideo dicit omnes, 
Z2 B ^ quia non quibusdam tantum datus est Chris- 
tus. 

VEns. 0. — « Jubilate Domino, omnis terra ; can- 
« late, et exsultate, et psallite. » 

Jubilate [Cassiod., Haym.] Seeunda pars, ubi di- 
cit omnibus modis laudandum esse, et annuntian- 
dum, quia venit judex. Quasi dicat : Quia hac fecit, 
ergo Jubilate Deo voce sine verbis. Jubilus enim 
gaudium est, quod nee potest taceri, nec valet ex- 


———— 


891 


primi ubi defieit locutio. Addit, omnis terra, [Ὁ 88- A 
siod., Gl. int.] quia omnes viderunt, cantate Deo 
verbis, ubi valet locutio, ef exsultate corde ef psal- 
lite, opere. Quibus modis ? 

VERS. 7. — « Psallite Domino in cithara et voce 
« psalmi, in tubis ductilibus, et voce tubze cornea.» 


Psallite Domino in cithara.[Cassiod. Hier. ] Id est, 
actu carnis, seilicet mortificatione carnis, et opera 
divina facite pascendo pauperes, que significantur 
per psalmum. Deinde eadem preposterata sub- 
jungit, cantate in cithara et voce psalmi. Ideo przepo- 
sterat, ut quodvis eorum prius fiat, totum ad Deum 
pertineat : E£ in tubis ductilibus, scilicet in tubis 
argenteis, vel zreis, quee tundendo producuntur, et 
voce tube cornea. [Hier., Cassiod.] Morem Judco- 
rum tangit, qui et habebant duo genera tubarum B 
sicut legitur in libro Numeri, alias quie. argento vel 
sre ductili producebantur, alias corneas (Num. x). 
[Aug.] Per duetiles tubas significantur qui tribulati 
sub malleo universe terre, id est diabolo, profi- 
ciunt et sonant laudes Dei. Tribulatio ergo tunsio 
est, profectus productio est. Talis tuba erat Job, 
qui repente pereussus tantis damnis et orbitate fi- 
liorum, tunsione illa tant» tribulationis, quasi tuba 
ductilis sonuit : Dominus dedit, Dominus abstulit, si- 
cut Deo placuit ita factum est.Sit nomen Domini be- 
nedictum (Job. Y). Ecce quam suavem sonum dedit 
ista tuba. Cornu vero carnem excedit, sie firmum est 
et capax vocis. Is est ille qui carnis affectus supe- 
rat et libidines, qui non sapit terram, sed que sur- 
sum sunt. Qui in carne ambulat, sed non secundum (1 
carnem militat (Coloss. nr), sicut eornu carni heret 
(II Cor. x), et eam superat. Et est sensus : Cantate 
in tubis, [Aug.,Gl.int.] ut scilicet sint predicatores, 
duclilibus, id est productis, et profieientibus sub 
malleo diaboli. Εἰ cantate in voce tuba cornec, id 
est ita aliis sonent ut in se ipsis vitia carnis casti- 
gent. 


VEns. 8. — « Jubilate in conspectu regis Domi- 
« ni, moveatur mare et plenitudo ejus ; orbis terra- 
« rum, et qui habitant in eo. » 

Jubilate. [Aug.] Quasi dicat : Vobis ita agentibus 
quid erit? Ecce tubis sonantibus, aures Dei delec- 
tantur ; et fluetus maris, id est saeculi excitantur. Et 
hoc est quod dicit, jubilate in conspectu regis Domi- 


ni, cujus aures delectantur. Moveatur mare et ple- [) bent. αὑτῷ 


nitudo ejus, predieit non optat, [6]. int., Aug.] apo- 
stolis enim pra»dicantibus quasi tubis, motum est 
mare seculi, et increverunt fluctus persecutionum. 
Exponit quod dixerat,mare et plenitudo ejus, [Haym.] 
scilicet orbis terrarum, et qui habitant in co. Illis au- 
tem persequentibus. 


Vzns. 9. — « Flumina plaudent manu simul, mon- 
« tes exsullaverunt a conspectu. Domini , quoniam 
« venit judicare terram. » 


Flumina plaudent. manibus, vel manu, id est, 
sancli pleni Spiritu Dei, gaudebunt bonis operibus. 
[Aug.] Et hoc simul, vel in idipsum. Vel in bono 
potest praelegi : Moveatur quasi tubis. sonantibus, 


PETRI LOMBARDI. 


892 


Moveatur mare, id est induleetur mare legis, id est 
legalis amaritudo, ligno crucis in ea posito, quasi 
lieno Moysi in Marath. Cum enim venissent filii Is- 
rael in Marath, ubi erant aque amare, non pote- 
rant bibere pra» nimia amaritudine ; ideoque osten- 
dit Dominus Moysi lignum, quo posito in Marath, 
dulcorata est aqua (Exod. xv). Hoc est lignum cru- 
cis, quod legalem amaritudinem quam nullus pote- 
rat portare, miligavit, ut legis sacramenta pateant 
credentibus. Deinde subdit : Et plenitudo ejus, [Al- 
cuin., Cassiod.] scilicet universa legis sacramenta ; 
orbis terrarum, id est gentilitas ad conversionem 
moveatur; οἱ qui habitant in. eo. Hoc ideo subdit, 
ut. quie figuratum dixerat de hominibus accipias. Vel 
ita; mare, id est seculum moveatur terrore futuri 
judicii, ubi impii timent; et plenitudo ejus, id est 
multidudo hominum peecatis plena, quia ibi multa 
erunt peceata ; et movetur orbis terrarum, ad litte- 
ram, quia et ipse orbis tunc vertetur in novam fa- 
ciem, quando erit colum novum et terra nova; ef 
qui habitant in co, moveantur timore ; ged flumina, 
id est boi, tune plaudent manu simul, id est pro 
bonis operibus ketabuntur; nam montes exsultabunt 
a conspectu Domini; [Aug.] boni enim gaudebuut 
veniente judice, mali vero contremiscent. Quare 
exsultabunt ? Quoniam venit judicare terram,id est 
omnem peecatorem. Inde gaudent mentes, quia non 
injuste judicabit. 

vEns. 10. — « Judicabit orbem terrarum in jus- 
« titia, et populos in zequitate. » 

Judicabit enim orbem terrarum, [Cassiod., Al- 
cuin.| id est omnes terrenos in justitia, quia non 
meruerunt misericordiam. Ei namque qui non fecit 
misericordiam, fiet judicium sine misericordia, sub 
ignaro vel iniquo judice, [Aug.] etiam bonus time- 
ret, nunc tantum ut malus timeat, necesse est; ef 
populos [Cassiod.], id est fideles de Judzis et gen- 
tibus judicabit in equitate, quia capient equa me- 
ritis. 

COLLATIO IN PSALMUM XCXVII : « CANTATE DOMINO 
CANTICUM NOVUM, QUIA, etc. » 


Vgns. 2. — Salvavit sibi dextera ejus. Et ad eum- 
dem modum Hieronymus. Faber contendit planius 
dici, salvavit eum dextera ejus, cum editione Ro- 
niana, maxime cum Grece legatur ἔσωσεν αὐτὸν ἥ 
δεξῖα αὐτοῦ. Duo tamen codices nostri et diversi ha- 


in dativo. Tertius. habebat accusativum, 


deinde C:esus Fabri in hae parte assecla causatur 
minus esse grammaticum sermonem, salvavit sibi, 
cum beatus. Augustinus copiose declaret Deum sibi 
salvare, quando sanitas collata, ad suum revertitur 
auctorem per gratiarum actionem. Nam quidam 58- 
nantur, qui non Deo sanantur, sed suis voluptati- 
bus, et malis actibus : nec hujusmodi loeutio est 


inusitata. 


Vrns. T. — « In tubis ductilibus, et voce tube cor- 
nea. Quanquam non ponitur in Hebrzo, ductilibus, 
nec cornec, tamen teste Paulo Burgensi Hebreo, 
ubieunque ponitur TY S5 HATZOTZEROTH, intelli- 
guntur tube argentec seu ducliles. Rursus ubi in 
Hebreo legitur 3E*W sCHOPHAR, intelligatur. fuba 
cornea. 


893 COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. XCVIII. 894 


PSALMUS XCVIIT. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 


Dominus regnavit. Titulus : Psalmus David. Pa- 
tet titulus. [Aleuin.] Agit hic Propheta de potentia 
et regno Christi ut etiam in homine adoretur, de 
quo tria dicit : Propheta enim describit Christum 
esse regem, et bona dantem, cui et antiqui servie- 
runt, et his tribus tres admonitiones subjicit, quod 
in psalmi serie liquet. [Aug.] Hzc autem de Christo 
futura sub velamine predixerunt prophete, ut qui- 
busdam figuris rerum tegerent sententias suas, sed 
velamen ablatum est, cum veritas de terra orta est, 
ut justitia de ccelo prospiceret. Intentio : Monet ut 
Christum tanquam Deum adoremus, et velut regem 
exallemus. Modus : [Aleuin., Cassiod.| Bipartitus 
est psalmus. Primo, ostendit Christum regnantem, 
et quicunque repugnet, altum super omnes. Unde 
ei cedere monet. Secundo monet eum adorari, quia 
patres antiqui fueruntejus, id est οἱ servierunt, ibi, 
exaltate Dominum. Ostendens ergo Christum  re- 
gem, dicit : 

Vrns. 1. — « Dominus regnavit, irascantur po- 
« puli : qui sedes super cherubim, moveatur terra. » 

Dominus, [Aug.] id est Christus, et si prius hu- 
milis, regnavit, id est rex esse innotuit post resur- 
rectionem et ascensionem ; et inde irascantur po- 
puli, quantumcunque velint. Irrisio est. Quasi dicat : 
Secure concedi potest ut irascantur, quia non sunt 
el ultra nocituri. Tamen permittendo dicit non im- 
perando, qui sedet. super cherubim. [Aug., Alcuin.] 
llle scilicet regnavit qui sedet super cherubim , ad 
litteram, super angelicas potestates, et contra eum 
nihil polest terra, et si fuit ipse in terra, ubi passus 
est iram populi, moveatur terra. Idem est quod su- 
pra dixit, irascantur populi. Quis Dominus sit iste, 
exprimit dicens : 

VEns. 2. — « Dominus in Sion magnus ; et ex- 
* celsus super omnes populos. » 

Dominus iste est qui in Sion, [Cassiod., Alcuin.] 
idest in Judsis natus est, ad litteram. Εἰ ipse est 
magnus, et excelsus super omnes populos. Hoc dicit 
ne pro passione vilescat. Vel ita : Etsi irascantur 
populi, tamen Dominus est magnus in Sion, id est 
Ecclesia Judaeorum, et excelsus super omnes populos 
gentium. 

[Aug.] Vel ita totum ab illo loco : Irascantur. 
Quasi dicat : Christus post. resurrectionem rex esse 
innotuit, et inde irascuntur populi, id est irascentur. 
Hoc przedixit Propheta futurum, sed jam factum est. 
Cum enim post resurrectionem Christus ccpit pra- 
dicari, irati sunt populi qui colebant idola. Et nota 
quod non ait irascentur, sed irascantur, hac forma 
locutionis utens, quia bona inde proventura cer- 
nebat. Ex ira enim ipsorum multa bona fecit Deus, 
quia dum illi iraseuntur, servi Dei purgantur. Ille 
seilicet regnavit, qui sedel super cherubim, id est 
qui quiescit et regnat in eo qui habet charitatem 


A Cherubim enim plenitudo scientie interpretatur,quce 


est charitas. Plenitudo ergo scienti legis, qua est 
sedes Dei, erit in te, si charitatem habueris, contra 
quam nihil possunt irati. Quid enim terra potest con- 
tra ccelum ? Interroga ergo cor tuum, utrum chari- 
tatem habeat. Si est ibi charitas, est ibi plenitudo 
legis (Rom. xim.) Et ita sedes Dei factus es, sicut 
scriptum est : Sedes sapientie, est anima justi 
(Isa. LXxv.) Et alibi : Dominus dicit : Celum mihi 
sedes (Isa. uxv1i). Moveatur terra. Hoc non mutat, 
Dominus in Sion magnus. [Aug.] Quasi dieat : Dico 
quod sedet super cherubim. Si autem non intelligis, 
quod est, sedes super cherubim, hoc vide, Dominus, 
est, magnus in Sion, id estin anima que Deum 
speculatur, sive in Ecclesia. Sion enim interpretatur 
speculatio. Si ergo tu es de Ecclesia, et in te ma- 
gnus est, e£ excelsus, estin te, super omnes popu- 
los, qui irascuntur, velirascebantur. Et quia excel- 
sus est super omnes populos, [Cassiod.] jam ergo 
ipsi populi qui prius blasphemi erant. 

VERS. 3. — « Confiteantur nomini tuo magno, 
« quoniam terribile et sanctum est; et honor regis 
« judieium diligit. » 

Confiteantur nomini tuo, [Aug.] id est fame et 
glorie. Nomini dico, jam magno, parvum erat, 
quando irascebantur, id est paucis diffamatum. Sed 
jam in omni terra dilatatum est, et debetis confiteri, 
quoniam ipsum nomen est ferribile potentia, qua 
punit, e£. sanctum bonitate qua parcit, et honor 
regis. [Cassiod.) Hie exponit quomodo debent confi- 
teri, scilicet diserete, non tantum honorifice. Et id 
est, quia honor regis,id est gloriosa predicatio, 
diligit judicium, id est exigit discretionem, quia non 
levi voluntate colendus est, sed fixa deliberatione 
quod ab ipso est. Unde subdit : 

VEns. 4. — « Τὰ parasti directiones ; judicium 
« et justitiam in Jacob tu fecisti. » 

Tu parasti directiones, etc. [Cassiod., Aug.] Vel 
ita distingue : Terribile est nomen, et honor regis, 
est judicium, id est damnatio nocentium ; et hoc ju- 
dicium ipse diligit. Vel ita, et honor. Quasi dieat : 
Terribile est nomen ejus, quia etsi crucifixus est, 
praedicatur judex venturus, et non errabit in judicio. 
Et, id est quia honor regis diligit judicium, non 
tantum. misericordiam qua parcit, sed et judieium 


p quo singulis secundum merita reddet. Ne quis ergo 


stulte de misericordia presumat, quia 2& & £» unicui- 
que reddet pro meritis. Justum enim non est judi- 
cium, nisi merita reddantur sua unicuique, qnemad- 
modum gessit in corpore, sive bonum sive malum. 
Siergo queritis justi esse, ipse est qui facit, quia 
dirigit. Unde subdit : Tu parasti directiones tortis, 
[Aug., Gl. int., Aug., Cassiod.] has seilicel £u fe- 
cisti judicium ut discernamusinter bonum etmalum, 
et justitiam. Justitia est eum bonum facimus et ma- 
lum vitamus, Ubi? Im Jacob, non solum in illo patriar- 


Ü 


895 


PETRI LOMBARDI 


896 


cha, sed etiam in populo quem significavit. Et, tu A Et ideo, inter invocantes ponitur; fuit tamen sa- 


fecisti hiec, quee alius non. posset. 


Pans. π΄ Vgns. 5. — « Exaltate Dominum Deum 
« nostrum ; et adorate scabellum pedum ejus, quo- 


« niam sanctum est. » 


Exaltate Dominum. |Cassiod., Alcuin., Aug.] Se- 
cunda pars, ubi monet adorari eum, quia patres fue- 
runt ejus. Quasi dicat : Quia hzc faeit in nobis, er- 
go exaltate, secundum quod ipse est Deus, Domi- 
num Deum nostrum, seilicet Christum, qui faeit ju- 
dicium in nobiset justitiam, et usque eo  exaltate, 
utadoretis. Et hoe est quod dicit, e£ adorate sca- 
bellum pedum ejus, vel suppedaneum pedum. ejus. 
Videndum est quid nos jubeat adorare cum dicit, 
adorate scabellum pedum ejus esse dicit alibi Seri- 
ptura his verbis : Caelum mihi sedes est, terra autem 
scabellum pedum meorum. (Isa. .xvi.) Ergo terram 
jubet nos adorare, quia est scabellum pedum ejus. 
Sed alibi dieit. Scriptura : Dominum Deum tuum 
adorabis, et. illi soli servies (Deut. vr.) Sed. scien- 
dum est quia in Christo terra est, id est caro, qua 
sine impietate adoratur. Suscepit enim de terra ter- 
ram, quia caro de terra est, et de carne Marice ear- 
nem accepit. Hzc sine impietate a verbo Dei as- 
sumpta adoratur a nobis, quia nemo spiritualiter 
carnem ejus manducat, nisi prius adoret. (131) 
Non illa dico adoratione quz latria est, quie soli 
Creatori debetur ; sed illa qua in dulia dignior est. 
Dulia enim adoratio est, qu: etiam creatura exhi- 
betur, quee duas species habet : unam quz inditfe- 
renter omnibus ; alteram quze soli humanitati Christi 
exhibetur. Et est adorate scabellum pedum ejus, id 
est corpus Christi, quod est scabellum  Divinitatis. 
[Cassiod., Aug.| Per pedes enim indefecta stabilitas 
Deitatis accipitur; sed qui adorat non terram intue- 
tur, sed illum potius cujus scabellum est propter 
quem adorat. Unde subdit : Quoniam sanctus est, 
in cujus honore scabellum adorat. [Cassiod.| Quasi 
dicat : Non propter se, sed propter ipsum cujus 
est scabellum adorat. Ideo autem dicit, sanctus, et 
non sanctum, ut discernas corpus a deitate, et si in 
utroque una sit persona. [Aug.] Vel secundum litte- 
ram nostram, quoniam sanctum est, ipsum sca- 
bellum, id est corpus, ideo adorate, quoniam. 


Vrns. 6. — « Moyses οἱ Aaron in sacerdotibus 
« ejus; et Samuel inter eos qui invocant nomen 
« ejus. » 


Moyses legislator, et Aaron summus sacerdos fue- 
runt i. sacerdotibus ejus Christi. [6]. int., Cassiod., 
Aug.| Nos imitamini quasi magni fuerint isti, qui 
eum pr:edicaverunt. [Cassiod.] Nota quod Moyses sa- 
cerdos dicitur, qui si non hostias, vota tamen. obtu- 
lit Deo, et pro populo supplieavit, et Samuel inter eos 
qui invocant nomen ejus. (132) Nota quia Samuel non 
numeratur inter sacerdotes, quia fuit Ephraim de qua 
tribu non fit sacerdos seeundum legem, sed de Levi. 


(151) Melius et amplius 
9 tertii Sententiarum. 


istud explieat M. distinc 


B 


€ 


D 


cerdos sicut alibi legitur, et isti jam tunc 


VEns. 7. — « Invoeabant. Dominum, e. ipse ex- 
« audiebat eos ;in columna nubis loquebatur ad 
« eos. » 


Invocabant Dominum Christum, [Gl. int., Cas- 
siod.] e£ ipse qui nunc loquitur in homine, exaudie- 
bat eos, (tantum valet sincera. oratio) e£ loquebatur 
ad eos in columna nubis, [Aug.] id est per figuras 
in nube obscura ; sed illa dieta quemdam manifestum 
presignabant, seilicet Christum. Ad eos ergo loque- 
batur in nube, qui jam. nobis loquitur in scabello, 
id est in carne assumpta aperte. Et nota quod non 
aitin nube, sed in columna nubis. [Cassiod.] Co- 
]umna enim fortitudo est, et decor domus. In hac 
specie loquebatur eis, qua annuntiabat Ecclesiam, 
vel earnem Christi; sed tune in nube loquebatur, 
qui modo per Filium aperte loquitur. Et isti. qui 
tanti erant, 

VEns. 8. — « Custodiebant testimonia ejus, et 
« praeceptum quod dedit illis. » 

Custodiebant testimonium ejus, et. preceptum 
quod dedit illis. [Cassiod.] Disüngue inter testimonia 
et przcepta. Testimonium est per aliqua signa pr:ie- 
cedentis rei posita significatio. Unde scepe in lege 
dieitur : Hoc erit nobis in testimonium, qualiter Ja- 
cob et Laban prosuerunt acervum lapidum in testi- 
monium (Gen.) xxxr) [Cassiod., Gl, int]. Preecepta 
vero sunt sicut. pracepta legis per Moysen data : 
Non occides, etc. (Exod. Xx) et quia custodiebant. 
Ideo, o 


VEns. 9. — « Domine Deus noster, tu exaudiebas 
« eos; Deus, tu propitius fuisti eis, et uleiscens in 
« omnes adinventiones eorum. » 


Domine Deus noster, tuexaudiebas eos, (Cassiod.] 
in justis petitionibus. Et, o Deus, fu propitius fuisti 


eis, condonando eis peccata, nenoceant in futurum. 
Propitius enim non dicitur Deus, nisi peccatis. 


Quando dat veniam tunc dieitur propitius. Propitius 
fuit ignoscendo. Propitius etiam fuit uleiscendo. 
Unde subdit et uleiscens, [Aug.| id est vindicans, 
quod est eliam propitiatio. Uleiscitur etiam casti- 
gando, ne semper peccare delectet, et ne humana 
elatio subreperet. Unde Apostolus : Datus est mihi 
stimulus carnis mea angelus Satana, qui me cola- 
phixet, etc. (II. Cor. xir.) Vere ergo propitius est 
Deus, non solum donando peecata, sed etiam vindi- 
cando et castigando. |Aug.] Ecce, etsi tanti essent 
isti, aliquid tamen habebant peccati n omnes adinven- 
tiones, vel affectiones eorum, scilicet ulciscens erat. 
Affectiones dicit, quas solus Deus noverat esse in cor- 
dibus eorum, pro quibus poena erat eis pati eos cum 
quibus erant. Quotidie enim patiebantur populos 
contradicentes, et inique viventes, inter quos vivere 
cogebantur. Pro quorum peccatis, quasi pro suis 
dolebant per charitatem. Ecce qualiter vindicabatin 


(432) Ex Aug. qui tamen, quest. 46, qui Veteris 
"Test. de hoc plene disserit. 


l 


897 COMMENTARIUM ΙΝ PSALMOS. — PSAL. XCIX. 898 


omnes affectiones eorum. Non enim, sicut a plerisque dum nilitur persuadere legendum duntaxat, commo- 


putatur, fuit Moysi pcena tantum non intrare in ter- 
ram promissionis, in quam etiam miseri intrave- 
runt. Sed etiam figura rei, scilicet quod qui sub 
lege essent, quia pereum data est lex et sub gratia 
esse nollent, non intrarent in requiem :eternam. Et 
quia propitius est, ergo 


Vgns. 10. — « Exaltate Dominum Deum nostrum, 
« adorate in monte sancto ejus, quoniam sanetus 
« Dominus Deus noster. » 


Exaltate Dominum [Aug., Gl. int.] qui blanditur 
eL cedit ut pater ; addit Deum mostrum. Quasi dicat : 
Secundum quod Deus est exaltate eum, e£ adorate 
Dominum, sed non preter montem ejus, sed 4n mon- 
te sancto ejus, id estin corpore. [Aug.] Hic est la- 
pis ille parvus, qui, sicut Daniel ait, crevit in mon- 
tem magnum, et implevit totam faciem terrze (Da. ΠῚ 
Przcisus, id est natus, de monte, id est a gente Ju- 
deorum, quae colebat unum Deum. Et ideo monti 
comparatur sine manibus, id est sine operibus ho- 
minum, quia de Virgine sine virili semine conceptus 
Id»oadorate, quoniam sanctus Dominus Deus noster, 
qui in monte est. 


COLLATIO IN PSALMUM XCVIII : DOMINUS REGNAVIT, 
€ IRASCANTUR, » etc. 


Vzrs. 1. — Irascantur populi. Hieronymus com- 
moveantur; alii contremiscant. Utrumque verum est, 
et significantiam verbi Hebraici refert *4N* IIRGEZU, 
fremuerunt, expaverunt,iratisunt. Nihil agit Faber, 


veantur populi, videlicet ad Letitiam, et irascantur 
non congruere ; vel eludat enarrationem Augustini 
ostendentis id non esse jussum, sed predic- 
tum. 

Qui sedes super cherubim. Plures codices habent 
per tertiam personam, qui sedet, et aptior respondet 
cohsrentia, quandoquidem precessit. Dominus re- 
gnavit. Sed et qui sedes non est reprobandum, sic 
enim legit Cassiodorus et exponit : « Nec est insoli- 
tum apud prophetas, ut quasi ex abrupto, transeant 
de persona in personam, ac sicut in priori lectione, 
nempe qui sedet, D. Augustinus, repetebat verbum 
regnavit, ut sit, qui sedet super cherubim regnavit. 
Simili opera legendo qui sedes, nihil vetabit subau- 
dire regnas. In Hebreo et Graco est participium 
AV" IOSCHEB, xafaucvo; sedens. Ergo qui sedet aut 
qui sedes. Prius tamen magis est secundum regulas 
grammatices. Allerum non abhorret a propheticis 


D locutionibus. 


Vzgns. 6. — Adorate scabellum pedum ejus, quo- 
niam sanctum est. Non liquet ex Hebrzo an debeat 
legi in masculino genere, an in neutro, quoniam 
sanctus est vel sanctum est. Sive enim hoc, aut illo 
modo efferas, nihil ledit Hebraismum ΝῚΠ ΠῚ πλ- 
DOM HU. Unde D. Hieronymus, et plerique alii vertunt 
sub masculino, nonnulli sub neutro. Sed ex Graeco 
legendum videtur sub maseulino,quod ἅγιος et ὑποπὸ 
2toy distent genere. Denique et sanctus est Christus, 
et sancla caro ejus, quie dicitur scabellum pedum 
ejus nihilominus adoranda, sieuti docet Hieronymus 
in Commentario. 

Ulciscens in omnes ad eorum. Concordant ferme 


omnes, licet vertant opera eodem sensu, Bno5y ALI- 
LorHAM. Hieronymus diversum quiddam ad sonum 
verbi dieere videtur, super commoutationibus, in- 
quit, eorum. Recte tamen intelliguntur transgres- 
siones qua hominem commutant. 


PSALMUS XCIX. 


C enim cordis 'est intellectus. Jubilus autem sonus est 


PSALMI TITULUS : « PSALMI IN CONFESSIONE. » 

Jubilate Domino omnis terra. Titulus : Psalmus 
in confessione. [Cassiod., Alcuin.] Confessio gemi- 
na est : Una est laudis, altera peceatorum. 

Confessio laudis convenit perfectis, confessio 
peccatorum incipientibus : de utraque agitur hie. 
Docet enim hic psalmus et Deum alacriter laudare, 
et peccata nostra humiliter plangere, quia nec in ma- 
lis est desperandum, nec in bonis animus debet esse 
elatus. Et est sensus : Psalmus iste est in confessio- 
ne, id est agit de confessione, scilicet laudis, vel de 
utraque. Intentio : Monet ad confessionem. Modus : 
Bipartitus est psalmus. Primo, perfectis priecipuum 
genus confessionis, id est laudem indieit. Secundo 
intraturis, id est incipientibus, inducit secundum ge- 
nus confessionis, scilicet peccatorum, ibi, introite 
in conspectu [Aug.]. Ad laudem ergo monens, non 
unum angulum terrz hortatur, sed sicut ubique no- 
vit seminatam benedictionem, ita undique exigit 
jubilationem, dicens : o 

VEns. 1. — « Jubilate Deo omnis terra : servite 
« Domino in lctitia. » 

Omnis terra. [|Aug.] Non pars, quia ubique bene- 
dictio seminata est, jubilate Domino, non alii. Jubi- 
latio autem vera fit voce et corde. Quasi dicat : Si 
jubilat vox exterius, cor intelligat interius. Sonus 


D 


letitize sine verbis, quia eis lzetitia animi non potest 
explicari, quando videlicet homo gaudens ex his 
quie non possunt explicari verbis erumpit in vocem 
quamdam exsultatione sine verbis, ita ut appareat 
eum ipsa voce gaudere. Sed quasi repletum nimio 
gaudio non posse verbis explicare quod gaudet. Hic 
autem jubilus sit a bonis in confessione; a malis 
vero in confusione, eum de terrenis adeo gaudent 
sicut, verbi gralia, messores vel vindemiatores co- 
pia fructuum jucundantur, et de feracilate terr; gau- 
dentes cantant, et inter cantica inserunt voces 
quasdam sine verbis, in elatione exsultantis animi. 
Et hec est jubilatio improbanda. Justi vero gau- 
dent videntes mundo corde, quis Deus, quanta et 
quo ordine, et quam mirifice & 181 fecit. Unde ex- 
sultantes cantant et est ista jubilatio coronanda, 
Servite Domino, [Cassiod.| non necessitate, sed 
charitate, quia liberati estis per Christum. Et ideo, 
servite in letitia, non murmurantes, ut Judaei in 
deserto murmuraverunt, (Num. xiv). (Aug.) Hc 
servitus non est amaritudinis, nec indignationis, 
sed felicitatis et libertatis. Gratum enim est rédem- 
plis servos esse, Servum te faciat charitas, quia li- 
berum te facit veritas. Unde Dominus : Si manseritis 
in verbo meo ; vere discipuli mei eritis, et cognosce- 


899 


PETRI LOMBARDI 


900 


tis veritatem, et veritas vos liberabit (Joan. vi). A cusatio ad laudem ignoscentis pertinet. De hoc au- 


VEns. 2. — « Introite in conspectu ejus in exsul- 
« tatione. » 

Introite. (Alcuin., Cassiod.) Dixit, servite Do- 
mino, unde premium subdit, dicens : Introite in 
conspectu ejus in exsultatione.Magnum est premium 
in conspectu tanti judieis gaudere, et accipitur hoc 
de futuro. Vel de praesenti accipitur sie; introite in 
exsultatione in conspectu ejus, (Aug.) id est in con- 
scientia exsultate ubi Deus videt ; foris lingua exsul- 
tare facile est. 

VEns.3. — « Scitote quoniam Dominus ipse est 
« Deus ; ipse fecit nos, et non ipsi nos. » 


Et scitote quoniam Dominus ipse est Deus. (Aug.) 
Quis hoe nescit quod Dominus sit Deus. Sed de 


c-ucifixo hoc dixit contra Judzaos. Quasi dicat ;B 


Non vilescat vobis, quem crucifixistis, et flagellastis, 
quia ipse est Deus. Et hoc scitote : Ipse fecit nos et 
non ipsi nos, id est omne nostrum bonum ex eo est, 
non ex nobis : ex eo est, unde coronamur ; ex nobis, 
unde damnamur. (Hier.) Et agit de bonis operibus 
gratie vel de operibus creationis agit. Ipse fecit nos 
et non ipsi nos, id est creavit nos, juxta illud : 
Omnia per ipsum facta sunt (Joan. 1). (Cassiod.) 
Hoe dicit, ne quis putet creationem nostram patri- 
bus deputandam, qui sunt ministri ; Deus autem 
auctor. 


VERS. 4. — « Populus ejus et oves pascue ejus : 
« introite portas ejus in confessione, atria ejus, in 
« hymnis confitemini illi. » 


Populus ejus. (Gl. int.) Quasi dieat : Ipse fecit 
nos, qui sumus populus ejus. Et est, vel secundum 
aliam litteram, qua est : Nos autem populi ejus su- 
mus;,et ipse est rez, et oves sumus, ipse pastor. Pa- 
scuc ejus, id est Scripturarum, in quibus saginet 
fidelium mentes. Introite. (Cassiod., Alcuin.) Se- 
cunda pars, ubi intraturis secundum genus confes- 
sionis inducit : Quasi diea : Monui intrare in con- 
spectu ejus, nec dubitetur, quia misericordia est ei. 
Ergo introite confidenter, non foris stetis ubi sunt 
hostes, extra vos lupus invenit. Introite dico, portas 
misericordie ejus, im confessione. (Aug.) In. portis 
initium est, et confessio peccatorum, de qua hic 
agitur, a qua inciplemus ad misericordiam Dei in- 
trare. Et est introite portas misericordie ejus in 
confessione, id est a confessione incipite ad miseri- 
cordiam Dei intrare, non a vobis facti ; laudate eum 
a quo factis estis, vos accusando, quia et nostra ac- 


tem alibi dicitur : Incipite Domine in. confessione. 
(Psal. cxrv1). Et cum intraveritis in. atria ejus, id 
est in amplitudinem ccelestis beatitudinis gratice 
plenitudine percepta, confitemini illi in hymnis, id 
est in laudibus. Quasi dicat : Cum intratis, vos repre- 
hendite ; eum intraveritis, ipsum laudate, etc. 

Vrns. 5. — « Laudate nomen ejus quoniam sua- 
x vis est Dominus, in cternum misericordia ejus ; 
« et usque in generatione et generationem veritas 
« ejus. » : 

Laudate nomen ejus. [6]. int., Aug.] Nunc et in 
futuro, quia dum laudatur dulcescit. Unde subdit : 
Quoniam suavis est Dominus,in &lernum misericor- 
dia ejus, quia et hie liberat, et in futuro coronat, et 
usque in generatione et generationem, id est in om- 
nem generationem, vel in terrena generatione et 
celesti, in una quae parit morlales; in altera 
qui parit zternos, est veritas ejus, implens pro- 
missa. 

COLLATIO IN PSALMUM XCIX : « JUBILATE DEO OMNIS 
TERRA, » etc. 
VEns. 2. — In exsultatione. Vel im laude, ut 


habet Hieronymus, et quidam alii; velim cantico, 
ut Munsterus et Pellicanus. Plerique, in exsultatione 
cum Septuaginta 533272 ΒΙΆΝΑΝΔΗ. Hec omnia refert, 
et que concinunt, vera enim Dei laus, non est sine 
exsultatione. 

Vgns. 3. — Et non ipsi mos. Hic Faber a quo- 
dam Hebreo edoctus, ut dicit, affirmat nullam ha- 
beri in Hebreo negationis particulam, Inspeximus 
septem codices diversos, qui constanter habent 


ΟἼΤΗΝ ΝΟΥ vEgLo ANAGNU. Deinde addit quod nos, de- 


beat esse nominandi casus, cum nullus sit tam he- 
bes, ut arbitretur creasse seipsum, et cum Hiero- 
nymus vult psallamus, expuncta negatione, e£ ipsius 
sumus. Quantum ad D. Hieronymum, ego puto ipsum 
legisse *5 Lo, sine aleph, id est ipsi vel ipsius, et e 
recentioribus interpretes pro Cajetano; nam ver- 
tunt sibi nos. Caeterum non semel adnotavimus pro- 
nomen et negationem nihil distare in voce. In 


seriptione est aleph wb Lo, hoc est. non. De. casu 
vero ambiguum est. Sensus tamen non mutatur. 
Idem enim sibi volunt, 207 ipsi sumus mos, et non 
fecimus nos. ΠΙᾺ certum est. Augustinum exponere 
per accusativum, ad verbum facere, relatum. Nec 
Sic accepit ceu quispiam possit dubitare, se non 
esse factum à seipso. Sed ne superbiamus, quin 
potius agnoscamus nos habere ab opifice nostro 
quidquid habemus. Porro in Greco manifeste est 
rectus casus xat οὐχ ἡμεῖς, 510 tamen ut videatur 
mente repeti quod mox erat 4u«c. Denique volvens 


editionem Hispaniensem inveni scriptum *5* vELO, 
sicut dicebamus Hieronymum legisse. 


PSALMUS C. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS IPSI DAVID. » 
Misericordiam et judicium. Titulus : Psalmus ipsi 
David. (Cassiod., Alcuin.) Psalmus iste centesimus 
est, et sieut centenarius perfectus numerus est, ita 
iste psalmus continet et docet formam perfecte sanc- 
litatis. Hic enim docemur bona appetere, mala re- 
nuere : quae est perfecta conversatio vite. Et quia 


omne bonum nostrum Christo attribuendum est, ideo 
titulus habet : Ipsi David. Et est sensus : Psalmus 
iste attribuitur zpsi David, id est Christo, ut hoc 
tolum quod hie docemur, virtutibus Christi appli- 
cetur, nihil illi terreno regi. Et cantat hoc Chri- 
stus, et nos in illo. Hac enim vox competit capiti 
et corpori. Agit autem de misericordia et judicio. 


901 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. C. 


902 


Intentio : Monet bona apetere, et mala renuere. À tinua : Quse est via immaculata ? ea est. innocentia, 


Modus : [Cassiod.] Tripartitus est psalmus. Primo 
de misericordia et judicio proponit. Secundo expo- 
nit quz» sit via immaculata, ibi, perambulabam. 
Tertio dieit quis sit finis malorum, ibi, ài» matu- 
tino. De miseficordia ergo et judicio proponens 
ait, o 

VERS. 1. — « Misericordiam et judicium cantabo 
« libi, Domine. » - 

Domine cantabo, [Aug. Gl. int.] id. est jucunde 
annuntiabo misericordiam, qu: modo est, et judi- 
cium quod erit in futuro. Et hoc fibi, id est ad tuum 
honorem , qui utroque laudabiliter uteris. [Aug.] 
Nemo ergo de misericordia Dei desperet ac pre- 
sumat ad impunitatem, quia est ei judicium ; et nemo 
immutatus in melius judieium; timeat, quia przace- 
det misericordia. H:vc semper simul in eo sunt. Deus 
enim nec in bonitate misericordie perdit judicii se- 
veritatem, nec in judieando cum severitate amittit 
misericordie bonitatem. Sed et per tempora hsec 
duo distinguuntur, secundum effectus. Misericordia 
enim nunc omnibus offertur et multipliciter exhi- 
betur ; judicium autem in futuro. Hic enim est tem- 
pus misericordi$, cum Dei patientia, peccantes ad 
ponitentiam adducit et bonis et malis bona tempo- 
ralia prestat. In futuro autem tempus judicii, cum 
unieuique secundum merita reddet. [Cassiod., Al- 
cuin.] Hec duo mutua sibi junguntur societate. In 
his breviter omnia opera Dei includit. Et hic est 
pramissa causa, quare sic se habet, sicut postea 
subdit, cum ait : 


Vrns. 2. — « Psallam et intelligam in via imma- 
« eulata, quando venies ad me. » 

Psallam et intelligam in via. [Haym., Hier., Al- 
cuin.] Quasi dicat : Cantabo misericordiam et judi- 
cium. Et propter hac duo psallam, id est in hilari- 
late bene operabor, et intelligam quando venies ad 
me in secundo adventu, vel in obitu cujusque, ego, 
dico positus in via immaculata. |Aug., Gl. int.] 
Psallere enim est in hilaritate operari, et intelligere 
non potes nisi in via immaculata, sed in ea intel- 
ligitur, quando ad hos veniat Deus. Vel ita : Ego 
psallam et intelligam, existens in via. immaculata. 
Non mutatur sensus, psallam et intelligam, per hoc 
quando, id est. quia venies ad me, id est ope tua 
psallam et intelligam ? [Cassiod.] Vel ita : Psallam, 
id est hilariter operabor, et per hoc intelligam ; hoc 
enim dat psallere, ut intelliram mente, quod oculis 
non patet, id est credam quod veniet quem iste tan- 
lum desiderat. Et hoc est: Intelligam, dico, quando 
venies ad me, per carnem, in primo adventu. Ve- 
nies dico, in via immaculata, quia mundum sine 
peccato transilivit. 

Pans rm. VEns. 3. — « Perambulabam in innocen- 
* lia cordis mei, in medio domus mez. » 

Perambulabam. [Alcuin., Gl. int.] Secunda pars, 
ubi exponit quze sit via immaculata. Quasi dieat : 
Psallam et intelligam in via immaculata antequam 
eliam intelligerem, perambulabam, etc. Vel ita con- 


Unde subdit : Perambulabam in innocentia. [Aug.] 
Quasi dicat : Hac via immaeulata ae innocentia in- 
cipit, et consummatur. Non est opus multis verbis. 
Innocens esto, et perfecisti justitiam ; sed duo- 
bus modis nocet homo, si facit miserum, vel si 
deserit miserum. Innoceus vero est qui nec sibi nec 
aliis nocet. Undeisteait : Perambulabam, vel deam- 
bulabam. Quasi dicat : Ampla via, in innocentia cor- 
dis mei; angustias enim patitur omnis malitia, sola 
innocentia lata est, ubi deambuletur, quasi spatiando. 
H:ec sunt deambulatoria sacerdotum, in. Ezechiele. 
Deinde exponit quod dixerat, scilicet perambula- 
bam, im snedio domus mec, id est cordis mei, in 
quo quiete habitat bene conscius : alii autem foras 


B pelluntur, quasi a fumo, vel stillicidio, vel mala 


uxore, et in nugis extra quiescunt, et de. his qui 
foris sunt, cirea corpus delectantur, quia non est 
ilis bene intus, unde gaudeant in conscientia sua. 
[Cassiod., Aug.] Velin persona Chiisti, hoc potest 
legi sie, quasi dicat : Quz est via immaculata ? in- 
nocentia. Et ego perambulabam in innocentia cordis 
mei, quasi non transitoria quaesivi, sed cucurri 
viam mundi existens, in medio domus tuze, alia lit- 
tera, id est. Ecclesiw, in cujus medio existo, quasi 
exemplo omnium. Innocentia hoc potest, ut faciat 
eum babitare in medio domus Dei, quasi honorabi- 
lem et exemplum aliorum. 


Vins. 4. — « Non proponebam ante oculos meos 
« rem injustam ; facientes przvaricationes odivi. » 

Non proponebam, |Cassiod., Aleuin.| Innocentia 
per partes exponit, primo dicit, quia nihil habet 
cum malis, 510 : Non proponebam vem injustam 
ante oculos meos, etc., usque oculi mei, ubi dicit, 
quia pars est ei cum justis. Et deinde dicit quod 
versulias diaboli de corde fugat, ibi, in matutino, 
etc. Quasi dicat : Perambulabam in innocentia, hoc 
utique dicit totus Christus, quod non proponebam 
ante oeulos meos rem injustam. [Aug.] id est. non 
diligebam rem injustam nec placuit mihi injuslitia 
alterius, facientes prawaricationem. Exponit rem 
injustam : quasi dieat : 9 1 "ῷ Non diligebam rem 
injustam, sed potius, facientes prizvaricationem, 
[Aug.] id est eos qui legem Dei non faciunt, etsi in 
Ecclesia sint, odivi, id est a me repuli praevarica- 


p tores ; sed non homines, id est non ex eo quod sunt 


homines, sed quia praevaricatores. 


Vgns. 5. — Non adhaesit mihi cor pravum; de- 
« clinantem a me maliguum non cognoscebam. » 

Non adhasit. |Meuin. Aug.] Deinde exponit quos 
dixerat praevaricatores, subdens : Nom. adluesit mihi 
cor pravum, id est qui prevaricatur corde, quasi 
non consensi non rectis. Declinantem a me mali- 
gnum. [Cassiod.] id est hereticum hominem, qui a 
Catholicis dissentit, et qui a rectis semilis deviat 
non agnoscebam, [|Aug., Cassiod.] id est non appro- 
babam, non mihi placebat, quia etsi signali sint 
nobiscum sacramentis, non tamen inde sunt. [Aug.] 
Vel, non adhaesit mihi cor pravum, id est cor tor- 


903 


tum quod habet qui non vult omnia qua Deus vult, A 
sed etsi timet. infirmus, quod presignavit Jesus ti- 
mens, tamen subdat se Deo dicens eum Christo : 
Transeat a me calix iste; fiat tamen voluntas tua 
(Matth. xxvi.) Vitet ergo mala, quantum potest : 
et si non potest, subeat. Et non cognoscebam mali- 
gnum declinantem. Declinat omnis qui dissimilis 
est a me, quem prius eis proposui imitandum. 

VERS. 6. — « Detrahentem secreto proximo suo ; 
« hunc persequebar. » 

Deirahentem prozimo suo secreto. |Aug., Cas- 
siod., Gl. int.] Palam non audet detrahere qui falsa 
tenet. Hunc persequabar, ne hoc ageret. 

Vrns. 7. — « Superbo oculo et insatiabili corde : 
« eum hoc non edebam. » 

Superbo oculo, [Gassiod., Haym.] id est cum tu- B 
mido, corde, e£ insatiabili corde, id est cum avaro, 
cum hoc notabili »on edebam corporalia, vel spiri- 
tualia, ad litteram. Talium consortium vitavit. 
[Aug.,] Vel potius spiritualiter hoe accipiendum est. 
Nam et Jesus cum superbis convivatus legitur ut cum 
Phariseo (Luc. IX), quando venit ad eum peecatrix 
mulier Maria (Luc. vi), et nos quoque abstinemus 
a convivio fratrum notabilium, ut corrigantur. Faci- 
mus hoc plerumque et propter medicinam ; sed cum 
extraneis multis edimus, ut cum paganis, et. cum 
alis impiis, atque superbis. Quidest ergo quod ait, 
cum superbo oculo non edebam, et cum insatiabili 
corde ? Habet epulas suas cor superbum, et insatia- 
bile, unde pascitur, sed non reficitur. Epule enim 
superbi cordis, quod est insatiabile, est invidia. (1 
Superbia enim mater est invidentie qui pascitur 
et gaudet alienis malis, sed non satiatur. Hoc ergo 
cibo superbiz et invidi: iniquitatis non pascitur ju- 
sius, sen pascitur cibo justitite. Unde : Beati qui 
esuriunt et. sitiunt justitiam, ete. (Matth. v.) Hoc 
est superbo oculo et insatiabili corde, cum hoc non 
edebam, id est nonpascebar, nec delectabar super- 
bi: epulis et invidic. 

VERs. 8. — « Oculi mei ad fideles terre ut se- 
« deant mecum ; ambulans in via immaculata, hic 
« mihi ministrabat. » 

Oculi mei. [Cassiod.| Hic exsequitur alteram 
parlem innocentie, silicet quod eum justis habet 
partem. [Aug., Cassiod., Gl. int] Quasi dicat: 
Cum talibus non edebas unde ergo pascebaris ?] 
Ecce oculi mei cordis erant ad fideles, id est fideles 
placuerunt mihi, dicit justus generalis. Fideles dieo 
terra, [Cassiod., Alcuin.] id est degentes in terra 
ubi sunt tot illecebree, unde major corona est eis. 
Vel, ad fideles terrze, id est qui per totum mundum 
sunt uz sedeant mecum, scilicet in unitate fidei me- 
cum permaneant. Vel sedeant mecum, id est ut par- 
licipent mecum regno sterno, in persona ejusdem 
justi. Ambulans in via immaculata, hic mihi non 
alius ministrabat, ad litteram. [Cassiod.] Maxime 
convenit hoe sacerdotibus, ut pravis non ecohabi- 
tent, sed 

Vzns. 9. — « Non habitabit in medio domus mee 


PETRI LOMBARDI 


904 


« qui facit superbiam ; qui loquitur iniqua, non di- 
« rexit in conspeetu oculorum meorum. » 


Qui facit superbiam, [Cassiod.] id est quilibet 
superbus, nom habitabit in medio domus mee, ad 
litteram. Hzec dicit ne videatur approbare quos ha- 
bet familiares, si mali sint. [Aug.|] Vel in persona 
Christi dici potest, oculi mei ad fideles terre. Hoc 
non mutatur. Ut sedeant mecum, super duode- 
cim sedes, judicantes duodecim tribus Israel 
(Matth. xix), id est ut judicent mecum. Ambu- 
lans in via immaculata hic, mihi ministrabat 
Evengelium mihi, non sibi; non quaerens qua sua 
sunt, sed Christi. Sed qui facit superbiam non ha- 
bitabit in medio domus mez, id est in corde meo, 
ubi mitis et quietus habitat mihi placens ; superbus 
vero inde resilit. Vel non habitabit in medio domus 
mes, id est Ecclesiw. [Aleuin.] Etsi enim. aliquan- 
diu toleretur gratia correotionis, non tamen pra- 
eminere meritis nihil potest. Non est in populo meo 
granum, sed palea [Gl. int., Cassiod.| Sequitur ex 
persona totius Christi : Qui loquitur iniqua, quilibet 
maledicus, 20n direxit in conspectu oculorum meo- 
rum, quiaetsi apud se et apud stultos, apud me 
tamen non est gloriosus. 


VEns. 10. — « In matutino interficiebam omnes 
« peccatores terre ; ut disperderem de civitate 
« Domini omnes operantes iniquitatem. » 


In matutino. [Aug.] Tertia pars ubi ostendit qui 
finis eorum malorum sit, et loquitur hic Christus. 
Et nota quia jam enumeravit superius, quod ei non 
adhseserunt nisi boni. Et quasi aliquis diceret : 
Quia tibi non adhzerentnisi boni, eur ergo malos 
in tua civitate tanto tempore tolerasti? Responde- 
lur quia tempus misericordie est, modo nox est, 
nondum omnia sunt manifesta. Et in hac nocte abun- 
dant tentationes, in qua transeunt bestie sylva, et 
catuli leonum, id est diaboli querunt sibi escam a 
Deo, scilicet ut tentent fideles. Unde Dominus ait 
discipulis : Satanas evpetivit vos vexare sicut triti- 
cum (Luc. xxi). Ab homine triticum. non mandu- 
catur, nisi primo conteratur, ut panis fiat. Sic 
neminem manducat diabolus, nisi prius per tribu- 
lationem contriverit. In hac ergo nocte parco, to- 
lero, corrigo, sed in matutino, [Aug.] id est cum 
dies judicii advenerit, et erunt omnia aperta, quae 
modo sunt occulta, dum nescit qualis post erit, qui 
modo bonus est et malus, interficiebam omnes pec- 
catores terra, id est mittentur mali in ignem zeter- 
num, quia modo. Ideo tolerantur mali a longanimi, 
ut eorrigantur, quod si non fecerint tempore mise- 
rieordig, quod modo est, post interficientur. Et hoc 
est quod ait, in matutinis interfieiebam omnes pec- 
catores terre, id est in judicio mittam malos in ignem 
eternum. Quare ? μέ disperdantur omnes operantes 
iniquitatem de civitate Domini, id est de societate 
Ecclesie, Modo enim in ea sunt, sed eis parcitur, 
quia tempus est misericordie, sed tempore judicii 
separabuntur. Ecce finitur psalmus in eo unde in- 
cepit : Misericordiam et judicium cantabo tibi, Do- 


905 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CI. 906 


mine [Alcui., Haym.| Hoc etiam justo convenit, A quentibus. Quia vero non ad/ursit mihi videbatur 


qui praevidet hoe futurum. Et ideo sie se habet, sic- 
ut supra dixit. Et est, in matutinis interficiebam 
omnes peecalores terrae, id est pravidebam omnes 
malos interficiendos, ita ut disperderem, id est vi- 
derem disperdendos, omnes operantes iniquitatem. 

[Cassiod.] Vel aliter potest diei in persona just. 
Ostenditur hic tertia pars innocentie ; post vitatos 
nempe malos justus ad se reversus, addit quod sug- 
gestiones ddzemonum de corde suo expulit. Quasi di- 
cat : Non tantum homines malos vitavi, sed etiam 
vitia declinavi, quia, in matutino, id est in initio 
suggestionis, quando quasi crepusceula tentationum 
incipiunt apparere, interficiebam, oratione qua de- 
bent ejici ne ereseant, omnes peccatores terra, id est 
diemones, qui omnem carnem faciunt peccare : ita 
interficiebam ut disperderem omnes operantes ini- 
quitutem, id est omnes immissiones, vel submissio- 
nes diaboli, de civitate Domini. Civitas Dei est ani- 
ma justi, unde diabolus subjicitur et removetur. 


COLLATIO IN PSALMUM C : « MISERICORDIAM ET JUDI- 
CIUM, » ETC. 


Vgns. 4. — Non adhasit mihi cür pravum. He- 
brei dirimunt hane clausulam in duas partes, ut 
prior, nempe aon adhasit mihi, pertineat ad finem 
hujus versiculi. Deinde cor pravum jungatur se- 


TUR, ET IN CONSPECTU DOMINI EFFUDIT PRECEM 

SUAM. » 

Domine, exaudi orationem meam. Titulus : Oratio 
pauperis cum anziaretur, et in conspectu Domini 
effudit precem suam. Cassiod., Aug.] Iste est quin- 
tus psalmus poenitentiz, et quartus qui oratio dieitur; 
pauper vero de quo agit titulus Christus est, qui 
cum esset dives Deus apud Deum, per quem et om- 
nia facta sunt (Joan. 1), factus est pauper, secun- 
dum formam servi (II Cor. vi), sed pauperior est 
in membris, quorum egestali suam abdidit pauper- 
tatem, ut eis suas communicaret divitias. Ubi enim 
se przeparavit membra ditavit, in quibus etiam po- 
nitentes quos in se transfiguravit, id est in quorum 
persona loquens dicit: Cinerem tanquam panem 
manducabam. Non enim in ea egestate erat, ut haec 
in sua persona dicere posset, sed in membris. Ecce 
quomodo contemperatur tam ima tam alio, id est 
unione vocis conjunguntur membra capiti. Sicut enim 
sunt duo in carne una, sic et in voce una. Sicut etiam 
a propheta Isaia sponsus et sponsa dieitur his ver- 
' bis : Sicut sponsum alligavit in mitram, et sicut spon- 
sam induit me ornamento (/sa. Lx1). Sponsus di- 
citur propter caput, et sponsa propler corpus dici- 
tur. Nec tamen mulatur vox, vel persona. Christus 
ergo pauper in nobis et nobiseum et propternos. (133) 
Hie oratin persona pcomitentis suam dejectionem, 


(193) Ex Greg. in vit psal. penitent. 
ParnoL. CXCI. 


sensum generare imperfectum, addidit Munsterus 
tale quid, presertim eum vertisset ità mox proce 

dentia, pravaricaliones odivi, ut verbum adharebit 
non haberet quo referretur. Hieron)mus tamen el 
qui similiter vertunt, ad id non urgebantur. Fa- 
cientem, inquit, aut facere pravaricationes odivi. E. 
quod sequitur nec adharebit, respondet commode. 
Ceterum de hac questione superius pluribus actum 


est. 
VEns. 6. — Insatiabili corde. Hieronymus dicit 
altum corde. Ceteris vastum vel latum corde 3n^ 


3235 nunan LEBAB. Atqui seu intelligas avarum seu 
eum qui non satiatur malis alienis, Septuaginta 
probe reddunt, ac mox, cum hoc non edebam. Hie- 
ronymus, cum. hoc esse non potero. Assonant czeteri 
dicentes, hunc non patiar, aut non potero ferre. Exi- 


stimamus Septuaginta legisse 52N Nb Lo ocar a the- 


B mate 52N Aca, comedit. Nunc legimus ὉΣῚΝ N5 Lo- 


VCAL à radice 255 iscaL, potuit, etiamsi intelligen- 
tia eodem conspiret. 

Vrns. 9. — Non. direxit in conspectu oculorum 
meorum. Pro particula direzit, habent Hebrzei ver- 
bum passivum quod, si nudaveris punetulis, indi- 
scriminatim leges active aut passive 112), direxit sive 
diriget, dirigetur, firmabitur, preparabitur. Hiero- 
nymus respiciens sensum potius quam verba, vertit 
non placebit. Ergo Y2* N5 Lo icu, non direxit, ac- 
cipiendo futurum loco preteriti. Hoc est interprete 
Cassiodoro, non profecit. Sed vv Nb Lo cox, hoc 
est non firmabitur, perseverante sensu 


PSALMUS CI. 


PSALMI TITULUS : « ORATIO PAUPERIS CUM ANXIARE- (let causam dejectionis recognoscentis, et ἃ peccatis 


liberari, atque in pristinum statum restitui petentis. 
Et est sensus : Psalmus iste est oratio pauperis, [Al- 
cuin.] id est Christus, qui est pauper et in se, et in 
membris, 25 4 $S in quorum persona loquitur. Oratio 
dico habita cum anzciaretur. In miseriis, in quas de- 
jeetus est per peccatum primi hominis, et ut. eas 
evaderet, effudit precem suam in conspectu Domini, 
per quem solum liberari potest. 

Intentio. [Cass.] Monet omnes advertere suam 
miseriam, et petere Dei misericordiam. Modus. 
Quatuor sunt partitiones. Prima pars est captatio 
deprecativa. Secunda flebilis narratio, ibi, quia 
defecerunt. Tertia pars est certitudo impetrandi 
veniam, ibi, fu autem. Quarto dieit quod de sua 


D brevitate transeat ad aeternitatem, ibi, respondit et. 


Et quia in titulo tria memoravit, scilicet orationem, 
paupertatem, anxietatem, singula suis locis exsecu- 
turus, ab oratione incipit, dicens : 


VEns. 1. — « Domine, exaudi orationem meam, 
« et clamor meus ad te veniat. » 

Domine, exaudi orationem meam. [Cass.] Ecce 
oratio, deinde repetit : Et clamor meus. Ecce oratio 
crevit in clamorem, ad te veniat. Non obstet milii 
nubes peecatorum, quie iniquis obsistit. Unde Jere- 
mias : Opposuisti nubem ne transeat oratio (Thren. 
1p). [Aug.] Ideo autem geminatur oralio, quia in 
geminatione ista affectus poitenlis ostenditur. Et 


29 


907 


est hic figura epimone, per tres versus, id est crebra 
repetitio sententiz. 

VEns. 2. — « Non avertas faciem tuam a me, in 
« quaeunque die tribulor, inclina ad me aurem 
« tuam. » 

Non avertas, etc. Et quia oro et elamo, da aurem, 
da faciem presertim, quia tribulor, et invoco. Et 
hoc est quod. sequitur : Non avertas a me peenitente, 
sed a peccatis, faciem tuam. |Cassiod.] Respuis qui- 
dem iniquorum munus, sed non poenitentiam devoto- 
rum. Inclina ad me, [Aug.] id est, mihi humili, 
aurem tuam in quacunque die tribulor. Hoc ideo 
dieit, quia in membris, non uno tantum, sed omni 
tempore tribulatur, etc. 


VERS. 3. — « In quacunque die invocavero te, 
« velociter exaudi me. » 

Velociter exaudi me, [Cass., Aleuin.| quia non 
jam terram terrenus, sed coelum redemptus peto. 
Cui desiderio dieis, adhue te loquente dieam : Ecce 
adsum. Exaudi dico, i» quacunque die invocavero te. 
Hoe ideo dieit, quia in omnibus fidelibus - et in 
omni tempore invocat. 


Pans rn. VERs. Á. — « Quia defecerunt sicut 
« fumus dies mei ; et ossa mea sieut cremium arue- 
« runt. » 

Quia defecerunt. |Cass., Alcuin.] Secunda pars, in 
qua est flebilis narratio, in qua exponitur qui pau- 
pertas, et. quie. tribulatio sit ei : unde clamet jam 
aperit. Quasi dicat : Ideo clamo, quia defecerunt 
dies mei, [Aug. Hier., Cassiod.] id est non lux ista 
visibilis, seilicet illuminatio aeris ἃ sole, sed tem- 
pora vite meg. Defecerunt dico, sicut fumus, id 
est propter elationem superbie. Elato enim Adam, 
dies deficiunt. Et ossa mea sicut cremium aruerunt, 
id est animze virtus et. fortitudo contracta est. Mise- 
ria pium judicem movere polest : hic notatur pau- 
pertas. Vel ita : Et ossa mea, [Aug.] id est. fortes 
qui carnes portant, id est infirmos, sicut in frizorio 
con[rixa sunt, alia littera. Eorum quippe frixorium 
sunt omnes qui seandalizantur, tantum enim frigi- 
tur justus et bonus, quantum amat. Unde Apostolus : 
Quis infirmatur, et non infirmor ? et quis scandali- 
autur, et ego non uror ? (II Cor. n). Velita: [Cassiod.] 
Et ossa mea sicutin frixorio confrixa sunt, id est 
fortitudo animi recordatione peccatorum, quasi 
{εἶχα contrahitur, vel timore judieii. Confrixa sunt 
ossa mea. Jam enim frigitur homo, dum timet se 
arsurum. 

Vgns. 5. — « Pereussus sum ut fenum, et aruit 
« cor meum, quia oblitus sum comedere panem 
« meum. » 

Percussus sum, [Aug.] id est mortalis factus sum 
in Adam, a quo propagata est miseria, u£ fenum. 
Bene hoc dieit, quia omnis caro fenum (lsa. XL). 
Fenum quippe viret, sed percussum facile sentit 
injuriam : sie. hominis caro in lege Dei virens, ab 
eadem suecisa arescit. Ef aruit cor meum sterilitate 


(134) Ex Greg. in vir psal. poniten, 


PETRI LOMBARDI 


908 


A peccati. [Aug.] Sed unde hoc contigit? quia oblitus 
sum comedere panem meum, id est verbum Dei cu- 
stodire, quia pr:eceptum quod Deus dedit. omisit, et 
bibit venenum serpentis, consentiendo ejus maligna 
persuasioni. Sed modo crucifixo Domino, redit 
commemoratio, et comedit panem qui de colo de- 
scendit (Joan. v1). Nota quod ait, oblitus sum ; natura 
enim peccantium ostenditur, [Cassiod., Gl. int., Aug.] 
quia, dum peceatum appetitur, contemplatio Dei 
non habetur. Quapropter? Quia oblitus sum, nunc 
gemo, non pro terrenis, sed pro eeternis, et pro aliis, 
qui de terrenis gemunt. 


VERs. 0. — « A voce gemitus mei adhzesit os 
« meum carni mes. » 


A voce gemitus mei. [Aug.] Non illorum qui de 
terrenis, non de spiritualibus gemunt, quos iste 
gemit. Gemunt enim illi, et. gemit iste; sed aliter 
illi, aliter iste. A voce, inquam, gemitus mei adhesit 
os meum, vel, adhserunt ossa mea, carni mee, id 
est per gemitum talem patet quod adherent ossa 
carni, id est fortes infirmis, portando infirmitatem 
eorum. Unde Apostolus : Nos firmi debemus infir- 
máitatem infirmorum portare (Rom. xv). Vel aliter 
potest legi : (154) Oblitus sum comedere panem 
meum, id est servare preceptum Dei. Et hoc, a 
voce gemitus mei, id est a voce diaboli, ex quo est 
gemitus et miseria mea. Unde : Adhesit os meum 
carni mec, id est ratio sensualitati consensit. 


B 


Vrns. 7. — « Similis factus sum pellieano soli- 
C , tudinis ; factus sum sieut nycticorax in domicilio. » 


Vgns. 8. — « Vigilavi, et factus sum sicut pas- 
« ser solitarius in tecto. » 


Vigilavi et factus sum. sicut passer solitarius, 
[Aug.] vel singularis, vel unieus ; in fecto, vel in 
domicilio. Tres aves, et tria loca hie distinguuntur. 
Aves : pellicanus, nyctieorax et passer ; loca : soli- 
tudo, parietina et tectum. Et dicitur pellicanus in 
solitudine, nyceticorax in parielinis, passer in tecto. 
Pellicanus avis est quie in solitudine habitat. Ny- 
cticorax, quie est vigil et teter corvus noctis, habitat 
in parietinis, qu:e vulgo dicuntur ruine, ubi parietes 
stant sine tecto, ubi habitat nycticorax avis, qua 
noctem amat. Passer tecta amat. Unus homo autem 

D vel plures possunt habere personam trium avium, 
tria vero loca tria sunt genera hominum. Est enim 
solitudo, ubi Christiani non sunt, nec fuerunt; pa- 
rietine ubi fuerunt, sed corruerunt; tectum, ubi 
fuerunt, nec ceciderunt, manentes in domo. Verus 
ergo predicator, si venit inter eos, ubi Christiani 
non sunt, similis est pellicano solitudinis. Si autem 
venit ad eos qui fuerunt et ceciderunt, est sicut - 
nycticoraz in domicilio, vel parietinis, quia nec eo- 
rum tenebras deserit, sed vult eos lucrari. Si autem 
venit ad eos, qui erediderunt, nec ceciderunt ma- 
nentes in domo Ecclesise, sed tepide agentes, passer 
est in tecto, et clamat eis qui sub tecto, id est sub 


909 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CI. 910 


carne torpent, eum ille sit super carnem. Unde Domi- À sceeulares. Unde subdit : Et qui me laudabant, dum 


nus in Evangelio dicit: Quiin tectoest, non descendat 
tollere aliquid (Matth. xxiv). Et alibi : Quod in aure 
auditis, pradicatesuper tecta (Matth. x). Vel per has 
aves Christus accipitur. Pellicanus dicitur, etsi non 
certum sit rostro pullos occidere suos, et triduo lu- 
gere, tune rostro sanguinem suum super eos fundere, 
unde illi reviviscunt. Sic Christus occidit, ut Paulum 
persecutorem, et sanguine suo vivificat, juxta illud : 
Ego occidam, et ego vivere faciam ; percutiam et 
sanabo (Deut. xxxi). Dicitur autem habitare in so- 
litudine, quod Christo proprie congruit, quia solus 
de Virgine natus est : post nativitatem vero, venit 
ad passionem, ubi a ruinis occiditur, id est a Judzeis 
qui cecideraut exezcati. Sed et eos amat Dominus 
dicens : Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid fa- 
ciunt (Luc. xxiv). Tunc ideo fuit quasi nycticorax in 
parietinis, sed qui in passione dormierat, vigilavit 
in resurrectione, et volando in colum factus est 
sicut passer singularis i tecto, |Cassiod.] id est in 
colo, ubi interpellat pro nobis. Vel diversa genera 
pceeuitentium notat per has aves. Pellicano enim avi 
maàciei nimi? et solivagz comparantur eremitee. 
Nycticoraci vero similatur ille qui a publico remo- 
tus, dum alii nocte hujus sseculi dormiunt vigilat 
[Cassiod., Aleuin.] et sibi quaerit escas mentis, qui 
si non inter homines, extra tamen est in alto dicens 
eis : Qui in nocte dormiunt. Vere passer est ille qui 
sagax ad alta virtutum fugit, ubi tutus est a laqueis ; 
qui solitarius vel unicus dicitur, propter charitatem 
qui ex multis unum facit. Et dieitur esse in tecto, 
vel zedificio, propter altitudinem fidei, ut non de- 
scendat aliquid tollere de domo (Matth. xxiv). 


Vzns. 9. — « Tota die exprobrabant mihi inimici 
« mei; et qui laudabant me, adversum me jura- 
« bant. » 


Tota die, ete. [Gl int.] Loquitur hiec Christus. 
Quasi dicat : Quia occido et vivifico, ideo inimici 
mei exprobrabant mihi tota die, [Aug.] quia pecca- 
lores membra mea faeio, ut cum dixerunt : Quare 
magister vester manducat cum publicanis et peccato- 
ribus? (Matth. x1x) Et qui laudabant me ore palam, 
sed ficte, adversum me jurabant, id est conspirabant. 
Quare ? 


VEns. 10. — « Quia cinerem tanquam panem 
« manducabam, et poculum meum cum fletu mis- 
« cebam. 


Quia cinerem tanquam panem manducabari,et po- 
culum meum cum fletu miscebam, [Aug., Aleuin.]id 
est, quia hiec genera hominum in membris habere 
volui, scilicet pcenitentes qui significantur per cine- 
rem et fletum. Cinis enim et cilicium sunt arma 
peenitentium. [Aleuin., Cassiod.] Vel in persona justi 
lotum accipi potest, quasi dieat : lta frigor pro 
aliis et gemo. Et ad cumulum mali, tota die expro- 
brabant mihi inimiei mei, quos diabolus aliter 
nequit perdere, arte quadam vult capere ; facit enim 
irrideri poenitentes, quasi jurent in eorum detesta- 
lione irrisores, qui laudabant eos, dum cum eis erant 


cum eis fruerer seculari vita, adversum me jura- 
bant, id est conspirabant. (Quare? quia cinerem, 
[Cassiod., Aleuin.] id est reliquias peccatorum, £an- 
quampanemmanducabam, id est poenitendo eonsu- 
mebam, quia etiam tenuia peccata, id est levia, per poe- 
nitentiam sunt consumenda. Ef poculum meum cum 
fletu miscebam, etsi hoc ad litteram aecipi possit , 
magis tamen de calice Domini accipiendum est, quem 
laerym:e faciunt duleiorem. Vel ita, quia cinerem, 
quasi dieat : Exprobrabant mihi inimici, sed non 
curabam, quia cinerem tanquam panem manducabam, 
id est in ipsa dejectione reficiebar ; adeo placebat 
mihi. Et poculum meum, id est temporalem jucun- 
ditatem, cum fletu miscebam. Vel poculum, id est 

B desiderium ccelestis patri:, pro dilatione, cum fletu 
miscebam, id est eum lacrymis miscui. Vel poculum, 
id est potum sacrarum Seripturarum, que antiqua 
recolunt, cum fletu miscebam, dum attendi bona 
qui amisi,et mala quae reperi. Hic autem fletus 
unde mihi est ? 


Vgns. 11. — « A facieire indignationis tue : quia 
« elevans allisisti. me. » 

A facie irc et indignationis. [Cassiod.] Ira est ultio ; 
indignatio in nobis est motio animi, qua indignamur 
22 8 € etiam filiis. lraautem est impetus in puniendo, 
quae in Deum non cadit, sed est anthropopathos. 
Et est a facie ire tue, [Aug.] id est ab instantia 
vindiele, quee in Adam fuit eum qua nali sumus. 
Hac ira est de propagine iniquitatis de massa pec- 

Q cati. Unde Apostolus : Fuimus et nos natura filii ire 
(Ephes. πὴ). Et Dominus ait : Ira Dei manet super 
eos qui non credunt (Joan. n1). Non ait veniet, sed, 
manet, quia non tollitur in qua natus est. Ef indi- 
gnationis tuc quam merui actualiter peccando. [6]. 
int.; Aug.] Et loquitur hie Eeclesia. Et bene dico 
a facie ire tue, quia elevans me, in honorem facien- 
do ad imaginem tuam, qua omnia animalia supe- 
ramus, gravius allisisti me. Nihil enim habet hanc 
peceati miseriani, et gehenne, nisi homo. Quod 
peeus plangit de peecato ? quz avis timet. gehennam 
ignis sterni? quia nulla est ei participatio beate 
vite. Ideo nulli sunt. stimuli miseriarum. Et vere 
allisisti, quia 

Vrns. 12. — « Dies mei sicut umbra declinave- 


p «runt ; el ego sicut fenum arui. » 


Dies mei, qui sunt sicut umbra, id est obscuri et 
vani, [6]. int., Aug., Cassiod.] declinaverunt. Sicut 
umbra, id est quasi inutiles transeunt. Quasi dicat : 
Quia ego a vero declinavi, similes mihi facti sunt 
declinantes dies mei, e£ ego arui quasi fenum, sine 
rore gratia. 

Pans mr. VEns. 43. — « Tu autem, Domine, in 
« geternum permanes ; et memoriale tuum in gene- 
« ratione οἱ generationem. » 

Tu autem, Domine. [Cassiod., Alecuin.] Tertia 
pars, ubi ostenditur certitudo impetrandi veniam. 
Jam consurgit lapsus ad prophetandum, jam peni- 
tens caput relevat, Quasi dicat : [Aug.|] He ego 


BE 


PETRI LOMBARDI 


justo judieio tuo patior, sed tu viges, ut liberes qui A 


nuisti. Viges ad me liberandum, quia viguisti ad me 
humiliandum. Ef memoriale tuum, [Cassiod., Al- 
cuin., Aug.] id est promissum memorabile de te, 
scilicet reparatio, qua tu nostri, vel nos tui me- 
mores sumus. Vel, memoriale tuum, id est memo- 
ria qua memor nostri es, quia non oblivisceris no- 
stri. Est in generationem presentem, et generatio- 
nem futuram, quia promissionem habemus vitie qui 
nunc est et futurze (1 Tim. 1v). Bene dico memo- 
riale, nam 

Vrns. 14. — « Tu exsurgens misereberis Sion; 
« quia tempus miserendi ejus, quia venit tem- 
« pus. » 

Tu exsurgens ad regnandum, [Aug.] qui quasi 
dormiens distuleras, misereberis prius Sion, id est 
Judz. Unde apostoli et alii fratres fuerunt, quorum 
erat cor unum et anima una in Deum (Act. 1v). 
Misereberis dico, quia tempus miserendi ejus venit, 
de quo dicit Apostolus : Cum venit plenitudo temporis, 
misit Deus Filium suum factum de muliere, factum 
sub lege (Galat. 1v). Et repetit quia venit tempus 
acceptabile. Unde : Ecce nunc tempus acceptabile, 
ecce nunc dies salutis (II Cor. v1). Et nota quod ait : 
Venit tempus. [Cassiod.] Hoc enim ideo ait, quia 
omnia ordine voluit fieri Deus, et tempus ad hoc 
disposuit, ubi opportunitas apte ordinata est. Et 
vere misereberis Sion. 

Vzns. 13. — « Quoniam placuerunt servis tuis la- 
« pides ejus ; et terr:e ejus miserebuntur. » 

Quoniam placuerunt servis tuis, id est apostolis, 
lapides ejus, Sion, [Aug.] id est prophete firmi pla- 
cent. Sunt enim in Sion lapides, sunt et non lapi- 
des, scilicet pulvis, terra. Unde subdit : Et. terre, 
vel pulveris ejus miserebuntur. Lapides placent ser- 
vis, et ipsi servi miserentur terre. Lapides sunt 
prophetz, ibi preemissa est praedicatio, inde sum- 
ptum est evangelicum officium. Servi ergo, id est 
apostoli, agnoscunt in lapidibus, id est in. prophetis 
eloquia Dei, et de terra formant imaginem Dei, 
dum terreni mundantur, quorum miserentur. Sicut 
ergo de pulvere terre formatus est homo, ita 
de pulvere ruentium parietinarum Dei imago r 
formatur (Act. m). Inde est quod misso Spiritu 
sancto multi crediderunt eorum qui Dominum cru- 
cifixerant ; de illo enim. pulvere multa millia cre- 
dentium venerunt, pretia rerum suarum ad pedes 
apostolorum ponentium (Act. 1v). Sed non tantum 
hoe in Sion factum est, imo venit et alius paries de 

. gentibus. Unde subdit : 


911 

viguisti, ut me humiliares. Et hoc est : Tu autem, 
Domine, permanes in eternum. Ergo temporalem 
servet zeternus. Non enim quia ego cecidi, tu se- 


Vgns. 16. — « Et timebunt gentes nomen tuum 
« Domine; et omnes reges terrz gloriam tuam. » 


Et timebunt gentes. [6]. int.] Que modo timere 
nesciunt, nomen tuum, et omnes reges terra time- 
bunt gloriam tuam, majorem sua. Ideo hzc, 


912 


Vgns. 17. — « Quia «dificavit Dominus Sion : et 
« videbitur in gloria sua. 

Quia Dominus cdificavit , vel aedificabit Sion, 
[Aug.]id est Ecclesiam. Hoe modo agitur, e£ tandem 
in cdifieata Sion, videbitur in gloria sua : quod non 
modo, tunc videbitur gloriosus, qui primo visus est 
in illa infirmitate. Unde : Vidimus eum non haben- 
lem speciem neque decorem (Isa. tur). JEdificavit 
Sion, quia, 

VERs. 18. — « Respexit in orationem humilium ; 
« et non sprevit precem eorum. ἡ 

Respexit inorationem humilium, [Cassiod., Aug.] 
quispiritu pleni orabant ut veniret. Hoc agitur in 
edificatione Sion : orant, gemunt zdificantes, qui 
sunt unus pauper, et pauperes multi. Unde in ti- 


B tuto singulariter, hic pluraliter dicit; sed unus di- 


citur propter unitatem pacis Eccelsie ; multi pro- 
pter latitudinem. Ergo nunc oratur, nunc curri- 
tur, nunc cinis tanquam panis manducatur, et nunc 
potus cum fletu miscetur, ne in futuro sero quze- 
ratur, inaniter petatur, frustra pulsetur, foris re- 
maneatur, cum quinque virginibus fatuis. Ef mom 
sprevit precem eorum, [Cassiod.] hoe est respicere, 
quod non spernere. 

VERs. 19. — « Seribantur hec in generatione 
« allera; et populus qui ereabitur laudabit Domi- 
« num. » 

Scribantur hec. [Cassiod., Gl. int.] Qui supra pe 
nitentia sordebat, jar: honore Prophete decoratur. 
Praecipit hec qua dixit testimonio Scripture fir- 
mari, ut stas futura ea discat. Quasi dicat : Dixi 
per Christum esse reparationem, per Adam de- 
struetionem. Et h«c, scilicet quod reparatio est per 
Christum, et destructio per Adam, scribantur, [Aug., 
Cassiod.] ut firmiter teneantur, vel habeantur im 
generatione altera, id est ad opus generationis 
nova. Hac enim quando scribebantur, non sic 
proderant generationi Veteris Testamenti; pro- 
sunt vero alteri generationi, id est nove. Unde 
subdit: Ef populus qui creabitur. Nova crea- 
tura in Christo, non dico qui creatus est, laudabit 
Dominum, qui sibi subvenit. Unde Apostolus 
dicit : Si qua in. Christo nova. creatura est vetera 
transierunt. Et ecce facta sunt. omnia nova (ll 
Cor. v). 


e-.D  VEns. 20. — « Quia prospexit de excelso sancto 


« suo, Dominus de ccelo in terram aspexit. » 

Quia prospezit, ete. [Aug., Cassiod., Alcuin.] 
Post gemitus dolentis, jam sunt verba consolatio- 
num ; jam gaudet pauper. Et nota quia supradixit, 
cdificavit Dominus Sion, et item, scribantur luec. 
Modo utrumque declarat, scilicet quid dixit scri- 
bendum, et quomodo zdificavit. Hoc est enim quod 
dixit, scribendum, scilicet quia prospexit, [Aug. et 
Cassiod.] id est misertus est de excelso sancto suo, 
ut ad humiles veniret humilis, et sic zdifica- 
vit Sion. Et nota quia Propheta ut preterita di- 
cit, que adhuc erant futura, [6]. int.] deinde 
evidentius aperit quod dixerat, Dominus de ccelo 


913 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CI. 914 


in terram aspexit. Ad quid prospexit? subdit, sci- A dit : E£ laudem ejus annuntient in Jerusalem, id est 


licet 


Vrns. 21. — « Ut audiret gemitus compeditorum, 
« ul solveret filios interemptorum. » 

Ut audiret gemitus compeditorum, [Aug.] id est 
sanctorum, qui sunt compediti timore Dei et disci- 
plina ejus. Timor namque Dei compedes sunt, in 
quibus gemunt saneti ad impetrandam misericor- 
diam. Nisi enim compedibus timoris ligati essent 
martyres, dura et molesta a persecutoribus non 
sustinuissent. De his compedibus seriptura $a- 
pientize dieit : Audi, fili, et excipesententiam meam, 
et ne abjicias consilium meum, et infer pedem tuum 
in compedes illius, et in torquem ejus collum tuum, 
et erunt tibi compedes ejus in protectione fortitudi- 
nis, et torques illius im. stolam glorie (Eccli. vi). 
Quas compedes solvunt qui martyres occidunt, et 
solutis vertuntur in gloriam, uf solveret filios in- 
teremptorum, [Aug.| vel mortificatorum (135). Nos 
autem sumus filii mortificatorum illorum, qui sol- 
vimur ἃ nodis peccatorum, et a vinculis eupidita- 
tum. Prospexit ergo Dominus in terram, ut audiret 
gemitus compeditorum, timore et disciplina ejus. 
Vel, compeditorum, peecatis, vel mortalitate. Ut 
solveret filios interemptorum, id est nos a peecalis. 
Unde alibi : Dirupisti vincula mea (Psal. cxv). Ad 
quid audiret et solveret ? ad hoc, 


Vgns. 22. — « Ut annuntient in Sion nomen Do- 
« mini ; et laudem ejus in Jerusalem. » 


Jf jam. annuntient [Aug.] (quod non licuit cum 
interficerentur compediti), nomen Domini, id est lau- 
dem de Dei essentia, im Sion, id est in Ecclesia ; 
€t laudem ejus [Gl. int., Greg.| seeundum opera, 
annuntient ix Jerusalem, id est in Ecclesia. Ita an- 
nuntient 


Vgns 23. — « In convemendo populos in unum, 
« et reges, ut serviant Domino. » 


In conveniendo populos et reges terrarum, [Cas- 
siod.] id est ut faciant populos et reges convenire 
in umum, id est in unitatem fidei et morum, |Aug.]| 
quod fit sanguine mortificatorum, et compeditorum 
gemitibus qui auditi sunt. Ad quid? Ut serviant 
Domino. 

[Cassiod.] Vel aliter ab illo loco : Uf audiret ge- 
mitus compeditorum. Compediti dieuntur. saneti 
Veteris Testamenti, qui legalibus vinculis astricti 
non sunt usi noxia liberlate, qui eum gemitu ora- 
bant, u£ Deus mundum a peccatis solveret, et a 
solveret [ilios interemptorum, id est filios eorum qui 
fraude diaboli sunt perempti a paternis erroribus 
liberaret, seilicet apostolos, et alios bonos de illo 
populo, qui fuerunt filii eorum, quos diabolus inte- 
remit, ut sie ipsi liberati, anmuntient in Sion no- 
men Domini. Przedicit futura. Hoc enim in Sion fa- 
clum est, dum ibi primum loquebantur apostoli 
variis linguis magnalia Dei (/4c£. 1). Unde in gene- 
ralem Ecclesiam cucurrit sermo. eorum. Unde sub- 


(155) Ex Greg. in hune psalmum. 


in generali Ecclesia, ita annuntient, i» comveniendo 
populos in umum, et reges ut serviant Domino. Hzc 
non mutantur. 


Pans 1v. Vrns. 24. — « Respondit et in via vir- 
«tutis sue : Paucitatem dierum meorum nuntia 
« mihi. » 


Respondit. [Alecuin., Aug.] Quarta pars, ubi post 
certitudinem venie dicit quod de sua brevitate ad 
sternitatem transeat. Quasi dicat : Ut annuntient 
nomen Domini, et laudem ejus in Jerusalem. Et 
respondit ei, Demino, scilicet laus vel Jerusalem. 
Superiora verba indicant respondisse ei aut lau- 
dem aut Jerusalem. Supra enim memoraverat et 
laudem et Jerusalem, et populos et reges. Sed ad 
populos vel ad reges non potest referri, quia si re- 
ferretur, dixisset responderunt, quia ergo singu- 
lari numero dicit respondit, intelligitur respondisse 
laus, vel Jerusalem : laus respondet, quando ei gra- 
tias agunt vocati ab illo, dum bene credunt vel 
bene vivunt, vel Jerusalem, non illa reproba qux 
occidit prophetas, sed illa quae multos filios parit, 
vocata respondet, non contemnit, sed fructum red- 
dit. Ecce quid et cui respondit, et ubi respondit, ἐγ 
via, id est in Christo, scilicet in unitate fidei ejus, 
non 2225 inse respondit, id est ex suis meritis. 
De se enim non esset vox nisi peccati, et qualiter 
respondit ? In via virtutis suc, id est in fide, qua 
resurrexisse credit Christum. Via enim virtutis 
sum fuit Christus post resurrectionem, cum jam 
non est infirmus ut prius, cum fuit via infirmita- 
lis : sed fortis in eclo vocat Ecclesiam. Laus au- 
tem fidei est, non quia eredit mortuum, quod et pa- 
ganus credit, sed quia credit glorificatum. Respon- 
dit ergo ei, non voce, sed corde ; non lingua, sed 
vita; in via, non infirmitatis, sed virtutis suc, id 
est in fide Christi, qua credit eum non tantum mor- 
luum, sed resurrexisse et ascendisse ad zequalita- 
tem Patris. Dixi quod Ecclesia respondit Domino, 
et ubi et qualiter ; sed quia pravidit quosdam di- 
cluros, fuit quidem quondam Ecclesia congregans 
omnes in unum ; sed jam desiit, inquil, paucitatem 
vel exiguitatem dierum meorum, non :eternitatem il- 
lorum dierum ubi ero, sed temporales dies, scilicet 
quandiu ero in hoc smeulo, muntia mihi. Hoc di- 


Dceit propter illos qui dicunt jam non ess? Eecle- 


siam. Non vaeal vox ista, non est inanis haec peti- 
lio. Ipsa enim via sic annuntiavit : vobiseum sum 
usque ad consummationem seeuli (Matth. xxvn). 
Totum vero tempus usque ad finem seuli, est 
illa exiguitas dierum, quia omne quod finitur exi- 
guum est, ut inde transeatur in zeternitatem. Dico 
nuntia. Et 

VrEns. 25. — « Ne revoces me in dimidio dierum 
« meorum ; in generatione et generationem anui 
«Qui. » 


Ne revoces me in dimidio dierum meorum, |Aug.] 


915 


PETRI LOMBARDI 


916 


id est fae ut in toto eo exiguo non desinam ; non A quam exponit, dicens, o Domine, terram fundasti. 


sic fiat ut. hiretici dicunt, usque in fidem sceculi, 
perduc me. Non ideo in dimidio dierum meorum 
me revoces, sed perfice mihi exiguos dies usque 
ad finem smeuli, ut postea des zeternos. Cur autem 
de exiguitate quiris ? quia iz generatione et gene- 
rationem sunt ammi fui, idest quia licet illi dies 
usque in finem seculi durent, tamen exigui sunt in 
comparatioue tuorum qui non mutantur, qui ceterni 
sunt. 

[Cassiod.| Vel ita ab illo loco; respondit, etc. 
Quasi dicat : Annuntiant laudem ejus in Jerusalem, 
et ipsa Jerusalem, id est Ecclesia, respondet ei, 
Domino gratulando, et obsequendo preceptis ejus. 
Ubi ? In. via virtutis suc. [Greg.] id est constantis 
sus, non declinando a bono. Breviter hic diffinitur 
religio Christiana, cum dieitur im via virtutis. Dico 
respondit, [Cassiod.| et respondendo oravit, hoc : 
O Deus, annuntia mihi paucitatem, vel exiguitatem 
dierum meorum, id est breve hoc tempus totius sc- 
culi usque ad finem fae me attendere. Finem 
quippe seculi cupit scire, ut cito ad beatitudinem 
veniat, nee petit noscere diem, neque horam con- 
summationis, quod nemo potest scire, unde Domi- 
nus : De die autem illa, et hora, nemo novit, nec 
angelus, nec Filius, nisi solus Pater (Matth. xv). De- 
siderat autem scire utrum seculum cito finiatur, ut 
sic transeat ad. vitam. Pro quo subdit : Ne revoces 
me in dimidio dierum meorum, |Greg.] id est trans- 
aclam vitam, vel :etatem peecatorum. Unde libera- 
tus sum. Vel, ne revoces me in dimidio dierum 
meorum, ne sinas me revocari à cursu caelestium, 
ut heream cure temporalium, quin hos dimidios 
et futuros dies continuem. Et dicit hos praesentes 
dies, dimidium dierum, [Aleuin.] vel dies dieit 
quos in bono in presenti agit vir sanctus, in qui- 
bus meretur premium vitz. Dies enim habet, qui 
eos hic in luce bone vita agit, sed non sunt nisi 
dimidii si non adduntur :eterni. Et est : Quia tendo 
ad sterna, ne revoces me in dimidio dierum meo- 
rum, [Aug.] id est ut remaneam in his dimidiis 
diebus, sed adde dies gaudii. In generatione gene- 
rationum sunt, alia littera, anni tui, est generatio 
generationum, qui non transit, collecta de omni- 
bus generationibus, id est saneti. Colleetze enim 
sunt sanetz:e proles omnium generationum, et faeta 
est inde una generatio generationum, quie non va- 
dit, nec praeterit. In. illa erunt anni Domini, qui 
non transeunt, scilicet cternitas Del. Non enim 
aliud sunt anni Dei, aliud ipse ; sed anni Dei, zeter- 
nitas Dei est. /Eternitas autem ipsa Dei substantia 
est, nihil habens mutabile, ubi nihil est przeter- 
itum, nihil futarum. Et est, dies mei sunt exigui, 
sed anni tui, id est ceternitas tua, sunt in genera- 
tione generationum. 


Vgns. 26. — « Initio tu, Domine, terram fun- 
« dasti; et opera manuum Luarum sunt eceli. » 


Initio, tu Domine, [Aleuin., Cassiod., Aug.] Quasi 
dicat : Ne revoces me, quia ad :eternitatem tendo, 


Et hoc, initio, quia sternitate tua prcicedis omnia 
qui fecisti. Sine initio enim ante creaturas exsti- 
tit. Et opera manuum tuarum sunt cali, ad litte- 
ram. Alibi dieitur : Verbo Domini cali firmati sunt 
(Psal. xxxit). Sed quod verbo facit, hoc et manu, 
id est virtute. Non est enim distinctus corporeis 
membris. Verbum autem Dei manus ejus est. Et 


Vzns. 27. — « Ipsi peribunt, tu autem permanes ; 
« et omnes sicut vestimentum veterascent. » 

Ipsi cceli peribunt, [Aug.] de ccelis proximis 
terre. Hoc constat quod peribunt, secundum qua- 
litatem. Unde et Petrus : Terra autem. et cceli qui 
nunc sunt, eodem verbo repositi sunt igni reservandi 
(II Petr. nm). De superioribus autem coelis ccelo- 


B rum non est certum, sed si manent, non in se, 


sed Deo manent. Vel mystice cceli sunt justi, qui 
sunt opera manuum ejus : qui secundum vesti- 
mentum, id est secundum corpus, peribunt, sed 
mutabuntur in melius. Tu autem permanes immu- 
tabilis. [Cassiod.]| Sieut s»ternitatem Dei ostendit, 
creando omnia, sie manendo post mutata. Ef om- 
nes vel omnia, sicut vestimentum veterascent. Quasi 
dicat : Non de angelis accipi postest, sed de muta- 
bilibus, seilicet de ccelis, ad litteram. Vel de san- 
clis, qui veterascent sieut. vestimentum, id est se- 
eundum corpus quod more vestis consumitur, 


VrEns. 28. — « Et sicut opertorium mutabis eos, 
»* et mutabuntur : tu. autem idem ipse es, et anni 
« tui non deficient. 


C Et sicut opertorium mutabis cos. Coelos accipe, 
qui omnia operiunt, qui etiam  mutabuntur. 
Unde subdit : Ef mutabuntur, |Cassiod., Aug.] 
mutata vel mutanda recte dieuntur, quia jam non 
subjacebunt corruptioni, sicut. ante. Tu autem qui 
dixisü : Ego sum qui sum (Exod. wu), idem ipse es, 
id est immutabilis et omnipotens. Licet enim omnia 
sint ex le, et per te, et in te, non tamen sunt quod 
ipse es, qui es mutans, non mutatus ; faciens, non 
faetus ; movens, sed manens. Ef ammi tui, qui 
erunt in generatione generationum, on deficient ; 
sed an ibi esse poterimus? utique. Audi quod se- 
quitur : 

VEns. 29. — « Filii servorum tuorum habitabunt, 
« et semen eorum in seculum dirigetur. » 

D Filii servorum Luorum, etc. [Cassiod., Aug.] Hi- 
laris conclusio est hie, qua dicimur ibi habitaturi. 
Quasi dicat : Anni lui non deficient. Et in tuis 
annis habitabunt filii servorum tuorum, [Aug.] id 
est prophetarum et apostolorum, nedum ipsi. lta 
dicit hie filios habitare, (Num. xtv.) ut filii intrave- 
runt in terram promissionis, non patres eorum: 
quod signifieat novos homines intrare in novam 
requiem, non veteres. Intraverunt tamen de illis 
patribus duo, seilicet Caleph et Josue, quia οἱ in 
requiem veram intrant unus et unitas, id est Chri- 
stus et Eeclesia, eum omni novitate filiorum. Dum 
ergo dieit filios habitaturos, et historie veteri allu- 
sit, et. mysterium notavit. [Aug.] Vel fili sunt 


917 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CI. 918 


opera bona, sine quibus nemo intrat. Fili ergo A passer solitarius in tecto. In. altero. tamen, exem- 


servorum tuorum habitabunt, id est servi per bona 
opera habitabunt, quasi per filios. Noli ergo esse 
slerilis, si vis habitare. Premitle fetus operum, 
quos sequaris, qui te dedueant ad terram viven- 
tium. Unde filius, scilicet Joseph, antecessit. Jacob 
in /Egyplum. Et ait patri suo et fratribus suis: 
Ego pra&veni parare vobis escas (Gen. xLv). Ita ergo 
precedant filii tui, id est opera bona tua, parare 
libi epulas sterne refectionis. Quales enim filios 
pramiseris, tales sequeris. Ef semen eorum, [Greg.] 
id est opera. Unde fructus cternus melitur,2m sce- 
culum, id est in :ternum, dirigetur. Hocideo dicit, 
quia nihil tortum intrat. 


COLLATIO IN PSALMUM CI : « DOMINE, EXAUDI 
ORATIONEM, » ETC. 


Vrns. 4. — Sicut cremium aruerunt. Sententiam 
alis verbis unam efferunt. Hieron., quasi frixa 
contabuerunt. Alii, tanquam focus aut torris adusta 
sunt. TpY2 woQrD est a radice Tp! JAQAD, id est ac- 


cendit, exussit, et [rizit. Hine editio Romana, quam 
imitatur divus Augustinus, habet, sicut im frixorio 
confrixa sunt. Porro cremium secundum Arno- 
bium, est sarmentum aridum, quod tamen vocat 
frixorium. Et hec. significantia plurimum quadrat 
Hebreo et Graeco. lllud enim sonat forrem ad- 
uslum , hoc vero. lignum aridum φύγιον. Calepinus 
putat esse cremium, carnem in frixorio frixam, qua 
quo magis torretur, ea magis virtus ejus et. humor 
evacuatur. 

Vrns. 7. — Sicut nycticorac in domicilio. Hiero- 
nymus, Nebiensis, Munsterus, et Sanetes, pro y- 
cticorace, ponunt. bubonem | mocturnum, similiter 
avem. Alii concordant LXX. Sed pro domicilio om- 
nes habent solitudines, aut ruinas, sive parietinas. Qj 
De his duobus quid sentiat Hieron. ad Suniam et 
Fretellam audiamus: « Qu:eritis quid. significet. ny- 
elicorax apud Latinos. In Hebrzeo pro mycticorace, 
verbum p12 cos scriptum est. Quod Aquila, et LXX 
et Theodotion, et quinta editio, nycticoracem inter- 
pretati sunt. Symmachus vero, «upupam. Sexta edi- 
tio noctuam, quod et nos magis sequimur. Denique 
ubi apud nos et Graecos legitur : Factus sum. sicut 
mycticorao in domicilio, apud Hebreos dicitur, fa- 
ctus sum sicut noctua in ruinosis. Plerique bubonem 
contentiose significare putant. » Hactenus ille. Ex- 
quo arguere licet, vel ex hoc loco, Hieronymi ver- 
sionem esse editam ob contentiosos Jud:os. Nam 
vertit bubonem, quod tamen dicit se non sequi. 
Quid denique sit 2n domicilio, docet ubi superius, 
dicens quod in Greco δῶμα, velut ad. versiculum, 
sicut passer solitarius in tecto, ubi scribit : « Et di- 
citis invenisse vos in Graeco ἐπι δώματος, quod. anti- 
qui eodiees Latinorum interpretati sunt 2m. edificio, D 
δώμα in orientalibus provinciis, ipsum dicitur, 
quod apud Latinos fectum. In Palestina enim οἱ 
JEgvypto, vel ubi seripti sunt. divini libri, vel inter- 
pretati sunt , non habent in tectis culmina, sed do- 
mata : qui Rom:e vel solaria, vel meniana vocant, 
id est plana tecta, quae transversis trabibus susten- 
tanlur. Denique et in Aetis apostolorum, Petrus 

uando ascendit in doma, in tectum «Ποῖ ascen- 
disse eredendus est. Et quando prweipitur nobis 
nt faciamus domati nostro coronam, hoc pr:eeipi- 
Dur, uL in tecto. faeiamus per eireuitum | quasdam 
eminenlias, ne faeilis in prieceps lapsus sit. Et in 
Evangelio : Que, inquit, auditis in cure, dicetis su- 
yer domadLa, d est. super fecta (Matth. x). Et in 
E. : Quid vobis est quod omnes. ascendilis super 
lecta vana ? (Isa. xxu.) Et multa hujusmodi. » Hee 
Hieron. Jam idem adnotandum vigilanter — venil 
quod doma quidem habetur in eo. versiculo. sicut 


plaria qu: viderim legunt, ἐν οἰκοπέδῳ. 


Vrns. 9.— (ui laudabunt me, 55x23 wEHOLALAI, 
Hieronymus ezsultantes. Alii quidam vertunt, insa- 
nientes in me. Allii, deludentes me. Certe apud He- 
b:os vox illa multiplex est. 

Vgns. 14. — (Quia venit tempus. Conimiliter Hie- 
ronymus etalii ferme. Interpretes pro Cajetano, 
pro fempus, ponunt £estificatio. Pratensis, solem- 
mitas. Ty'Y2 MOED. 

Vrgns. 45. — Terre ejus miserebuntur. Hierony- 
mus verbum per nomen reddit, pulverem ejus mise- 
rabilem. 333? JEHONENU. Ad Suniam et Fretellam, 
juxta LXX transfert. miserebuntur, ac docet *Ey 
APHAR posse interpretari, tam pro ferra quam pro 
pulvere. 

Vgns. 17. — Timebunt gentes nomen tuun, Do- 
mine. E22 M Hanc lectionem mutuati sumus ex 
psalmodia Romana. Siquidem Hebraice οἱ Griece 


b habetur, fimebunt gentes nomen Domini. Nec vacil- 


lat sensus. nYrv QU DN ΘΔ "NO'"" VEIIREU GOIIM 
ETH SCEM ADONAI. ΦΦοδηθήσπντα! τὰ ἔθνη τὸ ὄνομα 
Κυρίου. $ 

Vgns. 18. — Humilium. Hieronymus, vacui. Pra- 
tensis et Munsterus, solitarii; Sanetes, eorum. qui 
sunt sicut mirice ; Pellicanus vociferantis ; inter- 
pretes pro Cajetano, suspirantis ; translator ad Cam- 
pensem, destituti ; Paraphrasis hujus dolentis ; Ne- 
biensis, excitantis. Si LXX aut Hieronymum relin- 
quimus, quem sequemur ? Verumtamen quantum pos- 
sumus colligere ex Hebraicis lexicis juxta vocabulum 
in Hebr. positum, oportet signilicantiam transumptive 
accipere, adaplando quod commodius est. Jam 
Sanetes in Thesauro imgu:e sanetze scribit, ἜΝ 
AREAR esse nmuyricam aut juniperum, ex rab. Da. ple- 
nius tamen et planius nobis salisfacit. Hieronymus 
in Jerem. xvii ad illud : Erit enim quasi mgrice in 
deserto. Qus, inquit, Hebraice dicitur *y*7 AREAR, 
sive ut interpretatus est Symmachus, lignum infru- 
cLuosum in solitudine. Quse respondens ad interpre- 
lationem LXX et suam, Siquidem celebratum est 
myricas esse arbores humiles, juxta illud vers : 

Non omnes arbusta juvant, humilesque myrica: 

(VinG., Eclog. 1v, 2.) 


Deinde cum vertit Hier. respexit ad orationem 
vacui, quadrat interpretationi Symmachi, de ligno 
infructuoso. Denique Chald:us assonat Vulgatie edi- 
tioni, respexit ad orationem desolatorum. 

Vgns. 24. — « Respondit ei in via virtutis suc. 
Ilieronymus et recentiores, affliit in via virtutem 
meam. Atqui ΤΩΝ ANA et nzy ivNAm apud. Hebr. so- 
nat et respondit, /umiliatus est, humiliavit, ut non 
incongrue hoc aut illo modo reddatur. Quod. autem 
efferimus, virlu£is suc, sub tevtia persona, et Hebr. 
sub prima aliquoties admonuimus id aceidere, ob 
cognationem iod et vau, quorum alterum in alterum 
parvo negolio migrat, quin haud rarenter unum 
sulfieitur 1n. vicem alterius. Sic enim non multo di- 
slaànt *i2 cono, et *n2 cour. 

Paucitatem. dierum meorum. Alii aecipiunt. per 
verbum 1.2) "ND QITZAR IAMAL, id est abbreviavit dies 


meos. AU mox, nantia mihi. Webreei sequenti versui 
copulant, per primam personam futuri. S2N owan, 
dicam. Sed legas ἼΩΝ Ewon, habebis »nntia, juxta 
nos, quoniam etsi sit alia. punctorum notatio, ma- 
nent tamen invariata elementa. Denique ubi legimus 
mihi, Hebreei nune dicunt, Deus meus. Porro in mihi, 
el in hoc quod est Deus meus, prorsus exdem lit- 
tere manent. Distinctio punetalorum facit! varieta- 


tem. Nam *9w ΕΠῚῚ Deus meus. Et τῶν Ett ad. me, 


ubi etiam non discernitur prolatio, nisi dieatur *9N 


ELATI ; quod melius est. Nee tamen mutatur ulla lit- 
lera 


JT Be POETE 


919 


PSALMI TITULUS : * PSALMUS IPSI DAVID. » 


Benedic, anima mea, Domino. Titulus : Psalmus 
ipsi David.[Cassiod., Aug.] Post preces pauperis, 
sequuntur preconia gaudentis. Omnes enim qui in 
Christo sunt, quasi unus homo sunt, quihic loquitur 
et excitat atque hortatur animatn suam, ut benedicat 
Dominum, volens diffinire cur sit benedicendus. Cau- 
sam enim laudis supponit, ne quis ad hoc piger inve- 
niatur. Et est sensus tituli : Ipsi David, id est Chri- 
sto, fitiste psalmus, id est ista laus, quz hie canta- 
tur, Christo fit, et non alii. Intentio : Monet adlaudem, 
Modus: Tripartitus est psalmus. Prima Propheta 
per sua beneficia sibi a Deo collata, hortatur bene- 
dicere Deum. Secundo per ea quz antiquis contulit, 
et posteris collaturus est, ibi, faciens misericordias. 


Tertio per celestes, et omnes alias creaturas, mo- B — vggs, ἀ. -- « Qui redimit in interitu vitam tuam ; 


net benedicere Deo, ibi, Benedicite Domino. [Aug., 
Alcuin.| Propheta in persona generalis justi loquens 
secundum superiorem vim anima, id est ratio- 


nem, exhortatur animam ad benedicendum, di- 
cens : O 
VEns. 1. — « Benedie, anima mea, Domino ; et 


« omnia qu: intra me sunt, nomini sancto ejus. » 


Anima mea benedic Domino, [Aug.] id est lauda 
Dominum, qui dieit : Sacrificium laudis honorifica- 
bit me (Psal. xy1x). Clama ergo voce si homo est, qui 
audiat ; sine voce clama, si non. est qui audiat 
homo, quia audit Deus. Deinde iterat expressius 
quod dixerat : Et omnia que intra me sunt, [Cas- 
siod.] id est omnes cogitationes, omnes vires, nulla 


discrepent. Benedicat nomini sancto ejus. [Aug.] UM tuum ; renovabitur ut aquila juventus tua. » 


Nunquam enim deest qui audiat interiora, et ideo 
nunquam sileant. Item repetit : 


VERs. 2. — « Benedie, anima mea, Domino ; et 
Ὁ noli oblivisci omnes retributiones ejus. » 

Benedic, anima mea, Domino. [Aug.] Repetitio ad 
exhortationem valet. Dico benedicas, et ut. semper 
benedicas, noli oblivisci omnes retributiones ejus : 
non sit ante oculos tuos delectatio peccati, sed dam- 
natio peccati, et remissio Dei. Cogita omnia mala 
tua, quia quot ea sunt,tot bonze retributiones sunt Dei. 
Non enim ante oculos poterunt esse omnes retribu- 
tiones Dei, nisi ante oculos tuos fuerint omnia pec- 
cata tua. Et nota quod nos ait retributiones, sed 
retributiones ejus; aliud enim debebatur, et aliud 
redditum est quod non debebatur. Tribuit homo 
mala pro bonis, et retribuit ei Deus bona pro malis, 
pro quibus bonis retribuit homo mala. Ecce bonum 
est, quia homo est, et quia vivit, et quia ad' imagi- 
nem Dei est factus, pro quibus cum debuisset homo 
reddere Deo sui similititudinem, reddit dissimilitudi- 
nem. Et pro his malis reddit Deus bona, inspirando 
ponitentiam, et prestando veniam. Et ideo alibi : 
Quid retribuam Domino, pro omnibus que retribuit 
mihi ? (Psal. cxv.) Tribuit, cum me fecit ; retribuit, 


PETRI LOMBARDI 


PSALMUS CII. 


Α cum justificavit. Haze autem sunt retributiones, ipse 


D redit ad etbum, et omnia reparantur ei, ut fiat juve 


920 — 


est 


Vens. 3. — « Qui propitiatur omnibus iniquitati- 
« bus tuis ; qui sanat omnes infirmitates tuas. » 


Qui omnibus iniquitatibus tuis propitiatur, remit- 
tendo eas. [Aug.] Qui post remissionem etiam sanat 
omnes infirmitates tuas, vel languores tuos, quia 
corpus infirmum est, et ex languore corporis multa 
suggeruntur animz carnalia desideria : titillant, et 
quibusdam eapitur anima ; sed non est timendum, 
quia sanat omnes infirmitates tuas, nunc fovendo 
blandis, nune secando asperis. Omnipotenti enim 
medico nullus insanabilis languor occurrit, maxime 
autem in fine sanabit languores, quando hoc cor- . 
ruptum induet incorruptionem. Unde subdit 


ι “ὦ ὦ. MSS WE .ME- M T 22 BI 


, 
« qui coronat te in misericordia et miserationi- 
« bus. » 


uw om 


Qui redimit vel redimet. [Aug.] Quasi dicat : Inde 
sanat omnes languores, quia ipse est qui redimet 
pretio sanguinis,vifam tuam de interitu, id est de 
corruplione, que tanta est in corpore, et. aggravat 
animam quam impedit, ad ipsum Deum cogitandum, 
atque a sublimi intentione detorquent animam, sed 
finietur cum induet incorruptionem. Sanabit utique, 
qui ipse est, quisi viceris, etiam coronat ἐδ jam 
incorruptum, quod non est nisi ab ejus misericor- 
dia, unde subdit : Coronat dico, in misericordia et 
miserationibus. 


VEns. 53. — « Qui replet in bonis desiderium 


Qui etiam replet desiderium tuum in bonis. Post 
coronam non restat lucta, in qua juveris; sed sa- 
tiaris his, qu: hic desiderabas, ad 4:5 suspirabas. ^ 
Quando erit hoc ? quando renovabitur u£ aquile ju- 
ventus tua. Quasi dicat : Hoc non est in presenti, 
ubi nemo repletur, sed semper indiget. Sed quando 
renovata erit juventus tua ? et addit, μέ aquile. Re- 
novatur juventus aquil:e, sed non ad immortalitatem. 
Similitudino enim data est, quanta potest esse de re 
mortali ad immortalem. Dicitur aquila, dum senio 
gravatur, rostri immodice crescentis unco non posse 
os aperire, et cibum capere. Et inde languescit, sed 
quodam naturali modo collidit rostrum ad petram 
et excutit rostri onus, quo cibus impediebatur, e 


nis. Sie et quod nos impedit comedere panem no 
strum, petra aufert et excutit vetustatem, id est 
Christus, ut in eo renovemur, quibus vetustas clau- 
dit os oblitis comedere panem nostrum. 

Pansm. VERs. 6. — « Faciens misericordias Do- 
« minus : et judicium omnibus injuriam patien- - 
« tibus. » 

Faciens miserieordias Dominus. [Alcuin,, Aug.] , 
Secunda pars, ubi monet benedicere per ea que 


921 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CII. 


922 


faeta sunt antiquis, et posteris fient. Quasi dicat : In A Ef filiis Israel veris, notas fecit voluntates suas. Et 


futuro introibimus, satiabimur. Quid in via hic 
nobis est ? nunquid deserimur? non, quia Dominus 
relinquens nos in deserto, sed ducens ad patriam et 
faciens misericordias. Sed misericordibus, de quibus 
dicitur : Beati misericordes, quoniam illi miseri- 
cordiam consequentur (Matth. v); illi sunt qui dili- 
gunt inimicos, et in se peccantibus dimittunt. Hunc 
misericordix fructum Dominus scribens in terra, cum 
aecusaretur adultera, exigebat (Joan. vir). Ante 
enim in lapide scripsit Deus signans Judzeorum du- 
ritiam, sed inelinatus in carnem scripsit in terra 
humans mentis fructum paritura. Inelinatio enim 
ipsius incarnationis humilitatem significat, per quam 
in Christianis misericordie fructum erexit. Hac 
autem misericordia in omnes est facienda. Unde 
Apostolus : Operemur bonum ad. omnes, etc. (Gal. 
νι.) Et illud : ümni petenti tribue (Luc. v1); et : Si 
esurierit inimicus tuus, οἶδα illum (Rom. xu). Legi- 
tur tamen alibi : Ne tradas peccatori, et ne suscipias 
peccatorem, quee przedietis adversa videntur. Sed in 
hoc quid videtur auctorum conflictu, duo sunt at- 
tendenda, natura et vitium. Naturam juva, vitium 
persequere. Ergo ne tradas peccatori, et ne susci- 
pias peccatorem, id est non amore iniquitatis illius 
suscipias eum. Econtrario, omni petenti tribue ; et 
δὲ esurierit inimicus tuus, οἶδα illum, scilicet sub- 
veni naturz, non juves peccatum ; da operi Dei, non 
operi hominis. Nam quod homo est, opus Dei est; 
quod peccator est, opus hominis est. Sie qui dat 
justo pro alia causa, nisi quia opus Dei est, non dat 
justo. Ideo dicitur : Qui recipit justum in nomine 
justi, mercedem justi accipiet (Matth. x). Hoc quo- 
que misericordiam non impedit, si puniuntur mali. 
Puniendi enim sunt iniqui, non animo ultionis, sed di- 
lectionis. Ubi autem potentior occurrit, nec potes 
corrigere vel monere, tolera ; securus quod non erit 
impunitus ; post misericordiam enim subdit, de ju- 
dicio dicens : Et Dominus est faciens judicium. 
Unde : Mihi vindictam et ego vetribuam, dicit Do- 
minus (Deut. xxm). Sed quibus? ümnibus injuriam 
patientibus ab his qui non sunt sui juris, id est qui non 
pertinent ad jura gubernationis ipsius qui palitur, 
in quos nequit disciplinam exercere. Deinde osten- 
dens quie antiquis fecit, subjungit : 


VEns. 7. — « Notas fecit vias suas Mosi; filiis 


« Israel voluntates suas. » 


Notas fecit vias suas Mosi. [Aug.] Per Mosen 
omnes sanetos accipe : uno posito omnes occurrunt ; 
tamen eum ideo specialiter ponit, quia per eum data 
est lex, ut convineatur languidus, et prodatur in 
quinque porlieibus quinque librorum legis, et non 
sanelur (Joan. v). Ut sic querat medicum, et sane- 
lur unitas in piscina, ad descensum angeli mota, id 
est in Christi passione, qui cum de ccelo descendit, 
à populo passus est. Lex ergo data est, ut superbus 
humilietur ; humilis confiteatur 2 £222 et sic sane- 
lur. Et hi sunt oeculte. vie, quas ostendit. Deus 
Mosi ; per quem legem dedit, ut abundaret delietum. 


B 


D 


VERs. 8. — « Misericors et miserator Dominus ; 
« longanimis et multum misericors. » 


Dominus est miserator actu, et misericorsnatura. 
[Cassiod.] Misericordiam necessario sequitur pa- 
tientia. Unde subdit : Et longanimis, quia peccantes 
diu sustinet ; e£ misericors, [Aug.] quia dat bona, 
et vocat multis modis. Vocat enim beneficiis crea- 
turz, vocat impertiendo tempus vivendi, vocat per 
lectorem, vocat per tractatorem, voeat per intimam 
cogitationem, vocat per flagellum correctionis, v0- 
cat per misericordiam consolationis. Et hoe multum 
quia et blasphemis est misericors, et vere miseri- 
cors, quia 

VrRs. 9. — « Nonin perpetuum irascetur ; neque 
« in &ternum comminabitur » 

Non irascetur in perpetuum, [Aug.] bonis scilicet. 
Ira est pro primo peccato, quam in hoc seculo pa- 
timur ; sed consolatur, promittens finiendam, ame- 
que in eternum comminabitur, (Gl. int.| de poena 
sterna. Quod inde probandum est, quia 

VEns. 10. — « Non secundum peccata nostra fe- 
« cit nobis; neque secundum iniquitates nostras 
« retribuit nobis. » 

Non secundum peccata nostra fecit nobis. [Aug., 
Cassiod., Gl. int.| Quasi dieat : Quod non mereba- 
mur, aecepimus. Hoe omnibus convenit, quibus 
gratis bona prestat. Neque secundum iniquitates 
nostras retribuit nobis, sed post offensam absolvit. 
Et vere, 

Vrens. 11. — « Quoniam seeundum altitudinem 
« ΘΟ a terra, corroboravit misericordiam suam 
« super timentes se. » 


Quoniam corroboravit misericordiam super timen- 
Les se. [Aug.] Secundum quid? secundum altitudi- 
nem cali a terra. Si ccelum potest abscedere a pro- 
teclione terre; et Deus poterit non protegere ti- 
mentes se? attende aptam. comparationem. Cclum 
enim undique circa lerram est. Inde etiam peccan- 
tibus lux provenit ad oculos; inde aer, inde spiri- 
tus, inde pluvia ad terram, inde fructus. Sine Deo 
defixit terra, sic proteetio Dei manet super timentes 
se. Et quid fecit? ecce, 

Vrns, 12. — « Quantum distat ortus ab. occeiden- 
« te, longe fecit a nobis iniquitates nostras. » 

Quantum distat ortus ab occidente, [Cassiod., 
Aug.| tam Jonge fecit a nobis iniquitates nostras. 
Quasi dieat : De. tenebris facit lumen splendere. 
Quando enim peccatum remittitur, occidunt pecca 
ta, et gratia oritur : peccata tanquam in occasu 
sunt; gralia. qua liberaris, in ortu Avertere 
ergo ab oecasu peccatorum, et tende ad ortum 
gralim, et ita surgis et. profieis. Fecit ergo longe a 
nobis iniquitates nostras, quantum distat ortus ab 
occidente, [Gl. int.] quando feeit ut illie occidant, 


est. 


el gratia oriatur. Sed quare hoe fecit ? gratis, non 
meritis. Et lioc. est 


Vpns. 13. Quomodo miseretur. pater filio- 


— 


923 


« rum, misertus est. Dominus timentibus se ; quo- A 
« niam ipse cognovit figmentum nostrum. » 

Quomodo pater miseretur filiorum, [Aug.] etiam 
flagellis, ita, misertus est Dominus timentibus se, 
quoniam ipse cognovit figmentum nostrum, id est 
infirmitatem nostram. Novit quod fecit, quomodo 
lapsum sit, quomodo reficiendum sit, quomodo 
adoptandum sit, quomodo ditandum sit ; [Cassiod., 
Aug.|a factura enim Creatoris repulsi, ipsi nos 
male finximus. Deinde exponit figmentum nostrum, 
subdens : 


VrEns. l4. — « Recordatus est quoniam pulvis 
« sumus, homo sicut fenum dies ejus; tanquam 
« flos agri sic florebit. » 

Recordatus est quoniam pulvis sumus, [Gl. int.] 
quia etsi faeti sumus imago tua, o Domine, pulvis B 
tamen sumus, ariditate peccati. Vel secundum 
aliam litteram, que est : Memento quoniam pulvis 
sumus. [Aug.] Quasi dieat: Quod figmentum cogno- 
vit? nos infirmos, unde conversus ad Deum dieit : 
Memento quoniam pulvis sumus. Memento, id est 
perseveret erga nos misericordia tua, ne oblivisca- 
tur gratie tus. [Cassiod., Aleuin.| Dico pulvis est 
homo, et cito transit. Homo sicut fenum, quod ho- 
die floret, et mox arescit. Et dies ejus, id est quod 
pulehrius habet, est fanquam flos agri, qui citius 
transit. Homo sicut fenum, et sic efflorebit homo, id 
est ad plus sic florebit, vel efflorebit, id est deflo- 
rebit. [Aleuin.] Est. enim intentivum vel privativum. 
Velita, distingue litteram. Osteudit statum homi- 
nis, ne superbiat, dicens : Homo hoc habet quod q 
sicut fenum est dies ejus. Homo enim sieut flos 
egreditur et eonteritur, et fugit. velut umbra, et 
nunquam in eodem statu permanet. Et tanquam 
flos agri sic efllorebit totus splendor humani gene- 
ris, honores, divite, ete. [Aug.| Flos feni est qui 
non est annuus, quod pulehrius est, cito cadit. 
Unde : Omnis caro fenum, et ommis gloria ejus 
quasi flos feni ; fenura aruit, et flos decidit : sed ver- 
bum Domini manet in eternum (Isa. xL), Quod pro- 
pter te factum fenum, id est caro est : ex te ergo 
pulvis es, sed ex misericordia illius aliquid. [Aug., 
Gl. int.] Unde subdit in sequenti : Misericordia au- 
tem Domini ab :seterno, etc., quasi dieat : Homo est 
fenum, vel flos. Et vere 


VEns. 15. — « Quoniam spiritus pertransibit in D 


« ilo, et non subsistet ; 
« locum suum. » 

Quoniam spiritus, [Haym., Aug.| qui est in illo, 
pertransibit ab eo. Ecce qui timebat, abiit. Hic enim 
est finis morientium, e£ illo exeunte, «om subsistet 
homo. [Haym.] Vel ita : Spiritus existens in illo 
pertransibiL ab eo, quia dum est in ilo variatur, 
et post exit. Unde subdit : Et non subsistet spiritus 
in eo, et non cognoscet amplius locum suum, [Cas- 
siod.! id est non revertetur ad corpus, in hoc mun- 
do. Hoc dieit contra dementes, qui dieurt animas 
in hune mundum redituras. 


et non cognoscet amplius 


VEns. 16. — « Misericordia autem. Domini. ab 


PETRI LOMBARDI. 


924 


« serno usque in «ternura, super timentes 


« eum. » 

Misericordia autem. Domini ab eterno. (Cassiod. ] 
Quasi dieat : Talis est natura hominis, sed per mi- 
sericordiam Dei sternus erit. Hie praesumptionem 
premit, inde spem statuit. Et hoc est, misericordia 
autem Domini ab seterno, id est eum mundus ecepit 
administrari, et usque in aternum, id est sine fine, 
super timentes eum, non super alios. 

VEns. 47. — « Et justitia illius in filios filiorum 
« his qui servant testamentum ejus, » 

Et justitia illius est in filios. filiorum. [Alcuin., 
Aug.] Ecce misericordia et justitia simul, retribu- 
tionem dicit super filios filiorum. Multi autem justi 
non habent filios, nedum filios filiorum ; sed. filii 
sunt opera. Filii filiorum sunt merees operum. Et 


est sensus : Misericordia illius est super timentes 


eum. Et justitia illius in filios filiorum, id est per 
misericordiam et justitiam ejus dabitur timentibus 
eum sterna merces pro bonis operibus, et ne om- 
nes presumant, subdit, his quà servant testamen- 
tum ejus. 

VrEns. 18. — « Et memores sunt mandatorum 
« ipsius, ad faciendum ea. » 

Et qui memores sunt mandatorum ipsius, [Aug.] 
id est non ut memoriter tantum pronuntient; sed 
ad faciendum ea, id est ut agant quod didicerunt ; 
quodsi nimis multa tibi videntur, in duobus man- 
datis charitatis omnia implentur ( Maffh. xxu). Te- 
ne ergo radicem charitatis, et tota arbor est in te. 
Finis enim praecepti est charitas. 


VEns. 19. — « Dominus in colo paravit sedem 
* suam; el regnum ipsius omnibus dominabi- 
« tur. » 

Dominus in c&lo, etc. [Cassiod.] Preedieat judi- 
cium futurum, ne peccantes indolescant. Quasi 
dicat : Et debes esse memor ut facias, quia Domi- 
nus, |Aug., Gl. int.] id est Christus, qui descendit 
et ascendit, i» caelo sedem suam judiciariam, id est 
de bonis et malis judicabit in coelo existens, qui 
prius in terra irrisus est ; et ne impotentem putes ; 
et id est quia regnum ipsius dominabitur . 

Pans Itl. VERns. 20. — « Benedicite Domino, om- 
« nes angeli ejus, potentes virtute facientes verbum 
« illius, ad audiendam voeem sermonum ejus. » 


Benedicite Domino. [Cassiod.] Tertia pars, ubi 
per eclestes, et omnes alias ereaturas, monet bene- 
dieere, ineipiens ab angelis, et dieens : angeli 
ejus, [Aleuin., Haym.] non mali. Benedieite Domi- 
no, aggratulando dicit, non imperando vel mo- 
nendo. Quasi dicat : Quod facitis amo. Et, o vos 
potentes, id est omnes potestates ecelestes, qui estis 
potentes virtute, non vitio, ut diabolus. Benedicite 
ei, vos dico, facientes verbum illius. | Aug., Cassiod., 
Gl. int.] Verbo Dei non es justus aut fidelis, nisi 
cum facis. Facientes dico, ad audiendam vocem 
sermonum. ejus, id est humiles ad obediendum, non 
superbi, qui suum auctorem norunl et venerantur. 
Ili tales digni sunt benedicere, non alii. Vel facien- 


fim 
yu 
js lu! 
TU 
yis 
in, 
Tap 


! 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CIHI. 


926 


tes ad audiendam vocem sermonum ejus, id est ad A regnemus. Per hoc notat eos qui bonis initiis bo- 


hoe ut per vos nos audiamus, vestro exemplo in- 
struamur. 


VEns. 214. — « Benedicite Domino, omnes vir- 
« tutes ejus, ministri ejus qui facitis voluntatem 
« ejus. » 


Omnes virtutes ejus, [Gl. int.] Per hoc significatur 
ille ordo angelorum, benedicite Domino. [Cassiod., 
Haym., Aug.] Verbum toties iteratum concitat 


.animos. Deinde generaliter de omnibus subdit : O 


ministri ejus, qui facitis voluntatem ejus, non tan- 
Qum dieitis, vos, benedicite. Malus enim etsi tacet 
lingua, vita blasphemat ; et si hymnum cantat, ta- 
men multos intuentes mala mittit in blasphemias. 


num finem adjungunt. 


ἊΣ ἘΣ τ} COLLATIO IN PSALMUM CII : « BENEDIC, ANIMA 
MEA, DOMINO * ET OMNIA, » ETC. 


Vgns. 5. — Quireplet in bonis desiderium tuum. 
Recentiores ferme vertunt pro eo quod est desiderium 
tuum, os tuum. Translator tamen ad. Campensem 
habet, nobiscum desiderium tuum. Constat autem lo- 
cutionem esse metaphoricam, irplere os bonis, quee 
non rectius accommodatur alicui rei, quam desiderio. 
Hieronymus transtulit, ornamentum tuum. Siquidem 
id quoque sonat Hebrzis Ty EDIEC. Mens autem 


nostra nullis decoratur ornamentis, si bona ab- 
fuerint desideria. 
Faciens misericordias.Hebraice ΓΎΡῚΣ TZEDAQOTZ, 


quod vertunt jusfifias. Id etiam significat eleemo- 
^ H H -— , 
synam. Unde Grece hielegitur, ποιῶν ἐλεημοσύνας 


[Aleuin., Aug.] Si ergo vis benedicere Deum, fac B Adde quod facere judicium omnibus injuriam pa- 


verbum ejus, fac voluntatem ejus. Unde in. Levitic. 


os turturis jubetur retorqueri ad axellas (Levit. 1), 
ut quod habet in ore, ostendat in opere. Et ne te 
jactes qui facis voluntatem ejus, quia non est opus 
tuum, sed Dei. Ipse enim per teet in te bonum 
operatur. 


VEns. 22. — « Benedicite Domino, omnia opera 
« ejus ; in omni loco dominationis ejus, benedic, 
« anima mea, Domino. » 


Benedicite Domino, omnia opera ejus. | Àug., Cas- 
siod.] Cum bene vivis, omnia opera ejus benedicunt. 
Vel, omnia opera, id est celestia et terrestria. Bene- 
dicite dico, n omni loco dominationis ejts; vel in omni 
loco sunt dominationes ejus. Sie ubi non dominatur, 
ibi non benedicatur. (Aug., Cassiod.) Ubique est, ubi- 
que benedicatur : nullus excusatur. Sieut ergo nulla 
creatura, sic nullus locus laudi excipitur. Benedic, 
anima mea, Domino. Unde coepit, ibi finit. Be- 
nedictio a capite, benedictio a fine. A benedictione 
profecti sumus, ad benedietionem redeamus, in ea 


tientibus, qux: clausula mox subnectitur, ad pios est 
misericordia, ad impios justitia. 

Vzns. 15. — Spiritus pertránsibit in illo. Hiero- 
nymus, Nebiensis, Pratensis, et interpretes pro Ca- 
jetano cum LXX dicunt spiritus, ut habetur Hebraice 
nm nuag. Alii vertunt, uentus pertransit eum, ut re- 
feras ad florem, de quo in superiori versiculo. At 
vero Catholiei interpretantur de anima, quanquam 
notum est nuam apud Hebraos sonare, et animam et 
ventum, sicut apud Latinos spiritus, et apud Graecos 
πνεῦμα. 

Et non cognoscet amplius locum suum. In Hebreo 
conversus est ordo, et non cognoscet eum amplius lo- 


cus ejus.Illud certocertius est TOW CUN No 


VELO IAKIRENNU 0D MEQUOMO, non posse competere 
ipsi loeo intellectum, nisi translatitie. Itaque | si lo- 
cusnon amplius cognoscat spiritum, hoc est quod 
spiritus a corpore separatus, non ultra rediturus est 
ad illud corruptibile, quo rursum vivat secundum 
hunc scculi statum. Sententia autem converso modo 
enuntiata, directo sensu patet. Sed et Sanetes tradit 
regulam lib. rv Institutionum Hebraicarum, quod in 
sacris sepe verba per adversum intelliguntur, ac 
profert exemplum οἱ sequenti psalmo, super 
montes stabunt aque, id est super aquas. stabunt 
montes. 


PSALMUS ΟἿ]. 


PSALMI TITULUS : (136) « PSALMUS DAVID. » 
Benedic, anima mea, Domino. Titulus : Psalmus 
David. Patet. (Alcuin., Cassiod.) Item in hoe psalmo 
Deum benedicere monet, sicut in proecedenti. Agit 
enim hic de laudibus Dei, materiam laudis assumens 
ab operibus ejus, scilicet a coelo et a terra, et ornatu 
eorum, de quibus hic psalmus agit. Totus tamen [ἰ- 


| guris rerum mysteriisque contextus. (Aug.) Eisi 


enim fere omnia hic ad litteram religiose possint 


; accipi, sunt tamen plena mysteriis juxta litteram, ex 
' visibilibus operibus quz hic dicuntur, invisibilia Dei 


debent intelligi, sieut ex fabrieze mundialis magnitu- 
dine et pulchritudine, fabricatoris incstimabilis 
magnitudo et pulchritudo potest perpendi et amari, 
ut sic tandem possit videri, tamen in omnibus spiri- 
lualis sensus quierendus est, et. perserutandus. In- 
lentio. (Cassiod.) Monet adlaudem. Modus. Tripar- 
litus est psalmus. Primo, monet benedicere Denm 


(196) Ανεπίγραφος παρ᾽ E6onlotc. 


perealum et terram,et peromne ornamentum eorum. 
Secundo dieit quomodo Ecclesiam per mare seculi 
traducit ad portum vitae, ibi, hoc mare. Tertio pro- 
mittit se cantaturum semper Domino, ibi cantabo 
Domino. (Aug.) Propheta ergo De) magnalia quie 
mente conceperat, narraturus, ipsius visionis exsul- 
tatione eructat, dicens : O. 

VEns. 1. — « Benedic, anima mea, Domino : Do- 
« mine Deus meus, magnificatus es vehemen- 
« ter. » 

Anima mea, benedic Domino, pro tantis benetieiis 
et muneribus qu:&. hic. narrantur. Deus, magnifi- 
catus es. Proponit magnifica quc dieturus est, 
id est proponit hic Deum magnificum esse, postea 
dicturus in quibus sit magnifieus, in quibus omnibus 
non proprie nisi ipse auetor laudandus est, et con- 
vertens ad ipsum sermonem eausam ostendit quare 


sit benedicendus. Quasi dieat : [deo es benedicen- 


921 


PETRI LOMBARDI. 


928 


dus, quia o Domine Deus, proprie Deus et meus, A sacra accipitur. Per pellem quz de mortuis animali- 


qui magnus es natura. Magnificatus es, in notitia 
mea vehementer. Unde magnificatuses, qui semper 
in te magnus, qui non potes crescere vel minui, quia 
perfectus es. Per hoc, quia. 


VEns. 2, — « Confessionem et decorem induisti, 
« amictus lumine sicut vestimento. » 

Induisti confessionem et decorem. [Aug.] Per hoc 
enim scitur quod ipse est magnus. In homine enim 
magnificatur per cognitionem, qui in se incommuta- 
biliter magnus est, cujus magnitudo nec copit, nec 
desinit. Et est sensus : Induisti confessionem et de- 
corem, Amictus lumine sicut vestimento, id est un- 
dique habes creaturas, que te confitentur, [Haym., 
Alcuin.| id est laudant, et qu:e sunt decore et lumi- 
nosse. Vel ita, ut confessio in operibus sicut prius, 
decor vero in essentia notetur, sic, induisti confes- 
sionem, id est laudem creaturarum, et decorem, qui 
ineffabilis est in essentia. Et es amictus lumine sic- 
ut vestimento, id est lux undique tibi est, qui habi- 
tas lucem inaecessibilem (I Tim.vr), ad quam nemo 
per se valet accedere. Vel incarnationem significat, 
cum ait, induisti confessionem et decorem, [Cassiod.] 
id est carnem. assumpsisti, per quam confessio, id 
est laus et decus supernce majestatis innotuit. Et 
per hoe es amietus lumine sieut vestimento, quia 
per eamdem incarnationem homines eum confessi 
sunt, qui sunt lumen cognitione. [Aug.] Vel ita, in- 
duisti confessionem et decorem, id est Ecclesiam, 
in qua prius est confessio peecatorum : postea decus 
virtutum, ut placeat sponso, id est prius est in ea 
confessio peccatorum, per quam fceditatem depo- 
nit : deinde decor virtutum ,per quem speciosa forma 
pre filiis hominum (Psal. xtv). Et es amictus lu- 
mine sieut vestimento, id est Ecclesia : Ipsa enim 
est vestis sine maeula et ruga (Ephes. v). [Aug., 
Cassiod.| Hzc est tuniea inconsutilis, quee non po- 
tuit dividi (Joam. xix). Et ipsa est lux in Domino, 
etsi prius tenebrae (Ephes. v). 

VEns. 3. — « Extendens coelum sicut pellem ; qui 
« legis aquis superiora ejus. » 

Extendens. [Alcuin.] Hoc prius ad litteram. Quasi 
dicat : Quae. confitentur. ccelum, terra, mare, cum 
omni ornatu suo, de quibus singulis subsequenter 
agit, et prius de caelo,dicens : Tu eseztendens celum. 
[Aug.] Ad litteram ccelum, quasi tectum. mundi ex- 


tendit Deus ; facit enim amplum firmamentum, ut D 


tegat orbem terrarum. Hoc sicut pellem, id est non 
labore aliquo, ut tu, homo, tectum tuum extendis, 
sed tam facile ut. pellem quis ; dum vero ait sicut 
pellem, [Cassiod., Aug.] designat ipsum esse etiam 
operturam omnium, qui cirea omnia est. Mystice 
etiam potest legi, et pendet ex illa sententia, qua su- 
pra dietum est eum induisse Ecclesiam. Quasi dicat : 
Induit Ecclesiam, sed quomodo hoc fecit ut hanc 
indueret ? Converso ad ipsum sermone exponit, tu 
es extendens coelum sieut pellem. Figuratis sacra- 
mentis exponit quomodo Ecclesia faeta est. lux, et 


sine maeula et ruga. Per colum enim Scriptura 


bus detrahitur, mortalitas predicantium accipitur. 
Unde primi parentes Adam et Eva post transgressio- 
nem facti mortales, induti sunt tunicis pelliceis 
(Gen. n1). Verbum tamen Dei cternum est, et Deus 
apud Deum. Et quia in sapientia Dei non cognovit 
mundus Deum, per stultitiam przdicationis, id est 
per mortales przdieatores, qui stülti videbantur, sal- 
vat Deus credentes (I Cor. 1), et in mortali homine 
facit cognosci Verbum immortale. Bene etiam pelli- 
bus comparantur predicatores, quia sicut mortuis 
animalibus major usus pellium est, ita verbum Dei, 
non tantum per praedicatores, imo etiam post eos 
magis innotuit. Mortui enim sunt prophete et apo- 
stoli : que ante dixerunt, stant modo. Tenditur sermo 
eorum mortuorum, quia post mortem plus ipsi inno- 
tuerunt. Prophetas enim vivos sola Judaea habet ; 
mortuos omnes gentes, quibus extenditur eorum ser- 
mo, ut in eo legamus, postea ut liber plicabitur. Et 
est sensus: Quomodo fecisti ut indueres? eece tu 
es extendens ccelum, id est sacram Scripturam, ut 
tegat omnem orbem terrarum ; et per eam cognosca- 
tur :ternum Dei Verbum. Extendens dico sieut pel- 
lem, id est per mortales przedicatores. Verbum enim 
Dei, quod ubique erat, sed mundus eum non cogno- 
vit (Joan. 1), per mortales coepit cognosci, et post 
eos magis innotuit. Quifegis vel protegis, aquis su- 
periora ejus coeli. Hoc quoque ad litteram bene intel- 
ligitur. Sunt enim aqua super firmamentum divise | 
ab aquis quz sub eo sunt, quz perfundunt terram. 
Mystice superiora sacre Scripturz, quam supra ec- 
lum diximus, charitas est : quae est eminentior via, 
ut ait Apostolus. Adhuc eminentiorem viam vobis de- 
monstro. Si linguis hominum loquar et angelorum, 
charitatem. autem non habuero, nihil sum (I Cor. 
XII, XrIr.) Aqua sunt Spiritus sanctus. Unde Domi- 
nus in Evangelio : Qui crediderit in me, fl'uminade 
ventre ejus fluent aqua vive (Joan. vn). Quod expo- 
nens evangelista addit : Hoc autem dixit de spiritu 
quem accepturi erant credentes in. eum (ibid.). His 
igitur aquis teguntur superiora, id est per eum spiri- . 
tum habetur charitas, sed non tegitur aliis nisi bo- 
nis. Unde in Proverbiis : In. plateis tuis discurrent 
aqut tue, etnemo alienus communicet tibi (Prov. 
vir). Et quia nullus in ea, velin spiritu alienus com- 
municat bonis, sicut in baptismo eL in caeteris donis 
vel sacramentis. Alieni autem sunt omnes qui audi- 
unt : Non novi vos (Matth. vu). Et est sensus: Tegis, 
vel protegis, superiora ejus Scripture, aquis, id est 
per Spiritum sanetum dans charitatem bonis, que te- 
gitur malis. Vel per superiora accipiuntur duo prz- 
cepta charitatis ; per aquas intelligitur Spiritus san- 
ctus, vel charitas ipsa. Et nota quia quod protegit, 
aliud quandoque ab eo sustentatur, et illud onerat 
ut tectum a parietibus. Aliquando ab eo quod tegi- 
tur, non sustentatur nec onerat ; sed ipsum suble- 
vat : ita hic accipitur, cum ait : Qui protegis, id est 
sublevas, superiora ejus, Scripturze, id est duo pree- | 
cepta charitatis, aquis, id est charitate, vel divino 


929 


spiritu, quo facilia fiunt, qu: aliter essent difficilia. A 
Protegit enim Deus et sublevat divino spiritu vel 
charitate eclum Scripture, cujus superiora sunt 
duo priecepta charitatis. [Aleuin.] Vel ita : Qui tegis 
aquis, id est spirituali sensu, superiora ejus, id est 
superficiem Seripturz. Vel per aquas dona, per su- 
periora charitas accipitur. Et est, qui tegis aquis 
superiora ejus, id est spiritualibus donis eorum 
munis charitatem, ne quid eos ab ea separare 
possit. 


VERS. 4. — « Qui ponis nubes ascensum tuum ; 
« qui ambulas super pennas ventorum. » 


Qui ponis nubes ascensum tuum. |Aug.| Accipitur 
et hoc bene ad litteram, et mystice. Christus enim in 
nube ascendit, sic et sancti rapientur in nubibus 
obviam Domino (I Thess. 1v); 510 et spiritualiter et in 
- eelum Scripture per pradieatores ascenditur, dum 
per eos non intelligentibus exponitur. Extensa est 
Scriptura, nec desunt nubes que in eam ducunt. 
Qui ambulat super pennas ventorum, ad litteram 
ventus est motus aeris, cujus velocitas per pennas si- 
gnatur : sed Deus hane velocitatem superat, qui 
ubique est priesens. Unde : Velociter currit sermo 
ejus (Psal. cxuvir), eito implens quidquid vult.Mys- 
lice venti sunt anime ; pennze virtutes, quie sunt in 
duabus alis, id est in duobus preceptis charitatis ; 
sed charitatem omnium superat charitas Christi, et 
est, qui ambulas super pennas ventorum, id est 
excedis agilitatem cognitionis, vel charitatis san- 
etorum. 

£222.24. Vgns. $.— « Qui facis angelos tuos spiri- O 
« tus, et ministros tuos ignem urentem. » 

Qui facis angelos tuos spiritus. [Aug.| Angelus of- 
ficii nomen est, spiritus naturz:e. Ex eo enim quod 
est, spiritus est ; ex eo quod agit, angelus est. Ait 
ergo : Qui facis angelos tuos spiritus. Spiritus enim 
in substantia facit angelos cum mittit; [Aleuin.| ef 
ministros tuos facis ignem urentem, [Aug.] id est ut 
sint ignis urens sicut in rubo (Exod. nr), et in aliis 
fecit implere mysterium quod voluit. Vel ignem 
. furentem, id est seraphim, qui sunt superior ordo, 
facis ministros tuos. Unde in Isaia : Volavit ad me 
unus de seraphim (Isa. v1), qui sunt. superior ordo. 
Sic etiam mystice in Ecclesia spirituales facit nun- 
lios verbi sui, et quasi ad terram mittit carnalibus 
loquentes, ubi nil judicant se scire nisi Jesum D 
Christum, et hunc crucifixum (I Cor. m). Et ar- 
dentes spiritu sunt, ministri qui incendunt alios igne 
charitatis, et consumunt fenum vitiorum. 


|] 


Vrns. 6. — « Qui fundasti terram super stabili- 
|*latem suam; non inclinabitur in seculum sc- 
| seuli. » 

| Qui fundasti terram. super stabilitatem suam, 
| |Aug.] forsitan ad litteram est aliqua. firmitas nobis 
.jocculta, super quam terra firmatur ; sed quod sequi- 
;'ur, non a Deo potest diei ad litteram, seilicet. on 
inclinabitur in seculum seculi, sed ideo dicit Spi- 


(187) Ex Aug. in 2 concione psalm. 


COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. CIII. 


930 
ritus sanctus, in hoc psalmo difticilia secundum lit- 
teram, ut quieramus spiritualia. Spiritualiter vero 
Zcclesia super Christum fundata est, quie non po- 
test inclinari. De terra enim ad litteram, non po- 
test a Deo dici, qu:e legitur transitura. Et est, qui 
fundasti terram, id est Ecclesiam, super stabilitatem 
suam, id est Christum. Et ideo non inelinabitur in 
sceculum saeculi. 

Vrns. 7. — « Abyssus sicut vestimentum ami- 
« etus ejus ; super montes stabunt aqua. » 

Abyssus. (137) Hoc prius ad litteram sic, quasi di- 
cat : Non inclinabitur terra, licet abyssus sicut vesti- 
mentum sit amictus ejusterree. Omnis aqua diffusa 
per maria, per flumina, per antra occulta. Abyssus di- 
citur hiec, ut vestis terram cireumdat, qu: tempore 


B diluvii tantum excrevit, ut etiam montes operiret. 


Unde subdit : Super montes stabilitatem aque sed, 


Vrgns. 8. — « Ab increpatione tua fugient, a voce 
« tonitrui tui formidabunt. » 


Ab increpatione tua fugient aqua, et a voce toni- 
trui tui formidabunt [Aleuin., Aug.] quia per terri- 
biles ventos siccabuntur; sed quia dicit, stabunt, 
non steterunt, ut de preeteritis solet dici, non pre- 
lerita, sed. futura nuntiat ; preteritum tempus pro 
futuro solet poni in Seripturis : figura autem futuri 
dicere preterita, non facile occurrit. Mystice de di- 
luvio persecutionum agit, quod Ecclesiam tanquam 
abyssus circumdat. Et est : Non inclinabitur Eecle- 
sia in seeculum seculi, licet abyssus persecutionum 
sit, amictus ejus sicut vestimentum; et etiam su- 
per montes stabilitatem aqua persecutionum. Hoc 
enim diluvium persecutionum etiam montes de- 
pressit. Et quasi sub aquis, fuga latebant apostoli ; 
sed hoc non diu, quia ab increpatione tua, Domine, 
aqui persecutorum fugient a pressura montium, et 
a voce tonitrui tui, scilicet a voce Dei per apostolos, 
per nubes, per Seripturas facta, formidabunt 
aque. Mali enim eomminatione judicii timebunt. 


VERS. 9. — « Aseendunt montes et descendunt 
« campi, in locum quem fundasti eis. » 


Ascendunt montes. [Aug.] Hoc prius de persecu- 
tionibus Ecclesi: prosequendum est. Quasi dicat : 
Vere abyssus tribulationum circumdat Ecclesiam, 
quia montes non terreni, sed tribulationum fluctus 
magni ut montes, ascendunt. Ascendunt ut montes 
cum seviunt fluctus, e£ descendunt ut campi, cum 
placati sunt. [Cassiod., Aug.] Superbos enim 
permittit Deus crescere quando vult, et cum vult 
humiliat, apta dispositione. Descendunt, dico, in 
locum quem tu fundasti. Fundavit enim eis locum. 
Est quidam metus quasi profundus locus, quo re- 
cepta sunt quodammodo corda malorum, id est quo- 
dam metu compressit. Corda servorum mala sunt, 
sed quietata. Et 

Vrns. 10. — « Terminum posuisti quem non 
« transgredientur ; neque convertentur operire ter- 
« ram. » 


931 


transgredientur. Finem namque impositum non pos- 
sunt transgredi ; neque convertentur, id est redibunt 
operire terram, id est Ecclesiam, quia etsi leves 
iluetus assiliunt, terram tamen Ecclesie diluvio 
non operiunt, ut jam liceat Ecclesie libere preedi- 
care. Etsi enim perstrepant adhuc et murmurent 
pagani, sonitus littorum audio, diluvium non per- 
horresco. [Cassiod.| Vel ad litteram potest legi , 
quasi aqui diluvii per ventos terribiles cessaverint, 
quibus cessantibus ascendunt montes et descen- 
dunt campi, id est apparet altitudo montium et 
planities eamporum, qui prius latebant sub aquis, 
qui sunt. Vel, apparuerunt in loeo, vel locum, quem 
fundasti, ad litteram, id est competenter, [Aleuin.] 


ubi de unoquoque disposuit, vel disposuisti. Sieut p doctrinae, pertransibunt, quia non manent, et pro- 


etiam de aquis diluvii fecisti vel fecit, quod nec 
terra eis immergitur, nec eis amodo eget. Unde 
subdit : Terminum posuisti aquis. Hoc de aquis di- 
luvii. Quem non transgredientur aquas, neque con- 
verlentur, id est non redibunt, operire terram. 
Vel aliter : [Haym., Gl. int.] Et accipimus montes 
in bono, sicut supra, scilicet apostolos et alios prze- 
latos Eeclesi&, per campos subditos, quasi dicat : 
Aquis persecutionum formidabunt, que prius ope- 
riebant montes, et illis fugientibus eminent montes 
in salutem populorum. Ethoc est : ascendunt montes, 
id est prelati exaltati sunt libera pralatione, ef 
campi, id est subditi, descendunt, voluntaria sub- 
jectione. Et isti et illi sunt, in loco quem | fundasti 
eis, id est faciunt secundum dona que  contulist 
eis; alios enim dedit prophetas, alios evangelistas, 
et hujusmodi (Ephes. 1v). Terminum posuisti aquis 
quem non transgredientur, neque convertentur ope 
rire terram. [Alcuin.] Hoc non tantum de persecutio- 
nibus Ecclesise, sed et de ritibus gentilium potest ac- 
cipi, qui in adventu Christi fini sunt, ut jam mun- 
dum non occupent. 


Vrns. 11. — « Qui emittis fontes in. convallibus ; 
« inter medium montium pertransibunt aqua. » 


Qui emittis. [6]. int.] Ab isto loco mystice perse- 
quendum est. Quasi dieat : Terra, id est Ecclesia, 
nudata est aquis persecutionum, vel ritibus genti- 
lium. [Aug.] Quid ergo sit in terra mundata ? Ecce 
tu es qui emittis fontes aque vive salientis in vitam 
eternam (Joan. 1v), id est Spiritus sancli. In con- 
vallibus, id est in humilibus qui dicuntur montes, 
propter spiritualem altitudinem ; convalles propter 
spiritus sui humilitatem. Et est sensus de humilibus 
subditis gratie : Etsi sint montes spirituali altitu- 
dine, fluunt fontes Spiritus sancti, qui super humi- 
lem et mansuetum quiescit (Isa. rxv1). Et aquae 
pertransibunt inter medium montium. Per aquas, 
predieationes, vel ipsi praedicatores verbi Dei acci- 
piuntur, qui inter medium montium, id est inter 
medium apostolorum, pertransibunt. Et nota quod 
&it inter medium : medium commune dicitur, 
et quod :que ad omnes pertinet, non proprie cujus- 
quam est. Unde dieitur de aliquibus hominibus : 


PETRI LOMBARDI 


Terminum, [Aug.] id est finem, posuisti quem non A Habent inter se pacem (1 Gor. XIX) , et hujusmodi, 


932 


id est in medio sui est, id est communis illis est : 
sic aqua Dei, id est doctrina, non propria vel privata 
alicui est, sed publica. Aliter non est pacifica vel 
secura predicatio. Non sit mea vel tua veritas, sed 
idem sentiamus, non sint in vobis schismata 
(I Cor. x). Unde Apostolus : Sive ego sive illi sic pre- 
dicamus, sic credidistis (II Thess. vu). Et alibi : Deus, 
inquit, pacis det. nobis idipsum sapere et fari (Phi- 
lipp. 1v), et ut id ipsum sapiatis omnes, et non sint 
in nobis schismata. Nulla ergo de aquis discordet a 
montibus. Si quis aliud dicit, de suo dicit, non de 
medio. Et hie talis mons non est audiendus, quia di- 
scedit ab aquis per medium currentibus, et aliquid 
proprium nititur influere (Gl. int.) Et est aquse, 


phetia cessabit in futuro, (Haym., Aug.) Vel, aquse, 
id est predicatores verbi Dei, pertransibunt de 
gente in gentem predicando. Aque dico, percur- — τ 
rentes inter medium, id est commune montium, id τὸ 
est sublimium predicatorum, quiquantum ad sevalles τ 
sunt. Et ideo dicit, inter medium montium, quia in 

eo est certa fides populorum, quod apostoli com- . 
mune habuerunt. (Cassiod.) Vel montes sunt here- 
tici, inter quos aque, id est Scripture, bene dieun- — τὶ 
tur pertransire, quia decurrunt, nec eos fecundant, τ 
sed transeunt ab eis. 


Vgns. 12. — « Potabunt omnes besti: agri : ex- 
« spectabunt onagri in siti sua. » a; 


Potabunt. (Aug.) Quasi dieat : Aquz pertrans- E 
ibunt inter medium montium ; et aquas has pota- 
bunt, omnes bestie agri, vel silveie, id est gentes, {185 gd 
sub figura bestiarum intelliguntur, ut patet ex arca — 
Noe, in qua omnes fuerunt, que figurat Ecclesiam, |^ 
in eujus compaginis unitate omnes gentes colli- 
guntur. Similiter et omnes fuerunt in disco Petri, | 
ter ei submisso quatuor lineis, qui gerit personam 
predicatorum. Quatuor enim lineis vas submissum — *!! 
est de ccelo Petro, ubi erant omnis generis anima- - 
lia : et sonuit vox ei : Surge, Petre, macta, et mam- 
duca (Act. X). Omnes enim mactat Petrus, in eo - 
quod mali sunt; et manducat in corpus Ecclesie | 
irajiciendo. Quatuor lineis submissum est, in figura 
quatuor partium orbis, ubi przedicandum erat Evan- | 
gelium ;et baptizandi homines ter submissum esl, xu 
utin nomine Trinitatis baptismus fieret. Inde, sCi- 
licet ex ternario et quaternario, duodenarius nume- 
rus colligitur, qui est predicatorum. Duodecim . 
enim apostoli colleeti sunt, electi a Domino, quo- 
rum predicatione totus orbis, cujus quatuor sunt 
partes in nomine Trinitatis, vocatur, ut Ecclesia con- | 
gregetur. Omnes enim erant in arca, omnes in di- ^ ἢ 
sco, omnes mactat Petrus et manducat, omnes ^ 
aquam fluentem inter medium montium bibunt, ' 
quam aquam ezspectabunt, vel suscipient onagri, qui 
sunt silvestres asini, per quos significantur magni ! 
indomiti de gentibus qui sunt sine jugo legis; sed ' 
et ipsi feri bibent has aquas cum timidis. Onager ! 
cum lepore, magni cum parvis, qui significantur - 

i 


933 


tem de gentibus accipiuntur. Potabunt dico, vel 
suscipient, im siti sua, quia alius alio capacius, 
| alius minus, quia in sili sua, id est secundum 

suam sitim, unusquisque capit. Temperata est hac 
aqua omnibus, nullum terret, ut. sonus Tulliane 
vocis, et strepitus philosophorum. [Cassiod.] Vel, 
besti: sunt gentiles omnes, magni et parvi. Ona- 
gri autem sunt. Judai superbi. Et est, exspectabunt 
onagri, id est Judzi, in siti sua, bibere has aquas, 
quia superbi Judaei differunt bibere usque in tempus 
ultimum. 


Vgns. 13. —« Super ea volueres cceli habitabunt : 
« de medio petrarum dabunt voces. » 


Super ea quz dicta sunt, id est fontes convallium, 
et hujusmodi. [Cassiod., Aug.] Vel super, illos alia 
littera, id est montes, volucres celi habitabunt. Non 
omnes aves, ad litteram, in montibus habitant, sed 
per eas significantur spirituales viri, qui non in 
cordibus suis, sed in montibus, id est in auctori- 
tate prophetarum et apostolorum habitant. Hi sunt 
aves sacrificii, quas non divisit Abraham. Legitur 
enim in Genesi quod Abraham in sacrificio suo ac- 
cepit arielem trimum, et vaccam trimam, et ca- 
pram trimam, el turturem, et columbam (Gen. Xv). 
Arietem et vaccam et capram divisit, et adversus se 
partes 22 22 £$ constituit ; avesautem non divisit, et 
sedit ibi Abraham usque ad vesperam. Et tune ve- 
nit caminus et terror, et transiit inter divisa, et fe- 
cit hze ad dexteram, illa véro ad sinistram. Mystice 
aries dux gregis prelatos Ecclesi: significat ; vacca 
autem et capra, subditos. Sed vacca Judsos pro- 
pterjugumlegis ; capra gentiles, qui libere vagaban- 
lur, et amaro idololatrie oleastro pascebantur. 
Aves autem significant spirituales viros, qui libero 
aere perfruuntur, et gaudent serenitate coeli, quarum 
$las ibi tacetur, quia sancti eterna meditantes 
mente transeunt omnia temporalia. Hz aves non 
sunt divisi, quia soli saneti non dividuntur in hz- 
reses et schismata. Aries qui prepositos significat, 
et vaeca quie Judzeos sub jugo legis, el capra quie 
gentiles significat, trina fuerunt, quia tertio tem- 
pore gratia revelata est. Hec divisa sunt, et adver- 
sus se invicem partes constitute, quia hi omnes ad- 
yersus se dividuntur per hzreses et schismata. In 
Spiritualibus vero pax est, et eam in aliis, quantum 
possunt, servant. In. vespera, id est in fine seculi, 
yenit caminus ; et. terror, id est dies judicii, et 
lransit caminus inter divisa, et facit hiec ad dexte- 
; ram, et illa ad. sinistram. Ita οἱ de carnalibus Ec- 
. elesi:e divisis praepositis, vel subditis, ligna, fenum, 
τς, Stipula comburuntur. Ipsi autem propter fundamen- 
| tum, cui nihil ante posuerunt, salvi erunt quasi 
; per ignem ; alii vero qui fundamenta. destruxerunt, 

in sinistra locati damnabuntur. Et hoc est, super 
᾿ ea, velillos, id est. super montes, scilicet. prophe- 
».las et apostolos ; volucres coli, id est spiritualia 
i ; corda. Ideo enim addidit, coeli, ut notet sanctos ; 

habitabunt, quia ibi petras, id est firmamentum 


— 


— 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. 


per bestias, sicut per onagros magni. Utrique au- A preceptorum inveniunt. Sicut enim illa dna petra 


— PSAL. CIII. 934 


Christus verbum Dei est, sic multa verba Dei mul- 
iz petra sunt, et iste? petre sunt in montibus. 
Quicunque ergo vult esse spiritualis, ibi  inhabi- 
tet, non in corde suo aberret ; sed ne putes has vo- 
lueres suam sequi auctoritatem, quia dabunt voces 
de medio petrarum, id est non de sua, sed de au- 
ctoritate verborum Dei, in quibus sonat petra Chri- 
stus, a quo etiam sui dieuntur petra. Et quasi quis 
quireret, ipsi montes et petre'unde habent ? subdit : 
Ipse est 


VrEns. 1&. — « Rigans montes dc superioribus 
« suis, de fructu operum tuorum  satiabitur 
« terra. » 


Rigans montes, [Aug., Haym., Gl. int.] id est 
apostolos et prophetas, de superioribus suis, id est 
de altioribus areanis suis, nen de aliis petris. Vel 
ita continua : Emittis fontes in convallibus. Tu dico, 
rigans montes de superioribus tuis, alia littera. Non 
mutatur sensus, nisi quod in secunda persona lo- 
quitur. Vel secundum aliam litteram, qus est, ri- 
gans, etc. Quasi dicat : Emittis fontes, et cum pra- 
dicta facis, rigas etiam montes de superioribus 
suis, id est de altioribus ipsis montibus, id est de 
his qui sunt altiora ipsis montibus. [Aug., Haym., 
Aug.| ab eis autem montibus etiam ad terram us- 
que gratia descendit. Unde : De fructu operum tuo- 
rum, id est que tu. in omnibus operaris, non enim 
sunt opera hominum, sa£iabitur Lerra, id est con- 
versi. Nemo ergo glorietur in operibus suis, sed 
C qui gloriatur in Domino glorietur (II Cor. X). Gra- 

tia enim Dei saturatur terra, non ergo dieat meritis 

suis gratiam datam fuisse. Si gratia datur, etgratis 
datur: si operibus redditur, merces redditur. Gra- 
lis ergo accipis, quia impius justificaris. 


VEns. 15. — « Producens fenum jumentis ; et 
« herbam servituti hominum. » 

Producens fenum. [6]. int.] Hoc potest referri ad 
Deum, vel ad ipsam terram ; ad Deum, ita : Defructu 
operum tuorum, o Deus, qui es fenum jumentis pro- 
ducens ;ad terram vero refertur, terra satiabitur. 
[Aug.| Terra, dico, producens fenum, id est tempora- 
lia, jumentis, id est preedicatoribus, ut de Evangelio 
vivant, qui Evangelium annuntiant (I Cor. IX) ; 
nisi terra producat fenum, id est temporalia, non 
est irrigata, sed sterilis. Quod si facit, ipse est 
fructus. Deinde exponit quod dixerat. E£ producens 
herbam, idesttemporalia, servituti hominum, idest 
pradicatoribus, servis hominum pro Christo. Unde 
Apostolus : Cum essem liber ex omnibus, omniumme 
feci servum (I Cor. 1x), qu servitus est ex charitate, 
quae faeit humiles, quales non erant apostoli, tunc 
quando dietum est. eis a Domino : Calicem quidem 
meum bibetis ; sedere autem ad dexteram meam non 
est meum dare vobis (Matth. NX), id est superbis, 
quod modo estis, sed humilibus, qui pro Christo 
servi bominum fiunt, utilitati fratrum. intendentes. 
Hiec sunt. jumenta quibus debelur herba ut merces, 
quia serviunt. De quibus dicitur : Non alligabis 0$ 


935 


PETRI LOMBARDI. 


936 


bovi trituranti (Deut. xxv), et : Dignus est operarius, A oportet quod supra ostendimus, vel distinximus, 


mercede sua (Matth. x). Debentur enim przdicato- 
ribus temporalia, qui largiuntur spiritualia. Unde 
Apostolus : Si seminavimus vobis spiritualia, ia- 
gnum est si carnalia vestra metamus (I Cor. IX); pro 
quibus dicitur : Beatus est qui praoccupat vocem 
petituri, id est qui intelligit super egenum et pau- 
perem (Psal. Xy). Non. enim ita debes agere bovi 
trituranti, ut medieo transeunti ; illi, id est men- 
dico das, quia legitur : Omni petenti da (Luc. vi). 
Huic vero etiam non petenti dare debes. Vide ergo 
nesic indigeat miles Christi, ut petat te, judicet, 
id est damnabilem ostendat, antequam petat. Sicut 
enim dieitur de illo qui te quarit : Da omni pe- 
tenti, sic de eo predicatore, quem tu quirere de- 


bes dicitur : Desudet eleemosyna in manu tua, donec B 


invenias justum, cui des (Eccli. xxiv). Omni petenti 
ergo quieunque sit da, agnoscens in eo cui des. 
Sed multo magis da servo Dei, militi Christi, etiam 
non petenti. Unde et Dominus loculos habebat 
(Joan. xi), vel habuit in usus eorum qui cum eo 
erant, οἱ suos et religiosas mulieres, in comitatu 
qua ministrabant ei de sua substantia (Marc. xv). 
In his infirmorum personam magis suscipientes ; 
pravidit enim multos infirmos in comitatu futuros, 
et ista quesituros, ut et ibi eorumdem personam 
suscepit. Ubi dixit : Tristis est anima mea usque ad 
mortem. (Matth. Xxv1), licet talia a suis Paulus non 
quareret, et mori optaret. Sublimius tamen egit 
Christus, quia misericordius, ne infirmos damnaret 
ista quiesituros, quibus prebuit exemplum necessa- 
ria sumendi a subditis. Ut terra producat herbam 
servituti hominum, ad quid hoc est necessarium ? 


VEns. 16. — « Ut educat panem de terra ; et, 
« vinum lztificet cor hominis. » 

Ut ipsa terra educat panem, [Aug.] id est Chri- 
stum de ferra, id est de dispensatoribus veritatis, 
id est apostolis, et e:eteris adhue corpus terrenum 
portantibus, adhue in terra ambulantibus. Vel ita, o 
Deus, tues producens fenum jumentis.Ad hoc utique, 
ut, per eorum praedicationem, educas panem, id est 
Christum, de ferra, id est de praedicatis, qui per 
majorum doctrinam credunt οἱ confitentur. Ef 
educat terra de  predieatoribus vimum. [Rem., 
Haym., Cassiod., Aug., Cassiod.] Vel tu Deus, edu- 


cas de terra, id. est de subditis, vinum, non quod ἢ 


conturbat hominem, sed quod letificet cor hominis, 
Hoe vinum sic inebriat, ut sobrios reddat. Hoc 
ebrietas videtur in alienatione mentis a terra ad 
ccelum. Non est ergo hoc vinum actuale, quo male 
quidam  inebriantur; sed spirituale, interiorem 
hominem reficiens spirituali letitia, id est Chri- 
stus. 

VEns. 17. — « Ut exhilaret faciem in oleo ; et 
« panis cor hominis confirmet. » 

Ut exhilaret. Postquam dixit de pane et vino, 
quod educit terra de pradicatoribus, vel Deus de 
predieatis, subdit etiam de oleo, [Aug.] cujus ef- 
fectu ostendit, dicens : Ut exhilaret, ubi subintelligi 


scilicet ut educat terra etiam oleum. Vel tu, Deus, 
es producens fenum, ut educas etiam oleum. Ad 
quid edueas oleum ? Ut homo exhilaret, id est lze- 
lificet faciem suam, id est mentem, in oleo, id est 
in quadam gratia Spiritus sancti, qua gratiosus 
efficitur apud alios. Unicuique enim datur spiritus, 
sicut ait Apostolus, ad manifestationem (II Cor. 1v). 
Gratia ergo quedam, et nitor quidam, qui est ad 
homines ad conciliandum sanctum amorem ; oleum 
dieitur hac gratia, excellentius fuit in Christo, 
unde ab omnibus laudatur, etiam ab eis qui se 
jussa ejus sequi non posse dicunt. Amatur ab om- 
nibus, przdieatur ab omnibus, quia excellenter 
unctus est. Unde et dicitur Christus, id est unctus. 
Ecce Christus, id est unctus totus in se in mem- 
bris, a quo esteri accipiunt. Ut exhilaretur facies in 
oleo, e£ panis educitur. Postquam dixit quid efficiat 
vinum et oleum, subdit quid efficiat panis, cujus 
effectus supra non ostenderat. Quasi dicat : Edu- 
citur vinum, ut lztificet cor, et oleum ut exhilaret 
faciem. Et panis educitur, ut confirmet cor hominis. 
Temporalis panis stomachum confirmat, ventrem 
replet ; sed hie est spiritualis panis, qui confirmat 
cor, quia panis cordis est. Hic est panis qui de 
colo descendit (Joan. vi). Idem est ergo panis et 
vinum. Panis iste justitia est, vinum illud justitia 
est, veritas est Christus. Hoc lwtificat et. confirmat 
eos semper. 


Vrns. 18. — « Saturabuntur ligna campi et cedri 
* Libani quas plantavit ; illc passeres nidifica- 
« bunt. » 


Saturabuntur ligna campi. [Aug.] Quid fiat de 
istis omnibus eduetis ostendit hic. Quasi dicat : De 
istis eduetis de terra, scilieet. pane et vino, et oleo 
saturabuntur ligna, id est plebes humiles !prius ; et 
cedri Libani, id est potentes in szeculo etiam postea, 
quia prius electi sunt contemptibiles et ignobiles, 
quam sapientes et nobiles. Libanus enim interpre- 
tatur candidatio, non tamen ali& cedri, sed quas 
plantavit Dominus in fide. Sed cur plantatisa se re- 
linquit eandorem sseculi ? quia illic, id est in cedris, 
id est in potentibus s:culi, passeres nidificabunt. 
Haee sunt minuta volatilia, per qus intelliguntur 
quidam spirituales, scilicet. pauperes in szeculo, qui 
etiam minima sua reliquerunt, ut nudi sequerentur 
Jesum, ut apostoli, qui non solum dimiserunt 
quidquid habebant, sed etiam quidquid habere 
cupiebant ; et cum nihil habeant, omnia possident. 
Prorsus totum mundum dimisit Petrus, et totum 
mundum accepit. Etenim cedri Libani, seilicet no- 
biles et excelsi hujus szeuli, qui cum timore au- 
diunt : Beatusqui intelligit super egenum et paupe- 
rem (Psal. XL). Attendunt res suas, villas supertluas, 
copias, et pribent illas servis Dei. Et ita colligunt 
passeres, ut in cedris Libani nidificent. 

VEns. 19. — « Herodii domus dux est eorum : 
« montes excelsi cervis petra, refugium herinaciis. » 


Herodii, [|Aug., Alcuin., Aug.] vel fulice, alia 


| 


y 


937 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. CIII. 


938 


littera, domus, etc. Passeres cedificant in cedris, A cantur in summis. Vel montes sunt apostoli, pro- 


et si in cedris Libani, id est divitibus seculi passe- 
res nidificent, non tamen cedri sunt superiores eis, 
quia fuliez domus non ipse cedri, dux est eorum, 
passerum, vel eorum cedrorum, quia et hoe prae- 
misit: quod tamen Latine dici non potest, quia 
cedri feminini generis sunt : hoc autem ad litteram, 
nullo modo potest diei. Domus enim, id est nidus 
fulice, quz? est avis marina, vel stagnensis, quo- 
modo dux est passerum ? Sed per hoc innuit spiri- 
tualia esse quaerenda. Sciendum ergo quia domus 
fulieze. est petra, qua in aqua est, quae tunsa 
fluctibus frangit eos, sed non frangitur; fortis est 
h:c domus, sed non est in. excelsis. Sie et nostra 
petra, id est Christus, tanta passusa Judwis integer 


mansit, quo nihil est fortius, nihil humilius. lllisi 8 


sunt Judaei in illum ; fracti sunt, ille integer man- 
sit. Ecce domus fuliez:. In cedris ergo, id est in di- 
vitibus saeculi muniti spirituales nidificant, propter 
przsentem necessitatem ; sed petram habent Chri- 
stum ducem, imitantes passionem ejus. EL si forte 
cedri moventur, volabunt passeres, sed non per- 
ibunt, quia fulicze domus, id est petra Christus, dux 
est eorum passerum. [Cassiod.] Vel, sieut diximus, 
fulica est avis, quce in aquis habitat. Hi sunt qui in 
gratia baptismi permanent, quorum domus est ba- 
ptüismus. Et est : quasi dicat : Qui sunt. cedri? Qui 
sunt passeres? Illi qui baptizantur. Et hoc est, 
fulicee. domus, id est baptismus, qui est. domus 
regeneratorum, dux est eorum, passerum, id est 
Christianorum, ad coelos. Vel aliter secundum  litte- 
ram nostram, herodii domus (138). Herodius ra- 
pacissima avis est, omnium volatilium major, qui 
et aquilam vincit, [Aleuin.] per quem intelliguntur 
rapaces, sed nec tales Dominus deserit. Et est, 
- quasi passeres nidificant in cedris. ΕἸ dux eorum, 
— passerum, est domus herodii, id est Christus, quj 
 estdomus rapacissimorum, 222245» quia nec tales 
deserit. Vel aliter : per herodium, qui est avis ra- 
pax potest intelligi tribus Benjamin, de qua fuit 
Paulus, de quo dicitur : Benjamin lupus vrapazc, 
"mane comedet predam, vespere dividet spolia (Gen. 
"XLIX), quia Paulus in adolescentia persecutus est 
 Eeclesiam, et in vespere sus setatis spolia diabolo 
rapuit, praedicando. Et est: Non mirum si cedri 
plantantur, et passeres nidifieant ; quia domus id est 


fuit de tribu Benjamin, qui dietus est lupus rapax, 
dux est eorum passerum et cedrorum, quia ipse 
conversus, alios pluresad fidem convertit. Montes 
excelsi. (Cassiod.) Quasi dicat : Domus herodii dux 
est passerum, et montes excelsi, id est altiora 
precepta Seripturarum sunt firmamentum cervis. 
Cervi sunt magni spirituales transcendentes in 
Cursu omnia spinosa seculi. Hi sunt alti montes, 
quie seilicet eminent in Seripturis altiora precepta ; 
€ogilant enim sublimia, tenent eminentia, justifi- 


(138) Ex Hier. hic et Zachar. 


PATROL. CXCI. 


genus, id est generatio herodii, id est Paulus, qui D 


pheiz, ipse Christus qui sunt. firmamentum cervis, 
id est spiritualibus. (Aug.) Quid autem est de hu- 
milibus bestiis petra, id est. Christus, est refugium 
herinaciis. Vel, hericiis et leporibus, alia littera, id 
est timidis, et opertis minutis et quotidianis peeca- 
tis. Hericius enim spinosum animal est, et significat 
peecatores. Lepus animal timidum, et significat ti- 
midos. Leporibus ergo et hericis qui non possunt 
alta tenere, faetus est Christus refugium. Hsc pe- 
tra multiplicem habet usum. In mari enim haze 
petra domus est fuliez, quia Christus in fluetua- 
tione seculi est domus illorum qui in gratia ba- 
ptismi perseverant: in terra est refugium hericio 
et lepori, id est illis qui aliquo amore adhzrent ter- 
renis, et sunt quasi herieius et lepus. Est refugium 
herinaeiis, in montibus, id est in magnis et spiri- 
tualibus est firmamentum. το est enim petra, 
de qua ut supradietum est, volucres coli dant voces. 

Vrgns. 20. — « Fecit lunam in tempora ; sol co- 
« gnovit occasum suum. » 

Fecit lunam, ad litteram. (Cassiod., Aleuin.) Post 
lerrena transit ad ecelestia, quce tamen terre faeiunt, 
id est serviunt. Et quia historie littera. manifesta 
est, allegorieum sensum prosequamur. Sciendum 
ergo est, quia post tot. genera Christianorum, qua 
per genera animalium signifieavit, et post predi- 
ctam ordinationem przelatorum et subditorum, ascen- 
dens subjunxit de Christo et Eeclesia, quomodo 
scilicet hic est temporaliter Eeclesia, et crescit et 
decrescit, et quid facit ortus et occasus veri solis, 
id est Christi. (Aug., Cassiod.) Quasi dicat: Hec 
predieta ita ordinavit Deus. Et ipse fecit lunam, id 
est Ecclesiam, in tempora, quia temporaliter transit, 
nec semper sic erit. Nec mirum si transit ; nam et 
sol id est Christus, cognovit, id est approbavit, pla- 
cuit ei. Vel cognovit, id est preescivit, occasum suum, 
(Aug.)id est passionem, qua bene occasui solis 
comparatur. Sol enim sie occidit ut oriatur, ita qui 
dormit, id est Christus, non adjiciet ut resurgat ? 
Occidit quia voluit, nemo tollit animam ejus. Cum 
autem occidit, tenebrze facte sunt in apostolis, quia 
defecit spes eorum. 

Vgns. 21. — « Posuisti tenebras et facta est nox ; 
« in ipsa pertransibunt omnes besti; silvae. » 

Posuisti tenebras. (Cassiod.) Quasi dicat : Vere 
occidit sol, quia eo occidente posuisti tenebras, et 
facta est nox in apostolis, scilicet ut in Petro, qui 
negavit. Ad litteram etiam, posuisti tenebras, sexta 
hora qua erucifixus est Dominus (Matth. xxvm). Et 
faeta est nox, id est obscuritas, quia tenebrae illae 
dense fuerunt ut nox. (Aleuin., Aug.) Velita, oceum- 
bente vero sole, posuisti tenebras, id est. ezeeitatem 
in Judicis. Et facta est nox. in id est obscura 
menlis obstinatio. Et à». ipsa nocle períransibunt 
omnes bestie silvue. Non ita aceipiuntur hie bestia 
silvie, ut supra. Supra enim accipiuntur bestie silvae 


eis, 


30 


939 


diabolus leo (I Petr. v). |Haym.|] Quos autem gene- 
raliter dixerat bestias, demum in catulos dividit et 
in leones, dicens : 

Vgns. 22. — « Catuli leonum rugientes ut rapiant, 

« et quirant a Deo escam sibi. » 

Catuli leonum pertransibunt rugientes, id est fre- 
mentes. [Aug.] Sunt enim principes dzemoniorum, 
sunt etiam catuli, id est contemptibilia dimonia, 
qui in tenebris quierunt seducere animas. Ipse ma- 
jor est leo, qui semper cireuit querens quem de- 
voret (I Petr. v), pascuntur autem erroribus homi- 
num. Cibus enim serpenlis est terrra (Gem. WI). 
[Cassiod.] Besti:e et catuli ergo sunt. daemones, qui 
tempore passionis Christi invenerunt eorda tituban- 
tium apostolorum, wf rapiant. (Aug.) Quasi dicat : 
Pertransibunt ad hoc utique, ut rapiant e£. querant 
a Deo escam sibi, quia nec tentare possunt, nisi Deo 
permittente. 

Vzns. 23. — « Ortus est sol, et congregati sunt, 
« et in cubilibus suis collocabuntur, » 


Ortus est sol. [Aleuin., Cassiod., Aug.] Postquam 
dixit quid fecit occasus veri solis, subdit de ortu, 
et quid faciat ipse ortus. Quasi dicat : In nocte per- 
transibunt catuli sed Christo resurgente, quia in 
omnibus non possunt, vel in cubilibus, id est in 
cordibus pertinacium permanent. Et hoe est quod 
dicit, ortus est sol, id est Christus recepit animam 
quam posuit, e£ congregati sunt catuli leonum, quia 
recedunt a persecutione Ecclesi: in toto orbe cla- 
rificato Christo. Quibus enim ortus est sol, non au- 
dent eos invadere leones, qui habent signum thau 
scriptum in frontibus suis, ut illi qui in Ezechiele 
hoe signo sunt liberati (Exech. xix.) (Aleuin.) Et 
nota quia sicut in occasu Christi, pertranseunt 
catuli leonum, et in ortu congregantur, sic Christo 
in aliquo occidente per peccatum, vigent mala, eo- 
dem resurgente per gratiam fugiunt. Ef. im cubili- 
bus suis, (Aug.) id est in cordibus infidelium, collo- 
cabuntur, nisi jam facient impetus in sanctos. 


Vgns. 24. — « Exibit homo ad opus suum : et 
« ad operationem suani usque ad vesperam. » 

Exibit homo ad opus suwm, (Hier.) ut incipiat 
bene operari; e£ ad operationem suam, ut conti- 
nuet perseverando usque ad. vesperam, id est usque 
ad finem sceuli, quia jam licet in securitate pacis 
bona operari ; sed in vespera, id est in fine mundi, 
erit contenebratio et gravis impetus. 


Vrns. 25. — « Quam magnificata sunt opera tua, 
« Domine! omnia in sapientia fecisti ; impleta est 
« terra possessione tua. » 

Quam magnificata, etc. (Aug.) His omnibus in- 
speetis, omnis homo credens magno exsultat gau- 
dio, admiratur, non potest eloqui. Admirando ergo 
exclamat : Quia hzc predicta fecisti, ergo o Do- 
mine, magnificata sunt, id est magna sunt et multa. 
Et, quam magnificata! quod non potest explicari, 
Opera tua quz ad litteram, supra exposita sunt. Vel 
mystica ubi facta? Unde praecesserunt haee tam 


PETRI LOMBARDI 


conversi, hie daemones, ut Christus dieitur leo, et À magna? Ecce omnia in sapientia, id est in. Christo 


B bulationum. Unde subdit : 


€ 


D 


940 


fecisti. Et quia multa sunt impleta est terra posses- 
sione tua, vel, creatura tua, alia littera. Ad litteram, 
per Christum Deus Pater creavit quidquid est in 
lerra, et in mari et in colo (lI Cor. v). Sed quod 
hic dieit melius mystice accipitur de nova creatura, 
quam eruit a veteri homine Christus : qua implevit 
orbem terrz, id est Ecclesiam. Granum enim fru- 
menti eadens in terram multum fructum attulit 
(Joan. xu). Ante singulariter, erat donee transiret 
(Psal. cxL), sed quando per passionem transivit, 
draehmam perditam invenit, et ovem errabundam 
ad gregem reduxit : unde gaudium est (Luc. Xv). 
Sed tamen adhue est peregrinatio, adhue seculum 
qualitur fluetibus tentationum, et tempestatibus tri- 


Pans. m. VEns. 26. — « Hoc mare magnum, et 
« spatiosum manibus; illie reptilia, quorum non 
« est numerus. » 


Hoc mare. [Alcuin., Aug., Haym.] Secunda pars, 
ubi dieit, quomodo Eeclesiam per mare sceuli Do- 
minus traducit ad littus patris. Quasi dicat : Im- 
pleta est terra ereatura tua ; sed nondum sumus in 
terra viventium, ubi est portio nostra, imo are, id 
est seculum adhuc est transeundum. Hoc autem 
mare magnum est et spatiosum manibus exercendis. 
[Aug.] Difficile enim est ibi operari; etillic, id est 
in illo mari sunt reptilia, id est mali spiritus, quo- 
rum insidie serpunt, quorum non est numerus quia 
innumerze insidie repunt in hoc seculo, et incau- . 
tos occupant, adhuc in his amaris aquis sunt. 

Vgns. 27. — « Animalia pusilla cum magnis : | 
« ilie naves pertransibunt. » 


Animalia pusilla cum magnis, (Aug.) id est infi- | 
deles, pusilli et magni. Multi enim primates seculi, 
etmultü pusilli seculi nondum crediderunt : ode- 
runt Eeclesiam, premuntur Christi nomine; non 
ssviunt, quia non permittuntur. In manus non. 
erumpens, in corde est clausa sevitia. Et licet in: 
hoc mari sint tot pericula, datum est tamen nobis. 
lignum erueis, in quo transnavigemus. Et hoc est. 
quod sequitur. Tamen quamvis sit magnum illie, 
id est in illo mari, zaves id est Eeclesie pertrans-. 
ibunt, vel, commeabunt. Has naves gubernat Chri- 
stus ligno crucis. Vigilet ergo Christus in corde no- 
stro, et tuti simus. 


VEns. 28. — « Draco iste quem formasti ad illu- 
« dendum ei; omnia a te exspectant, ut des illi 
« escam in tempore. » i 

Draco iste. (Aug.) Et pr&ter hec animalia esl 
etiam in illo mari, quod superat ea .omnia, scilice 
draco, qui et leo dicitur, id est serpensantiquus, 
primos parentes dejecit, cujus caput, id est primam 
suggestionem, Ecclesia conterit, et sic ezeteros mo- 
tus evadit. Ipse observat caleaneum ejus, id est la- 
psum a via Dei, ut sic possideat. Unde in Genes 
dieitur serpenti ; Inimicitias ponam inter te et m 
lierem (Gen. m) ; ipsa conteret caput tuum, et tu in 
sidiaberis caleaneo ejus. (Aleuin.) Qui draco alib 


941 


sentia excelsior factus est, in malitia major; sed 
nec ipsum draconem timebunt naves, imo illudent ei. 
(139) Et est sensus : Prater alia animalia, in hoc mari 
est draco is£e, quem, o tu Deus, formasti, secundum 
substantiam, in qua bonus erat in empyreo locatus ; 
sed vitio suo inde cadens, factus est hic ad iilu- 
dendum ei,id est ad hoc cadens de ccelo, factus 
est hic, id est in hac inferiori habitatione, ut illu- 
datur ei ab angelis Dei. Dicitur enim in Job : Illud 
* Satancab angelis Dei, quisunt pre positisuper aerias 
potestates, ne noceant nobis (Job Xy), omnia, quasi 
dicat : Hzec praedicta sunt in mari, sed hzc omnia, 
id est creatura nova, et reptilia, et animalia, et 
draco a fe exspectant ut des illis escam in tempore, 
quia nil possunt nisi permittas. Quid exspectant? 
— Utdes illis escam in tempore opportuno, [Aug.] 
|. quod quidam interpretes addunt : Habet justus ci- 
'" bum suum ; habet draco cibum suum ; cibus draconis, 
᾿ terra est, quia dictum est ei : Terram comedes om- 
᾿ς mibus diebus vite tue (Gen. n); (Aleuin., Aug.] quia 
qui terrena amant, cibus diaboli sunt. Cibus autem 
justi, est verbum Dei. Unde : Non in solo pane vivit 
homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei 
(Matth. 1v). Si ergo bene vixeris, cibum Christi ha- 
bebis. Si vero a Christo recesseris, cibus draconis 
eris. 


Vrns. 29. — « Dante te illis, colligent : aperiente 
ἃ te manum tuam, omnia implebuntur bonitate. » 


Dante te. [Aug.] Quasi dieat : Exspectant ut. des 


est dzemonibus colligent, ante non possunt colligere, 
nec tentare. Deinde addit, et de cibo nostro, quasi 
dicat : Dante te illi colligent, sed aperiente temanum 
tuam, etc. Manus est Christus, quz aperitur cum 
revelatur. Unde : E£ brachium Domini cui revelatum 
est? (Isa. Lum.) Revelatio enim apertio est. Et te 
eum aperiente, id est revelante, omnia implebuntur 
— bonitate, quam non ἃ se habent, quod aliquando 
probatur illis, scilicet quod non a se habeant, sed a 
e, quia te averso turbantur. Unde subdit : 


Vzns. 30. — « Avertente autem te faciem turba- 
x buntur, auferes spiritum eorum et deficient : et in 
« pulverem suum 22222 revertentur. » 


Avertente te autem faciem turbabuntur, etc. [Cas- 
| siod.| Vel manus est potestas Dei, qu: abunde re- 
| plet omnia. Ergo aperiente te manum tuam, id est 
potestatem tuam, omnia implebuntur bonitate; 
vertenteautem te faciem turbabuntur. |Aug.] Multi 
mpleti bonitate Dei, sibi tribuerunt quod habe- 


Dant, et facti sunt sibi placentes. Volens autem 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. Cill. 


dieitur Lucifer, alibi Leviathan, qui caeteris in. es- À ritum eorum, id est superbiam ; e£ deficient omnino, 


942 


ut convertantur, et ut elament: Defecit spiritus 
meus ; e£ de peccatis pcenitentis in. pulverem suum 
revertentur, id est se esse pulverem cognoscent, In- 
venit enim se homo terram pomitens de peccato, et 
ablato spiritu eorum, 


Vzns. 31. — « Emitte spiritum tuum et ereabun- 
« tur : et renovabis faciem terri. » 

Emitte, vel, emittes spiritum tuum, |Cassiod.] 
id est, Spiritum sanctum, qui ereat novos. Et nota 
quia pulvis suus illorum dieitur, quia ex se habent 
quod sunt pulvis. Spiritus vero Domini, ecce. me- 
dieina reversis in pulverem [Aug.] Dico emitte 
spiritum. E? eo emisso creabuntur in operibus bo- 
nis. Unde Apostolus : Ipsius figmentum sumus, 
creati in operibus bonis (Ephes. m): e£ renovabis 
faciem terra, novis hominibus confitentibus, quod 
ate, non a se, boni sunt. Et quia ex Deo omnia 
bona, ergo 


Vgns. 32. — « Sit gloria Domini in s:eculum ; lz- 
« tabitur Dominus in operibus suis. » 

Sit gloria Domini. [|Aug., Gl. int.|] Et non ad tem- 
pus, sed n seculum, id est, in. seternum ; e£ leta- 
bitur Deusin operibus suis, non in tuis, sed in suis, 
scilicet quz: in eis facit. Qua littera illa faciat, sub- 
dit, scilicet, 


VEns. 33. — « Qui respexit terram, οἱ facit eam 
« tremere; qui surgit montes et fumigant. » 
Qui respicit misericordia terram human: mentis , 


et dante te illis. Vel, cum dederis illis, alialittera, id  [Aug.] quie exsultabat de bonitate sua, et sibi vires 


opulentiz: sue tribuebat, quam Deus respicit , c£ 
[acit eam tremere. Melior est tremor humilitatis, 
quam confidentia superbie. Unde Apostolus : Cum 
tremore operamini vestram salutem (Philip. wm). 
Deus enim est, qui operatur omnia in nobis. Et ipse est 
qui tangit compunctione, vel amissione rerum, 
montes,id est eos qui superbi erant, jactantes se, 
et tacti fumigant, id est precem. Deo reddunt, qui 
ante se rogari volebant, et superiorem non roga- 
bant; [Aug.] sed modo rogant, et sacrificium cordis 
fumigat ad Deum. Incipit etiam flere, quia et fumus 
excutit lacrymas. 


Pans nr. VEns. 34. — « Cantabo Domino in vita 
« mea, psallam Deo meo, quandiu sum. » 


Cantabo Domino. [Cassiod.] Tertia pars, ubi pro- 
mittit se semper cantaturum. [Aleuin.] Quasi dicat : 
Hsc praedieta fecit Dominus, et his inspectis can- 
tabo Domino, id est laudabo Dominum, in vita mea 
praesenti, et futura, spei et. speciei. [Aug.] Modo 
enim spes est vita nostra ; post vita :eterna erit vita 
vit:e mortalis. Spes enim est vit:e immortalis. Quid- 
quid ergo cantat, in vita cantat. Psallam Deo meo 
quandiu sum, quia in illo sine fine sum. Psallam 
quandiu, seilicet, id est sine fine. Hoc ideo dicit, ne 
putetur alius esse aetus illius. vitie, quam psallere , 
quia non polest venire in fastidium, qui laudatur 


n 
- (199) Ex Aug. hic et in Gen. lib. i1, cap. 22; et Strabo, ut refertur in 2, sent. 2. 
" 


943 


non venit in fastidium laudare ipsum, sed semper A 
laudatur, semper amatur. Et ut. 

VEns. 35. — « Jueundum sit ei eloquium meum, 
« ego vero deleetabor in Domino. » 

Eloquium meum. [Aug.] Quome ei indico scienti, 
ut se mihi indicet nescienti, sif e jucundum, et re- 
vera est, quia suavis est Deo confessio tua. Alia 
littera habet : Suavis est ei disputatio mea, idem 
sensus. Disputatio enim hominis ad Deum est con- 
fessio peccatorum qua» suavis est Deo. Confitere 
ergo Deo, quod es; fae bona opera, et disputas. 
Unde Isaias : Auferte nequitias ab. animis vestris, 
discite benefacere, judicate pupillo, et venite, et dis- 
putemus, dicit Dominus (Isa. 1x). Disputatio est 
ergo tua, sacrificium humilitatis tu: , quod est Deo 
suave. Ego vero. Quasi dieat : Hoc est ei suave, 
quid tibi suave? ecce: Ego vero delectabor in Do- 
mino. Ecce bona commutatio. Suavis est tibi ipsius 
gratia, sicut ei. Tuum eloquium dico, delectabor 
in Domino, et meo exemplo. 

VEns. 36. — « Deficient peccatores a terra, et 
« iniqui, ita ut non sint ; benedie, anima mea, Do- 
« minum. » 

Peccatores, [Aug., Gl. int.] qui scilicet in se pec- 
cant, deficiant a terra, id est a peccatis, ne jam 
sint quod prius erant auferatur spiritus eorum, ut 
spiritu Dei recreentur. E£ iniqui qui peccant in pro- 
ximos, scilicet deficiant £a u£ non sint quod prius 
erant iniqui, [Aug., Cassiod.] seilicet vidit hoc iste 
scilicet quod iniqui ef peccatores deficiunt, et im- 
pletus gaudio, iterat principium, dicens : Benedic , 
anima mea, Dominum. Per hoc innuit quod finis 
bonorum similis est principio. 


€ 


COLLATIO IN PSALMUM CIII : €« BENEDIC, ANIMA MEA, 
DOMINO ; DOMINE, » etc. 


Vzns. 3. — Sicut pellem rgYw2 cAIERIAH, recen- 
tiores vertunt, sicut cortinam. Hieronymus est cum 
Septuaginta. Tandem nulla est discrepantia, cum 
tentoria solebant pellibus tegi, ob aeris incommo- 
ditates. 

VEns. Á et 5. — Versieuli ἃ et 5, cur efferant 
Latini per secundam personam, cum tamen apud 
Hebreos et Grecos ponantur pronomina tertic 
persons, edisserit D. Hieronymus ad Suniam et 
Fretellam hoc modo : « Qui facis angelos tuos spiri- 
tus, pro quo in Grzco vos invenisse dicitis δ᾽ ποιῶν 
ἀγγέλους αὐτοῦ, id est qui facit angelos suos spiritus. 
A quibus breviter quaerite quomodo cum ad Deum 
sermo sit, quasi ad alium loquens Propheta re- 
pente mutetur, maxime cum sie incipiat : Domine, 
Deus meus, magnificatus es vehementer, confessio- 
nem et decorem induisti, et qui tegis aquis superiora 
ejus, id est coeli, qui ponis nubes ascensum. tuum, 
qui ambulas super pennas ventorum, et statim se- 
quatur : Qui facis angelos tuos spiritus, et ministros 
luos ignem urentem ; qui fundasti terram super sta- 
bilitatem suam. Et post paululum : Ab increpatione 
tua fugient, et a voce tonitrui tui formidabunt, etin 
loco quem fundasti eis. Qui emittis fontes in conval- 
libus. Et illud : Ut educas panem de terra. Si ergo 
omnia h:e ad secundam personam sunt, id est, ad 
Deum, quomodo in uno versiculo, tertia persona 
subito, et extra ordinem inducitur ? » Hactenus ille. 
Etiam si non per omnia quadrant que nune sunt 
in Grecis exemplaribus, quz videre licuit. 

Vgns. 11. — In convallibus. Munsterus et inter- 


PETRI LOMBARDI 


D 


914 


pretes pro Cajetano, vertunt in flumina. Qui emittit 
fontes in frumina vel fluvios. Hieronymus etalii siepe 
memorati, stant ἃ Vulgata lectione. Siquidem ὩΣ ΤΊΣ 
NEHALIM, ambiguum est. 

Vgns. 12. — Exspectabunt onagri in siti sua. Ut 
appareat Septuaginta legisse 3337? IESABERU , quant 
lectionem indieat punctum appositum in sinistro 
cornu litterae sin , id est ezspectabunt. Alias *32w 
DscHBERU, hoc est frangent, sive exstinguent. Vel, 
ut reddidit Hieronymus, reficiant sitim suam. 

Vzns. 13. — De medio petrarum. Cur Septuaginta 
mutaverint frondes in petras, sensus mysticus quem 
persequitur Augustinus, pio lectori potest respon- 
dere. Siquidem Hieronymus vertit, de medio me- 
morum dabunt vocem, et caeteri de medio frondium, 
quie versiones multis modis quadrant cantillatio- 
nibus avium, de quibus agebat prior elausula. Nee 
preterea insolitum est aves nidulari in petrarum 
foraminibus, ac inde voces emittere. Hzbraice qui- 
dem legitur B*NZ7 APHAIM, quod omnes interpre- 
tantur ramos aut frondes, memora, arbores, quibus 
gaudent aves. Hieronymus in Commentariis exponit 
de medio petrarum, hoc est. Ecclesiarum. Jam in- 
numera sunt qu: auctoritale Spiritus sancti, ut 
creditur, mutarunt Septuaginta longe ab Hebraica 
lectione, ut non mirum videri debeat, ubi paululum 
discedunt, imo sensu constante, quemadmodum 
hoe in loco. Duo gratia exempli proferemus, in 
quibus nihil commune habent Septuaginta cum He- 
braico. Jon: ir : Hebr. habet : Adhuc quadraginta 
dies, et Ninive subvertetur. Septuaginta, adhuc tri- 
ginta dies, et Ninive subvertetur. Adeout D. Hiero- 
nym. demiretur unde hoe fecerint. Verum D. Au- 
guslinus xvii De civitate Dei, cap. ἐδ, reducit ad 
concordiam, referens quadraginta dies ad tempus 
medium, inter resurrectionem et ascensionem ; tres 
vero dies, ad triduum mortis, accipiendo Ninivem 
typiee pro Eeclesia, per peenitentiam eversa, tan- 
dem concludit : Longitudinem fugio, ut non hic per 
multa demonstrem, in quibus ab Hebraica veritate 
putantur Septuaginta interpretes discrepare, et bene 
intelleeti inveniuntur esse concordes. Unde etiam 
ego pro meo modulo, vestigia sequens apostolo- 
rum, quia et ipsi ex utrisque, id est ex Hebrzis, 
el ex Septuaginta testimonia prophetica posuerunt, 
utraque auctoritate utendum putavi, quando utra- 
que una atque divina est. Alterum exemplum , ad- 
ducemus ex Isa. 1x cap. ubi Hebraei dieunt : Primo 
tempore alleviata est terra Zabulon : Septuaginta 
habent, longe diversum : Hoc primum bibe, velo- 
citer fac. Quod sicinterpretatur Hieronymus, ut pro- 
phetice dietum, de primo signo quod edidit Chri- 
stus, hoc est de conversione aque in vinum in 
Cana Galilew. Aitergo: Hoc fecit principium signo- 
rum Jesus in Cana Galilgc, et manifestavit gloriam 
suam, et crediderunt in eum discipuli ejus. Unde et 
in Septuaginta dieitur : Hoc primum bibe, velociter 
fac, quia terra. Zabulon et terra Nephthalim, pri- 
ma Christi videre miracula, ut prima biberet fidei 
potionem, quz prima viderat Domini signa facien- 
lem. » Hxc Hieronymus. 

Vrgns. 18. — Saturabuntur ligna campi. Loco 
campi in Hebreo ponitur nomen Domini tetra- 
grammaton. Hinc Hieronym. vertit ligna Domini. 
Sanetes tamen et Munsterus interpretantur arbores 
magnificas et excelsas. Et certe ez sunt in campis 
nemorosis, ubi procerse crescunt, ac quidem sin- 
gulare a Domino in sua natura accipiunt. 

Vrns. 19. — Herodii rvvDr masmpan, Neoterici 
transferunt ciconiam. Editio Romana habet fuli- 
cam, qua est avis marina. Quam lectionem tenent 
et interpretantur Augustinus et Arnobius. Hierony- 
mus varius est. Nam, Job xxix, vertit herodion. 
Penna struthionis, similis est pennis herodii. Rur- 
sus eamdem vocem Levit. xr, transtulit herodionem. | 
Hoc in loco tamen dixit et alibi milvum adeo ut. 


945 


videatur dubitasse quem fuerit avis. Nam in cap. ἃ cupressis, in Hebreo ponitur p* 


Zachar. v, sic refert opiniones diversas, ut nullam 
improbet, quin juxta quamlibet accommodat inter- 
pretationem, ad illud prophete : Habebant alas, 
uasi alas milvi (Zach. v). Habebant inquit alas 
juxta Hebraicum ron nasman, quod Aquila, Sym- 
maehus , Theodotion ἔρωδιον, id. est herodionem. 
Soli Septuaginta ἔποπα, id est upupam  transtule- 
runt. Hasidam Hehrei milvum putant, avem rapa- 
Cissimam, et semper avibus domesticis insidiantem. 
Herodionum vero hi qui de volucrum seripsere na- 
' turis, tria genera autumant. Unum album, aliud 
stellatum, tertium nigrum, quod et savissimum 
et sanguinarium, et pugnans, et ad coitum impa- 
tiens, ita ut ex oculis eorum. erumpat cruor. Upu- 
pam quam nos de Graeci nominis similitudine tra- 
ximus; nam et ipsi ἔποπα appellant, ab eo quod 
stercora humana consideret, avem dicunt esse 
| sparcissimam, semper in sepuleris, semper in hu- 
mano stercore commorantem. Hace, ibi. Sed et 
ipse ad Suniam et Fretellam, magis probat milvum 
his verbis : « Pro herodio quod in Hebraeo dicitur 
nryn gasman, Symmachus ἰχτῖνον, id est mil- 
yum interpretatus est. Denique et nos ita vertimus 
2222 €9 in Latinum, ibi aves nidificabunt. Milvi abies 
domus est, quod scilicel semper in excelsis, et ar- 
duis arboribus nidos facere consueverit. Unde et 
sexta editio, manifestius interpretata est. Milvo 
 eupressus ad nidificandum. Pro abietibus autem et 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CIV. 


946 


ΟΞ BEROSCHIM, 
quod magis abiefes quam cupressos significat. » 
Hxc Hieronymus. 

Dux eorum. [Hieron. et alii, pro hoc habent abie- 
ies, quod nihil habet commune, cum dux eorum. 
Czterum si acceperis BEROscHrmM, ut littera. beth sit 
servilis, non de substantia dictionis, et interposi- 
tum aleph quiescens scripseris, nihil mutato sono 
syllabze, hoc modo ὩΣ ΝΣ pERoscraw . habetis, quod 
est im ducibus eorum, eoque sensu quod herodii 
domus est in ducibus eorum passerum, refert idem 
quod et di.» eorum. 

Montes excelsi cervis. Sic Hieronymus et Cam- 
pensis. Alii pro cervis transferunt damas, capreas 


auLibices, m*9y" rEELIM, hirci sunt sylvestres. Septua- 
ginta ἐλάφοις, cervis iis accedere periculosum non 
fuerit. 

Herinaciis. Vel ut alii volunt, cuniculis, alii lepo- 
ribus. De hoc sie scribit Hieronymus ad Suniam 
et Fretellan : « In Hebraeo positum est 2'zz v sci- 
PANNIM, et. omnes χοιρογυλίους vOCe simili transtu- 
lerunt. Soli Septuaginta lepores interpretati sunt 
τοῖς λαγωοῖς, ld est petra refugium leporibus. Scien- 
dum est autem animal esse non majus hericio, ha- 
bens similitudinem muris et ursi. Unde et in Pa- 
lestina ἀρχτόμυς dicitur. Et magna est in istis re- 
gionibus hujus generis abundantia, semperque in 
cavernis petrarum, et terrz:e foveis habitare consue- 
verunt. » Hactenus Hieronymus. 


1 PSALMUS CIV. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA. » 


Confitemini Domino. Titulus : Alleluia. [Cassiod.] 

. Hic primo angeli cum verbum scilicet, alleluia, po- 
-situm invenitur, nec ante a quoquam Hebraeorum 
. seriptorum positum est quod nulla lingua praesum- 
psit mutare, sicut in Evangelio, amen. Interpretatur 
autem laudate Deum. (140) Nam alleluia, dicitur 
laudate; jam, nomen est Dei invisibilis, id est si- 
gnifieat invisibilem, quod nomen ei tantum conve- 
mit. Przeseribitur autem iste titulus, viginti psalmis, 
in quibus omnibus magnalia Dei dicuntur, [Cas- 
'siod., Aleuin.] et magna in eis est exsultatio, 
-Sicut in hoe psalmo beneficia Dei narrantur, quie 
*ontulit spirituali semini Abrah:z. Hic enim com- 
mendat Propheta bonos in illo populo Israel, qui 
, eum aliis fidelibus sunt verum semen Abrahs filii 
romissionis. [Aug.] Iste est ergo primus psalmus, 
cui prenotatur alleluia. Et est sensus : Alleluia, 
| id est laudate Deum. Unde et psalmus incipit. (144) 
Intentio : Monet ad laudem. Modus : Sex sunt par- 
liiones. Sic enim partitur hune psalmum Au- 
gustinus, cui consentit Cassiodorus, nisi quod sextam 
| partem alibi facit, quam Augustin. Quod in lectione 
| psalmi suo loco monstrabitur. Primo ut in verbis 
exterioribus intellectum videas interiorem, quasi 
in eorpore animam admonet semen Abrah:e, id est 
filios promissionis, pertinentes ad hiereditatem te- 
Slamenti clerni, ut. ipsum Deum tanquam h:eredi- 
latem eligant, et gratis non pro aliquo extra eum 
€olant, et hoc faciant, laudantes, invoeantes, annun- 
liantes, nec in sua, sed in ejus gloria per fidem, 


141) Ex Aug. ad calcem psalmi et in repetitione. 


bene operantes, spe gaudentes, charitate ferventes. 
Et hoec totum sonat psalmus, his verbis, confitemini, 
etc., usque ibi, mementote mirabilium, ubi est par- 
titio, quam et alias suis locis exsequimur. Pro- 
pheta ergo a laude incipiens, quam titulus przenotat, 


C ait : 


VERS. 1. — « Confitemini Domino, et invocate 
« nomen ejus ; annuntiate inter gentes opera ejus. » 

Confitemini Domino, [Aug., Gl. int., Aug.] id est 
laudate Deum, quod fit ab amante. Non enim est 
speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. xv). Prze- 
missa laude, sequitur invocatio, ut petat desiderata ; 
et invocate nomen ejus, quia laudans auditur. Con- 
gruus ordo iste, ut prius sit laus, post invocatio. 
Unde alibi : Confitebimur tibi, Deus, confitebimur, 
et invocabimus nomen twum (Psal. vxxiv.) Et alibi; 
Laudans invocabo Dominum (Psal. xvn). Et in ora- 
tione Dominica promittitur brevis captatio, scilicet, 
Pater noster, qui es in celis (Matth. v1). Et postea 
subsequuntur petitiones. Deinde subdit : Et annuan- 


D /iate inter gentes opera ejus, quia amor Domini in 


pascendis ovibus ejus maxime ostenditur. Unde 
Dominus dixit Petro : Simon, diligis me ? eique re- 
spondenti : Domine, tw scis quia amo te, dirit : 
Pasce oves meas (Joan. XXI). 

Vrns. 2. — « Cantate et psallite ei, narrate omnia 
« mirabilia ejus, » 

Cantate ei verbo, [Aug.] quia ore cantatur, et 
psallite ei, id est opere laudate, quia manibus psal- 
litur. Deinde istis duobus duo alia reddit : ad hoc 
enim quod dixit : Cantate, quasi delerminando quo- 


Thi Ex Hier. in Epist. ad Marcellum de decem Dei nominibus. 


941 


ejus. Nihil enim silendum est pudore. Vel ideo di- 
cit, quia omnia quie dicunt de eo mirabilia sunt. 
[Cassiod., Aug.] Nullus enim polest omnia narrare. 
Deinde addit quod dixerat psallite, refert quod sub- 
ditur. 

VEns. 3. — « Laudamini in nomine sancto ejus ; 
« leetetur cov qurentium. Dominum. » 

Laudamini. [Aug., Gl. int.] Quasi dicat : Psallite 
hoc modo : Laudate, id est operamini sic ubi laude- 
mini, quod bene operantes merito possunt. Et hoe 
in nomine sancto ejus hoc addit, ne de bono opere 
homo glorietur in se, sed in Domino. [Non enim 
vetat laudari, si boni sunt, sed non nisi in Domino, 
qui bonos facit, cui omne bonum aseribere debent. 
Et in omnibus ejus. gloriam quaerere, hoe est quod 
alibi dieitur : Im. Domino laudabitur anima mea 
(Psal. xxxur). Et quod ibi addit : Audiant mansueti 
et letentur. Hie quoque quodammodo addere vide- 
tur, dicens : Letetur cor querentium Dominum, ete. 
[Hier.] Vel ita : Laudamini in nomine sancto ejus, 
id est gaudete diei Christiani ἃ Christo. Et hete- 
tur cor, |Haym., Aug., Hier.] et si non corpus, 
quirentium. Dominum, qui bene operantes dmu- 
lantur ; et si letatur cor quirentium Domini, quanto 
magis iuvenientium Ὁ Ergo dum operamini, 


Vxns. 4. — « Quzsrite Dominum et confirmamini ; 
« quierite faciem ejus semper. » 

Quaerite Dominum, [Cassiod., Aug.] in premium, 
et sic confirmamáni, id est inde enim fortes sunt, 
et illuminati. [Hier., Aug.] ut sciant agenda, et pos- 
sint ea perficere. Declinantes autem ab eo, et infirmi 
suntet czeci. (Qucrite semper in hac vita faciem ejus, 
id est proesentiam ejus, qna si per fidem invenitur, 
tamen semper in hac vita perquirenda est, ut postea 
per speciem habeatur. [Hier.] Judaeis ut parvulis 
preceptum erat in lege veteri, ut ter in anno ap- 
parerent in eonspectu Domini, non vacui, scilicet 
in Pascha, Pentecoste et Scenopegia (Exod. xxi). 
Nos autem qui sumus in anno benignitatis, sem- 
per faciem Trinitatis quzrere debemus. [Aug., Al- 
euin.] Vel, semper qucrite, id est in praesenti, et in 
futuro. Et tune enim sine fine qusretur, quia qui 
amatur semper desideratur, semper queritur, ne sit 
absens, sed semper presens; malus potest timere 
presentiam ejus quam bonus amat. 


Pans n. VEns. 5. — « Mementote mirabilium ejus 
« quie fecit ; prodigia ejus et jndieia oris ejus. » 

Mementote mirabilium. [Aug.] Secunda pars ubi 
ad parvulorum corda nutrienda proponit de fide 
patriarcharum, et de promissionibus Dei, ut nos 
simus semen illorum. Non solum de Judeis, 
etiam de omnibus gentibus. Et hoc ostendit usque 
ibi, cum essent numero, brevi. [Aleuin.] Quasi di- 
cat : Quierite ipsum. Sed quia sunt qui non ferunt 
solem in rota, qui non possunt intellisere Christum 
in altitudine su: deitatis quie avolat ab intellectu, 
sicut potest. nemo videre solem in rota sua. Dico 
vobis minoribus, saltem mementote mirabilium eo- 


sed 


PETRI LOMBARDI. 


modo cantent, subjieit narrate ommia mürabilia A vum, vel mirabilia ejus, que fecit. [Aug.] Ecce jam 


p dicia oris ejus, [Aleuin.] quee per Moysen mandavit 


C Ipse Christus est Dominus Deus noster, [Aug.] 


948 


iste ardens laudator contemperat se infirmis et la- 
ctentibus, quos mirabilibus Dei temporalibus nu- 
irit, ac si dicat : Si id quod Deus est magnum est 
quzrere ; vel, id est saltem quze fecit videte. Simile 
est huie quod Dominus dixit Moysi : Heec dices fi- 
liis Israel : Quiest misit me ad vos (Exod. ni). Quod 
vix aliquantisper pura mens capit. Deinde gratiam 
suam, misericorditer contemperans, dixit : Ego sum 
Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob (ibid.), quod. 
eliam a parvulis capi posset. Ita hic prius monet 
quzrere faciem quod convenit grandibus : deinde 
attendere opera, quod parvuli possunt. Et memen- 
tote prodigia ejus majora, [Cassiod.] scilicet mira- 
cula, quibus aliquid futurum sigaifieabatur, e£ ju- 


in lege. Nola quia paulatim ascendit, de prodigiis 
visibilibus, transit ad judicia, inde ad ceternum te- 
stamentum, ubi preceptum est et promissum. Te- 
stamentum enim seternum dicitur, et doctrina ipsa, 
et promissio hereditatis aeternae ; et quibus hoe dici- 
tur ? illis qui sunt secundum fidem. 

VEns. 6. — « Semen Abraham, servi ejus ; filii 
« Jacob, eleeti ejus. '» 

Semen Abraham servi ejus, [Hier., Aug.] et qui 
sunt filii Jacob, id est imitatores luctando contra 
carnem. Jacob dico electi ejus. Dico mementote et 
debetis, quia 


Vgns. 7. — « Ipse Dominus Deus noster ; in uni- 
« versa terra judicia ejus. » 


et ne putes filios Abrahz tantum esse in una gente 
secundum carnem quia im universa terra sunt ju- 
dicia ejus, id est in universa terra sunt Jacob et 
Israel, id est. fideles, quibus judicia sua manifestat, 

sed non alii genti. ἢ 


Vgns. 8. — « Memor fuit in seculum testamenti 
« Sui; verbi sui quod mandavit in mille genera- 
« tiones, » 

Memor fuit. [Cassiod.| Ideo etiam debetis esse 
memores, quia ipse fuit memor implendo promissa 
testamenti sui novi, [Aug.] id est justitize et heeredi- 
latis eterne, quam promisit in Novo Testamento. 
Dicitur enim testamentum, et illud quod promitti- 
tur, et doetrina in qua promissio declaratur, et pro 
qua servata redditur. Testamenlüi dico, duraturi in 
seculum, id est in zternum, unde post dieit, in 
testamentum :eternum, quod testamentum si velus 
accipitur, propter terram Chanaan, de qua sequi- 
tur : Quomodo seternum est, cum illa terrena hae 
reditas, non possit esse wterna? Non ergo de illa 
accipiendum est. Deinde ut determinet testamentum 
aeeipi pro verbi doctrina, subdit, verbi. Quasi di- 
eat : cujus testamenti memor fuit ? ecce, verbi guod 
mandavit in mille generationes, id est omnes quibus 
vivendum est ex fide. Aecipitur enim hie mille pro 
infinito. Hoe est verbum Evangelii, verbum fidei, 
quod extenditur in omnes generationes, pro quo. 
servato redditur promissum :eternum, quod per ι6- 


949 


stamentum ante significavit, quod non mandavit, 
sed promisit. Promissum enim est quod accipere 
debemus, mandatum est quod facere debemus. H:xee 
est fides, ut justus ex fide vivat, et huic fidei pro- 
mittitur hzereditas. 

VEns. 9. — « Quod disposuit ad Abraham, et ju- 
«ramenti sui ad Isaac. » 

Quod disposuit. [Aug.] Quasi dicat : Memor fuit 
verbi, quod disposuit ad Abraham, et. juramenti 
sui, quod disposuit ad. Isaac. 


VEns. 10. — « Et statuit Jacob in praeceptum : 
« et Israel in testamentum «eternum. » 

Et statuit illud, [Aug.] scilicet verbum fidei, ipsi 
Jacobin preceptum et statuit illud Israel in. testa- 
mentum acternum, id estin promissum eternum. 
Ecce illud verbum, et in precepto estet in pro- 
misso ; sed secundum aliud et aliud. Opus enim 
quod mandat, est in precepto. Merces ἘΦ ἘΦ €» autem 

- operis est in promisso, operantibus enim promittit 
mercedem. Et est, statuit illud, verbum. l[srael in 
testamentum eternum, [Aug., Alcuin.] id. est quod 
ex ipso verbo impleto daturus esset aliquid eternum, 
seilicet terram Chanaan, qu: nonest eterna; sed 
iternum significat. Ecce tres patriarehze memorati 
sunt, quorum specialiter dieit se esse Deum : Ego 
sum Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob (Exod. 
np. Eece triplex auctoritas. Dico statuit in testa- 
mentum zternum. 


VEns. 11. — « Dieens : Tibi dabo terram Cha- 
« naan ; funiculum haereditatis vestrze. » 

Dicens : Dabo tibi terram Chanaan [Aug.] id est 
quod ab ea signatur; dedit enim eis etiam hanc 
terram in figura zternae hereditatis, ad quam seter- 
nam hereditatem non omnes pertinent. Ideoque ad- 
dit, funiculum hereditatis vestre, scilicet dabo, 
|Haym., Gl. int.] id est hereditatem celestem illis 
solis, qui funiculo divin: pradestinationis signati 
sunt. Vel ideo dicit, funiculum, quia sieut funiculo 
distributa est terra promissionis, in diversas partes, 
itain vita :terna diverse sunt mansiones ; juxta 
illud : [n domo patris mei mansiones multz sunt 
(Joan. xiv). [Cass.] Cur autem ccelestis hereditas 
dieitur terra Chanaan, nomen ejus aperit. Interpre- 
latur enim Chanaan, humilis, quia in eam nemo 
intrat, nisi humilis. Sed ex historia idem perpen- 
ditur. Dixit enim Noe Chanaan futurum servum 
fratrum suorum (Gen. 1X). [Aug.] Id est Deo excluso, 
Chanaan datur terra semini Abrahs. Is est servilis 
limor, qui non manet in domo in :ternum, quia 
charitas foras mittit tirnorem, et manet filius in domo 
in eternum (Joan. viu; Joan 1v). Congrue ergo 
hereditas τοίου πα, dicitur terra Chanaan, quia ab ea 
servi repelluntur, et filii recipiuntur. 

Pans mr. VEns 42. — « Cum essent 
« brevi, paucissimi, et incole ejus. » 

Cum essent. [Aug.] Tertia pars, dixerat Deum 
gratis esse colendum quoniam ante occurrebat ani- 
mo parvie fidei. Si Deus gratis est colendus, et ipse 
est hereditas, quid de necessitatibus mortalis vitce 


« 


numero 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CIV. 


950 

A fiet? subdit hie quid patribus prestitit et. filiis. eo- 
rum tam earne quam fide.[Aug., Aleuin.] Dicit 
enim quai subsidia temporalis vitze prestitit. patri- 
bus et filiis eorum, tam carne quam fide, non ut his 
hwreant, sed ea ad bonum seternum referant. Quod 
faciunt si iis allecti, justificationes et lerem Dei re- 
quirunt. Cum essent numero brevi. (Aug.) Exsequi- 
tur historiam et breviter tangit, quod in Egyptum 
transierunt, quasi dicat : Hoc. promisit Deus ; cum 
essent numero brevi, id est paucissimi, antequam 
in Egypto multipliearentur; et incole, id est adve- 
na ejus, seilicet terr:e. Chanaan. 


Vzns. 13. — « Et pertransierunt de gente in gen- 
« tem, et de regno ad populum alterum. » 


Et pertransierunt de gente in gentem. [Aug.] 
Proponit breviter quod postea plenius narrabit. 
Et pertransierunt de regno, id est terra promissio- 
nis qui dicitur regnum, non quod tunc esset, sed 
quod futurum esset : ibi regnum Israel. Transierunt 
dico, ad populum alterum. Ea quomodo perdurare 
potuerunt ? Eece : 


Vrns. 14. — « Non reliquit hominem nocere eis, 
« et corripuit pro eis reges. » 

Non reliquit, [Aug.] id est, non permisit, Aomi- 
nem nocere eis, et corripuitpro eis reges ut regem 
Gerare Abimelech, ne noceret Isaac de Rcbecca 
(Gen. XXv1; et regem JEgypti Pharaonem, ne no- 
ceret Abralram de Sara (Gen. xvr) Corripuit dicens : 


Vgns. 15. — « Nolite tangere christos meos, et 
C « in prophetis meis nolite malignari. » 


Nolite tangere christos meos. [Aug.] Hzc verna 
licet in historia non sint, tamen vel latenter dixit 
ea Deus in cordibus hominum, vel per angelum. 
Quod autem dixit christos, nullum moveat, quia jam 
tunc Christiani erant, etsi latenter. Unde Abraham 
exsultavit ut videret diem. meum ; vidit et gavi- 
sus est (Joan. vur). Nullus enim przeter hanc fidem, 
vel anteincarnationem, vel post, Deo reconciliatus 
est. Unus enim mediator est Dei et hominum Jesus 
Christus (I Tim v.) Et nolite malignari in prophe- 
tis meis.) Hoc aperte de Abraham constat, quod 
propheta fuit : 510 et de aliis credendum est. 


Pansiv. VERS. 16. — « Et vocavit famem super 
D» terram; et omne firmamentum panis contrivit. » 


Et vocavit. [Aug.] Quarta pars, ubi incipit. nar- 
rare, quomodo faetum est, ut transirent de regno 
ad regnum. Quasi dieat : Si queris quomodo transit 
de gente in gentem, et de regno ad populum alte- 
rum, ecce : Vocavit famem super terram, etc., us- 
queibi e£ auzit populum suum vehementer ; quasi 
pertransierint per hoc. Et id est, quia vocavit Deus 
[amem super terram. Ita dicit vocasse famem quasi 
personam animalam, «quae posset vocanti obedire 
forte ideo, quia he mala immittit Deus per angelos 
malos, qui talibus priepositi sunt. Vocavit ergo fa- 
mem, id est angelum fami prepositum. Vel potius, 
dixit ut fames esset, id est 


vocavit famem, id est 


951 


PETRI LOMBARDI. 


952 


jussit esse in aetu, qu: jam erat in. dispositione, ita A ceps populorum et divisit eum inclusum, liberum a 


vocavit; ef, id est quia contrivit, id est consumpsit, 
omne firmamentum panis. Et per hoe fransierunt 
de gente in gentem, et de regno ad. populum alte- 
vum. Sed : 

Vgns. 17. — « Misit ante eos virum ; in servum 
« venundatus est Joseph. » 

Misit ante eos virum. [Aug] Vide quomodo Deus 
usus est malis in. bonum, Joseph enim venditus a 
fratribus, postea in ;Egypto pro justitia est sublima- 
tus (Gen. χα). De quo subdit :2n servum, etc. Quasi 
dieat : Quem misit et quomodo? Ecce : Joseph in 
servum venundatus est. a fratribus, [Hier.] quos 
postea et patrem in /Egypto recepit (Gem. XXXVII), 
terramque optimam a Pharaone eis dari fecit (Gen. 
xLvil) (142). Si autem Joseph humiliatus et exaltatus, 
locum fecit ad temporalia bona populo Dei, ut firma- 
retur super inimicos : quanto magis Jesus secundum 
carnem humiliatus, et in ccelis exaltatus suis locum 
fecit ad sterna. |Aug.] Deinde narrat qua tulerit 
Joseph in humilitate sua, et quomodo sublimatus 
est, dicens : 


Vrns. 18. — « Humiliaverunt in compedibus pe- 
« des ejus ; ferrum pertransiit animam ejus, donec 
« veniret verbum ejus. » 

Humiliaverunt in compedibus pedes ejus. [Aug.] 
Non legimus de compedibus Joseph in illa historia 
Genesis, sed credendum est faetum esse quod ibi 
pretermissum, dieit Spiritus sanctus in psalmis. 
[Cassiod., Aug.] Et si enim Joseph gratiam habuit 
apud custodem carceris , ut legitur in Genesi (Gen. 
XL), tamen prius anxiatus est. Ferrum pertransiit. 
Quasi dicat : Prater mala corporis, ferrum, id est 
tribulatio dur: necessitatis, quce in cstuante et sol- 
licita. anima erat, pertransiit. animam ejus, ut de 
Maria dieitur in Luca : ef tuam ipsius animam per- 
transibit gladius (Luc. πα). [Cassiod.] Vel secundum 
aliam litteram, anima ejus pertransüt ferrum, id 
est tribulationem dura necessitatis. Idem tamen 
sensus cum priori : etiam in hac tribulatione fuit Jo- 
seph, donec veniret verbum ejus, |Aug.]| id est in- 
terpretatio somnii, sed non fuit ab eo illud verbum, 
quia 

Vgns. 19. — « Eloquium Domini inflammavit eum, 
« misit rex et. solvit eum ; princeps populorum et 
« dimisit eum. » c 

Eloquium Domini, [6]. int., Cassiod.l id est spi- 
ritus revelans mysteria, inflammavit, vel ignivit 
ewm, id est vivaciter excitavit eum, ut. futura dice- 
ret. [Aug.] Inflammatus autem dieitur divino eloquio 
ut computelur inter eos de quibus dicit Apostolus : 
Spiritu ferventes (Rom. xi). Unde bene Spiritus 
sanctus, quando a Domino apostolis missus est, vi- 
sie sunt illis lingue. divise (4c£. m), velut ignis, a 
quo igne discedunt illi, de quibus dieitur : Refrige- 
scel charitas multorum (Matth. xxiv). Et. propter 
hoe verbum oisi rec, id est Pharao, e£. solvit a 
reatu, id est a poena eum eompeditum, seilicet prin- 


(142) Ex Aug. in repet. psalm. 


carcere. 
Vrns. 20. — « Constituit eum dominum domus 
« sue, et principem omnis possessionis suc.» 
Vgns. 21. — « Ut erudiret principes ejus sicut 


« semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret. » 


Ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et 
senes ejus prudentium | doceret. [Aug.] Neque hoc 
legimus in historia, sed credendum tantum virum 
Dei cultorem non de solis corporalibus curam ges- 
sisse. 

Vrgns. 22. — « Et intravit Israel in /Egyptum, et 
« Jacob aecola fuit in terra Cham. » 

Et post Joseph intravit Israel in ZEgyptum, [Aug.] 
ct Jacob accola fuit, id estadvena, non indigena, in 


B terra Cham. Hzc est. JEgyptus, cujus gens ἃ Cham 


filio Noe descendit (Gen. x). Cham etenim filius Noe 
fuit, pater Canaan de quo /Egyptii traxerunt origi- 
nem. 

Pans v. VERs. 23. — « Et auxit populum. suum 
« vehementer; et firmavit eum super inimicos 
« ejus. » 

Et auxit. [Aug.] Quinta pars. Ecce que gesta 
sunt breviter proponit, qua postea plene narrat. 
Dicit etiam quomodo firmavit populum suum super 
inimicos suos. Et hoc totum usque ibi, expandit 
nubem, ubi est sexta pars secundum Augustinum. 
Quasi dieat : Misit Deus post Joseph Jacob in ;Egy- 
ptum, e£ ibi vehementer auzit populum suum fe- 
cunditate nascendi, [Cassiod., Aug.] e£ firmavit 


Q eum super inimicos ejus. Hoe non ante Moysen fa- 


ctum fuit, sed per signa Moysi. Ante enim masculi 
fetus filiorum Israel necabantur, et ipsi in facien- 
dis lateribus eonterebantur (Ecod. m1), sed postea 
in manu potenti persigna οἱ portenta Domini me- 
iuendi et. honorandi, facti sunt, donec duri regis 
contemptio vinceretur; ipsumque cum exercitu suo 
mare Rubrum obrueret. (Quomodo autem hoc factum 
est, quia breviter proposuerat, plene narrare inci- 
pit : 

VEns.24. — « Convertit cor eorum ut odirent 
« populum ejus, et dolum facerent in servos ejus. » 

Convertit cor eorum ut odirent populum ejus. 
[Aug.] Non ideo dicit, convertit cor eorum , quia 
Deus sit auetor mali. Non enim intelligendum est 
vel eredendum quod Deus cor hominis ad facienda 
peccata convertat, vel quia patrum peccatum sit 
odisse populum Dei. Et dolum facerent in . servos 
ejus. Istorum tam gravium peccatorum auctor non 
est Deus, quia nullius etiam levissimi peceati auetor 
Credendus est; sed mirabilis Dei bonitas, etiam ma- 
lis bene utitur. Cum enim ipsi vitio suo mali essent, 
ille de malo illorum benefeeit. Non enim antequam 
odissent populum ejus boni erant, sed maligni et 
impii tales erant, qui facile incolis suis felicibus in- 
viderent. Dum ergo auxit felicitatem Israel, hoc Dei 
benefieio illi ad invidendum conversi sunt, quia jam 
mali erant. Non itaque cor illorum malum faciendo, 


953 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CIV. 


954 


sed populo suo benefaciendo. Cor eorum, sponte ἃ (Exod. vm), quc signabat quod aquas Rubri maris 


malum, convertit, dum suos multiplicavit, ut odi- 
rent, per invidiam populum ejus. Invidia enim est 
odium alienz felicitatis, quo illorum odio ad exer- 
citationem populi sui, et ad gloriam nominis sui 
usus est, sieut sequentia docent. Dico, convertit cor 
eorum ut audirent populum ejus. Et ut dolum face- 
rent in servos ejus, scilicet ut. opere luti et lateris 
minuerentur servi Dei. Deinde quo modo his usus 
sit ad gloriam suam, incipit exponere dicens: 


Vgns. 25. — « Misit Moysen servum suum : Àa- 
« ron quem elegit ipsum. » 

Misit Moysen servum suum. [Cassiod.] Misit ser- 
vum, qui omnia per se poterat, ut doceret, qua 
moderatione hzc omnia egisset. Et misit Aaron 
quem elegit ipsum. Suíficeret dicere quem elegit, sed B 
nihil qu:erendum est in eo quod addit ipsum, sed 
consuetudo diving locutionis est ad τῷ $E €» expla- 
nationem. Et 


VEns. 26. — « Posuit in eis verba signorum suo- 
« rum : Et prodigiorum suorum in terra Cham. » 


Posuit in eis, [Cassiod.] scilicet Moyse et Aaron 
verba signorum suorum et prodigiorum suorum in 
terra Cham, id est quibus przedieabatur ab eis, quae 
signa et prodigia Dominus esset faeturus inter Cham. 
[Aug.] Vel ita, verba signorum non accipit verba 
quibus fierent signa. Multa enim sine verbis faeta 
sunt, vel virga, vel manu extenta, sed quia ipsa 
facta non erant significationis inania, sicut verba 
quae loquimur, ideo et ipsa dieta sunt verba. Verba 
ergo non voeum vel sonorum, sed signorum et pro- 
digiorum per eosfecit signa. Et est, posuit in eis 
verba signorum, id est per eos fecit signa, quia tan- 
quam verba aliquid signifieabant. Et posuit verba 
prodigiorum suorum, [Cassiod.] id est per eos fecit 
prodigia, quae aliquid portendebat. Et hoc in terra 
Cham. Qu:e autem signa fecit, subdit : 


σ 


Vgns. 27. — « Misit tenebras et obscuravit et non 
« exacerbavit sermones suos. » 


Misit tenebras, et obscuravit. [Aug.] Hoc ad lit- 
teram inter plagas /Egypti legitur, quia tenebras in- 
ter alias plagas passi sunt (Exod. X), sed quod hic 
dicit, melius sic accipiamus ut intelligamus corda 
eorum obscurata, qui praecepta Dei spernebant. Et 
est competens initium plagarum, eccitas sine qua 
non ineurissent czetera. Ef non exacerbavit, |Haym., 
Aug.] complevit et per miracula confirmavit. Vel se- 
cundum aliam litteram que est , eracerbaverunt , 
scilicet /Egyptii contradietionibus suis sermones ejus 
Dei. Vel sicut in quibusdam codicibus reperitur : Ef 
non eacacerbaverunt, scilicet Moyses οἱ Aaron, ser- 
mones ejus Dei, quia illos etiam durissimos, scilicet 
JEgyplios, patienter tulerunt, propler mandatum 
Domini, donee omnia in eis quce Deus disposuit fie- 
rent. 


D 


Vgns. 28. — « Convertit aquas eorum in sangui- 
« nem, et occidit pisces eorum. » 

Gonvertit aquas. eorum in. sanguinem. [Cassiod.| 
Mec est secunda plaga quie in Exodo. ponitur prima 


verteret eis in mortem ; e£ occidit pisces eorum. Ne 
ergo sit in aquis spes vit: illis bominibus, cum in 
aqua moritur. Quod ibi naturaliter nutritur. 

VrEns. 29. — « Edidit terra eorum ranas in pe- 
« netrabilibus regum ipsorum. » 


Et dedit terra eorum ranas. [Aug.] Ecce tertia. 
Secundum aliam litteram, e£ dedit terra eorum ranas, 
id est terram eorum convertit in ranas, quia tot 
fuerunt rana, ut hoe hyperboliee dicatur, et erant 
rans in penetrabilibus regum ipsorum. (Exod. vut.) 
Socii ranarum fiunt principes, qui sub aquis post lo- 
candi erant. 

VEns. 30. — « Dixit, et venit coenomyia, et cini- 
« phes in omnibus finibus eorum. » 

Dixit, etvenit cenomyia et ciniphes in omnibus fi- 
nibus eorum. [Aug.] Ecce hzc est quarta plaga, quae 
jactantia regis est, qui nec par est muscis ( Exod. vil.) 
Si autem queritur quando dixerit Deus hoc, re- 
spondemus quod in verbo ejus hoe erat sine tem- 
pore, antequam fieret in tempore per ipsum verbum , 
licet per angelos, vel per Moysen, et Aaron quodam 
modo dixit, ut fieret tune quando fuerat faciendum. 
Deinde sequitur quinta plaga. 

VEns. 31. — « Posuit pluvias eorum grandinem : 
« ignem comburentem in terra ipsorum. » 

Posuit pluvias eorum grandinem, |Cassiod.] id est 
pro pluvia-quae fecundat, facta est grando, qus ta- 
cta arefacit (Exod. x). Et hoc simile dictum illi 
quod supraposuit, et dedit terra eorum ranas, et 
ignem comburentem, id est tulmina , scilicet posuit 
[Aug. ] in terra ipsorum. 


VERs. 32. — « Et percussit vineas eorum et fi- 
« culneas eorum ; et contrivit lignum finium eo- 
« rum. 

Et percussit grandine et igne [Cassiod.], id est ful- 
minibus vineas eorum, et ficulneas corum, et contri- 
vit lignum eorum. Ne ergo dubites de satis quin per- 
empta sint, ubi majora pereunt. Deinde sequitur vi 
plaga. 

Vrgns. 33. — « Dixit, et venit locusta, et bracus : 
« eujus non erat numerus. » 

Dixit et venit locusta, [Aug.] qu: est mater bruci, 
de quo subditur : E£ brucus, cujus, scilicet locust 
et bruci on erat numerus. Una plaga est locusta et 
brucus, quia altera est parens, altera est fetus. 

Vrgns. 34. — « Et comedit omne fenum in terra 
« eorum ; et comedit omnem [íruetum terre eo- 
« rum, » 

Et comedit omne fenum, [Gl. int.] id est herbam 
in. lerra eorum et comedit omnem fructum segetum 
terre eorum. |Aug.] Deinde sequitur septima plaga 
qui in Exodo decima est. 


» 


Vrns. 35. — « Et percussit omne primogenitum 
« in terra eorum ; primitias omnis laboris eorum. » 
Et percussit omne primogenitum de hominibus in 
terra eorum, et primitias omnis laboris eorum. |Aug., 
Cassiod.] Hec dicit primogenita pecorum, quie si- 
militer percussit, Hiec est novissima. plaga in ;Egy- 


955 


PETRI LOMBARDI 


956 


pto, qua vieti ezdunt /Egyptii. [Aug.] Notandum A. Cassiod.| Hoc fuit post submersionem eorum exer- 


vero quod eum sint decem plage, quas ponit Moyses 
in Exodo, nec omnes hie commemorat propheta , 
nec eo ordine quo ibi narrantur, quia libera est lau- 
datio, de qua agit iste psalmus, a lege historie ; 
additque hie, quod historia non habet, et prete- 
rit quaedam quz illa habet, auctoritate, ejusdem spi- 
ritus qui per historicum locutus est, [Cassiod.| Hic 
ergo vir mala dat ;Egyptiis, contra vn beneficia, 
qu: post dicet data Hebrais. Unde subdit : 


Pans νι. VEns. 36. — « Et eduxit eos eum argen- 
« to et auro ; et non erat in tribubus eorum infir- 
« mus. » 


Et eduxit [Cassiod., Aug.] Sexta pars, est hie 
secundum Cassiodorum. Dieto superius que mala 
intulit inimieis Israelitarum justitia Dei, qus his 
bona temporalia misericordia Dei dedit supponit , 
ut his adjuti, legem Dei qu&rant. E£ educit eos im 
argento et auro, [Aug., Cassiod.] id est eum argen- 
to et auro. Nam ponitur 2» pro cum, more Seriptu- 
re. Et hoc est, primum beneficium. (143) Et nota 
quia hie quoque addit laudibus Dei, quod Hebraeos 
ditatos auro et argento eduxit de Egypto, quia ta- 
les erant ipsi qui non possent spernere laborum 
suorum mercedem, licet temporalem ; quibus pre- 
cepit Deus ut vasa aurea et argentea, vesteque pre- 
tiosas ab ;Egyptiis mutuarent, ac secum scilicet 
asportarent. In hoc autem quod /Egyptios decepe- 
runt, non est putandus Deus dolos eis qui sursum 
habent eor, vel jubere vel approbare ; quia in eis non 


citus. Quare lztata ? Quia incubuit timor eorum su- 
per eos. Audita enim tanta strage mortuorum in ma- 
ri Rubzo, timebat Israel, ne rediens reliquias eorum 
consumeret. Hie impletum est quod superius ait: 
Et firmavit eum super inimicos ejus. Deinde se- 
quitur tertium beneficium. 

Pans vir. VEns. 38. — « Expandit nubem in pro- 
« tectionem eorum ; et ignem ut lucerelt eis per no- 
« ctem. » 

Expandit nubem. |Aug.] Et est hic sexta partitio, 
secundum Augustinum, ubi supponit qu&e tempora- 
lia bona miserieordia Dei eis dedit, dictis superius 
malis, qu: inimieis eorum justitia Dei intulit. Hic 
enim jam ineipit dieere benefieia Dei quz iter agen- 


B tibus in eremo facta sunt. Expandit nubem in pro- 


tectionem eorum, [Cassiod.] ut protegeret eos contra 
ardorem solis, et ignem ut luceret eis contra tene- 
bras per. noctem. Deinde sequitur quartum benefi- 
cium. 


Vrns. 39. — « Petierunt carnes, et venit coturnix 
« et pane cceli saturavit eos. » 

Petierunt.|Aug.| Utique non coturnieem, sed 
carnes, et venit eis non quelibet caro, sed coturnia 
Exod. xvi.; Num. xi), que est caro. Et quia hic 
non de amaricatione iniquorum , in quibus non est 
beneplacitum Deo (Exod. xvi), sed de fide electo- 
rum, qui sunt verum ser;en Abrahe, loquitur, ideo 
ipsi intelligendi sunt petisse ut. venire(. unde ama- 
rieantium murmura premerentur (Num. xx). Dein- 


fuit hic dolus, qui non ex cupiditate fecerunt, sed O de sequitur quintum beneficium. E? pane celi, id 


ut Deo mandanti parerent. Et illi infirmi, quorum eu- 
piditates examinabat Deus, magis permissi sunt hoc 
facere illis, seilicet ;.Egypliis, qui talia jure passi 
sunt quam jussi. Sicut enim bonis fuit prieceptum 
ita et cupidis permissio, secundum aliquid, et se- 
cundum aliud preeceptio. Precepit enim ut facerent, 
sed permisit non precepit ut. ità facerent. Qualitas 
ergo faeti fuit in permissione, factum vero in peree- 
ptione. Nee tamen hoe permisit Deus fieri, sine ali- 
quo profeetu anima carnalis. Per hoe enim quod 
de vieino carnale aliquid earnales habuerunt, post- 
ea Deilegem et justifieationes facilius receperunt. Et 
licet per dolum egerint, ab iniquis tamen quod sibi 
reddi debuit abstulerunt, et sicut iniquitate /Egyplio- 


rum, sie eorum infirmitate ad hoe quod opus erat ἢ) 


his factis figurari, divine usus est Deus. [Ibi enim 
spiritualiter figuratum est philosophos, sive hsreti- 
cos ἃ catholicis exspoliari his qui in verbis vel 
Scripturis eorum tabernaculo Dei, id est Ecclesie 
congrue reperiuntur. Et deinde sequitur secundum 
beneficium. Eí non erat infirmus, [Cassiod. , Aug.] 
corpore, non animo, 22: tribubus eorum, hoc fuit ma- 
gnum beneficium migraturis. Et 


Vrns. 37. — « Letata est /Egyptus in profeetio- 
« ne eorum, quia incubuit timor eorum super eos. » 
Letata est 4gyptus in profectione eorum. |Aug., 


est manna, sa£uravit eos. 


Vzns. 40. — « Disrupit petram, et fluxerunt aqua, 
« abierunt in sicco flumina. » 

Disrupit petram, et fluverunt aque. [Cassiod., 
Aug.] Hic est sextum beneficium abierunt in sicco 
flumina. His autem omnibus benefieis Deus com- 
mendat in Abraham meritum fidei. Unde subdit : 

Vgns. 414. — « Quoniam memor fuit verbi saneti 
« sui quod habuit ad Abraham puerum suum. » 

Quoniam memor fuit verbi sancti sui quod habuit 
ad Abraham puerum suum, [Hier.] id est memor 
fuit promissi ἴδοι! Abrah:, quod in figura complens 
slernà prwsignavil. 

Vgns. 42. — « Et eduxit populum suum in exsul- 
« tatione, et electos suos in letitia. » 

Et eduxit populum suum in exsultatione, et elec- 
ios suos in letitia. [Aug., Cassiod.| Is est populus, 
in letitia, quia murmurantes percussi sunt. —— 

Vgns. 43. — « Et dedit illis regiones gentium. Et 
« labores populorum possederunt. » 

Et dedit illis regiones gentium. [Cassiod.] Hoc est 
primum beneficium, in quo est completio permis- 
sionum. Ef labores populorum, id est fructus regio- 
num possederunt. [Aug.] Hzec dedit, non ut propter 
ista eum colerent, sed ut ea ad bonum seternum re- 
ferant, id est : 


(145) Ex Aug., hic et in quest. in Exod. quist. 59, 85, 53; et lib. i. De doctr. Christian. , eap. 40. 


957 


VEns. 43. — « Ut custodiant justificationes ejus : À 
« et legem ejus requirant. » 


Ut custodiant electi, scilicet verum semen Abra- 
hz, justificationes ejus, etc. [Aug.] Quasi dicat : Non 
hec temporalia dedit, ut hzec sint habenda pro sum- 
mo bono, sed ad illud retulit, ubi summum bonum 
debet inquiri. Ut custodiant justificationes ejus ; 
non enim data sunt eis a Deo isa terrena bona, ut 
ineis luxu defluant, vel perversa securitate torpe- 
scant ; sed ut eis vacent unde bonum ternum pos- 
sit acquiri ; scilicet ut custodiant, electi, justifica- 
tiones ejus. [Cassiod.] Justificationes sunt ubi evi- 
dens est et absoluta preceptio, ut dilige Deum et pro- 
ximum quz custodienda sunt. Ef legem ejus requi- 
rant. Lex est de his qu:e non corporaliter, sed spi- 
ritualiter nunc implenda sunt (144). Et ideo quie- B 
renda est lex, quia est. umbra futurorum, horum 
autem exemplo quibus data sunt temporalia ut per 
ea Deum quaerant ; monetur verum semen Abrahe 
qualiter uti debeat temporalium prosperitate, sicut 
ipsius Joseph Christique informatur exemplo : quam 
patienter debet ferre Z2 Z5 'H temporalem adversita- 
tem, scilicet prosperitate et adversitate, quibus duobus 
tentantur electi. Unde : Transivimus per ignem et 
aquam (Psal. vxv). [Aug.] Vos ergo filii Dei, pro- 
missionem habentes vitz presentis et future, si 
tentationes s:culi vobis dure videntur, Joseph in 
carcere, Christum in cruce cogitate. Si prosperitas 
adest, non propter ipsam Deo, sed ea propter Deum 
ulimini, nec eum putetis necessarium suis, propter 
ea que dat etiam malis blasphematoribus suis. Sed (j 
primum quaerite regnum Dei, et hec omnia adjicien- 
tur vobis (Matth. v1). 


COLLATIO IN PSALMUM CIV ; * CONFITEMINI DOMINO, 
ET INVOCATE, » etc. 


VEns. 6. — Semen Abraham servi ejus. Ex He- 
breo videtur quod illud, servi, sit genitivi casus 
singularis, ut ad tollendam amphibologiam .verterit 
Munsterus, tu semen Abraham servi ejus. In. Greeco 
tamen esL nominativus pluralis δούλοι quanquam 
in quodam exemplari inveni δούλου Hebr. *72y 
ABDO, potest dici servus ejus: et singulare loco plu- 
ralis usurpari, non est novum. Quin paraphrasis, 
Campens. habet, posteri Abraham cultores illius. 
Denique ad sensum parvi refert. 


Vgns. 16. — Firmamentum ma MATTHEH, id est 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. 


— PSAL. CV. 958 


baculum, virgam. « Hebraismus est, ait Munsterus, 
pro sustentatione panis. » 

Vrns. 21. — Ut erudiret principes ejus. Sic Hie- 
ron. et editio ad Campensem. Alii per erudiret po- 
nunt liga»? aut potestatem habere. Unde autem id fiat 


docet Munsterus in scholiis. Quidam accipiunt 32N5 
LEESOR pro ligare et in carcere conjicere. Alii vero 
accipiunt pro *D* lAsAR, castigare et erudire. 

Sicut semetipsum. In Hebr. *v25:3 BENAPHsCHO, id 
est in anima sua, quod interpretatur pro voluntate 
sua. Videntur Septuaginta legisse, caph pro beth ; 
proxime enim sunt litterze. Secundum autem ani- 
mam suam, idem valet sicut semetipsum, gusnguam 
si legas etiam per beth, ad eumdem sensum facile 
possit reduci. 

Vxns. 27. — Non exacerbabunt sermones suos. 
Triplicem lectionem recenset magister. Vulgatam, 
qu: non distat ab Hebr. nisi in numero verbi, quod 


effertur ΤῊ N5 ro wanv, non exacerbaverunt, vel, 
ut habet Hieron., nom fuerunt increduli. Deinde 
quod sequitur verbis ejus, at no» exacerbaverunt 
sermones ejus. Ambiguum est in Hebreo pronomen. 
Alia est lectio citra negationem nempe ezcacerba- 
verunt sermones ejus, qus est editionis Romane, et 
de qua tangit Aug. in. Ea etiam in Grzcis codicibus 
visitur παρεπίχραναν τοὺς λόγους αὐτοῦ. Itaque trifa- 
riam exponitur. 

Vgns. 30.— Venit ca»nomjjia. De ccenomyia et ece- 
nomyia, dietum est. psalmo 77, vers. 50. Etiam si 
Hieronym. in Comment. interpretatur hic muscam 
caninam, secutus Grecos. 

Ciniphes m^22 KiNNIM, quos volunt esse, aut pedi- 
culos, aut culices. 

Vzns. 35. —Primitias omnis laboris eorum. Hiero- 
nymus, primitias universi partus eorum, Ubihallu- 
eimantur Faber et Caecus, putantes Hieronymum in- 
telligere hane partem, de novissima plaga filiorum 
Israel in :Egypto, Exod. xr, ob idque nostram lectio- 
nem non salis esse aptam : Quod falsum esse prior 
pars loqui videtur, nempe : Ef percussitomne pri- 


. mogenitum in terraeorum, eoque seeunda pars in- 


telligenda est de praecipuis rebus eorum. Nam alii 
translatores vertunt aut laborem, aut fortitudinem. 
Hoc enm significat Y*N ox. Hinc, translator ad Cam- 


pensem, percutiebat prima queque de rebus eorum. 
Hujus paraphrasis, praecipua omnium laborum, pro- 
pter qui in agris colendis sudaverant. Munsterus ta- 
men in scholio dicit, primitias omnis virtutis eorum, 
vocat Hebraismus id quod primum aperit parentis 
uterum, primam virtutem, aut primitias virtutis. 

Vgns. 44. — Memor verbi sancti sui quod. habuit 
ad Abraham puerum suum. Munsterus sic transtulit, 
80 si Deus non fuisset loeutus Abrahs, recordatus 
est, inquit, verbi sui sancti, e£. Abraham servi sui, 
cum tamen Hebr. habeatur, ΤΣ DAN ὮΝ ETH 
ABRAHAM ABDO, id est, eum Abraham servo suo, at- 
testantibus Hieronymo et c:eteris. 


PSALMUS CV. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA, ALLELUIA. » D 
Confitemini Domino. Titulus : [Aug., Hier., Cas- 
siod.| Alleluia, alleluia. Quidam dieunt unum al- 
leluia ad finem superioris psalmi pertinere ; alterum 
esse sequentis psalmi. Hane enim regulam dicit Hie- 
ronymus esse tenendam, ut ubieunque duo alleluia 
preseribuntur psalmo, unum sciamus esse de fine 
prioris psalmi, et alterum ejus qui sequitur ; cui 
asserüioni Cassiodorus quoque consentit. [Aug.]| 


(144) Ex Aug. hic et in psal. Lxv. 


Sed plures, ubicunque est alleluia, sequenti psalmo 
dant, et. aliquando semel, aliquando bis ponitur, ut 
Dominus in Evangelio, nune dicit amen, nunc dicit 
amen amen : quod fit pro majori cerlitudine rei. 
Istis eonsentit Augustinus, quia quod alii dieunt cer- 
lis non persuadent documentis, et. praesertim, quia 
nullus Griecorum codices invenit, qui in fine psalmi 
alieujus, habeant alleluia. Est aulem ipse psalmus 
superiori conjunetus, non modo in titulo, sed etiam 


959 


PETRI LOMBARDI 


960 


in materia. Agit enim iste psalmus, de eodem po- ἃ  Vzkns. 2. — « Quis loquetur potentias Domini, 


pulo Israel, de quo et superior, sed iste agit de illo 
secundum iniquos, qui ibi erant; precedens vero, 
de eodem secundum electos. Aliquos enim in ipso 
populo veros esse filios Abrahw, innuit Paulus di- 
cens : Sed non in omnibus illis beneplacitum est Deo. 
(I Cor. n) Et quia hos commendat prcmissus psal- 
mus, nihil ibi dieitur de iniquitatibus amaricantium. 
Sed hic sequens psalmus agit de iniquis ; et quia eis 
non solum justitia, sed et misericordia Dei faeta 
est, de his loquitur eum laudibus Dei ex persona 
eorum, qui veniam conversi precantur, et exempla 
eorum, commemorantur, in quos etiam peccantes, 
dives apparuit misericordia Dei. [Aug., Cassiod.] 
Unde etiam iste sicut ille incipit sie : Confitemini 
Domino. Intentio. Monet ad geminam confessionem 
laudis, et peccatorum. Modus. Sex sunt partitiones. 
Primo Hebraeus in eujus persona loquitur Propheta, 
relicta Patrum perfidia ad misericordiam Dei conver- 
sus ; suadet aliis ad eamdem misericordiam con- 
verti, orans ut populo beneplacito socientur. [Cas- 
siod.| qui erat in adventu Christi congregandus. 
Secundo, peecata Patrum quae in JEgypto fecerunt 
commemorat ; quos tamen Dominus liberavit, ibi, 
peccavimus. Tertio dicit peccata, quz post exitum 
fecerunt, ibi, cito defecerunt. [Aug.] Alias autem 
parüitiones suis exsequemur locis. in persona igi- 
tur alieujus Hebrzi, de amaricatione ad misericor- 
diam Dei conversi et alios ad eamdem misericor- 
diam exhortantis ait : 


VEns. 1. — « Confitemini Domino, quoniam bo- 
« nus, quoniam in seculum misericordia ejus. » 


Confitemini Domino. (Aug.) Eece idem initium 
hujus et precedentis psalmi, sedibi sequitur : et in- 
vocate nomen ejus ; hie vero sequitur quoniam 
bonus. Unde hie confessio peccatorum potest accipi, 
quia sequitur etiam peccavimus eum patribus no- 
stris, etc. Sed et de confessione laudis potest accipi, 
quia et quod bonus est Deus in laude ejus est, et 
in laude est confessio. He ita divisimus, scilicet 
confessione peccati et laudis, licet. non sit pia con- 
fessio peecatorum sine laude Dei. Habet ergo Dei 
laudem, qui peccata confitetur sivein verbis, quando 
eum bonum et misericordem dicit, sive in solo 
affeetu, cum hoc credit. Et est, confitemini Domino, 
peccata et laudes ; ideo, quoniam bonusest in na- 
tura. (Cassiod.) Hoc dieit, ne quis pro culpa ter- 
reatur, et ne desperet de eo, sed misericordiam ejus 
poscat. Ideo etiam, quoniam in seculum, (Aug.] id 
est usque in finem sweuli est. Misericordia ejus , 
qui miseris exhibetur, consolando in miseria, vel 
liberando ab ea, quod facit usque in finem scculi. 
Vel agit hie de illa misericordia qua homo est bea- 
tus. Qui beatitudo, quia terna est, accipitur hic 
sieculum pro zterno, quod in Greco manifestum 
est. Et est, ideo confitemini, quoniam in ssxeulum, 
id est in zeternum misericordia ejus est, id est bea- 
litudo, quae per misericordiam ejus datur, quia ne- 
mo sine Deo potest esse beatus. 


« auditas faciet omnes laudes ejus ? 


Quis loquetur. (Aug.,Cassiod.) Iste qui misericor- 
diam petit, impletur eonsideratione divinorum ope- 
rum, et admirans ait : Et quis loquetur, id est quis 
sufficiat loqui, potentias Domini, id est opera, quie 
potenter operatur. Et quis auditas faciet omnes 
laudes ejus, id est, quis est qui faciat ut audiantur 
ab aliis omnia, in quibus est laudandus Deus? sic 
enim debent diei, ut predicentur audientibus. Sed 
quid potest. omnes? Quasi dicat, nullus. Vel quia 


Vgns. 3. — « Beati qui custodiunt judicium : et 
faciunt justitiam in omni tempore. » 


Beati qui custodiunt, ete. (Aug.) Laudes Dei di- 
cit opera preceptorum ejus, qu: ipse facit in suis, 
Deus enim operatur in nobis velle bonum et perfi- 
cere, ut ait Apostolus (Philipp. n). Quis ergo loque- 
iur potentias Domini ? Quomodo, et quee Deus po- 
tenter operatur in suis? quoniam hzc ineffabiliter 
operatur. Quasi dicat : Nullus valet loqui, ete. ; 
quis faciet. omnes laudes ejus auditas, (Aug.) id est 
quias cum audierit, faciet omnes laudes, id est opera 
praeceptorum ejus? Quas et si non omnia audita 
fiunt, tamen in quantum fiunt, et ipse laudandus 
est, qui operatur in eis. Et ideo maluit dicere lau- 
des ejus, quam mandata ejus, vel opera mandato- 
rum ejus ; quia ut dictum est, in quantum fiunt, ipse 
laudandus est, quas tamen omnes laudes quis suf- 
ficit. facere, vel loqui. Nullus. [Aleuin,] Et est, mi- 


C sericordia ejus est in seculum, quam, id est cujus 


effectum, quis apud se non sufficit cogitare vel aliis 
intimare, vel opere implere. Et accipit pro. eodem 
potentias et laudes. Sed inter illa duo distinguuntur, 
scilicet loquetur et auditas faciet. Beati, etc. (Cas- 
siod.) Quasi dicat: Si illud nemo sufficit, scilicet 
loqui potentias, vel omnes laudes facere. Agat hoc, 
scilicet custodiat judicium et justitiam, quia, beati 
sunt qui custodiunt judicium recta judieando, bo- 
num a malo discernendo; et faciunt justitiam, (Aug.) 
recte agendo, et utrumque in omni tempore. Utique 
ex quo ineipiunt : Qui enim perseveraverit usque 
in finem, hic salvus erit (Matth. xxi). Et quiaDeus 
justos facit, orat, et ait : 


Vgns. 14. — « Memento nostri, Domine, in be- 


D «ne placito populi tui ; visita nos in salutari tuo. » 


Memento nostri, Domine. (Aug., Cassiod.) ut si- 
mus in beneplacito populi tui, ut in eis simus, in 
quibus est plaeitum tibi, quod non est in omnibus, 
et non simus inter contumaces. Et ut hoc sit, visita 
nos in salutari tuo, id est in Jesu, ut ab eo sanati 
possimus judieium eustodire, et juste agere, unde 
beati sumus. Visita dieo, scilicet ad hoc, 


VEgnRs. 3. — « Ad videndumin bonitate electorum 
« tuorum, ad letandum in letitia gentis tue, ut 
« lauderis cum h:wreditate tua. » 


Ad videndum im bonitate electorum tuorum 
(Aug.)id est ut videamus te in ea bonitate, quam praes- 


961 


COMMENTARIUM IN PSALMOS — PSAL. CV. 


962 


stas electis, id est per gratiam tuam videamus, ne czeci À « mare Rubrum ; et salvavit eos propter nomen 


remaneamus. Et visita etiam αὐ leetandum, id est 
ut lzetemur zz. letitia qu:e est ipse Deus. Cul alibi 
dicit: Exsullatio mea, redime me (Psal. xxx1). Loti- 
tia dico gentis tuc, id est filiorum Abrahz, qui una 
gens sunt omnes, visita etiam, u£ lauderis, vel ad 
laudandum ; alia littera, id est, ut laudemus te cum 
haereditate tua. Mirum est in multis codicibus seri- 
ptum esse, μὲ lauderis, cum sit una in Greco in his 
tribus verbis positio, et similis debet esse interpre- 
tatio, scilicet u£ videamus et leetemur, et laudemus, 
cum hereditate tua. Vel ita secundum aliam lit- 
teram, ut lauderis. Et erit item similis interpre- 
tatio, visita nos, ad videndum, id est ut videas nos, 
in bonitate electorum tuorum, id est ibinos esse fa. 
cias, et ibi nos videas. Et visita ad leetandum, id. est 
ut leeteris. In Lectitia gentis tua, id est ut facias gen- 
tem tuam letari ex te. Et, ut lauderis eum h:zereditate 
tua, id est facias eam laudari in te, quia non lauda- 
tur nisi propter te. 


ΖΦ τ 2 Pans. rm. VEns. 6. — « Peccavimus cum 
« patribus nostris; injuste egimus, iniquitatem 
« fecimus. » 

Peccavimus. [Cassiod. Haym.] Secunda pars, 
ubi enumerat peccata patrum, quae in JEgypto com- 
miserunt, et tamen a Domino dicit esse liberatos. 
Quasi dieat : Dico, visita, et necesse est ut visites, 
quia peccavimus cum patribus nostris, | Aug., Hier., 
Haym.] quia in eis fuimus materialiter quando pec- 
caverunt, vel potius, eum patribus nostris, id est 
sicut patres nostri, injuste egimus, quantum ad 
Deum, iniquitatem fecimus quantum ad proximum. 
[Cassiod.] Ecce tertio idem dieunt, id est se pec- 
casse, ut pura confessio appareat ; tanto enim citius 
aliquis solvitur, quanto vivaeius se damnat. [Aug.] 
Et quasi aliquis diceret : Quid patres nostri fece- 
runt ? subdit : 

Vzns. 1. —« Patres nostri in. /Egypto non intel- 
x: lexerunt mirabilia tua; non fuerunt memores 
« multitudinis misericordicd tuz. » 


Patres nostri in ZEgypto, ubi multa eis faeta. sunt, 
non intellexerunt mirabilia tua, (Aug.] id est quid 
per illa eis dare velles, scilicet non. temporale, sed 
:Lernum bonum ; quod per patientiam exspeetatur. 
Et ideo ipsi impatientes murmuraverunt et amari- 
caverunt, et temporalibus bonis, fallacibus atque 
fugacibus beari voluerunt. [Cassiod.| Et. nota quod 
duo sunt, qu;e beneficia Dei nobis commendant, id 
est commendabilia esse ostendunt, scilicet intelle- 
etus et memoria. Quorum utrumque in eis redar- 
guit, et primo intellectum, eum ait : Non. intellexe- 
runt mirabilia tua. [Aug.] Opus enim fuit intellectu, 
ut per illa temporalia alia bona qucrerent, scilicet 
wlerna. Et non fuerunt memores multitudinis mise- 
ricordue tuc, id est multorum eorum miraculorum, 
quie pro eis in /Egypto fecerat. Et arguit hie memo- 
riam eorum, quia nee saltem temporaliter aeta re- 
coluerunt, ut potestate quam experli fuerant. erede- 
rent se ab inimicis liberandos. 

Vgns. 8. — « Et irritaverunt ascendentes in mare, 


« suum, ut notam faceret potentiam suam. » 

Et ideo ascendentes in mare, (Aug.) scilicet mare 
Rubrum. Ascendentes dieit pro situ terrm. Ipsi, in- 
quam, ascendentes, irritaverunt, Deum timentes et 
desperantes post tot in /Egypto visa. (Aleuin.] Hoc 
irritatio faeta est, cum egredientes de /Egypto, per- 
venerunt ad mare Rubrum, ubi ita erant conclusi, 
quod ex uno latere erat mons nimis arduus, et ne- 
mini ad transeundum pervius, et ex alio latere, erat 
mare Rubrum, et a dorso erant insequentes /Egy- 
pii, et pro his ecperunt graviter murmurare, 
obliti potenti: Dei. Sed tunc divisum est mare in 
duodecim divisiones, et nulla tribus est ausa intrare 
prius, nisi tribus Judz, unde meruit inter alias 

p regni privilegium vel principatum obtinere. Ef sal 
vavit eos. Quasi dicat : Ita murmuraverunt, (Aug., 
Gl. int.) et tamen, Dominus' salvavit eos, ab inse- 
quentibus JEgyptiis, non secutus infidelitatem eo- 
rum. Et hoe, non propter merita eorum, sed tan- 
tum propter nomen suum, glorificandum, scilicet ut 
notam faceret potentiam suam. Quomodo salvavit ? 
eece : 

VEns. 9. — « Et inerepuit mare Rubrum, et ex- 
« siecatum est; et deduxiteos in abyssis sicut in 
« deserto. » 

Et increpuit mare Rubrum. (Aug.) Hzc increpatio 
facta est, non voce coitus missa, sed divina po- 
tentia. Quam etiam qui sensu carent, sentiunt, et 
obediunt. Εἰ siccatum est mare Rubrum, et deduxit 
eos in abyssis, vel in aquis multis, quod idem est, 
sicut in deserto, quia ubi fuerunt abyssi, faetum est 
siccitate ut desertum, ubi non sunt aqui. 


Vzns. 10. — « Et salvavit eos de manu odientium ; 
« et redemit eos de manu inimiei. » 


Et ita. salvavit eos. (Cassiod., Aug.) Quod ma- 
gnum fuit, οἱ αἱ augeat munus, addit quod gravius 
est, id est majus, de manu odientium, id est. /Egy- 
ptiorum, qui odierant eos. Ideo quia propter eos 
percussi erant plagis ; e? redemit eos de manu ini- 
mici,id est Pharaonis. Sed quo pretio redemit ? 
Quasi dieat : Nullo. Sed hoc in figura baptismi di- 
etum est, in quo redimimur de manu diaboli san- 
guine Christi. Unde et mare Rubrum dixit, quo 
colore sanguis Christi figurabatur. 


p Vens.11.— « Et operuit aqua tribulantes eos, 


« unus ex eis non remansit. » 

Et operuit aqua. tribulantes eos, (Aug.) scilicet 
Pharaonem et JEgyptios, e£ non remansit. unus ex 
eis, scilicel persequentibus. Non dico ex JEgyptiis. 
Illi enim de JEgyptiis qui non. persequebantur, re- 
manserunt. 

VEgns.12. — « Et crediderunt in verbis ejus et 
« laudaverunt laudem ejus. » 

Et tunc crediderunt in verbis ejus Dei. (Aug., Cas- 
siod.) Usus locutionis est quod dicit, crediderunt 
in veebis ejus, pro crediderunt verbis ejus, quod 
magis Latine diceretur. Nota dura corda Judiorum, 
quie non ante, sed post miracula credunt. Melius 


963 


fuit promittenti eredere. Ef laudaverunt laudem 
ejus dicentes : Cantemus Domino ; gloriose enim 
magnificatus est (Exod. xv). [Aug.] Talis locutio est 
ista, ut illa qua dicitur, vitam vitalem vivit. 

Pans. rr. Vkns. 43. — « Cito fecerunt, obliti 
« sunt operum ejus; non suslinuerunl consilium 
« ejus. » 

Cito fecerunt. |Cassiod., Aleuin., Cassiod.| Tertia 
pars, ubi peccata exponit, que post exitum fece- 
runt, nec tamen defuit eis misericordia Dei, per 
Mosen plaeati. Vel eorreetio Dei per justitiam in 
quosdam per Mosen vindicantis. Quasi dieat :  Cre- 
diderunt et laudaverunt. E£ cito fecerunt, hoc scilicet 
obliti sunt operum ejus quasi summa celeritate mu- 
tati sunt a crudelitate et laude, ut murmurarent ; 
etnon sustinuerunt consilium ejus, id est non patien- 
ter exspectaverunt, donec Deus daret eis victualia, 
quod differebatur consilio Dei. Deus enim erat eis 
victualia daturus, sed illi nimia festinatione, anti- 
cipaverunt, sub diflidentia petentes, non exspectan- 
tes consilium ejus. Distulit enim Deus dare, ut pro- 
baret eos. Vel secundum aliam litteram. [Aug.] 
Festinaverunt, quod apertius est. Quasi dicat : Hzc 
fecit eis Deus, per quem vocabat eos ad seterna ; 
sed ipsi, festinaverunt, fieri beati in. temporalibus, 
etobliti sunt operum ejus, et non sustinuerunt con- 
silium ejus, id est non adverterunt : quo consilio fecit 
Deus erga ipsos ea opera. Debuerunt enim cogitare 
tanta opera Dei erga se facta, non esse inania; sed 
vocare eos ad sterna, que patienter exspectanda 
sunt. Illi vero festinaverunt fieri beati in terrenis, 
in quibus est hydria cupiditatis : de qua qui biberit, 
sitiet iterum (Joan. 1v). Unde subdit : 

Vrgns. 14. — « Et coneupierunt concupiscentiam 
« in deserto ; et tentaverunt Deum in inaquoso. » 


Et comcupierunt | concupiscentiam in deserto. 
[Aug., Cassiod., Aug.] Talis locutio est hie, ut supra 
laudaverunt laudem ejus. Nimietas autem desiderii, 
geminatione verbi ostenditur ; et fentaverunt Deum 
ininaquoso,id est in deserto (Num. xi; Exod. 
XVII). 

Vzns. 15. — « Et dedit eis petitionem ipsorum ; 
« Οἱ misit saturitatem in animas eorum. » 

Et dedit eis petitionem ipsorum, [Aug.]id est illud 
quod petiverunt, ita scilicet, e£ id est quia misit sa- 
turitatem, non tamen ideo beati fuerunt, quia non 
est hiec saturitas, de qua dicitur : Beati qui esuriunt 
et. sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur 
(Matth. v). Misit, dieo, im auimas eorum, id est in 
animalitatem quie sustentatur esca, id est animat 
corpus, quod sustentatur esca. Non enim hic acci- 
pitur anima, secundum id quod rationalis est; sed 
secundum id quod animans corpus animal facit, ad 
cujus sustentationem pertinet potus et cibus. Unde 
in Evangelio : Nonne anima plus esi quam esca ? 
(Matth. v1.) Yel, in animas eorum, id est seeundum 
voluntatem eorum, ut voluntas quie  desperando 
petierat, copia vinceretur. Saturitatem vero sequi- 
tur seditio : 


PETRI LOMBARDI 


964 


A.  Vzns. 16. — « Et irritaverunt Mosen in castris ; 
« et Aaron sanetum Domini. » 

Et irritaverunt honorem ambientes invidendo Mo- 
sen in castris, e£ Aaron sanctum Domina. |Cassiod.] 
Hiec irritatio fuit pro sacerdotio, quod habebat Aaron 
et filii ejus. 

VEns. 47. — « Aperta est terra, et deglutivit 
« Dathan ; et operuit super congregationem Abi- 
« ron. 

Aperta est terra, et deglutivit Dathan : et operuit 
super congregationem Abiron. |Cassiod.| In libro 
Numeri quomodo hoe fuit, plane legitur. Ecce Dei 
laus est hic, quod suos vindieavit, qualitas pcenz 
facta indicat; a terra vorantur, qui terrena sapue- 
runt. 


» 


B  Vrns. 18. — « Et exarsi ignis in Synagoga 

« eorum ; flamma combussit peccatores. » 

Et exarsit ignis in Synagoga, |Cassiod.] quz erat 
eorum non Dei, id est in ducentis quinquaginta qui 
thuribula tenuerunt. Core namque et ducenti quin-- 
quaginta eum eo, volentes habere sacerdotium 
Aaron, acceperunt thuribula, ut adolerent incen- 
sum, ideoque divino igne consumpli sunt. Unde sub- 
dit: Flamma combussit peccatores, qui incenso 
peccaverunt, igne perierunt. [Aug.| Nota, non ait 
peccantes, quod etiam boni sunt, sed peccatores id est 
valde iniquos, et gravibus sarcinis peccatorum one- 
ratos. 

Vgns. 19. — « Et fecerunt vitulum in Horeb; et 
* adoraverunt sculpüle. » 

C Et preterea fecerunt vitulum in Horeb, [Cassiod.] 
absentiam Mosi non tolerantes, dum ipse in ver- 
tice montis Sina moraretur, uli acciperet legem 
(Exod. xxxm). Coreb interpretatur calvaria, ubi 
crueifixio Domini faeta est. In Coreb ergo peccave- 
runt, ut jam tunc perfidi, in eo nomine peccarant, 
ubi posteri eorum erant Dominum erucifixuri, id est 
in eo loco qui secundum nominis sui interpretatio- 
nem designat locum, ubi Judszi erant crucifixuri 
Dominum. [Cassiod.] Hoc in patientia lenium fecit, 
sicut omnia mala ex ea nascuntur. Ef post adorave- 
runt sculptile. Vitulus enim non sculptilis, sed con- 
flatilis fuit. 


Vgns. 20. — « Et mutaverunt gloriam suam, in 
« similitudine vituli comedentis fenum. » 

D kEtmutaverunt gloriam suam, |Aug.] id est Deum, 
qui esset gloria eorum, si sustineret eum. In. simi- 
litudine vituli, non ait per aceusativum, sed per 
ablativum, in similitudine ; et est talis locutio ut. su- 
pra, ubi ait : Eft crediderunt in. verbis ejus. Vituli 
dico, comedentis fenum ut ab eo comederentur, quia 
fenum sunt, id est caro. Omnis enim caro fenum 
(Isa. xr). Et sic 

Vrns. 21. « Obliti sunt Deum, qui salvavit eos ; 
« qui fecit magnalia in Egypto, mirabilia in terra 
« Cham, terribilia in mari Rubro. » 

Obliti sunt Deum qui salvavit eos. [Cassiod., Aug. 
Cassiod.] Magna oblivio. Quid enim est in memoria, 
si non liberatio? Qui fecit. Quasi dicat : Quomodo 


965 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CV. 


966 


salvavit eos? ecce, ipse est qui fecit. magnalia in À dum murmurarent, ?0n exaudierunt vocem Domini, 


JEgypto quce pro magnitudine sua recoli poterant. 
Et fecit in terra Cham mirabilia. Hzec non solent a 
mente excidere. Et fecit in mari Rubro terribilia, id 
est mirabilia, quia admiratio non est sine quadam 
formidine. [Aug., Cassiod.] Vel terribilia possunt 
diei, quia adversarios afflixerunt, et istis quid ti- 
mere deberent, monstraverunt. H:c autem viyacius 
mentibus h:rent, sed ipsi sunt obliti eorum. 

£»zE 2 Vrns. 22. — « Et dixit ut disperderet eos : 
« Si non Moses electus ejus stetisset in confractione 
« in conspectu ejus. » 

Et, propter hzc scelera dioit comminando ut dis- 
perderet eos, [Gl. int., Aug.] quia digni erant pe- 
rire. Omnes penitus disperderet? utique. Si non 


Moses electus ejus stetisset in confractione, in con- B 


spectu ejus, [Aug.]id est incessanter orasset pro 
eis. Stetisset dico, in confraclione, id est in plaga 
qua erant feriendi, scilicet ut se objiceret pro illis, 
dicens : δὲ dimittis illis hoc peccatum dimitte : si 
vero non dimittis illis, dele me de libro iuo (Exod. 
xxxi), ubi monstratur quantum valet intercessio 
sanctorum. Securus enim Moses de justitia Dei, 
qua eum delere non posset, impetravit misericor- 
diam Dei, his qui juste perirent. Stetit ergo Moyses 
in confractione. 


VEns. 23. — « Ut averteret iram ejus, ne dis- 
« perderet eos. » 

Pans 1v. VEns. 24. — « Et pro. nihilo habuerunt 
« terram desiderabilem. » 

Et pro nihilo habuerunt. [Alcu., Aug.] Quarta 
pars. Item peccata alia enumerat, et per Phineem 
dicit placatum Deum. Quasi dieat : Hzc predicta 
fecerunt, et etiam pro nihilo habuerunt terram desi- 
derabilem non quod eam vidissent ; sed sic pro ni- 
hilo habuerunt, scilicet quod 


Vrns. 95. — « Non crediderunt verbo ejus, et 
« murmuraverunt in tabernaculis suis; non exau- 
«dierunt vocem Domini » —— 

Non crediderunt verbo, vel verbis ejus, [Haym., 
Alcuin.| scilicet quod esset eos introducturus. Vel 
ita : Et pro nihilo habuerunt terram desiderabilem, 
[Aug.] id est contempserunt, quod per illam signifi- 
cabatur sternum bonum. Vere desiderabile. Ef ita 
mon crediderunt verbo ejus, per parva ad magna 
vocantis. Profecto nisi aliquid magnum terra illa si- 
gnificaret, ad quod invitarentur, nullomodo culpa- 
rentur, qui pro nihilo habuerunt eam, cujus tem- 
porale regnum, etiam saneti pro nihilo ducunt, ut 
Jerusalem, qua in colo est vere desiderabilis, 
ament. Sed infidelitas merito redarguitur, quia in 
eo quod pro nihilo habuerunt eam, non credide- 
runt verbis Dei, per parva ad magna ducentis. Et 
festinantes hic esse beati, non sustinuerunt consi- 
lium ejus ; e£ murmuraverunt, dicentes : Faciamus 
ducem, et redeamus in /Egyptum, e£ hoe i» taber- 
naculis suis. [Haym., Casssiod., Aug.] Quasi dicat, 
cum essentin otio, quia hoenon laborantibus, sed otio- 
sis contigit, Unde major invidia criminis erescit ; et 


vehementer eos prohibentis a murmure. 


Vgns. 26. — « Et elevavit manum suam super 
« eos, ut prosterneret eos in deserto. » 

Εἰ elevavit. [Cassiod.] Hie justitia Dei premittitur, 
ut secuta pietas magis glorificetur : qui pietas 
in sequenti ostenditur, ubi, interventu Phinees, 
Deus plaeatus dicitur. Hie vero justitia Dei osten- 
ditur, eum ait : Et elevavit manum suam super eos, 
comminando paenam, [Aug., Cassiod.] u£ prosterne- 
ret eos in deserto. Quasi dicat : Viles qui prius fue- 
rant gloriosi. 

Vgns. 27. — « Et ut dejiceret semen eorum in 
nationibus, et disperderet eos in regionibus. » 

Et ut dejiceret semen. eorum, [Cassiod.] id est 
filios. Et in nationibus, et disperderet eos in regioni- 
bus,ne ultra de congregatione przisumerent. 

Vgns. 28. — « Et initiati sunt Beelphegor ; et 
« comederunt sacrificia mortuorum. » 

Et initiati, [Aug.] antequam diceret, quod aliquis 
hanc indignationem Dei placuerit, adjungit : Ef 
initiati sunt, vel consecrati sunt, Deelphegor idolo 
gentium consecrati sunt. |Cassiod.| Quasi dieat : Non 
modo ad tempus colentes, per quod notatur gra- 
vior exeessus : Et inde vehementiori ira, e£. come- 
derunt sacrificia mortuorum, immolata mortuis ho- 
minibus, quasi diis. 


VEns. 29. — « Et irritaverunt eum adinventionj- 
« bus suis ; et multiplicata est in eis ruina. » 


€  Etirritaverunt eum in adinventionibus suis, et 


multiplicata est in. eis ruina. [Aug.] Cum pro suis 
gravibus peceatis, graviter vastaverunt, cum supra 
dixisset Deum levasse manum, antequam dieat eum 
placatum, h:e de magnitudine eulp: et pcence eo- 
rum interseruit. Quasi dieat : ad hoe distulerit, quod 
levaverat manum ad prosternendum illos, ut dati 
in reprobum sensum, etiam hoe admitterent, scili- 
cet erimen idololatriwe, et in tanto erimine eviden- 
ti justitia. punirentur ; et tantum fuit hoe scelus eo- 
rum, ut Deus nollet aliter. placari, nisi ut Phinees 
eum placavit, qui maseulum et feminam coeuntes 
pariter interemit. Non odio eorum, sed zelo Dei : 
quo facto, populum eujus major interitus futurus 
erat, liberavit. 


D  VEns. 30. — « Stetit Phinees, et placavit ; et 


« cessavit quassatio. » 


Stetit Phinees. [Cassiod.] Stetit solida mente, ut 
in generali perturbatione ipse solus confidentiam 
depreeationis assumeret. E£ placavit, vel exoravit, 
posset dixisse, et moechantes transfixit ; sed melius 
dixit exoravit, quia transfixio mcchantium zelo 
Dei facta, magis dicenda est oratio, quam operatio, 
quia qui bene agit, orat, e sie cessavit quassatio. 
[Aug.] Breviter totum dixit, quia non docet hic 
nescientes ; sed. commemorat. scientes. Quie autem 
hic posita est quassatio, superius dieta est confrac- 
tio, id est plaga populi. 

VEns. 34. — « Et reputatum est ei in justitiam ; 


967 


PETRI LOMBARDI 


968 


« in generatione et generationem usque in sempiter- À et si non in prima, saltem in sequenti zetate factum 


« num. » 

Et reputatum. est ei in justitiam. [Aug.] Deus 
enim qui novit quanta charitate populi id factum sit, 
repulavit hoe sacerdoti suo in justitiam ; non solum 
in generatione ez generationem, id est quandiu ge- 
neratio est, sed usque in sempiternum. 


Pans v. VERns. 32. — « Et irritaverunt eum ad 
« aquas  Contradietionis ; et vexatus est Moses 
« propter eos quia  exacerbaverunt spiritum 
« ejus. » 


Et irritaverunt. [Aleuin.] Quinta pars, ubi agit 
de aqua Contradietionis, et de immolatione filiorum. 
Unde vehementius iratus est. Deus, et tamen postea 
misertus. Quasi dicat : Ita irritaverunt in adinven- 


tionibus suis, ut supra dietum est, e£ iterum zrrita- B 


verunt eum id est ad iram provocaverunt ad aquas 
contradictionis ; et vexatus est Moses propter eos. 
[Aug., Cassiod.] Id est mente turbatus ut hiesitaret. 
Et hoe, quia ecxacerbaverunt spiritum ejus, quia 
nimia importunitate populi, succensus est, diffidenter 
exerepuit, dicens : Nunquid de petra hac poterimus 
nobis aquam. ejicere ? (Num. Xx.) 

Vgns. 33. — « Et distinxit in labiis suis : non 
« disperdiderunt gentes quas dixit Dominus Deus 
«illis. » 

Et, [Aug.] ideo quia exacerbaverunt eum, di- 
stinzit hoc miraculum a priori constantia quam ha- 
buit in aliis miraculis, i» labiis suis. Hoc enim am- 
bigue dixit, qui omnia alia certa fide promiserat. 


Perturbatus namque murmure populi infidelis, non (ἡ 


tenuit fiduciam qualem debuit, quasi non posset 
Deus hoe facere, qui tanta jam fecerat, dubitanter 
namque petram percussit, qui in aliis non dubita- 
verat. De hoe autem hac sola poena correctus est, 
quod non intravit in terram illam, non tamen alie- 
natus est a regno gratie Dei. Illi autem de quorum 
iniquitatibus loquitur iste psalmus, cum intrarent 
in terram promissam : non disperdiderunt gentes 
quas dizit Dominus illis, scilicet septem illos popu- 
los, qui terram promissionis possidebant. 

VEns. 34. — « Et commisti sunt inter gentes, et 
« didicerunt opera eorum ; et servierunt sculptilibus 
« eorum, et faetum est illis in scandalum. » 


Et commisti sunt inter gentes. |Cassiod.] Ne hoc 


est. 


Vgns. 36. — « Et effuderunt sanguinem innocen- 
« tem, sanguinem filiorum et filiarum suarum, quas 
« sacrificaverunt sculptilibus Chanaam. » 


Et e[fuderunt sanguinem innocentem, [Aug., Cas- 
siod.] scilicet sanguinem. filiorum parvulorum, a 
consensu illius sceleris alienorum. Filiorum, dico, 
suorum, ne putes extraneorum ; e£ filiarum sua- 
rum quas sacrificaverunt sculptilibus Chanaam. 


Vrns. 37. — « Et interfecta est terra in sangui- 
« nibus, et contaminata estin operibus eorum ; et 
« fornicati sunt in adinventionibus suis. » 

Et interfecta est terra in sanguinibus. [Aug.] Tro- 
piea locutio est hie, qua continens, ponitur pro 
contento. Et est, £erra interfecta est in sanguinibus, 
id est homines, qui fere omnes hoc peccato mortui 
sunt. Ipsi enim interficiebant animas suas, immo- 
lando filios ; e£ contaminata est in operibus eorum, 
id est contaminati sunt in operibus suis. E£ fornicati 
sunt in adinventionibus suis, [Cassiod., Aug.] id est 
polluti sunt adulterinis superstitionibus suis, quas 
dicit adinventiones ipsorum, non quod primi inve- 
nirent vel invenissent. Sed quia alios imitati sunt, 
quod ἐπιτηδεύματα in Greco apertius dieitur, hic et 
supra ubi dixit, irritaverunteum in adinventionibus 
suis. Unde alii interpretes transferunt s£udia, vel 
affectiones, vel voluntates. 


VrEns. 38. — « Et iratus est in furore Dominus 
« in populum suum ; et abominatus est hareditatem 
« suam. » 


Et iratus est furore Dominus in populum suum. 
[Aug.] Ira non est in Deo, sed per simile hoc dici- 
tur, quasi potentia vindieandi excitata est. Ef abo- 
minatus est hereditatem suam, id est aversus est ab 
eis, non ad perditionem suam; sed ad disciplinam, 
quod innuit nominans Mhswreditatem.  [Cassiod.] 
Quod, id est Deum averti ab eis, extremum est om- 
nium malorum presentium. Unde, scilicet de aver- 
sione et ruina de qua supponit. 

Vrns. 39. — « Et tradidit eos in manus gen- 
« tium ; οἱ dominati sunt eorum qui oderunt 
« eos. » 


Ettradidit eos in manus gentium, et dominati sunt 


fieret preceperat eos Deus oecidi. Ef didicerunt D eorum qui oderunt eos. [Cassiod.| Eece qui gloria- 


opera eorum, et sevvierunt sculptilibus eorum (Num. 
XXXIII), et ita factum est illis in scandalum. [Aug., 
Cassiod.] Hoc quod eas non disperdiderunt, sed com- 
misti sunt illis. Velterra promissionis, quz fue- 
rat eis data in premium, versa est excedentibus in 
ruinam, quia gentium eonformitate, ibi faeli sunt 
idololatrz. 


Vrgns. 35. — « Et immolavevunt filios suos et filias 
» suas damoniis. » 

Et immolaverunt filios suos et filias suas de- 
moniis, [Aug., Cassiod.] id est idolis, qua erat con- 
suetudo gentium. Hoc, et si illa non narret hi- 
storia, tamen hic propheta mentiri non potest ; 


bantur in idolis, opproprio servitutis subsunt, qua 
serviunt inimicis, quod difficile est. Grave enim 
est servire infenso, qui nullo placatur obsequio. 


VERs. — 40. « Et tribulaverunt eos inimici eo- 
« rum ; et humiliati sunt sub manibus eorum ; sepe 
« liberavit eos. » 

Et tribulaverunt eos inimici eorum, et humiliati 
sunt sub manibus eorum; [Cassiod.] sed Dominus 
sepe liberavit. eos. Duplex misericordia 22 25 
Dei hie exponitur. Premisit enim superius be- 
nefieia Dei, nec tamen cessat iniquitas eorum; 
postea intulit vindictam, et afflictis iterum mise- 
retur. 


969 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CV. 


970 


Vrns. 441. — « Ipsi autem exacerbaverunt eum in À nobis ejectis salvos fac nos, o Domine, Deus noster. 


« consilio suo; et humiliati sunt in iniquitatibus suis. » 


Ipsi autem. exacerbaverunt eum in consilio suo 
malo. [Aug.] Malum est enim consilium hominis ipsi 
homini, quo querit quz sua sunt, non Dei (Phi- 
lip. 1), hoc est autem quod supra dixit, non susti- 
nuerunt consilium ejus, scilicet Dei, quod est de 
sternis. EZ ideo, scilicet quia exacerbaverunt Au- 
miliati sunt in iniquitatibus suis et licet essent ini- 
qui, Deus tamen plenus misericordia, non neglexit 
' eos, imo. 

VEns. 42. — « Et vidit cum tribularentur : et au- 
« divit orationem eorum. » 

Et vidit |Haym.] intuitu miserieordi:, cum tribu- 
larentur et audivit orationem eorum. 

VEns. 43. — « Et memor fuit testamenti sui; et 
« penituit eum. secundum multitudinem miserieor- 
« die sue. » 

Et memor fuit testamenti sui seterni, [Aug., Cas- 
siod.| quod disposuit ad Abraham. Nota quod causa 
est, ne Israel pro debito peceati periret, testamen- 
tum novum, ubi est adventus Domini, qui est 
Abrahae promissus. Et penituit eum secundum mul- 
titudinem misericordie suc [Aug., Cassiod., Aug.] 
ideo dieit pcenituit, non quod peenitentia in Deum 
cadat; sed quia mutavit quod facturus videbatur, 
id est eos perditurus. Tune enim pcenitet, quando 
nos poenitere videt. Talis est nobis, quales nos illi. 
Nihil autem repente facit Deus ; sed quod ab zeterno 
priéscivit; sed mutare dieitur, quod secundum re- 
rum causas sequi videtur aliis causis econtra inter- 
venientibus, sed et causas, et quid fieret przevidit 
immutabiliter. 


Vrns. 44. — « Et dedit eos in misericordias, in 
« conspectu omnium qui ceperant eos. » 

Et dedit eos, [Aug., Cassiod.] scilicet preedestina- 
tos de illo populo, i» misericordias, pluraliter dicit, 
quia quisque proprium donum habet (T Cor. v), et 
totum est miserentis Dei (Rom. 1x). Pluraliter ergo 
dixit, in misericordias, propter diversa dona. Pro- 
phetze enim et apostoli, et martyres, et confessores, 
de Judzis fuerunt (Cassiod). Dedit in misericor- 
dias, eL hoc n conspectu omnium qui ceperant eos, 
id est gentium ut eos gentes mirentur, quc prius 
eos despexerunt, (Cassiod., Aug.) vel, in con- 
"spectu omnium qui ceperant eos, id est diaboli 
et angelorum ejus, qui captivos prius tenebant. 
(Aug.) Nam eoram d:emonibus liberi faeti sunt, sub 
quibus faeti fuerant captivi, quibus ejeetis perfecit 
| Christus sanitates. Unde hie oratur, ut sanitates 

perficiat, eum subditur : 

Pans. vr. VERS. 45. — « Salvos fae nos, Domine 
* Deus noster ; et congrega nos de nationibus. » 

Salvos fac nos. (Cassiod., Aug.) Sexta pars. Jam 
topia laudis expleta, precatur quod futurum videt, 
Scilicet ut Ecclesia, de omnibus gentibus congrege- 
lur, et laudes zeternas cantet, Quasi dicat : Dedisti 
in misericordias in conspectu daemonum, quibus ἃ 

PATROL, CXCI. 


[Aleuin.] Nota eum ordinem hie servari, quem Do- 
minus servat in Evangelio. Hic enim prius agit de 
ejectione dzemonum ; postea de sanitate ; tertio de 
glorificatione, ubi subdit : Et gloriemur in laude tua. 
[Aug.] Sie enim dixit Dominus in Evangelio : Ecce 
ejicio daemonia, et sanitates perficio hodie et cras, et 
tertia die consummor (Luc. xu), id est perficior, 
occurrentibus omnibus in virum perfectum, in men- 
suram «etatis plenitudinis Christi (Ephes. 1v), per 
qui notantur tres status Christiane religionis: 
duo in presenti, ubi meremur; tertius in futuro, 
ubi triumphabimus. [Aleuin.| Primus est in pceni- 
lentia; secundus in justitia ; tertius in gloria. In 
quarum signifieatione celebrantur in Veteri Testa- 
B mento tres precipus festivitates, scilieet Pascha ; 
Pentecoste, Cenopegia (Levit. xxm). In Pascha im- 
molabatur agnus, et comedebatur azyma cum 
lactueis agrestibus, et spieas torrebant igni (Exod. 
xm). Per qui significabatur carnis mortificatio, et 
pomitentie amaritudo. In Pentecoste, novi pa- 
nes de novis frugibus offerebantur; per quod 
Ἰαβ 1:0 status intelligitur, per quam in novitate 
vit: ambulamus. In Cenopegia, quc erat festivitas 
tabernaculorum, offerebatur de ceunetis fructibus 
anni in templo, per quod significatur status futurae 
consummalionis, quando saneti in immortalitate 
dedicati, venient cum exsultatione, portantes mani- 
pulos suos. Isti iidem tres status significati sunt 
per ea qu: Samaritanus cirea vulneratum fecit. 
Infudit enim prius vinum, postea oleum ; deinde sa- 
nus faetus est. In vino enim intelligitur fervor pceni- 
Lentize ; in oleo, lenitas justitide, in eo quod sanus fa- 
clus est, consummatio glorificationis ceternc. Hi 
quoque iidem signifieantur per tres dies Christi, 
scilicet crucis, sepulture, resurrectionis. Isti ergo 
ires status signantur per illa tria pradieta, qua 
Dominus dixit. Per ejectionem quippe dzemonum, 
poenitentia intelligitur, per quam a peccatis mun- 
damur; per sanitatum perfectionem, justitia; per 
Lerli:e diei consummationem, future glorificationis 
perfectio intelligitur. lidem quoque tres status si- 
gnantur per ea qua hie dieuntur. Primus itaque 
poenitentite status notatur per hoe quod dicit, dedit 
in misericordias im conspectu omnium ; secundus 
justitia: status, per hoe quod dieit, salvos fac nos, 
D tertius. glorificationis status, per hoc quod dicit, wu 
confiteamur et gloriemur. Et congrega nos de natio- 
nibus [Aug.] id est de gentibus. Unde Dominus ait : 
Alias oves habeo (Joan. x), scilicet de gentibus, id 
est filios Dei, qui dispersi erant in gentibus. Unde 
Joannes evangelista ait de Caipha, qui prophetave- 
rat : Expedit ut unus homo moriatur pro populo, ne 
tota gens pereat. Hoc autem non dixit a semetipso, 
sed cum esset anni illius pontifex, prophetavit, quia 
unus erat moriturus pro gente, et non tantum pro 
gente, scilicet Jud:orum, sed ut filios Dei qui erant 
dispersi, congregaret in unum (Joan. wu), id est filios 
Dei dispersos de gentibus, congregaret eum Judeis, 
31 


Cc 


971 


hie orat cum dieit: Congrega nos de nationibus. 
Hoc autem falso Judaei impleri putant per Anti- 
christum. Congrega dico, 

Vrns. 46. — « Ut confiteamur nomini sancto tuo : 
« et gloriemur in laude tua. » 

Ut confiteamur, [Cassiod., Gl. int., Aug.]in pre- 
senti et in futuro, nomini sancto tuo, et gloriemur in 
laude tua, non humana jactantia. Deinde ipsam lau- 
dem breviter subjicit : 

Vrns. 47. — « Benedietus Dominus Deus Israel, 
« a seculo et usque in seeulum : et dicet omnis 
« populus : Fiat, fiat. » 

Benedictus [Cassiod.| quasi dieat : Confiteamur 
Domino, dicentes : Benedictus, Dominus, Deus 


Israel. Hc est laus illa, quam congregatos optat ΒΒ veas, 33. pistinzit labiis suis. Hieronymus pro 


cantare. Hoe nune canit Eeclesia de tanto bono 
leta. Benedictus dieo, a seculo et usque in secu- 
lum. [Aug.| id est ab zeterno et in zeternum, quia 
sine fine laudabitur ab eis, de quibus dicitur : 
Beati qui habitant in domo tua, Domine, in secula 
seculorum laudabant te (Psal. rxxxurt). Haec est 
ila tertia consummatio corporis Christi, quz erat in 
immortalitate post. ejectionem dazemonum, et perfe- 
ctionem sanitatum. Tune enim perficietur quod in 
principio psalmi oratum est : Memento nostri, Do- 
mine, in beneplacito populi tui, ad videndum,ad le- 
la idum, ut lauderis cum haveditate tua. — Et di- 
cet omnis populus. Iste est, populus pr:destinatus, 
tamde Judzis quam gentibus : Fiat, fiat, quasi di- 
cat : Huic laudi cousentient omnes przedestinati. 


COLLATIO IN PSALMUM CV : * CONFITEMINI DOMINO 
QUONIAM BONUS, QUONIAM, » etc. 


Vgns. ὃ. — Ad videndum in bonilate electorum, 
ad letandum in letitia gentis tue, ut lauderis cum 
haereditate tua. In Graeco et Hebrzeo ponuntur tres 
infinitivi, ubi Latinus interpres posuit primo. duo 
gerundia ; et deinde alterum modum, «uf lauderis, 
ut hoc non faciat sensum ambiguum. Alia vero ad 
videndum, potest interpretari, vel μέ videas, aut uf 


videamus. Sic etiam Grzce, τοῦ ἰδεῖν. Heb. rw? 


LIREOTH. Et ad leetandum, τοῦ εὐφανθῆναι mov us- 
MOAH, similiter u£ leteris, vel ut leeftemur. Postremo 


τοῦ ἐπαινεῖσθαι bonn LeumiBALLEL. Consequenter 
dicendum eratad laudandum seu exsultandum.(Quod 
etiam anceps erat, vel u£ lauderis, vel ut glorier, 
sive exsultem, aut laudemur. Ex August. autem col- 
ligitur maluisse interpretem in tertio dieere, uf 


PSALMUS CVI. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA, ALLELUIA. » 

Confitemini Domino quoniam bonus. Titulus : Al- 
leluia, alleluia. Hie psalmus commendat misericor- 
diam 4 $$ 7» Dei, habens in titulo bis alleluia, sicut 
et superior psalmus habuit bis alleluia, qui est de 
populo Israel : et hie quoque ; bis habet non incon- 
grue, quia agit de universali Ecclesia, qu: constat 
ex duplici pariete, seilicet. gentium et Judaeorum, 
in uno angulari lapide collectorum (Ephes. 1). Me- 
rito ergo habet duo alleluia, ut dicamus : Abba 


PETRI LOMBARDI. 


ut fieret unum ovile et unus pastor (Joan. x) : quod Α /auderis, ut insinuet duo precedentia sic accipienda 


D Pater, quamvis idem sit abba, quod pater, id est 


912 


esse, ut vileas, ut leteris, quanquam ad concor- 
diam reducit. 


Vrns. 16. — Misit saturitatem in animas eorum. 
Hieronymus pro safuritate, habet temuitatem, et 
ferme alii maciem, quce videntur adversari saturitati. 
Nam Heb. habet JU? RAZON, id est macies. Sensum 


tamen concordem judicat Munsterus. Vocat maciem 
animarum, mortem ipsam. Ipsi cogitabant carnibus 
saginare animas suas : sed contrarium evenit illis. 
Unde Sanetes vertit, perditionem in anima eorum. 


Vrgns. 30. — Et placavit. ὈΞῪ vAIEPHALLEL. 
Hieron. Dijudicavit, quod est interprete Pratensi, 
exsecutus est justitiam. Ergo LXX posuerunt effe- 
ctum. Nam ex vindieta quam exercuit Phinees, 
placatio consecuta est. Munsterus tamen et Nebien- 
sis vertunt oravit, quod proxime respondet ad pla- 
cavit. 


distinzit, vertit praecepit. N'2^t VAIEBATTE. Pleri- 
que alii transferunt simpliciter, locufus est. Mun- 
sterus tamen ponit, inconsiderate locutus est. Cui 
accedit Campensis, vacillavit, ut intelligas de Mose, 
ad aquas contradietionis hwsitante. Quam intelli- 
sentiam preterea sequitur Augustinus, quanquam 
Munsterus videtur intelligere de ipso populo. Hier. 
aulem loqui Mosi, accipit pro precipere, vel τὸ 
in Comment. jugiter supplicare pro eis. Translator 

tamen ad Campensem oppositum sensum reddit, - 
qui ad Deum hoc referat, quoniam Spiritum Dei - 
exacerbaverunt, ut effaretur labiis suis. 


Vzgns. 37. — « Et interfecta est terra, Hier. Pol- 
luta est, quem omnes alii imitantur. z:rn: VATEHE- 
NAPH poterat mendum videri, et positum interfecta, 
pro infecta est. Reclamat tamen aperte Graecum 
ἐφονοχτονήθη; hoe est interfecta est. Caeterum Hie- 

Cronymus, [sa xxiv, id verbum Hebraieum, vertit 
interjecta est lerra ab habitatoribus suis. Etenim sic 
habent et nostri codices, et alii quos dicunt corre- 
ctiores e Frobenio; ae interim satis deprehenditur 
ex interpretamento ejus loci apud H:eronymum. 
Unde dicit « Prima sententia est contra eos, qui 
excelsi sunt terre, ut infirmentur universa, qua 
nunc fortia sunt, propter eos qui sanguinem san- 
guini miscuerunt, et in morem sanguinis Abel, 
interfectorum cruorem ad Deum clamare fecerunt. » 
Hsc in Commentario. Ubi interpretatur duas clau- 
sulas, infirmata est altitudo populi terrz, et terra 
interfeeta est ab habitatoribus suis. Proinde miror 
Sanetem dicere. Hier. in eo loco Isai. vertisse in- | 
fecta est. terra αὖ habitatoribus suis,idque in suo 
'Thesauro, de hoc eliam disserit August. : « Puta- 
remus hie scriptoris errorem esse, atque eum dice- 
remus pro eo quod est, infecta, fecisse interfectam, 
nisi haberemus beneficium Dei, qui Seripturas suas 
in mulüs linguis esse voluit, atque ita esse seri- 
ptum, interfecta est terra in sanguinibus, inspectis 
Graeis codicibus videremus. | 


ut per duo alleluia intelligamus duos populos, quos 
intelligimus per illa duo nomina, quamyis idem si- 
gniücantia, quz Apostolus posuit pro hae distin- 
clione, dicens : in quo clamamus, Abba Pater (Ga- 
lat. 1v, Rom. vni). Docet autem hic psalmus, quid 
simus per nos, scilicet infirmi et mali, et quid per 
misericordiam Dei, scilicet boni et filii Dei, ubi 
conteritur hominis superbia, et glorificatur Dei 
gratia, qu: de quatuor tentationibus liberat, [Aug. 


973 COMMENTARIUM IN 


qua in sequentibus deseribuntur : de quibus per 
| nos liberari non valemus. Intentio. Monet ad con- 
| fessionem. « 
| Modus. [Cassiod., Aug.| Septem sunt partitiones. 
Primo monet redemptos confiteri. Secundo ponitur 
prima tentatio, quie est error, ubi est et fames, ibi, 
erraverunt. Tertio ponitur secunda tentatio, qua est 
diffieultas vincendarum concupiscentiarum, ibi, se- 
dentes in tenebris. Quarto ponitur tertia tentatio, 
|.qui est t:edium. benefaciendi, 101, ommem. escam. 
Quinto ponitur quarta tentatio, quiz» est tempestas 
sieculi, quatiens Eecelsiam, turbans rectorem, ibi, 
qui descendunt. Sexto commendatur. Eeclesia, quie 
, per gratiam Dei salva facta est, ibi, posuit /Iumina. 
| Septimo agit de hawretieis, quibus destructis erigi- 
tur Ecclesia, ibi, e£ pauci facti sunt. Hunc psalmum 
| partitur Aug. ut diximus (145). Unde Cassiodorus 
| dieit se habere auetoritatem alios psalmos divi- 
, dendi. Hunc tamen psalmum aliter distinguit. [Aug.] 
| Propheta ergo commendaturus misericordiam Dei, 
| de quatuor tentationibus liberantis, prius omnes fi- 
| deles monet ad confessionem, dicens : 


| 
| 


VEns. 1. — « Confitemini Domino quoniam bo- 
| « nus, quoniam in sceculum misericordia ejus. » 


|. Confitemini Domino, [Cassiod.| utroque scilicet 
| modo peecata et laudes. Hoc nequit optime facere, 
| qui non gustavit. [Aug.] Unde alibi : Gustate et vi- 
| dete, quoniam suavis est Dominus (Psal. xxxi). Con- 
fitemini dico, dicentes hoe: Quoniam bonus est 
Dominus, id est quod suavis est, et vere, quoniam 
misericordia ejus est in seculum, |Haym.| id est in 
seternum, et quod dieo de misericordia ejus. 

VEns. 2. — « Dicant nune omnes qui redempti 
« sunt a Domino; quos redemit de manu inimici, 
« de regionibus congregavit, eos. » 

Dicant nunc omnes qui redemptisunt, [Cassiod.| 
sanguine Christi, a Domino, |Aug.| quos redemit de 
manu inimici, id est diaboli, de regionibus congre- 
"P gavit eos, paulatim non omnes simul congregavit 
d 4n unam civitatem, [Cassiod.] in unum populum 

Dei, qui prius per aras et lucos dzemonum | rapta- 


sli 
i4] bantur. Unde congregavit ? 
UE. Vgns. 3. — « A solis ortu et occasu; ab aqui- 


x lone et mari. » 
A solis ortu et occasu ; ab aquilone et mari, [Cas- 


mare Oceanum, illius partis intelligens, hoc pro 
qualibet parte potest accipi. Hie autem patet quod 
non de solis Jud:is dicit. 


Pans m. VEns. 4. — « Erraverunt in solitudine 


Erraverunt in solitudine. |Aug.] Secunda pars, 
ubi prima tentatio exponitur, quie est error, ubi 
est fames. Error autem iste, erat de eo. quod viam 
weritatis, id est Christum mesciebant, ubi etiam 


PSALMOS. 


— PSAL. CVI. 914 


A quia et in reliquis tentationibus hie ordo servatur, 
prius est tentationibus expositio, post clamor libera- 
tionis ; tertio, exauditio clamoris; quarto, pro 
exauditione confessio, id est laudatio, quasi rede- 
mit, congregavit, quod necesse erat, quia, errave- 
runt, non habentes viam veritatis. Ipsi dico exi- 
slentes, in solitudine, id est sine Deo, et in. ina- 
quoso, |Aug., Cassiod.]id est sine vera doctrina, 
quia nom invenerunt viam, que est Cbristus. Viam 
dico, civitatis habitaculi, id est. quie ducit ad civi- 
latem supernam, [Aug.] scilicet. Jerusalem, in qua 
habitandum est. Sie erraverunt. Et preter erro- 
rem, erat eis inopia, quia ipsi erant 

VEns. 5. — « Esurientes et sitientes ; anima eo- 
« rum in ipsis defecit. » 

Esurientes et sitientes, |Cassiod.| quia erant sine 
verbo cibi Dei, et potu grati;. Per hoc autem quod 
dicit esurientes et sitientes, curiosos seculi signi- 
ficat, qui veritatem diversis opinionibus exquire- 
bant, nee inveniebant : ideo anima eorum defecit ἃ 
bono interiori. [Aug., Haym., Aug.] Et hoc ideo, 
quia mansit, i? ipsis, id est quia non se excessit, 
sed se sibi sufficere putavit. Nota quod cum dicit, 
anima in ipsis defecit, non ostenditur Dei crudeli- 
las, sed monstratur quomodo se commendat Deus, 
id est commendabilem ostendit se, permiltens ho- 
minem deficere, quod nobis expedit; defieimus 
enim ut rogemus, et ut subvenientem amemus. Et 
ideo post hune errorem, et famem et sitim, sub- 
ditur : 

Vrns. 6. — « Et clamaverunt ad. Dominum eum 
* tribularentur; et de necessitatibus eorum eripuit 
« eos. 

Et clamaverunt [Aug., Haym.] Quasi dicat : Εἰ, 
id est quia anima eorum defecit, ideo jam conjuncti, 
clamaverunt ad Dominum cum tribularentur errore 
et fame, e£ de necessitatibus eorum, id est malis in- 
evitabilibus eripuit eos. Quid enim eis fecit? ecce : 


σ 


» 


VEns. 7. — « Et eduxit eos in. viam rectam ; ut 


« irent in civitatem habitationis. » 

Et eduxit eos qui errabant in viam rectam, [Aug.] 
quae est Christus, qui dieit : Ego sum via (Joan. x1v). 
Quasi dicat : Eripuit eos de ignorantia, ostendens eis 
Christum viam, uf per hane viam. irent bene ope- 
rando, Zn civitatem habitationis cujus civitatis viam 

Dante non invenerant. Eece liberavit eos ab errore, 
de fame autem et siti, quibus gravabantur qualiter 
liberaverit, post dicet, sed promittit. de confes- 
sione, 

Vrns. 8. — « Confiteantur Domino. misericordiae 
« ejus ; el mirabilia ejus filiis hominum. » 

Confiteantur. [Aug. Rem.| Quasi dicat : Quia li- 
beravit ab errore. Ergo misericordie ejus non me- 
rita nostra, non vires, non sapientia. E£ mirabilia 
ejus exhibita filiis hominum. [Haym.] id est eidem 
misericordis quie datie sunt. mirabili modo redem- 
plionis, confiteantur Domino, id est sint causa et 


975 


dicat : Dicite inexpertis, vos qui jam estis experti , 
qui estis in via positi, ad civitatem directi, de fame 
et siti liberati. Sequitur enim de liberatione : 

Vgns. 9. — « Quia satiavit animam inanem : et 
« animam esurientem satiavit bonis. » 

Quia satiavit. [Aug.] Quasi dieat : Non solum 
duxit in viam, sed ἃ fame liberavit, quia satiavit 
animam inanem, [Cassiod,] qua erat vacua et sine 
Deo, et animam esurientem , id est scire appeten- 
tem, quando a Deo visitata medicum desiderabat , 
satiavit bonis spiritualibus. [Aleuin.] Vel, animam 
esurientem, id est non appetentem scire, sed nimia 
inedia defieientem. Satiavit bonis, et loquitur per 
simile, sieut solet contingere alicui nimia fame 


confecto, ut manducare non appetat, sed nimia B siod.| In simili causa eadem sententia, que et su- 


inedia defieiat. [Δπρ.} Et nota diligenter in hac 
tentatione servatam ordinem preseriptum. 


Pans. mr. VEns. 10. — « Sedentes in tenebris et 
« umbra mortis; vinctos in mendicitate et ferro. » 

Sedentes. |Aug.] Tertia pars, ubi ponitur se- 
cunda tentatio, qus est diffieultas vincendarum 
coneupiseentiarum. Jam enim iste positus in via 
Dei, seit quomodo vivere debeat, quod ante in er- 
rore nesciebat; et si conatur efficere quod novit, 
ligatus consuetudine prava nequit. Non ergo suis 
viribus conetur, sed clamet ad Dominum, et jam 
erit facile quod erat difficile, scilicet. abstinere a 
malis. Poterat hoec Dominus dare sine difficultate, 
sed tune largitorem hujus honi, non agnosceremus, 
nisi prius obtinentes cupiditates senliremus et nos 
hoc etiam posse consideremus. Quasi dicat : Satia- 
vit animam inanem et esurientem, scilicet seden- 
tes, [Cassiod.] id est minorantes, quia vineti erant 
consuetudine prava. Sedentes dieo, im tenebris, id 
est in peccatis, e£ in umbra mortis, id est in vitiosa 
vita, quie est imago futura: mortis. Illos dico, vin- 
ctos in mendicitate, quia ipsi erant mendici per in- 
digentiam boni, e£ ferro, quia vineula peccatorum 
quze ligant eos ferrea et invineibilia sunt. 

Vzns. 11. — « Quia exacerbaverunt eloquia Dei, 
« et consilium Altissimi irritaverunt. » 

Quia, exacerbaverunt. [Aug.] Hoc aliud iterum co- 
nantem vineit, quia non agnoscens gratiam, sibi 
tribuebat, suam justitiam statuere volens, et consi- 


Hum Dei cirea se reprobabat. Unde addit: Quia D de via iniquitatis eorum, propter injustitias e 


exacerbaverunt. Quasi dicat : Ideo vineti sunt in 
mendieitate et ferro, quia eloguia Dei exacerbave- 
vunt, per superbiam, justitiam Dei nescientes, et 
suam volentes constituere (Rom. Xx). Et sensus: 
[Cassiod.] Contra eloquia Dei agentes, in ejus re- 
gulis vivere respuerunt. Unde eis erat iratus. Ef 
consilium Altissimi irritaverunt spernendo. Consi- 
lium enim Dei erat, ut qui superbi erant, in angu- 
stiis. humiliarentur, quod erat salubre consilium, 
ut morbus sseuli, seilicet superbia remedio con- 
irario, id est humilitate euraretur, sed hoe prius 
spreverunt. [deo 


VEns. 12. — « Et humiliatum est in laboribus 


PETRI LOMBARDI 


materia omnibus laudandi Dominum. [Aug.] Quasi À « cor eorum ; et infirmati sunt, nee fuit qui adju- 


916 


« varet. » 

In laboribus infirmati sunt, [|Aug.] impotentes 
per se resistere vitiis, nec fuit alius qui adjuvaret. 
Preceptum enim auget peecatum, ef iz his labori- 
bus tandem humiliatum est cor eorum. Deo enim 
desistente, ab auxilio Jaborare potes contra vitia, 
sed non vincere. Et te presso tua prava consue- 
tudine humiliabitur cor, ut diseat clamare. Unde 
subdit : 

Vrns. 13.— « Et clamaverunt ad Dominum eum 
« tribularentur ; et de necessitatibus eorum libera- 
« vit eos. » 

Ef clamaverunt ad Dominum cum tribularentur, 
et de necessitatibus eorum liberavit eos. [Aug., Cas- 


pra, elamorem sequitur liberatio. 


Vgns. 14. — « Et eduxit eos de tenebris et um- 
« bra mortis ; et vincula eorum disrupit. » 

Et eduxit eos de tenebris et umbra mortis, et vin- 
cula difficultatis. eorum disrupit. [Aug.] Deinde pro 
liberatione sequitur laudatio, ergo, | 

Vrns. 15. — « Confiteantur Domino misericordie | 
« ejus : et mirabilia ejus filiis hominum. » 

Confiteantur Domino misericordie ejus, et το 
bilia ejus filiis hominum. [Aug.] Hoc supra exposi-- 
tum est, quare debent confiteri. | 

VEns. 16. — « Quia contrivit portas zreas; et. 
« vectes ferreos confregit. 

Quia has difficultates vicit, [Aug., Haym., Cas- 
siod.] seilicet contrivit portas creas, id est natura- 
lem cupiditatem ; e£ vectes ferreos, id est diabolicas . 
suggesliones confregit. Porta enim cerece sunt homi- - 
num consuetudines vitiose, qua clausos non sinunt | 
exire. Vectes sunt spiritus immundi, qui portas. 
obserant. /Ereas autem portas et ferreos vectes, [f 
pro fortitudine ponit, sed virtus Dei hzc frangit. 

VEns. 17. — « Suscepit eos de via iniquitatis 
« ἘΦ ΞΡ € eorum : propter justitias enim suas humi- 
« liati sunt. » 

Suscepit eos. [Gl. int.] in altum boni operis de 
via iniquitatis eorum. Ideo dieit suscepit, [Cassiod.] 
quia longe ante erat a superbis, unde : Erant ad 
dejectionem interitus humiliati, unde subdit : Pro-| 
pter injustitias enim suas, quasi dieat : Bene dixi 


suas, [Aug.] id est quia superbiendo sibi retribu 
bant, non Deo, suam injustitiam constituentes. Hu 
máliati sunt, id est dejecti ad interitum ; et. accipitu 
in malo. [Cassiod. Aug.] Velin bono potest aecip 
Humiliati sunt, id est invenerunt se mihil pos: 
sine Deo. 

Pans. 1v. VEns. 18. — « Omnem escam abom 
« nata est anima eorum, et appropinquaverunt υ 
« que ad portas mortis. » 

Omnem escam. (Aug.] Quarta pars, ubi ponit: 
tertia tentatio, quie est tedium. Postquam 
venit de ignorantia ad veritatem, de errore ad vi 
de fame sapientie ad verbum fidei, et postqué 


97i 


tzdium, ut aliquando nec legere, nec orare eum 
delectet. Evasit ergo imperitiam et coneupiscen- 
tiam ; sed moritur tedio. Qui ergo superius fame 
.Janguebant, item fastidio periclitantur. Ne ergo pu- 
tes de satietate securos, quia el fastidio moriuntur. 
- Et hoe est, omnem escam, etc., Quasi dicat : Susce- 
pit eos de via iniquitatis, tamen anima eorum abo- 
minata est omnem escam. [Cassiod. Aug.]| id est 
' verbum Dei, unde anima vivit. Ne autem leve putes, 
addit : Et appropinquaverunt usque ad portas mor- 
tis, id est ad defectum animae. [Aug.] Restat ergo ut, 
si delectet te verbum Dei, nec hoc tibi tribuas, neque 
hinc aliqua infleris arrogantia, et avidus cibi in eos 
qui fastidio perielitantur, non superbe insilias, in- 
telligens hoc non a te tibi esse, vitium quoque 
tuum, et langorem tuum sentiens, clama, fae quod 
sequitur : 

Vgns. 19. — « Et clamaverunt ad Dominum eum 
« tribularentur, et de necessitatibus eorum liberavit 
« eos. » 

Et clamaverunt ad Dominum cum tribularentur, 
δὲ de necessitatibus liberavit eos. [Aug.] Deinde sub- 
dit quomodo liberavit. 

VEns. 20. — « Misit verbum suum, et sanavit 
| « eos ; et eripuit eos de interitionibus eorum. » 
Misit verbum. suum et sanavit, |Aug.] cujus fa- 

stidio languor erat, e£ sanavit eos, et eripuit eos, non 
| de errore vel fame, non de difficultate vincendi 
jd peccata, sed de interitionibus eorum, id est de cor- 
ruptela mentis quee fastidit quod dulce est. Ergo et 
de hoec. 


Vxns. 21. — « Confiteantur Domino misericordia 
« ejus ; et mirabilia ejus filiis hominum. » 
Gonfiteantur Domino misericordie ejus, et mira- 
3 bilia ejus filiis hominum. (146) Expositum ne ex- 
| ponas, ne actum agas. 
|. Vzns. 22. — « Ut. sacrificent. sacrificium laudis, 
-« οἱ annuntient opera ejus in exsultatione. » 
᾿ς Ut sacrificent sacrificium laudis. [Aug.| Jam enim 
'd ut laudetur suavis est Dominus : Et annuntient 
| | opera. ejus in exsultatione, non cum tzedio et mce- 


Pans. v. VEns. 23. — « Qui descendunt mare in 
«* navibus; facientes operationes in aquis mul- 
| « lis. » 
|. Qui descendunt. (Aug.| Quinta pars, ubi exponitur 
quarta tentatio, quie est tempestas sceculi, de tribus 
mamque tentationibus liberatus, jam fortasse di- 
| gnus est, eui populus committatur, qui in taberna- 
| eulo navis, id est. Ecclesie constituatur, ibi, quarta 
| tentatio occurrit, seilicet tempestas seeeuli, quatiens 
Ecclesiam, et turbat rectorem. Hoc enim periculum 
maxime pertinet ad rectores. Quanto enim plus 
honorantur, tanto magis periclitantur. Cujus tamen 
T perieuli non erunt expertes subditi, si tota navis 
periclitatur. Quasi dieat : Aununüent opera ejus. 


(146) Hieronym., lib. 1 adversus Pelag. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CVI. 


difficultates vicit, ut sine querela vivat, restat adhue A [Haym., Cassiod. Hier., Aug.] Illi utique qui descen- 


978 


dunt a contemplativa vita, à mae, id est ad activam 
vitam laboriosam. Vel in mare, ad procellam sz- 
culi, scilicet ut pro Christo fluetus tentationum 
patiantur. Ipsi dieo existentes, im navibus, id est in 
Ecclesiis, quas gubernant : qua dieuntur naves, 
quia fluctibus sceculi tonduntur, sed non franguntur. 
Ipsi dico, facientes operationem dum pr«edicant et 
hujusmodi, i» aquis multis, id est in populis mul- 
tis. Et 

Vrns. 24. — Ipsi viderunt opera Domini ; et mi- 
« rabilia ejus in profundo. » 

Ipsi singulariter. Quasi dicat : Prae eieteris, vide- 
runt opera. Domini, et mirabilia ejus in profundo 
seculi, [Aug., Haym.| id est viderunt qui» Deus 

B mirabiliter operatur in cordibus humanis. Profun- 
dum enim seculi est cor hominum, unde venti 
erumpunt, et fiunt tempestates seditionum et dis- 
sensionum Deo permittente. 

VEns. 25. — « Dixit et. stetit. spiritus procelle : 
« et exaltati sunt fluetus ejus. » 

Dixit et stetit. [Aug.| Quasi dieat : Et quid agitur 
in hoc profundo? eece Deo permittente surgit per- 
seculio. Et hoe est : Deus volens ut ad eum clament, 
et qui gubernat, et qui vehitur vel gubernatur, 
αἰαὶ, id est permisit ; ef stetit spiritus procella, 
[Aug., Haym.| id est tyrannica persecutio, vel 
diabolus. 

[Cassiod.] Vel aliter ab illo loco : Ipsi videbunt. 
Quasi dicat : Et ipsi reetores viderunt, id est spi- 

Q ritualiter intellexerunt, opera Domini, ut in mari Ru- 
bro, baptismum, sic et in czeteris, eo quod fit, αἱ e£ 
mirabilia ejus in profundo videant, quia opera ejus 
profunda :stimatione considerant ; sed ne inde tu- 
mescerent, exponit procellas eorum, subdens : 
Dixit et stetit spiritus procelle. Hoe non mutatur. 
Et quid feeit spiritus ? eece, e£ evaltati sunt fluctus 
ejus. Qualiter ostendit : 


VEns. 26. —  Ascendunt usque ad colos, et 
« descendunt usque ad abyssos; anima eorum in 
« malis tabescebat. » 

Ascendunt persecutores [Aug., Cassiod.], audendo 
usque ad colos quando seculi elationibus eriguntur 
contra Deum. Εἰ descendunt timendo, usque ad 
abyssos, [Cassiod. Gl. int.| eum in desperationem 


pet metum veniunt. Vel, usque ad abyssos, [Aug.] 


id est usque in gehennam. Ef in his malis anima 
eorum vectorum £abescebat. Et 


Vgns. 27. — « Turbati sunt et moti sunt sicut 
« ebrius ; et omnis sapientia eorum devorata 
« est. » 

Turbati sunt confusione sensus, [Cassiod., Aug., 
Aleuin. Aug.]| et moti sunt experti rectores hoc sen- 
tiunt. Moti dico, sicut, ebrius. Sicut ebrii titubant, 
quia prosperitas eorum vel adversitas major est vi- 
ribus. In quiete sapientes apparent, quando loquun- 
tur, quando legunt ; sed veniente tempestate, omnia 


919 


vident : Unde subdit : Et omnis sapientia eorum de- 
vorata est. Unde Apostolus ait : Supra modum gra- 
vati sumus, ila ut tederet nos vivere, et ipsi in nobis 
responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes 
in nobis (Il Cor. Y). Quacunque enim se convertunt, 
fluctus fremunt, tempestas szevit, brachia deficiunt, 
quo prora impingatur, quo navis impulsa dimitta- 
lur, a quibus saxis ne pereat, refrenatur, omnino a 
reetoribus non videtur. [Cassiod.] Restat ergo cla- 
mare, ut cor eorum solidet Deus, ne tentationibus 
ventiletur. 

Vrns. 28. — « Et clamaverunt ad Dominum cum 
« tribularentur ; et de necessitatibus eorum eduxit 
« eos. » 

VERs. 29. — « Et statuit. procellam ejus in au- 
« ram : et siluerunt fluctus ejus. » 

Εἰ statuit procellam ejus in auram maris, [Haym. 
Gl. int.| id est saeeuli predieatores, im auram, 
scilicet levem. ventum, id est procellas temperatas 
fecit, et tolerabiles. Vel, in auram, id est in sereni- 
latem quielis :eternas. Et siluerunt fluctus. ejus. 

VEns. 30. — « Et Letati sunt. quia siluerunt : et 
« deduxit eos in portum voluntatis eorum. » 

Et letati sunt rectores fessi, quia siluerunt fluc- 
tus hoc faciunt. fessi post laborem, [Cassiod.] id est 
letantur. Et Dominus deducit eos in portum volun- 
tatis eorum, [Gl. int.] id est in tranquillitatem op- 
latam, vel in zeternam beatitudinem, ergo 


VEnRs. 31. — « Confiteantur Domino misericordia 
« ejus; et mirabilia ejus filiis hominum. » 


Vrns. 32. — « Ut exaltent eum in Ecclesia ple- 
« bis, et in cathedra seniorum laudent eum. » 

Ut exaltent eum omnes in Ecclesia, (Gl. int.] id 
est pro Eeelesia plebis, id est laudent eum omnes 
pro bene rectis : Ef laudent eum omnes,in cathedra, 
id est pro cathedra seniorum, id est pro bene re- 
gentibus. Vel ita : [Aug.] Exaltent eum, illi qui 
suntin Ecclesia plebis, id est laudent eum populi 
minores qui reguntur. Et laudent eum, illi qui sunt 
in eatüedra seniorum, id est laudent eum seniores 
qui regunt. Eece cum dieit in Ecclesia, aperte de- 
monstratur unde dixit, scilicet de Ecclesia, ubi om- 
nia pradieta aguntur. 

Pans. vi. VEns. 33. — « Posuit flumina in deser- 
* lum ; et exitus aquarum in sitim. » 

Posuit flumina. [Aleuin.] Sexta pars. Haetenus 
dixit quomodo ad civitatem addueit quomodo vivat, 
quomodo pascit, quomodo regit. [Aug.] Consequen- 
ler ipsa Eeclesia commendatur, ita ut, nobis in 
omnibus Dei gratia preedicetur, qui superbis resistit, 
humilibus dat gratiam (Jac. 1v). Et ut evidenter 
appareat, de qua psalmus ab initio loquebatur, 
commendatur econtra ubi dicit, quomodo etiam 
mala inimicorum prodesse facit Ecclesie. Hic ergo 
est commendatio Ecclesie qu: per gratiam Dei 
salva facta est, non per meritum suum, et memo- 
ratur subsequenter inimicorum afllictio propter 
superbiam eorum, quibus exslinclis erecta est 


PETRI LOMBARDI. 


humana consilia deficiunt, et quid agendum sit non A Eeclesia, quce prafecit propter insidias et domestica 


Β “ ἃ malitia inhabitantium in ea. » 


C gentes, in stagna aquarum, ut aqu: in eis maneant. 


D vineas, qui corpora sua coelesti institutione purifieant. 


980 


detrimenta, qux fiunt ab hereticis. Unde et erga 
Ecclesiam Dei beneficia evidenter monstrantur. 
[Aug.] Quasi dicat : Exaltent eum in Ecclesia. Et si 
quiris, quare? quid enim in Ecclesia feeit? ecee 
superbis resistit, humilibus dat gratiam, et primo 
dicit qualiter superbis resistit, eum ait : Posuit 
flumina, id est Judaeos, ubi aque, scilicet doetrinze 
erant ubi curabant prophetz, m desertum, quia jam 
non est in eis propheta, non estibi fides Christi, 
nec sacerdos, nec sacrificium, nec templum. Item 
aliis verbis idem dicit : Posuit exitus aquarum, id 
est Jud:os. Unde aliis manabant aque doctrine, 
in sitim. Item idem dieit : 


Vrns. 34. — « Terram fructiferam in salsuginem, 


Terram fructiferam, [Cassiod.] prius, secundum 
opera bona qua faciebat, posuit im salsuginem, id 
est in sterilitatem, qu: per salsuginem ideo intel- 
ligitur, quia salsus humor, ubi dominatur, tollit 
fecunditatem ; et quo merito hoc? ecce, hoc fecit, 
a malitia, id est pro malitia, habitantium in ea, id 
est Seribarum et Phariseorum dominantium, ibi, 
id est propter malitiam illorum, qui terram illam, 
Aug.] id est tabernaculum Domini dolosis mentibus 
habitabant. Ecce quomodo resistit superbis. Deinde 
dicit quomodo humilibus gratiam dedit. 

Vans. 35. — « Posuit desertum in stagna aqua- 
« rum, et terram sine aqua in exitus aquarum. » 

55 ἐξ "2 Posuit desertum [Haym., Gl. int.] id est) 


Et repetit idem e£ £erram prius sine aqua posuit in 
exitus aquarum, unde aliis emanent aque vivae. 

VEns. 317. — « Et collocavit illic. esurientes, el 
constituerunt civitatem habitationis. » 


Et collocavit illic. [Aug., Cassiod.], id est ἱπὸ " 
gratia, esurientes qui avide susciperent. Unde 
edent pauperes et saturabuntur (Psal. xxi). Et hi : 
tales constituerunt firmiter preceptis Dei obediendo. | ' 
civitatem habitationis, id est Ecclesiam, ubi interim is 
habitetur in spe. ^ E 

VEns. 37. — « Et seminaverunt agros, et plan- 2 
« taverunt vineas, et fecerunt fructum nativitatis. » lu 

Et seminaveruntverbo Dei, agros et plantaverum si 


vineas. |Cassiod.] Seminant agros, et plantant 
ut fructus bonorum operum ferant. Unde subdit, 
εἰ fecerunt. fructum nativitatis, id est naturalem, 
non degenerem. 

VEns. 38 - « Et benedixit eis, et multiplicati sunt. 
nimis : et jumenta eorum non minoravit. » 

Et ideo benedixit eis [Cassiod. Gl. int., Aleuin.] 
econtra sterilifieui maledicitur. Et multiplicati sunt 
numero vel merito, pro benedictione, et hoe simis 
id est valde. Vel ideo dicit nimis, quia multi vocati, 
pauci vero electi. Ef. jumenta eorum [Aug.] id est 
simplices, sed utiles, qui non sunt a Deo docti, sed. 
tamen fide pleni, non minoravit, quia firmum stat 
fundamentum Dei, quia novit Dominus qui sunt 


. 981 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CVI. 


982 


ejus (II Tim. n) et justus animasjumentorum suorum. À tum relinquit? et quid de illis seductis fecit ? ecce. 


Pans. 7. VERs. 39 — « Et pauci faeti sunt, et 
* vexati sunt a tribulatione malorum et dolore. » 

Et pauci [Aug.| Septima pars, ubi dicitur etiam 
aliquid de hzreticis, quibus quasi civilibus bellis 
quatitur Ecclesia. Unde et cirea Ecclesiam divina 
beneficia commendantur. Et notandum quod ita verba 
conjungit, quasi de his dieat, de quibus ante loque- 
batur, cum tamen supra de bonis, hie de h:reticis 
agat : De quibus quasi de eisdem eum przedietis lo- 
quitur, propter communia sacramenta, propter 
speciem pietatis, non propter virtutem. Unde Joan. 
ait : Ez nobis exierunt, sea non erant ex nobis (I 
Joan. u), |Aug. Alcuin.] id est exierunt de multitu- 
dine vocatorum, sed non erant de paucitate electo- 
rum, quasi dicat : Boni multiplicati sunt nimis. Et prze- 
sumentes de se hzeretici Pauci faeti sunt ; omnesenim 
divisi ab unitate fidei, pauci sunt, non tam numero 
quam meritis |Hier.| Multi vero sunt qui in unitate 
fidei persistunt ideoque de h:reticis dicit Osee pro- 
pheta : Da eis, Domine, (Ose. 1X) quid dabis eis? 
Vulvam sine liberis, et ubera arentia. Ef vemati sunt, 
seilicet haeretici. 4 tribulatione malorum et dolore, 
[Cassiod.] id est ab insidiis diaboli et angelorum ejus. 
Dolo; enim tribulatio est his qui auctorem salutis 
relinquunt. 


Vzns. 40. — « Effusa est contentio super principes ; 
« et errare fecit eos in invio, et non in via. » 


Effusa est contentio, [| Aug. Alcuin.] vel effusus est 
contemptus, alia littera, super principes h:wretico- 
rum, id est super heresiarchas, et magistros haere- 
sium. Reprobati sunt enim ab Ecclesia et magis con- 
tempti sunt, quia principes esse voluerunt. De qui- 
bus Dominus per Osee prophetam : Ipsi regnaverunt, 
et non ex me, principes exstiterunt et non cognovi 
(056. vi). (Aug. Aleuin.] Isti facti sunt. sal infatua- 
tum, quod projeetum est foras, et coneuleatur ab 
hominibus : quo quid vilius est et magis contem- 
ptum ? Vel aliter : E£ pauci, agit de eisdem bonis, 
de quibus ante egerat, quasi dicat : Multiplicati sunt 
et tunc ipsi boni, pauci facti sunt, id est per illos, 
scilicet. haereticos imminuti sunt. Ef vecmati sunt, 
boni persistentes in fide, a £ribulatione malorum, 
seilicet hxreticorum, id est a tribulatione facta 
per hzereticos, et dolore, habito pro cadentibus. Ideo 
boni vexati sunt, quia effusa est contentio super prin- 
cipes eorum, scilicet hereticorum, |Aug.] id est quia 
superbi hzresiarchzre contendunt contra. Catholicos, 
et Dominus errare fecit, vel seduxit eos principes, 
relinquendo eos sibi. Unde : Tradidit Deus eos in 
reprobum sensum. Hoc ergo modo seduxit, quia 
donavit illos sibi ipsis. Nam si proprie inquiras, 
ipsi se sedueunt. Qui enim putat se aliquid esse, 
cum nihil sit, seipsum seducit. Seduxit ergo eos, 
dimittendo eos. Et in invio, et non in via. Mli boni de 
quibus supra dixit, in via sunt positi, et ad civita- 
tem habitaculi direeti. Isti vero superbi relicti sunt 
ἃ Deo in invio seducti, et nullo modo in via sunt. 
Quomodo enim est in via, qui partem tenet, et to- 


VEns. 41. — « Et adjuvit pauperem de inopia : 
« el posuit sieut oves familias. » 

Et adjuvit de illis pauperem. [Aug.] Potuit illos 
Deus pati semper intus, sed nos de illis non profi- 
ceremus. Cum autem separati per quisliones nos 
inquietant, nobis nascitur inquisitionis studium, et 
timoris exemplum, ut qui stat, videat ne cadat, sic- 
ut illi ceciderunt. Et est sensus : Abjecti sunt su- 
perbi, et instructus est humilis, quod ita dicit : Ef 
adjuvit pauperem de inopia, vel de mendicitate, id 
est quia se mendieum et inopem reputat, qui nihil 
sibi dat, sed totum de misericordia Dei exspectat, 
ante januam Dominicam clamans et pulsans, ut ape- 
riatur ei, qui adjuvatur plurimum, de ipsa separa- 


p tione hereticorum. Et. quid fit in paupere adjuto de 


ilis seduetis ? mult familie : Unde subdit : Ef 
posuit ilum pauperem, familias. Pauperem dico, 
existentem. Vel familias dico existentes sicut oves, 
[Cassiod., Aug.| propter simplicitatem et innocen- 
tiam. Eece quasi unum pauperem putabas, sed iste 
pauper est multe familie, id est mult: Ecclesi:, 
tamen et una est Ecclesia, et una ovis. [Haym., 
Aug.] Vel ita : Adjuvit pauperem, et per adjutum 
pauperem, posuit familias sieut oves, id est servat 
familias in innocentia. Hzc autem tanta mysteria 
diu latentia, et ideo dulciter inventa. 

VEns. 42. « Videbunt recti et letabuntur : 
« et omnis iniquitas eorum oppilabit os suum. » 

Videbunt vecti et letabuntur [Aug.] Ecce quo 
psalmus tendat, ad hoc scilicet, ut ostendat, quod 
boni per misericordiam Dei exaltantur, et mali per 
superbiam conteruntur. Unde subdit : Et omnis 
iniquitas garriens contra veritatem convieta, oppi- 
labit os suum. 

VEens. 43. — « Quis sapiens et custodiet hic 
« et intelliget misericordias Domini ? » 

Quis sapiens. [Aug.] Ecce conclusio psalmi: 
Quasi dieat : Et quia totum pauperem adjuvat Do- 
minus. Ergo Quis est sapiens et custodiet hec? 
scilicet ut sit. pauper, et non dives, non superbus, 
non inflatus. Quasi dicat : Qui est sapiens, haee eusto- 
diet. Quare eustodiet? e£ id. est quia, intelliget non 
merita sua, non vires suas, in his gloriando, sed 
misericordias Domani scilicet quod de errore liberat, 
et de consuetudine prava, et de tzdio, et de nau- 

D fragio : Quod denique constituit eum in populo, 
non ubi superbis resistit, sed ubi humilibus dat 
gratiam (Jac., 1v). Intelligit etiam quid Deus fecit, 
ut intus manens multiplicetur, non foras exiens 
minuatur. Hc vident recti, et lzetantur, et iniquitas 
os suum oppilat. 


COLLATIO IN PSALMUM CVI : « CONFITEMINI DOMINO, 
QUONIAM BONUS, etc. » 
Vzns. 17. — Suscepit eos. Pro his duobus verbis 


Hieronymus ponit unicum, sfultos. Et item cxeteri. 
Heb. ΛΝ Eviniw.. LXX videntur deflexisse a the- 


male Bow 1LLEM, id est collegit, ut sit DYDON ILLA- 
MAM, collegit, eoque suscepit eos, etiam si id verbi, 
proprie manipulos colligere notet. 


$83 


PETRI LOMBARDI 


981 


Vzns. 25. — Sfetit spiritus procellae. Tribus telis A Hic potest videri vitio scriptoris positum, confentio, 


impetiit hune locum Faber eum suo Czco, quibus 
nititur ostendere hane lectionem esse adversam He- 
braiez veritati. Primum quod verterit Hier. Surrecit 
ventus Lempestatis. Addo etiam illud quod trans- 
tulit Munsterus, excitat ventum procellosum. Atqui 
stare spiritum procellee, et surgere ventum. tem- 

estatis aut excitari inter se pugnant. Responsio est 
in promptu. Cum Heb. dieatur "ay" VAJAAMED, et 
sit verbum niPHIL, quod vocant, proprie significat, 
fecit stare, quemadmodum etiam. verterunt, inter- 
pretes pro Cajetano. Sed et Nebiensis, Sanetes 
simul et Pellicanus, similem vocem omnino nostrae 
leetioni dixerunt, s£e£it. Si vidisses Aug. enarratio- 
nem, intellexisses quid sit szare spiritum procella. 
Ait ergo : Quid est sfefit? permansit, perduravit. 
Secundum quod objicit, Qui potest stare spiritus pro- 
celle, eum mox sequatur, et exaltati sunt. fluctus 
ejus ? Si stetit, ergo sedatus. Si fluctas ejus exaltati, 


ubi erat tranquillitas ? Sed audi iterum Augustinum : B 


« Adhue turbat, diu jaetat, scvit, et non transit. » 
Quamvis etiam non esset contra veritatem Hebrai- 
cam, si sic acceperimus, fecit stare ventwm procelle, 
id est sedavit. Siquidem eolloeare ventum, duplici- 
ler est, aut qui non erat exeitando, aut excitatum 
compeseendo. Nee recelamat quod subtexitur, ef 
exaltati sunt fluctus ejus. Quin pluribus modis hac 
ratione virtutis divinde imperium signifieatur, dixit 
stetit spiritus procellae. Et rursus quando libitum 
est, exaltati sunt fluctus ejus. Tertium quod opponit 
ex vicesimo nono versu : Ef statuit procellam ejus 
in auram, quasi adversetur quod prius steterit spi- 
ritus proeellze, ex his mox dielis diluitur. 

Vrns., 40. — Effusa est contentio super principes. 


pro contemptio. Sie enim habet et exponit Aug. 
contemptus. Et Grece similiter legitur ἐξουδένωσις. 
Preterea Hier. et alii Hebraicantes, verterunt des- 
peclionem. Nolo quidem stulta contenlione, de no- 
mine contentionis, librariorum defendere errorem, 
invenio tamen aliquot vetustos traetatores, qui conz- 
tentionem. olim legerunt et exposuerunt. Nam D. 
Greg. lib. ix, Mor., cap. 4, ad illud Job xxrx : Prin- 
cipes cessabant loqui. » Qui hoc loco alii duces intel- 
ligi vel principes possunt, nisi heretiez pravitatis 
auetores ? De. quibus per psalmum dieitur : Effusa 
est contentio super principes eorum, et seduxerunt 
eos in invio, et non in via. Super quos recte effusa 
contentio dicitur, quia suis sibi vicissim allegationibus 
contradicunt. Et aliquanto prior Cass. breviter sa- 
cerdotes haereticorum designati atque notati sunt, 
ἃ quibus merito dicitur, effusa contentio, quia non 
salutari doctrina, sed tantum mortifera loquacitate 
contendunt. Postremo his superior Arnobius legit 
et interpretatur contentio, quanquam non ita aperte. 
Proinde perserutandum merito venit, si quid in 
Hebr. respondere deprehendatur, quod ad conten- 
tionem faciat, et non solum despeetionem, quan- 
quam ex contentionibus soleant suboriri despectio- 
nes et eontra. Age. Hic legimus Hebr. 5*2 BUz; 
deinde duo verba invenimus, 52 BAzaH, quod est 
contempsit, ete. 3*3 Buz, quod est spoliavit, depre- 
datus esí, eoque non video quid vetet, quominus 
"3 nuz, significare valeat direptionem, in qua qui- 
dam proprium locum, habere solet, contentio. Tamen 
ut predixi, sensui meo eredere nolim. Tandem vero 
clare facit nobiscum Chaldea translatio, misit con- 
tentionem super principes. 


PSALMUS CVII. 


PSALMI TITULUS : 


Paratum cor meum. Titulus: Canticum psalmi 
ipsi David [Cassiod.| Iste est sextus psalmus de 
duabus naturis in Christo, ubi plura eadem continentur, 
qui supra in duobus aliis psalmis dieta sunt : πὸ 
autem aliter sunt, parum differunt. | Aug.| Ex pos- 
iremis namque partibus duorum  precedentium 
psalmorum seilicet. τι, et ti quorum diversi sunt 
lituli, hie psalmus componitur. Nam postrema pars 
Lvi psalmi, prima pars est hujus psalmi, usque 
ad illum versum, ubi dicitur. Et super omnem ter- 
ram gloria tua. Inde usque terram ad finem. ἘΦ 25$ 
Postrema pars Lrx est psalmi. |Aug.| Unde sceien- 
dum est titulos, qui de historia poni videntur se- 
eundum prophetiam, id est spiritualem intelligen- 


tiam debere accipi, et utrumque illum. psalmum ad T 


unum coneurrere intelleetum, non superfieie histo- 
rie, sed altitadine prophetie copulatis partibus 
utriusque in isto psalmo, eujus titulus neutri isto- 
rum est similis, nisi quod hie et ipsi David, sieut 
ibi. Ideo autem hie psalmus qui componitur ex his 
duobus, quorum tituli sunt diversi intitulatur ipsi 
David, ut significetur quoniam multis parlibus mul- 
tisque modis olim quie Deus loeutus est patribus in 
prophetis, tandem loeutus est nobis in Filio (Hebr. 1), 
quem misit ut compleantur eloquia prophetarum, et 
mirabiliter, quie in diversis psalmis dieta sunt (147), 
in unam veniunt in hoe psalmo convenientiam, ut 


(147) Ex Cassiod, in conclusione psalmi. 


« GANTICUM PSALMI IPSI. DAVID. » C quasi diversi sapores condiantur in pastum animae. 


Unde licet etiam cantoribus adhue multa compin- 
gere. Sicut et David legitur in Paralipomenon ante 
aream laudes Dei eantasse, diversis partibus psal- 
morum in unum adunatis (I Paral. iw). Et bene 
junguntur, quie nullatenus repugnant. Verba autem 
de duobus przdietis psalmis ad alium intellectum 
in hoe psalmo ducuntur, quem ibi continent, secun- 
dum historie superficiem. [Aug., Aleuin.] In primo 
namque agitur de fuga David; seeundo, de- vie- 
toria et fortitudine ejusdem. Hie vero de alio agitur, 
de Christi seilicet. humilitate, seeundum hominem, 
et altitudine secundum Deum : quod ostendit muta- 
tus titulus. Et est sensus tituli : Canticum istud 
psalmi quod dieitur canticum, [Cassiod.] quia agit 
de mentis jucunditate ; et psalmi, quia monet ad 
bona opera : Canticum enim ad divinas res : Psal- 
mus, ad actuales operas pertinet, attribuitur Ipsi 
David, id est Christo, qui hie loquitur. Intentio mo- 
net ut Christum Deum et hominem eredamus. 

Modus. Bipartitus est psalmus. Primo Christus 
Patri gratias agit, quia suscipiens passionem resur- 
rexit in gloriam. Secundo dicit qui salus sit faeta 
omni terr:e, super quam est gloria Domini, ibi, μέ 
liberentur. Christus ergo seeundum quod homo 
agens gratias Patri, ait : O 

Vrns. 1. — « Paratum cor meum, Deus, paratum 
« eor meum ; cantabo et psallam in gloria mea. » 


P ESSA P P d σὺν ΟΙΦΙ οὐ 


9  - ἃ (CT UU δ΄ ὅδ. 


985 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CVII. 986 


Deus, paratum est cor meum ad laudes, [Cas- A [Cassiod.] Vel de seipso loquitur Christus, et petit 


siod.| quia peccatis non tardatur. Et repetit : Pa- 
vatum est cor meum. Et ideo cantabo in me et in 
meis Ef psallam. Hxc duo jungit, quia eum spi- 
rituali eantico semper conjungi debent bona opera. 
[Haym.] Et hoe iz gloria mea, resurrectionis, id est 
consideratione gloriose resurrectionis. Supra in 
psalmo unde sumptum est dicitur : Cantabo, et psal- 
lam. Exsurge, gloria mea. [(Aug.] Sed non est ibi 
alius sensus ab eo quod hie dieitur, quia et ibi 
ad hoc dicitur : Exsurge, gloria mea, utin eo canta- 
retur et psalleretur. 


Vrns. 2. — « Exsurge, gloria mea, exsurge, psal- 
« terium et cithara, exsurgam dilueulo. » 

Evsurge. [Gl. int.] Hoc dicit Pater ad Filium, vel 
Filius ad corpus sibi unitum. Quasi dicat : Cantaboet 
psallam. [Cassiod.] Ut autem hoc fiat, exsurge, tu qui 
es psalterium, quantum ad morum probitatem, ef ci- 
thara, quantum ad passionem. Deinde Filius respon- 
det Patri. Exsurgam diluculo Dominice diei, et tunc 

Vrns. 3. — « Confitebor tibi in populis, Domine, 
* psallam tibi in nationibus. » 

Confitebor tibi in populis, Domine, et psallam tibi 
in nationibus. [Cassiod.| Et merito, 

VERS. Á. — « Quia magna est super ecelos mise- 
« rieordia tua ; et usque ad nubes veritas tua. » 

Quia magna est super celos misericordia tua, 
[Cassiod.] id est spirituales, quia et angeli benefi- 
eiis ejus fruuntur ibi. In alio psalmo praecedenti di- 
citur: Magnificata est misericordia tua usque ad ce- 


se salvari in resurrectione, ut fideles liberentur, 
qui tali signo deitatem ejus senserunt. Quasi dicat : 
Ut cantem et psallam, salvum me fae, |Alcuin., 
GI. int.] in resurrectione, dextera tua, id est per 
Verbum qui est brachium Patris. Ut sie liberentur 
dilecti tui, et exaudi me. Ordo verborum conver- 
sus est. Dieit enim : Salvum me fae et exaudi, pro 
exaudi, et salvum me fae. Deus locutus est. Quasi 
dieat : Oro exaudiri, quod non dubium, quia, Deus 
locutus est iu me sancto suo. [Cassiod.] Non ait per 
sanctum, ne pereum putaretur loqui, ut per pro- 
phetas et apostolos. In homine enim Christo, est per 
graliam unionis, in illis vero per gratiam 'adoptio- 
nis (148). Vel propheta dicit hoc. de Christo. Quasi 


B dieat : Ita oravit, et quod oravit fiet, quia Deus lo- 


eutus est in sancto suo, id est in Christo. 


VEns. 1.—« Exsultabo, et diluam Sichimam et con- 
« vallem tabernaculorum dimetiar. » 


Exsultabo [Aleuin.] Loquitur hic Christus in per- 
sona Ecclesize, et ait exsul£abo, (Aug.) vel, exaltabor, 
alia littera. Supra inalio psalmo dixit, lefabor, hic 
vero exsaltabor. Quod satis convenit, quia de exalta- 
tione est I:titia. Et. diluam Sichimam et convallem 
tabernaculorum dimetiar. 

Vgns. 8. — « Meus est Galaad, et meus est Ma- 
« nàsses; et Ephraim susceptio capitis mei. » 

Meus est. Galaad, et meus est Manasses. Hzc su- 
pra plene exposita sunt. Et Ephraim, meus est,(Aug.) 
id est, mea est fructificatio, quce est susceptor capi- 


los, [|Aug.] scilicet ut magna sit etiam in ccelis, quod C tis mei , id est hac fructificatio et ex eo quod caput 


et hie dieitur. Idem enim sensus est in his verbis et 
in illis. Et veritas tua magna est. usque ad. nubes 
apostolieas, [Cassiod.| quas compluere facit popu- 
los. Deinde duobus pradietis duo alia reddit. Quasi 
dicat: Quia misericordia tua est super celos. 
Ergo, o 

VEns. 5. — « Exaltare super ecelos Deus ; et. su- 
« per omnem terram, gloria tuà, ut liberentur di- 
« lecti tui. » 

Deus, Verbum, exaltare, |Haym., Cassiod.]| id est 
allum te ostende super cclos. Ille enim eujus mise- 
rieordiam habent cceli, jure super colos debet exal- 
lari. Et quia veritas tua est usque ad nubes, merito. 
Et gloria tua super omnem terram, est exaltanda. Ut 
liberentur. Secunda pars, ubi dieit quie salus sit 
faeta omni terre. super quam est gloria Domini. 
[Cassiod.| Hie etiam humilitas humanitatis Christi, 
et potenlia majestatis ostenditur. [Aleuin.] Quasi di- 
cat : Exaltare, et ut liberentur in futuro dilecti tui, 
hie in presenti, 

Vgns. 6. — « Salvum fae dextera tua οἱ exaudi 
«* me; Deus locutus est in saneto suo. » 

Salvum me fac. [6]. int.| Dieit Christus pro mem- 
bris, id est salva eos qui mecum unum sunt, ne ca- 
dant, Et hoe dextera tua, id est per favorem et pro- 
piliationem tuam, e£ exaudi me orantem pro eis. 


(148) Ex Aug., in psalmum Lxxxix. 


suscepit me. Vel ego ipsum. Supra in alio psalmo 
habetur fortitudo, pro quo hie legitur susceptio, 
quod bene congruit, quia suscipiendo fortes nos fa- 
cit, seilieet eum ipse Christus nos suscipit, vel cum 
eum nos suscepimus. (Cassiod.; Vel ita, Ephraim, 
id est fructifieatio est, susceptor capitis mei, quia 
dum spineam eoronam caput meum suscepit ultra 
omnes fruetificavit. Totum enim lueratum est mun- 
dum. 

VERS. 9. — « 
« meg. » 


Juda rex meus; Moab lebes spei 


Juda, de quo Christus. Et ideo per Judam Chri- 
stus intelligitur, (Aug.) est rez meus, Moab est le- 
bes spei mec. 

VEns. 10. — « In Idumsam  extendam  caleea 
« mentum meum ; mihi alienigen:e amici faeli sunt, » 


Vgns. 11. — « Quis deducet me in civitatem mu- 
« nitam ? quis deducet me usque in. Idumcam ? » 

Quis deducet me in civitatem munitam *(Cas- 
siod.) Loquitur hic Christus. Et quis deducet me usque 
in Idumcam ? Sicut homo querit Christus ut. respon- 
deat, negat hoc ab homine posse fieri. Civitas mu- 
nita infernus est, quam nullus poterat aperire. Idu- 
miea suntgentes quibus post resurrectionem inno- 
tuit. H:ec autem a sola deitate poterant fieri, 


987 


PETRI LOMBARDI 


988 


Vrns. 12. — « Nonne, tu Deus qui repulisti nos ? A COLLATIO IN PSALMUM CVII : « PARATUM COR MEUM 


« Et non exibis, Deus, in virtutibus nostris. 

Nonne, tu Domine, facies hoec, seilicet qui repu- 
listi nos. [Cassiod.| Pluraliter dieit nos, quia hzc 
Christus eum membris patitur ; et ipse enim repel- 
luntur, dum tribulationibus exponuntur. Supra vero 
loquebatur singulariter dicendo, deducet me, etc. 
Et non egredieris, Deus, in virtutibus nostris. 

Vgns. 12. — « Da nobis auxilium de tribulatione, 
« quia vana salus hominis. » 

VEns. 13. — « In Deo faciemus virtutem, et ipse 
« ad nihilum: deducet inimicos nostros. » 

In Deo faciemus virtutem, et ipse ad nihilum de- 
ducet inimicos nostros, [(Aug.] qui supra in alio 
psalmo dieti sunt tribulantes. Horum omnium expo- 
sitiones requiro in psalmo rxix. 


« DEUS, » etc. 


Vgns. 1. — « Paratum cor meum. Resumitur quod 
non est in Hebrzo, sed in Septuaginta, ad rei em- 
phasim, quod aliquoties admonitum est. Alia quae 
facere videntur varietatem conceiliata sunt ut po- 
tuimus, psalmo Lrx, ubi idem versus sunt qui hic 
ἃ quinto ad. calcem. d 


VEns. 10. — « Unum adnotandum, quod Hiero- 
nymus ad Suniam et Fretellam scribit illud mihi 
alienigene subditi sunt, ut in Latino legitur hic, ha- 
beri in Gr:co et Hebreo : Mihi amici facti sunt, 
psalmo autem rix, subditi sunt. Dicit enim hie, 
legi ἐφίλωσαν, id est amici facti sunt. Idque apud 
omnes translatores, illic antem ὑπετάγησαν, id est 
subditi sunt cum tamen codicibus, quos videre li- 
cuit, utrobique habeamus, ὑπετάγησαν. 


PSALMUS CVIII. 


PSALMI TITULUS : 


Deus laudem meam. Titulus : In. finem psalmus 
David (149). Titulus patet, psalmus iste est, quintus 
eorum qui latius de Christi passione agunt. Prophe- 
tia enim hie de Christo esse ostenditur in Actibus 
apostolorum, [Aug.] ubi de Juda prophetatum hoc 
esse quod hic legitur a Petro dieitur, seilicet. Epis- 
copatum ejus accipiat alter (Act. 1). De quo tamen 
solo non omnia qu: hie dieuntur possunt accipi, 
sed de genere inimicorum Christi, ingratorumque 
Judzorum. Ut enim Petrus typum Ecclesie gerit, 
iia Judas personas inimicorum Christi portat, qui- 
bus congruuntur etiam ea. que de Juda expressa 
sunt, ut illud : E£ episcopatum ejus accipiat alter. 
[Cassiod.] Intentio. Monet Judze malitiam. declinare, 
et Christi humilitatem imitari. Modus : Tripartitus 
est psalmus. Primo incipiens Christus a prece in- 
crepat Judzos, qui reddunt mala pro bonis. Se- 
cundo prophetat qu:ze mali recipient pro impietate, 
ibi £9 $8 5, constitue super cum. Tertio precatur, 
ut resurrectionem consequatur, et inimici dedecus, 
ibi, Et tu Domine. |Cassiod.| Christus ergo secun- 
dum quod homo orans ad Patrem ait : O 


VEns. 1. — « Deus, laudem meam ne tacueris, 
« quia os peecatoris et. os dolosi super me apertum 
« est. » 

Deus, [Aug.] qui solus verax es ex te, ne tacueris 
laudem meam ex te, cui laudanti eredendum est. 
Vera est enim laus veracis Dei, ita vero impletum 
est ut orat, cum przdieatus est unigenitus Filius 
Dei esse, quia os peccatoris. [Cassiod., Aug.] Ecce 
decora diversitas. Quasi dicat : Ideo ne taceas lau- 
dem, quia iniqui non tacent vituperium. Et hoe est, 
quia os peccatoris e£. dolosi super me apertum est. 
Dum virtus mea operta est, quasi quod dolo tege- 
batur, a doloso erupit in vocem ; sed ei credendum 
non est, quia falsa vituperatio est. mendaeis homi- 


(149) Ex Cassiod., in conelus. psalmi. 


« IN FINEM PSALMUS IPsI DAVID. » B nis, quod autem dolus erumpat in vocem, ostendi- 


tur cum ait : 


Vrns. 2. — « Loeuti sunt adversum me lingua do- 
« losa, et sermonibus odii cireumdederunt me; et 
« expugnaverunt me grats. » 

Locuti sunt lingua dolosa, dicentes : [Aug.] Magis- 
ler, scimus quia veraz es, etc. (Matth. xxu). Et hoc 
fuit adversum me, quia insidiando hoe dicebant. Et 
deinde circumdederunt me sermonibus odii aperte 
clamantes : Crucifige, crucifige (Joan. xix). Ef 
ezpugnaveruntme gratis,et sine justa causa. Sic- 
ut enim plis per se placet zquilas, sie impiis ini- 
quitas. 

VEns. 3. — « Pro eo ut me diligerent, detrahebant 
« mihi ; ego autem orabam. » 


C  Proeo ut me diligerent, [Aug.] id est pro eo quod 


debebant me diligere, detrahebant mihi,negantes me 
esse Filium Dei, et dicentes quod in Beelzebub eji- 
cio daemonia (Luc. xr). Vel secundum aliam litte- 
ram : Pro eo ut ie diligerent, interficiebant me, et 
detrahebant mihi. Ideo enim interfecerunt, quia de- 
traxerunt. Plus enim nocent in membris detrahen- 
tes Christo, qui animas erediturorum interficiunt, 
quam qui ejus carnem mox resurrecturam per- 
emerunt. Et est sensus : Pro bono mala reddebant, 
qued est deterius. Illi detrahebant, ego autem, econ- 
tra orabam, etiam pro ipsis, non solum pro fide di- 
scipulorum. 

Vgns. 4. — « Et posuerunt adversum me, mala pro 
« bonis; et odium pro dilectione mea. » 

Et posuerunt. (Aug.) Quasi dieat : Reddebam bona 
pro malis, ipsi detrahebant mihi, qui orabam pro eis. 
Et ita posuerunt mala pro bonis, qu:e mala pro qui- 
bus bonis ? Ecce : et odium pro dilectione mea. Hie 
est omnis et magnus reatus eorum. Non enim no- 
cere potuerunt persequentes, non necessitate, sed 
voluntate morientem, sed totum crimen perse- 


989 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CVII. 


990 


quentium est odium, quamvis sit voluntaria poena Α quo debuit possideri, ne a diabolo possideretur. Et 


patientis. 


[Aug.] Hie notandum est quod in reddendis bo- 
nis vel malis sex differenti: sunt, qude commemorate 
animadverü facile possunt, scilicet reddere bona 
pro malis, nonreddere mala pro malis. Hzec. duo 
bonorum sunt, et prius quidem melius est. Item non 
reddere bona pro bonis, et reddere mala pro bonis ; 
et hee duo malorum sunt, et posterius quidem 
deterius est. Item reddere bona pro bonis, et mala 
pro malis, et haec duo mediorum sunt, id est eorum 
qui sunt vel medioeriter boni, vel mediocriter mali, 
el prius propinquum est bonis, quod Christus non 
arguit in Evangelio : sed plus oportere dicit, quia 
et ethnici hoc faciunt (Ma££h. v). Diligunt enim dili- 
gentes se : posterius vero propinquum est malis, 
scilicet reddere malum pro malo, et convenit 
tamen et bonis. Unde et lex modum ultionis 
statuit, oculum pro oculo, dentem pro dente (Exod. 
xxr), et. hujusmodi : Quse. si diei potest. injustorum 
justitia est, non tamen ideo est, quia iniqua sit ul- 
tio quam lex statuit ; sed quia vitiosa est libido, id 
expetentis desiderio uleiscendi, magisque ad judi- 
cem perlinet hoc inter homines discernere quam 
bonum hominem sibi expetere vindictam. Hic enim 
reddet malum pro malo judex vero non, sed dele- 
ctatione justiti:e justum. reddet pro injusto, quod 
est reddere bonum pro malo, quod etiam Deus ju- 
dex facit. [Cassiod.| Tribus ergo modis omne pec- 
catum contrahitur in hujusmodi redditionibus. Pri- 
mus gradus est non reddere bona pro bonis. Seeun- 
dus, reddere mala pro malis, extremus reddere 
mala pro bonis. Hoe deterius Jud&i elegerunt, 
scilicet ut Christo detraherent, et odium pro di- 
lectione redderent. Contra hzee sunt alia tria. Pri- 
mum est dare bona pro bonis. Secundum, non red- 
dere mala pro malis. Perfeetum, reddere bona pro 
malis, quod Christus orans pro Judsis fecit (Luc. 
XXIII). 


Pans. πὶ. VEns. 5. — « Constitue super eum pee- 
« catorem, et diabolus stet a dextris ejus. » 


Constitue. (Cassiod., Aug.) Secunda pars, ubi in- 
cipit prophetare, quie mali pro impietate recipiant, 
et legitur hoc prius specialiter de Juda. Supra ergo 
de pluribus loquebatur. Loculi sunt etcircumdede- 
Tunl, etc. Nunc vero quo digni sunt prwnuntians, 
deuno dieit, inlende in eum, id est in Judam, qui 
se, id est Christum talibus tradidit. Quales erant de 
quibus ante loquebatur. Quasi dieat : Quia peeca- 
tor et dolosus aperuit super me os suum, ideo 
constitue peccatorem, id est. diabolum, super eum, 
qui Christo noluit esse subditus. Et quasi quis quie- 
reret, quem peccatorem ? Subdit, e£ diabolus stet a 
dexztrisejus. Hoc dextrum. cuique est quod aliis 
proponit. Et hie, id est Judas opera diaboli przpo- 
suit operibus Dei, avaritiam suc saluti. Stetit. ergo 
diabolus a dextris, quando praeposuit avaritiam sa- 
pienti;, et peeuniam sme saluti, ut eum. traderet ἃ 


€ 


predieit, non optat. 

VEns. 6.— « Cum judiaetur, exeat condemnatus ; 
« et oratio ejus Πα! per peccatum. » 

Cum judicatur, exeat. condemnatus, id est quia 
noluit esse talis cui dicatur : Intra in gaudium Do- 
mini tui (Matth. xxv), sit de quo dieatur : Projice 
eum in tenebras exteriorés (Matth. xxu). Et ne pute- 
tur ab imminente damnatione liberari, oratione 
quam inter apostolos didicerat inquit : Et. oratio 
ejus fiat in peccatum, (Aug.) quia non est per Chri- 
stum, quem non vult sequi, sed persequi. Notan- 
dum quia non est justa oratio, nisi qu: per Chri- 
stum fit. Et non solum noa delet peccatum, sed 
etiam ipsa fit in peccatum. Illa autem oratio non fit 


B per Christum, qu:e non affectu bono fit, nec bonum 


petit, sieut e converso. Illa fit per Christum, qua 
petitur quod petendum est, et eo modo quo pe- 
tendum est; aliquando autem sic oratur, ul in 
parte sit oratio per Christum, et in parte non. 
Quando bonum non bene, vel bene non bonum 
petitur. Judas autem, nec bonum nec bene petiit. 
(Aug.) Quando autem Judas ita orare potuerit, ut 
oratio ejus fieret in peccatum, quzri potest, credo 
antequam Dominum traderet, et cum jam de illo 
cogitaret tradendo, non enim jam poterat orare per 
Christum. 

Vrns. 7. — « Fiant dies ejus pauci : et episcopa- 
« tum ejus accipiat alter. » 

Fiant dies apostolatus ejus pauci, (Aug.] Et, ne 
sacratus duodenarius numerus sit diminutus epi- 
scopatum ejus accipiat alter. Loco enim. ejus sub- 
stitutus est Matthias, ut legitur in Actibus aposto- 
lorum (Acf.r). (Cassiod.) Nota quod hie primo in 
Veteri Testamento nomen episcopatus invenitur. Et 

Vrgns. 8. — « Fiant filii ejus orphani, et uxor ejus 
« vidua. » 

Fiant filii ejus orphani, et uxor ejus vidua. [Cas- 
siod., Aug.] Nota Judam uxorem habuisse, et fi- 
lios, et ita factum fuit, ut hic. dieitur. Ulique mor- 
tuo ipso, et filii ejus orphani, et uxor ejus vidua 
fuit. Sed dicet aliquis an hoc ad poenam Jud:e. per- 
tinere credendum sit, quod sui passi sunt, an etiam 
ullus dolor tangat mcrtuos, de his quie in suis post 
mortem contingunt, vel quomodo ea quie. circa nos 
aguntur, noverint spiritus. eorum. mortnorum. Cui 
respondendo magnam quidem esse quiestionem, nec 
in pesenti esse disserendam. Verumtamen brevi- 
Ler potest diei, quod est cura mortuis de suis charis 
ut de divite legitur : Qui dum tormenta apud inferos 
pateretur, levavit oeulos ad Abraham, et inter alia 
dixit : Habeo enim quinque fratres, ut testetur illis, 
ne et ipsi veniant in locum hunc tormentorum(Luc. 
xvi). Habent enim. mortui curüm de vivis, quos 
sciunt vivere ; quia nec. in loeis poenarum vident 
eos, ubi dives sine fratribus erat, nece in requie 
beatorum, ubi Abraham et Lazarum. quamvis longe 
agnoscebat: non lamen ideo consequens est eos 
scire, quie. eirea. eharos illorum. aguntur hie, vel 


991 PETRI LOMBARDI 


992 


leta vel tristia. [Aug., Aleuin.] Si ergo hee sen- A puniretur. Unde vere dicitur in Exodo: Reddam pec- 


tiunt, mortui, id est suorum tristia, quod hie dici- 
tur, eumulus est inde malorum. Si vero non sen- 
üiunt, formido est vivorum. Possunt enim timere 
ne pro peccatis suis vel parentum similia eis con- 
lingant, 

VEns. 9. — « Nutantes transferantur filii ejus 
« et mendicent ; et ejiciantur de habitationibus 
« Suls. » 

Filii ejus nutantes, [Aug.]id est incerti quo eant 
transferantur et de habitationibus suis ejiciantur 
omni presidio destituti. Ef »nendicent quomodo 
hoc totum uxori ejus contigerit et filiis indicat, di- 
cens : - 


VEns. 10. — « Serutetur fomnerator omnem 
« substantiam ejus ; et diripiant alieni labores 
« ejus. » 


Scrutetur fienerator omnem substantiam ejus ; et 
diripiant alieni labores ejus (150). Sed quomodo ha- 
buerit substanüam qui eum apostolis Dominum 
sequebatur? omnia autem quz habuit ita uxori et 
filiis dimisit, ut adhuc. in illis cor habuit, nec vin- 
culum eupiditatis abruperit, et putabat Dominum 
falli, quando ea quze mittebantur de loculis aufere- 
bat (Joan. xm). 

Vrns. 11 — « Non sit illi adjutor ; nec sit quimi- 
« sereatur pupillis ejus. » 

Non sit illi adjutor. |Cassiod.|] Hoc ideo addit, 
quia boni tentantur ; sed habent Deum  adjutorem, 
de illo autem dicitur, 2n sit illi adjutor, scilicet ad 
tuendam ejus posteritatem, unde addit : Nec sit qui 
misereatur pupillis ejus. [Aug., Cassiod. | Pupilli di- 
cuntur quasi pusilli : unde et pupilla oculi dieitur, 
quia parva. [Aug.] Sed quia possent siue adjutore 
filii, licet in zerumnis erescere, et genus propagatio- 
nis servare, addit : 

Vrns. 12. — « Fiant nati ejus in interitum : in 
« generatione una deleatur nomen ejus. » 

Fiant nati ejus in interitum. [Cassiod.] Per hoc 
omnem posteritatis spem tollit. Et à». generatione 
una deleatur nomen ejus. [Aug.] Quasi dicat : Quod 


de eo generatum est, non generet, et cito transeat. 
Et 


VEns. 13, — « In memoriam redeat iniquitas pa- 
« trum ejus in conspeetu Domini ; et peceatum ma- 
« tris ejus non deleatur. » 

Iniquitas patrum ejus redeat in memoriam in 
conspectu Domini, et peccatum matris ejus non de- 
leatur. [Aug.| Peccata patrum eis redduntur, qui ἃ 
malis non recedunt eorum ; sed non eis qui mutati 
sunt in Christo, qui jam. non sunt filii. iniquorum, 
quia jam non imitantur mores illorum. Si ergo Ju- 
das teneret adoptionem quam acceperat, non perti- 
neret ad eum sua preterita vel patrum iniquitas ; 
sed quia rediit ad mala yetusti generis, rediit ini- 
quitas patrum ejus in conspectu Domini, ut in eo 


(150) Ex 
psalmi. 


Aug. ad caleem prime expositionis 


cata patrum in filios, ete. (Exod. xx).Quod dietum 
est de imitantibus iniquitatem patrum. (Quod vero 
dicitur per Ezechielem prophetam : Filius nom por- 
tabit iniquitatem patris (Exech. xvi), de conversis 
ad Deum intellizendum est. Et 


Vgns. 44. — « Fiant eontra Dominum sem- 
« per, et dispereat de terra memoria eorum, pro 
« eo quod non est recordatus 2€» facere mise- 
« ricordiam. » 


Fiant semper, [Aug.] pater ejus et mater contra 
Dominum, non ut Domino adversentur, sed ut Deus 
mala merita eorum non obliviscatur in isto. Et est, 
fiant contra Dominum, id est in conspectu Domini, 
quod et alii sie transtulerunt, E£. memoria eorum, 
id est parentum ejus dispereat de terra deleta pro- 
genie, pro eo quod non est recordatus Judas facere 
misericordiam. 


VEns. 45. — « Et persecutus est hominem inopem 
« et mendieum, et compunctum corde  mortifi- 
« Care. » 


Et persecutus est hominem inopem et mendicum, 
[Cassiod.| seilicet. Christum, pauperes persequi, 
sola sevitia est ; alii vero, pro divitiis vel honori- 
bus interdum hujusmodi patiuntur. 

(151) Vel de populo Jud:orum possunt haee om- 
nia aecipi. Hzc. eadem namque congruunt Jud:eis, 
quorum personam Judas gessit. Quasi dieat : Quia 
reddiderunt odium pro dileetione, ideo constitue 


(;Peccatorem super eum, populum. Et diabolus stet 


a dextris ejus, sicut de Juda. lta de Judzis hse 
accipiuntur : Cum judicatur exeat condemnatus, 
quia Judzi in nequitia sua permanentes thesaurizant 
sibi iram in die ire et revelationis justi judicii 
(Rom.). Etoratio ejus fiat in peccatum,quia non 
fit per mediatorem Dei et hominum Jesum Chri- 
stum. Et, fiant dies ejus pauci. secundum. regnum 
hoe accipiendum est quod postea non diu stetit, ef 
episcopatum ejus, populi, accipiat alter. Episcopa- 
tum Judaeorum, id est. Christum, qui ad eos missus 
erat, accepit populus gentium. Unde, Verbum mi- 
sit in Jacob Deus, et cecidit in Israel. Fiant filii 
ejus orphani, amisso regno, quasi patre, vel amisso 
Patre Deo. E£ uxor ejus, id est plebs Judaiea, fiat 
vidua, amisso regno. Nutantes transferantur filii 
ejus et mendicent, et ejiciantur de habitationibus 
suis. Ut seepe in captivitate factum est ; et mendi- 
cent, sub regibus gentium, et fzenerator, id est, dia- 
bolus, qui mala commendat, vel Deus qui bona 
commodat, scrutetur ommem substantiam ejus, 
[Aug.]id est vitam, singula peccata puniens. Debita 
enim illorum non dimittuntur, quia in solo Christo di- 
mittuntur quem respuerunt. Εἰ alieni, id est dia- 
bolus et angeli ejus, diripiamt labores ejus, quia 
non thesaurizant in eco. Et 2on sit illi adjutor : 
adjutor non est ei, cui Christus deest. Et pupillis 


(154) Et Aug. in secunda expositione. 


993 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CVIII. 


994 


ejus, qui amisso regno vel Patre Deo, sic manserunt, A — Fiafei Jude vel populo ipsa maledictio , sicut 


nec sit qui misereatur, non dico ad temporalia, sed 
ad ceterna habenda. Fiant nati ejus in interitu,sem- 
piterno. Et deleatur nomen ejus, ideo quia mansit, 
in generatione una, id est quia regenerati non fue- 
runt. Et redeat in memoriam in conspectu Domini 
iniquitas patrum ejus, que hismalis in malitia per- 
severantibus redditur. E£ aom deleatur peccatum 
matris ejus, id est Jerusalem terrens, qua servit 
cum filiis, quee prophetas interfecit. Fiant contra 
Dominwm semper, id est a conspectu Domini pee- 
catum eorum non aboleatur, sed semper puniatur. 
Et dispereat de terra viventium, id est Eeclesia, 
memoria eorum, quia cum essent rami naturales 
fraeti sunt (Rom. X1), pro eo quod mon est recordatus, 
vel Judas, vel ipse populus, facere misericordiam ; 
sed melius dieitur de populo, qui non est recordatus 
peenitendo, ut supra membra Christi saltem faceret 
misericordiam, sed ea persequitur : Unde ait : Ef 
persecutus est hominem inopem et mendicum, vel 
Judas ipsum Christum savissime, e£ compunctum 
corde mortificare, id est ut mortificaret. Hoc de 
Christo in membris dicitur. Compunctus enim corde 
non solet dici, nisi qui stimulis peccatorum  punetus 
est in dolore peenitendi. Sed quia et hi tales sunt 
membra Christi, ideo et eum quem crucifixerunt, 
Judei perseeuti sunt in membris. 

Vgns. 16. — « Et dilexit maledietionem, et ve- 
« niet ei: et noluit benedictionem, et elongabitur 
« ab eo. » 


Et dilexit maledictionem |Aug.| Judas de loculis 
furando, et Dominum vendendo (Joan. xm), vel 
Judzi dieendo : Sanguis ejus super mos, et super 
filios nostros (Matth. xxw1). Et veniet ei, et noluit 
benedicere, |Aug.] sieut quando maledixerunt .e&eo 
illuminato, dicentes : Tw discipulus ejus sis (Joan. 
xxvi). Et elongabitur benedictio ab eo ad gentes. 


Vrgns. 17. — « Et induit maledietionem sicut 
« vestimentum, et intravit sicut aqua in interiora 
« ejus, et sicut oleum in ossibus ejus. » 


Et induit Judas, vel populus maledictionem, 
|Aug.] id est peccata, quie modo delectant, sed di- 
cuntur maledictio, quia tormenta parant, addit sic- 
ut vestimentum quod quia corporis est per ipsum, 
corpus depravatum significatur. E£ eadem maledi- 


vestimentum quo operitur. |Aug]. Idem videtur di- 
cere hie quod supra ubi dixit, Induit maledictionem 
sicut vestimentum ; sed differt, quia supradixit ve- 
stimentum quo induitur ut tuniea. Hic vero dicit 
vestimentum, quo operitur ut pallio, quod est in 
conspectu hominum de iniquitate gloriari. Ef fiat 
ei maledietio sicut zona qua. semper precingitur. 
Zona pra&ecinguntur homines, ut ad opera sint aptio- 
res non impediti sinibus vestium. Maledictione ergo 
sieut zona precingitur, qui non repente facit ma- 
lum, sed dispositum aggreditur; et ita discit male 
agere ut semper sit paratus. Unde hic ait, semper 
precingitur. 


VEns. 19. — « Hoc opus eorum qui detrahunt 


B « mihi apud Dominum ; et qui loquuntur mala ad- 


€ 


« versus animam meam. » 


Hoc opus eorum qui detrahunt mihi apud Domi- 
num. [Aug.] Non dixit, heec est merces eorum, sed 
opus. Patet enim quod vestimento et aqua, oleo, et 
zona opera describit, quibus maledietio zterna 
comparatur. Dieit autem pluraliter eorum, qui de- 
trahunt, quia non unus tantum est Judas, sed mul- 
ti, de quibus dieit : Qué detrahunt mihi apud Do- 
minum, dicentes me non esse eum, quem lex Do- 
mini et prophetze prenuntiaverunt, [Aleuin., Cas- 
siod., Aug.] vel apud Dominum specialiter Christo 
detrahunt, qui dicunt eum non esse ex Patre, vel 
minorem Patre, e£ qui loquuntur mala adversus ani- 
mam meam, dicentes non potuisse resurgere, cum 
vellet, 


Pans. mr. VEns. 20. — « Et tu, Domine, Domi- 
« ne, fac meeum propter nomen tuum, quia suavis 
« est misericordia tua. » 

Et tu, Domine. [Cassiod.] Tertia pars, ubi pre- 
catur, ut liberatus resurrectionem consequatur et 
inimici dedecus. Quasi dicat : Isti ita, Εἰ tu, Do- 
mine, Domine. Geminatio notat affectum | orandi. 
[Aug.] Et nota quod ait, et tu, quia non sine cau- 
sa preeposita est, E£, conjunctio, ac si diceret : Ideo 
dico: Et tu, quia et ego facio. Unde sequitur : Fac 
mecum, quia eadem sunt opera Patris et Filii. Et 
est sensus : Fae mecum, id est operare ut ego, in 
vasa misericordie. Vel, fac mecum, id est adjuva 
me secundum hominem ; et hoe non propter mea 


elio intravit sicut aqua in interiora ejus, per quod p merita praecedentia, sed propter nomen tuum : perhoc 


intelligitur depravata anima, foris enim in corpore, 
et intus in anima maledietionem habuit, incidens 
in ejus judicium, qui corpus et animam perdit in 
gehennam et eadem maledictio fuit im ossibus ejus. 
Per quod notatur depravata ratio. Addit sicut oleum: 
per quod ostenditur quia delectat eos modo facere 
mala. Vel ideo dicit, sicut oleum, quia homines 
fortes se putant. Ideo quia licet eis modo impune 
mala facere, sicut agonistze oleo unguntur, ut sint 
fortiores. 

Vrns. 18. « Fiat ei sicul vestimentum quo 
* operitur; οὐ sieut zona qua semper precingi- 
« tur, » 


gratiam commendat. Nullis enim operum meritis prze- 
cedentibus in tantam celsitudinem subvecta est hu- 
mana natura, ut totum. simul verbum et caro hoe 
est Deus et homo, unigenitus Filius diceretur. Hoc 
autem factum est ut ab illo qui ereaverat per id 
quod non  perieratid quod perierat qu:ereretur. 
Unde hie sequitur : quia suavis est misericordia tua. 
Quaeris enim per me id quod perierat. 

Vgns. 21. — « Libera me quia egenus et pauper 
« ego sum; et cor meum conturbatum est intra 


« me. » 


Libera me. |Aug.] Quasi. dieat Ita utique fac 
mecum, libera me a passione, quia egenus et pauper 


995 1 


PETRI LOMBARDI 


996 


ego sum. Egestas et paupertas Christi, est infirmi- Α et erat, quia est Verbum apud Deum, et fecit eam, 


las ex qua crucifixus est. Et cor meum conlturba- 
tum est infra me . Unde : Tristis est anima mea us- 
que ad mortem (Matth. xxv). [Cassiod.] Cor enim po- 
iuit turbari, sicul caro crucifigi, in quibus vera 
natura hominis aperitur. Et 

Vrns. 22. — «Sicut umbra. cum declinat, ablatus 
« sum ; el excussus sum sicut locusta. » 

Sicut umbra cum declinat ablatus sum , id est 
mortuus. Sieut enim ex umbra declinante fit nox, 
sic ex mortali carne fit mors. Ef excussus sum 
sicut. locust. (Aug.) Hoc jam in membris ejus, id 
est in fidelibus convenientius existimo intelligi. 
Unde apertius pluraliter dieit, sicut. loeust:e quam 
sieut locusta. Excussi ergo, id est fugati a perse- 


cutoribus sunt fideles, qui sunt multi sieut locu- B 


size, vel salientes de loco ad locum, a simili loeu- 
starum. Et 

VERs. 23. — « Genua mea infirmata sunt a jeiu- 
«nio: et caro mea immutata est propter oleum. » 

Genua mea infirmata sunt a jejunio. (Aug.) Et hoe 
apertius in membris intelligitur. Et est genua. mea 
infirmata sunt a. jejunio, id est fortes mei pane, id 
est Christo subtracto, defecerunt, quod in Petro 
apparuit, sed ne penitus suecumbant faetum est 
quod sequitur : Et caro mea immutata estin melius, 
in gloriam immortalitatis, ut in morte deficientes 
misso Spiritu confirmaret propter oleum, id est spi- 
ritualem gratiam , unde Christus dieitur. Christus 
enim dieitur a chrismate : chrisma unctio est. Im- 
mulata est ergo caro Christi, ut misso Spiritu C 
saneto ungeret discipulos qui ad eos non venisset , 
si Christus non abivisset. Unde ait ipse : Nisi ego 
abiero, Paracletus non veniet ad vos (Joan. xvi). Et 
ivangelisla ait : Nondum. erat Spiritus datus, quia 
Jesus nondum fuerat glovificatus (Joan. vi). 

Vgns. 24. — « Et ego factus sum opprobrium 
« illis ; viderunt me, et moverunt capita sua. » 

Et ego factus sum opprobrium illis, (Aug.) quia fa- 
ctus sum maledietum per sortem crucis. Viderunt 
me et moverunt capita sua, quia viderunt quando 
genua mea infirmata sunt, sed non quando caro 
immutata. Et, ideo moverunt capita sua, (Cassiod.) 


dum Verbum caro factum est. Erat sine tempore 
secundum divinitatem, et facta est in tempore se- 
cundum earnem. 


Vgns. 27. — « Maledicent illi, et tu benedices, 
« qui insurgunt in me confundantur, servus autem 
« tuus leetabitur. 

E48 Maledicent insultantes illi manui tu: 
Christo. |Aug.] Vana est ergo maledictio malorum. 
Deus vero cum benedicit, facit quod dicit. Et £u bonus 
benedices qui insurgunt in me, putantes proficere con- 
tra me, confundantur, quod erit cum exaltatus fuero 
super ecelos, et cceperit esse super omnem terram 
gloria mea. Servus autem tuus letabitur. Vel in 
dextera Patris, vel in membris Lketantibus. Et 

Vrns. 28. — « Induantur qui detrahunt mihi 
« pudore; et operiantur sieut diploide confusione 
« Sua. » 

Qui detrahunt induantur pudore, | Aug.]id est pu- 
deat eos detraxisse mihi : quod in bono potest ac- 
cipi, dum corriguntur. Et operiantur sicut diploide 
confusione sua. Diplois duplex pallium est. Unde alii 
interpretantur pro diploide, duplex pallium. Et est, 
operiantur sicut diploide confusione sua, [Gl. int.] 
id est, confundantur intus et foris, id est coram Deo 
et coram hominibus. Unde alibi : Duplici contri- 
tionecontere eos, Domine, Deus noster. (Jer. xvi). 
Ego autem, 

Vgns. 29. — « Confitebor Domino nimis in 
« meo, et in medio multorum laudabo eum. » 

Confitebor laudem Domino. |Aug.] Hoe in membris 
nimis,id est valde solet exponi nimis pro plus quam 
debet, sed et pro valde, accipitur ut hie. Confitebor, 
dico, im ore meo, quia ore confessio fit ad salutem 
(Rom. x)- Et laudabo eum in medio multorum, id 
est communi. Hoc est quod alibi dieit : Im medio 
Ecclesice laudabo te (Psal. xx1). Vel, in medio mul- 
torum laudabo eum, id est in corde multorum, quia 
corde creditur ad justitiam (Rom. X). 

VEns. 30. — « Qui astitit ἃ dextris pauperis, 
« ut salvam faceret a persequentibus animam 
« meam. » 


ore 


Qui astitit. [Aug.] Quasi dieat : Confitebor Do- - 


ianquam furiosi commotione capitis minantur, mino, qui astitit a dextris pauperis. Diabolus a dex- 
Ergo o, tris Jud: stetit, qui divitias suas augere voluit ven- 
Vrns. 25. — « Adjuva me, Domine, Deus meus ; D dito Christo : sed Dominus astitit a dextris paupe- 


« salvum me fac secundum misericordiam tuam. » 

Domine, Deus meus , adjuva me totum, (Aug. , 
Cassiod.) scilicet caput et corpus. Nota quod Chri- 
stus rogat ut homo qui prestat ut Deus salvum me 
fac secundum misericordiam tuam, (Aug.) non se- 
cundum debitum operum adjuva me. 

Vgns. 26. — « Et sciant quia manus tua hae ; et 
« tu Domine, fecisti eam. 

Et per hoc scient vel sciat, (Aug.) hi scilicet 
pro quibus oravit, qui erant inler illusores, quid 
scient? Quia manus tua hec, et tu. Domine, fecisti 
eam. Manus Patris est Christus. Unde : Et brachium 
Domini cui revelatum est (Isa. Lu). Hzc manus est 


ris, ut ipse Dominus sit divit: pauperis. Astitit 
enim non ut annos hujus vite augeret, vel ut for- 
lem, vel ut incolumem, vel ut divitem faceret, sed 
ut animam salvaret a persequentibus. Unde subdit, 
ut salvos faceret a persequentibus animam meam, ne 
paupertate, id est infirmitate succumbat. Hoc au- 
tem adjutorium corpori Christi datum est. in omni- 
bus sanctis martyribus. 


COLLATIO IN PSALMUM CVIII : « DEUS LAUDEM MEAM NE 
TACUERIS, » etc. 


VEns. 1. — Deus, laudem meam me tacueris. 
Hebr. referunt laudem. ad nomen Deus, non ad ver- 
bum subsequens, ut sit Deus laudis mec, quod est 


991 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CIX. 


998 


interprete Hieronymo : Deus laudabilis mihi. Sive, A volvat quae sua non sunt. Non longe tamen ἃ vero 


ut vertit Munsterus, Deus in quo laus inea. Deinde 
posita diastole, sequitur, ae faceas. Atqui *à9N 
*nbnnLomr rüEHILLATHI. Septuaginta acceperunt 


, 
ac si non esset in statu constructivo, ceu E'noN 
ELOHIM. Eodem tamen sensus conspirat. 

Vgns 3. — Pro eo ut me diligerent. Quia Hebr. 
legitur per nomen pro dilectione mea TX3nN nnn 
TAHATH AnaBATHI. Hinc fit ut ambigue intelligitur di- 
lectio qua diligo, aut dilectio qua diligi debeam. Et 
Hieronymus vertit pro eo quod eos diligebam.Sie Grae- 
cum anceps est, ἀντὶ τοῦ ἀγαπᾶν με. Utrinque autem 
apte perfidorum Jud:eorum 1ugratitudo exprimi- 
iur. 

VEns. 9. — Ejiciantur de habilationibus suis. 
Hieronymus, querantur im parietinis suis. Recte 
coneiliat Faber. Siquidem Hieronymus ponit ante- 
cedens, Septuaginta consequens. C:eterum Neoterici 
Hebraicantes, vertunt active ἜΣ DARESCHU Ue?- 
rant vel inquirant devastationibus suis, aut locis 
desolatis. Potest reduci ad concordiam, si tamen 
retuleris qucrant ad quos pertinebat tales ejicere 
filios, etiam si coactius videri possit. 

Vrns. 10. — « Scrutetur. Hieronymus et Nebien- 
sis similiter. Alii, Illaqueet aut perdat, quamquam 
scrutari hic positum sit, ceu qui id facit, eo animo 
faciat quo perdat, et laqueis suis dolosis omnia in- 


B 


est, positam. litteram nun, loco beth, qu:e interdum 
non est absimilis, ut sit WD2" IEBAQQUESCII, ubi ha- 
bemus wpz IENAQQUESCII. 

VEns. 12. — Fiant nati ejus. Hieronymus et 
plerique alii, fia£ novissimum. ejus 3Y^^nN AHARI- 
THO. Potest etinm intelligi posteritas, ut reddiderunt 
Munsterus et interpretes pro Cajetano. » 


Vgns. 12. — Hoc opus eorum. Hieronymus : H:wc 


retributio noy PEULLATH, quidem est, et vertitur 
opus, sed merces intelligitur teste Munstero ex 
KIMI, etam si aliler exponat Augustinus. 

Apud Dominum. Ut respondeat verbo precedenti, 
detrahunt mihi, sive ut Hebraei habent, qui adver- 
santur mihi. Deinde ponunt a Domino, et si retri- 
butio a Domino. Hebraice habetur ΠΝ wEETH, ubi 
est nota et ablativi et aecusativi simul. 

Vrns. 23. — (Caro mea immutata est propter 
oleum. Hieronymus vertit, quod postremum est, abs- 
que ; oleo, quod intelligunt pinguedinem sive succum. 
et dieunt : Caro mea ezaruit,sive emarcuit a pin- 
guedine. Vel, ut ait Munsterus, propter deficientem 
pinguedinem. Ad verbum tamen V2V2 MISCHAMEN, 
est ab oleo , vel propter oleum, ut nihil agat Faber 


causatus, quod legi debeat preter oleum, ron prop- 
Ler. Siquidem Greece habetur δὶ ἔλαιον. 


PSALMUS CIX. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 
Dixit Dominus Domino meo. Titulus : Psalmus 
David. Titulus patet, [Cassiod.| psalmus iste septi- 


mus est eorum, qui agunt de duabus naturis in 


hoc : Sede, (Aleuin., Cassiod., Aug.) id est post 
laborem quiesce, et conregna secundum quod ho- 
mo. Sede, non solum in alto, ut excellens domine- 
ris; sed etiam in oceulto, ut latens et occultus cre- 


Christo, qui plene et breviter de incarnatione el C daris, quia non est merces fidei, nisi lateat. quod 


omnipotenti deitate Christi dicit, sicut. Joannes in 
Evangelio : [n principio erat. Verbum, et. Verbum 
caro factum est (Joan. 1). Totum hie summatim di- 
citur de duabus naturis Christi, quidquid in utroque 
Testamento continetur. Intentio. (Cassiod.) Pro- 
pheta hortatur subjiei Christo. Modus : 'Tripartitus 
est psalmus. Primo, refert propheta verba Patris de 
Filio, ubi natura deitatis et humanitatis Chrisli ex- 
ponitur. Seeundo, Pater indicat naturam deitatis ali- 
quatenus, ibi, fecum principium. Tertio Propheta 
agit de humanitate Chris, ibi, juravit Dominus. 
Propheta ergo naturam deitatis primo aperiens, 
ait : 

* Dixit Dominus Domino meo : Sede a dextris 
" meis » 


Dominus Pater dixit : (Cassiod.) More nostro lo- 
quitur Propheta, cum ait : Divit, ut homo, scilicet 
instruatur ; non. enim ore protulit, sed dixit re, id 
est effectu. (Gl. int., Haym., Cassiod.) Vel potius 
re, id est generatione. Vel, dixit, id est, zeternali- 
ler disposuit Domino meo, scilicet Filio qui Domi- 
nus meus est, eliam seeundum quod homo, id est 
ipse homo, non tantum ex eo quod homo per hoc 
quod dieit, Dominus Domino, idem nomen repe- 
lendo personas discerne, el. unam naturam, et po- 
lentiam personarum accipe. Item quod ait : Domino 
meo hoc deitatis indicium est. Quod vero ait, sede, 
et virgam virtutis tue emittet Dominus ex Sion, hoc 
humanitatis indiejum est. Quid dixit Pater Filio ? 


D 


credimus. Subtraeli autem, scilicet qui hic inferius 
sunt, et nondum sursum sperant, et credunt. quod 
non vident. Hzc est justitia fidei, de. qua Dominus 
in Evangelio : Cum venerit Paracletus, arguet mun- 
dum de peccato, quia non credit ; οἱ de justitia, 
quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me (Joan. 
XVI), id est hec erit justitia vestra ut credatis in eum 
quem non videbitis. Tunc enim justus ex fide vivit 
(Rom. 1), si non videt quod credit. Dum ergo ail : 
Sede, duo notat, scilicet eum post laborem passio- 
nis quiescere et conregnare, et in occulto esse. 
Sede dico a dextris meis, (Alcuin., Cassiod.) id est 
in potioribus meis bonis. Vel, sede a dextris meis, 
id est eonregna coxqualis mihi, ut per dextram 
aceipiatur :qualitas quam habet Christus cum  Pa- 
ire. 


Vzns. 2. — « Donec ponam inimicos tuos scabel- 
« lum pedum tuorum. » 

Donec ponam. (Aug., Cassiod.) Quasi dicat : 
Sede occultus, donec regnes manifestus. Et hoc 
est, donec ponam inimicos tuos scabellum. pedum 
tuorum, id est per fidem subjectos tue divinitati ἃ 
simili loquitur, eum ait, scabellum, per quod subje- 
ctio plena notatur. Per pedes, wterna stabilitas in- 
telligitur. (Aug.) Hoc autem quotidie, et si paula- 
tim, agitur et peragitur in conversis. Vel accipitur, 
donec, pro eterno. Et est, sede donee ponam, id est 
ielernaliter, sicut zeternaliter, ponam inimicos tuos, 
volentes vel nolentes, scabellum pedum tuorum, id 


999 , 


est tibi subjeetos , ex voluntate vel necessitate. In- 
cipit autem ex Sion, id est ex Jude:is regnum Chri- 
sti. Unde subdit : 

VERs. 3. « Virgam virtutis tu: emittet Domi- 
« nus ex Sion ; dominare in medio inimicorum tuo- 
« TUm. » 

Virgam hane laudem, [Cassiod.] seilicet subje- 
ctionis inimicorum Propheta canit Christo, ad ipsum 
in sua persona loquens, et ordinem incipiendi regni 
ostendens, quod a Judzis incepit, et ad gentes 
transiit, in quibus consummatur. Et sic usque ad 
finem psalmi decurrit Propheta loquens in sua per- 
sona. Quasi dicat: Dominus ponet inimieos tuos 
scabellum pedum tuorum, quod ita fiet, scilicet quod 
incipiet a Judzis. Et hoc est, Dominus emittet vir- 
gam virtutis tue ex Sion, [Hier.]id est regnum po- 
lentie tuz incipiet a Jerusalem. Unde: De Sion 
exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isa. n). 
[Aug.] Non de illo regno Christi loquitur Propheta, 
quo Christus semper regnat cum Patre : sed de illo 
dispensatorio et temporali quo nos per medietatem 
sue carnis vocavit in sternitatem, et in nobis 
regnat, cujus tamen non erit finis. Incipit autem a 
Jerusalem. Unde ipse Dominus ait : Oportebat Chri- 
stum pati, et resurgere a mortuis, et. predicabitur 
in nomine ejus penitentia et. remissio peccatorum 
per omnes gentes, incipientibus a. Jerusalem (Luc. 
xxrv). [Hier., Cassiod.| Virga ergo virtutis est, scep- 
trum regi: potestatis, qua sustentantur boni, et fran- 
guntur mali. Et nota quod ait, virtutis, et addit, 
tu:e, [Cassiod., Alcuin.] quia hzee potestas proprie est 
Christi ex deitate. Dominare vel dominaberis, vel 
dominabitur. Quasi dicat : Emitte virgam, et sic 
emissa virga, dominabitur ipse Pater. Vel tu, Chri- 
ste, dominare, vel dominaberis, in medio, id est, in 
preeordiis inimicorum tuorum quorumlibet] Cas- 
sied.] Quasi dieat : Dominaberis conversis, de qui- 
buseunque populis. Non ait, vindicabis, tanquam in- 
gratos vindictze distrietione percellat, sed ait, domi- 
naberis, ut fideles educet beneficiis et correctione. 
Vel, dominare in medio inimicorum tuorum, id est 
in Ecclesia inter malos constituta. 

Pans m. VERs. Á. — « Tecum principium in. die 
« virtutis tue in splendoribus sanctorum ; ex utero 
« ante Luciferum genui te. » 

Tecum principium. [Cassiod.] Secunda pars, ubi 
indieat Pater naturam deitatis Christi aliquatenus 
pro nostra capacitate. Quasi dicat : Pater, ego Do- 
minus emittant virgam virtutis tue, quia fecum 
est mihi principium, [Alcuin.] quasi hoe tibi tri- 
buo plus quam aliis, quia tu es Filius per natu- 
ram, quia tecum est mihi, principium. Non dicam 
libi meeum, ne alicui posterior me videaris: ego 
et tu unum principum sumus omnium, quod 
non hie videtur, sed videbitur im die virtutis tuc 
in splendoribus sanctorum, (Aug.) id est ceter- 
nitate ubi virtus divina conspicitur non ab aliis, 
sed a sanetis, quando in resurrectione erunt 
Z2.422 splendidi ut angeli Dei. Vel ita, et loquitur 
etiam Pater ;:(Aug.) quasi dicat : Jam dominaris, o 


PETRI LOMBARDI. 


1000 


A Christe Fili, jam virtus tua. est emissa ; sed iz die, 
specialis virtutis tuc, scilicet in futuro, fecum, erit 
mihi principium : hoc et semper est, sed non vide- 
tur : tune autem videbitur, cum Christus, qui olim vi- 
sus est in forma servi, videbitur a mundis cordibus 
in forma Dei, a quo visu tollitur impius ne videat 
gloriam Dei. Dico, à» die virtutis tue, in splendori- 
bussanctorum, id est quando sancti erunt in splen- 
dore fulgentes, sicut sol in regno Patris, tune cum eo 
erit principium, et modo principium est, scilicet Pater 
cum Flio principium est, sed tunc videbitur quo- 
modo principium cum eo, quia tunc similes ei vide- 
bunt eum sicut est. Viderat Philippus secundum 
formam servi, et objurgatus eo quod in Filio non 
agnosceret Patrem, quem quzrebat videre, dicens : 

pB Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis 
(Joan. xiv.) audit : Qui me videt, non formam servi, 
sed qualem me abscondi timentibus, et qualem me 
videndum perficio sperantibus, videt et Patrem (ibid). 
Hoc autem modo credendum est, ut tune. videantur. 
Unde et Philippo dicitur : Non credis quia ego in Pa- 
tre et Pater in me est? (ibid.) quasi dicat : Quod vi- 
dere nondum potest, crede ut videre merearis. Filium 
cum Patre et in Patre, qualiter cum eo principium 
est Pater. H:ec autem visio, vita :eterna est. Unde : 
Hcc est autem vita eterna, ut cognoscant te solum 
verum Deum, et quem misisti Jesum | Christum 
(Joan. xvi.) Ex utero. Quasi dicat : Hoc tunc videbi- 
tur, sed nune, ex utero, id est ex occulta et secreta 
substantia mea genui te ineffabiliter. Et hoc ante Lu- 
ciferum, (Cassiod., Aug.) id est, ante omnia tem- 
pora. Lucifer, qui nuntiat diem seeulo, eminens 
stella hie ponitur pro omnibus stellis et sideribus, 
tanquam pars pro toto, per quie sidera, tempora in- 
telliguntur, quia insignis et temporibus posita sunt, 
sicut legitur in Genesi (Gen. r.). Et est, ante Lucife- 
rum genui te, id est ante omnem creaturam, ante 
omnia tempora. Vel ex persona Propheta potest ac- 
cipi loquentis ad Filium, tecum, (Alcuin.) quasi dieat : 
Dominus emittet virgam virtutis, et ipse est, princi- 
pium teeum, id est cozternus tibi, non tamen secun- 
dum quod tu es homo ; sed in die virtutis, id est in 
claritate deitatis. Virtutes dico, tus, quasi et eon- 
substantiales est tibi. Et est etiam principium, in 
splendoribus sanetorum, id est cum Spiritu sancto, 
qui sanetos splendifieat. (Aug.) Et ego, ex utero ge- 

D, te, dicit David. Quasi dicat : Cum Maria sit de 
me, ex utero Virginis genui te. Et hoc, ante Luciferum, 
id est noetu. Ante diem enim natus est Christus. Ad 
hoe autem natus est ex ea, ut sacerdosin seternum, 
qui se offerat : 


Pans nr. VEns. 5. — « Juravit Dominus, et non 
« poenitebit eum, tu es sacerdos in eternum secun- 
« dum ordinem Melchisedech. » 


Juravit Dominus. (Aleuin.) Tertia pars, ubi Pro- 
pheta agit de humanitate Christi. Eece Verbum caro 
factum est, Et nolandum quod supra verba Prophe- 
t: agentis de humanitate Christi fuerunt, virgam 
virtutis tuc, usque tecum principium, ibi vero Deus 


À 
à 
t 
k 
: 
à 
1 


lium 


uh: 


my p 
sud), 
ὍΝ! 
"ES | 


1001 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CIX. 


1002 


Pater sive Propheta loquitur, seeundum diversas A abundanter nutrit, sed unde ei ut hoc possit ? ex hu- 


lectiones, agens de Christi deitate. Hie item Pro- 
pheta loquitur usque ad finem psalmi, agens de 
Christi humanitate ; quasi dicat : Dominus dixit Do- 
mino Filio, sede a dextris meis, οἷς. dedit etiam ei 
sacerdotium zlernum. Nam JDominus juravit tbi, 
id est firmiter promisit tibi, secundum quod tu es 
homo. [Aug.| Juratio enim Dei firmamentum: est 
promissionis. Ef non paenitebit eum, id est non mu- 
labit sieut de sacerdotio Aaron contigit, quod pre- 
ter spem nostram mutavit. Et dicitur hoe de Deo 
pro more nostro, in quem nulla cadit poenitentia. 
Scit enim quid agat, nec mutat consilium, sed ver- 
bo peenitenti:te mutatio rerum aliter quam speraba- 
tur evenientium signifieatur. Quasi dicat : Modo 
enim tu eum aliquid poenitet te fecisse, doles fa- 
ctum quod fecisti, sic quando aliquid Deus preter 
quam homines sperant mutat in aliud, peenitere se 
dicit, usque adeo, ut et de pcena nostra poeniteat 
eum, si nos de vita mala nostra poenituerit. Ergo non 
peenitebit eum, quia aliter non evenit, quam speraba- 
tur. Et quia omnia inde gavisa sunt, quid juravit? 
hoe: Tu es sacerdos im «ternum, id estsacerdos 
eeternus, secundum ordinem Melchisedech, |Cassiod.] 
quia panem et vinum in corpus et sanguinem 
suum consecravit Christus cujus sacrifieii simili- 
tudinem premisit Melchisedech. Hine constat trans- 
isse vietimas secundum ordinem Aaron. 


VEns. 6. — « Dominus ἃ dextris tuis ; confregit 
« in die irze suze reges. » 


Dominus. Hie fit conversio ad Patrem. [Aug.| C 
Quasi dicat : Et o. Domine Pater, qui hoc jurasti, 
iste sacerdos qui est Dominus, sedens a dextris tuis, 
€ui dixisti : Sede a dextris meis, confregit vel con- 
quassavit reges, scilicet illos, qui volunt vel vole- 
bant delere nomen Christi. Conquassavit, id est. in- 
firmos reddidit, ut non possent quod volebant. Et 
hoe fecit in die ire swr, [Aleuin.| id est tempore 
occulte ire, quando cadentes super humilem lapi- 
dem conquassantur, vel ad exceeationem vel ad 
conversionem. [Aug.] In judicio autem futuro mani- 
festius lapis cadens super eos conteret. Unde 
qui offenderit in lapidem illum. eonquassabitur, su- 
per quem aulem ceciderit, conteret eum (Matth. Xx). 
Et nunc. 


S 


VEns. 7. Judieabit in nationibus, im- 
« plebit ruinas, conquassabit capita in terra multo- 
* rum, » 


Judicabit im nationibus, (Cassiod.) id estin genti- 
bus. Vide verborum proprietates, reges frangit pro 
superbia ; populos judicat, id est punit propter com- 
munia peccata : utrosque tamen ut humilientur ad 
conversionem. Unde subdit : Implebit ruinas, id est 
humiles, non erectos, cadentes scilicet ab altitudine, 
qua contra Christum se erexerunt. Bene dico rui- 
nas, quia Gonquassabit capita multorum, vel multa 


| Àn. terra, (Aug.) id est in vita ista. Hie enim de mul- 


lis superbis humiles facit. [Cassiod., Haym.] Vel in 
lerra copiosa, alialittera, scilicet qua? peccatores 
PATROL, CXCI. 


militate passionis, de qua subdit : 
Vrns. 8. — « De torrente in via bibit, propterea 
« exaltavit caput. » 


De torrente, (Aug.| id est de fluxu mortalitatis 
nostre, et de transitoria et. de turbulenta passione 
hibit nascendo, moriendo. (Cassiod., Aug.) Et hoc 
in via quam ut gigas cucurrit, qua itur ad aliam 
mansionem. Et propterea, quia humiliatus est, et fa- 
etus obediens usque ad mortem, exaltavit vel exal- 
tabit Deus caput ejus, id est, propter hoc exaltavit 
eum Deus, et dedit illi nomen quod est super omne 
nomen, ul in nomine Jesu omne genu flectatur, cc- 
lestium, terrestrium et infernorum, et omnis lin- 
gua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in 


B gloria est Dei Patris (Philipp. πὶ. 


COLLATIO IN PSALMUM CIX : * DIXIT DOMINUS DOMINO 
MEO, SEDE, » etc. 


VEns. 4. — Imprimis nemo Christianus dubitat 
hunc psalmum esse de Christo Dei Filio, ex Mattli. 
xxi. Quia tamen primus versus juxta Septuaginta, 
longe lateque dissidet a cortiee littere Hebraico, 
opera pretium erit in medium proponere totum ver- 
sum, secundum diversas omnium versiones; ae 
deinde partieulaüm, unamquamque dictionem, ex 
ordine excutere, si poterimus dijudicare absque 
contentione, unde tanta diaphonia mata sit, et 
quemadmodum tantum fidei sacramentum, a verbo- 
rum sono recedentes, mystico et profundissimo ex- 
tulerint sensu, quod non potuit fieri sine divina re- 
velatione, extra carnem et sanguinem, quod autem 
Septuaginta Spiritu sancto pleni fuerint superius satis 
mulüsprobatum est. Igitur sie habet Hieronymus 
juxta Hebreos, populi fui spontanee erunt in die 
fortitudinis tue, in montibus sanctis, quasi de vulva 
orietur tibi ros adolescentim tuv; Nicolaus de 
Lyra, populi tui, principes tui, in die virtutis tuc, 
in decore sancto, de matrice aurora, tibi ros ado- 
lescentie lw ; Sanctes, populus tuus sponte veniet 
in die fortitudinis tue, in pulchritudinibus san- 
clitatis, ez ulero ab aurora fuit tibi ros nativitatis 
tu ; Pratensis, populus tuus cum oblationibus, in 
die virtutis tue, in decoribus sanctilatis, ex utero 
ortus est. tibi ros generationis tuc ; interpretes 
pro Cajetano, populus tuus, spontanei, in die for- 
titudinis tue, in. decoribus sanctitatis, de vulva 
aurore tibi ros nativitatis tuc ; Pellicanus, populus 
tuus oblationes liberales, in die virtutis tue in de- 
coribus sanctitatis, ex utero aurore, tibiros gene- 
rationis tuc ; Munsterus, populus tuus, spontanea- 
rum est voluntatum, in die exercitus tui, in ma- 
gnificentiis sanctitatis, ab utero aurora, est tibi 
ros nativitatis tuc ; Àanslator ad Campensem, po- 
pulus autem tuus in die triumphi tui, vota offeret 
cum sancta pompa. Ros enim nativitatis tu: ex ulero 
auroree est. Paraphrasis hujus, populus tuus spon- 
taneas o[feret et liberales oblationes tibi quo tem- 
pore apparebit omnipotentia tua, et. omnimodus 
ille decor, qui te comitabitur ; ante auroram. enim 
cecidit qui te. gratiosissimum faciet omnibus, vos 
nativitatis tux. Nebiensis, populus tuus voluntarii 
in die virtutis tue, in decoribus sanctuarii, ez ma- 
trice ab aurora, tibi rosadolescentie tuc. Vide qua- 
Lenus inter istos, non omnia conveniant, etiam si ni- 
hil aut parum ad LXX. Nunc. singula. retractemus. 
Tecum. Hane particulam. omnes vertunt, populus 
tuus, àut populi Lui. Certe in Heb. prorsus, fecum, 
et populus tuus, ne uno quidem elemento distant. 
Quod si dietio seribatur punctis non. notata est, £e- 
cum, vel populus. tuus, ἼΩΝ Siquidem T2 mareca 


33 


1003 


tecum 


babile Judaeos hune locum vitiasse sicut et nonnullos 
alios fidei praecipuos falsarunt, quod ex parte pro- 
bavimus in prologo, et adhue non erit otiosum, huc 
adducere illud Isa. t : Quia excelsus reputatus est 
ipse. Hieronymus hune loeum interpretatus ait, ubi 
nos diximas excelsus reputatus est ipse, Aquila in- 
terpretatus est, in quo repulatus est iste ? Verbum 
Hebraicum m3 vel ὕψωμα dicitur, id est excelsum, 
quod et in Regnorum libris, etin Ezechiele legimus. 
Vel certe in quo, et eisdem litteris scribitur rv22. ac 
pro locorum qualitate, si voluerimus legere, in quo, 
dicimus m22 BAMEH. Sin autem excelsum vel ex- 
celsus legimus 22 pawam, intelligentes ergo Judaei 
prophetiam esse de Christo, verbum ambiguum, in 
deteriorem parlem interpretati sunt, ut viderentur 
non laudare Christum, sed nihili pendere. Deinde 
persequitur improbare talem interpretationem, O0s- 
tendeus non posse consistere. 

Secunda particula, est principium. Hebseusph272 
NEDABOTH, οἱ deducitur a radice 252. NADAB, id 
est libuit, voluntarius fuit, sponte obtulit. Ut Hiero- 
nymus verlerit, duces spontanei, ut est in exem- 
plari Fabri subaudiendo verbum erunt, quod non 
ponebatur in Hebraeo. Sanetes per adverbium extulit, 
addendo verbum veniet. At credimus Septuaginta se- 
culos fuisse consueludinem Hebraeorum in dictione 
altera v"N* noscn, quod est eaput, ob id princeps, ob 
id principium. Consimiliter 2*52 NADIB, proprie signi- 
ficat principem , precipue munificum. Cur etiam 
non dicemus D'Y N* NEDABITH, sicul 372 RESCHITH. 
Gerte analogia estin communitate et congruentia el 
significantia. Siquidem Hieronymus, in capul Zachar. 
quinto, tradit iod et vau, in se mutuo frequenter 
transire. Εἰ dicit : « Hic error in editione Vulgata 
frequenter inolevit, ut quia iod et vau litterze eadem 
forma sed mensura diversz sunt, altera legatur pro al- 
tera. Nee mireris quod dicat errorem, intelligit enim 
errorem quomodo obelum in prologo Paralip. Ubi ve- 
ro (inquit) £&A£& obelus transversa scilicet virga 
preposita est. Illic significatur quid Septuaginta in- 
terpretes addiderint ob decoris gratiam, vel ob Spi- 
ritus sancti auctoritatem, licet in Hebreis. volumini- 
bus non legatur. » Hzec ille. 

In tertia particula, in die virtutis tuc, nulla est 
discrepantia, In quarta, in splendoribus sanctorum, 
vel decore sancto, decoribus, pulchritudinibus, ma- 
gnificentiis, vel tantillum distant. Hieronyruus autem 
vertit, im montibus ob affinitatem litterarum daleth 
et resch ὑπ nanng, montes, *»3n napng, pulchri- 
tudinis. In quinta pene conveniunt, ex utero ante 
Luciferum. ld enim valet, ex utero aurorc, vel pro- 
pinquius ad verbum, ex utero ab aurora, et ex. utero 
ante Luciferum. Quod aliqui vertunt, orietur vel 
ortus est, non tam proxime respondet ὙΠ an?2 
MEREHEM MISCHAR. 

Ultima. Tibi ros generationis vel naturalitatis tuc. 
Ros competenter de Filio Dei dicitur : juxta. illud 
Isa. quadragesimo quinto : Rorate, celi, desuper, 
et nubes pluant justum. Dicitur praeterea generatio 


PETRI LOMBARDI 


1004 


ΞΖ.) AMMECA populus tuus. Nee est impro- A Filii :eterna, quia ros indieat mane, quod in Deo est 


sLernum, et priacipium in quo erat Verbum. Hoc 
1nane non habet vesperam, ac ros de alto conceptus 
descendit, sie de Filio Dei canitur : A. summo ccelo 
egressio ejus, (Psal. xvin). Dieat aliquis qui potest 
consistere Jud:os leetionem hane corrupisse, veluti 
causabamur in principio, cum tamen Hieronymus 
verterit populi tui, et non tecum quanquam respon- 
sio ad similem quistionem jam aliquoties data esse 
satis deberet, tamen hie locus specialem ex ipsomet 
Hieronymo, etiam adversus ealumnias Judcorum, 
et eorum extortas expositiones, habet satisfaetio- 
nem. « Siquidem interpretatus eap. Matth. xxir, ubi 
Christus Dominus principium hujus psalmi oppo- 
suit Judzis inguorantibus, quomodo Christus esset 
filius David. David dieit testimonium quod posuit, 
de cix psalmo sumptum est. Dominus igitur David 
vocabitur, non secundum id quod de eo natus est, 
sed juxta id quod natus ex Patre semper fuit, pra- 


p veniens ipsum carnis suz patrem. Judaei ad delu- 


dendam  interrozationis veritatem, frivola multa 
conlingunt, vernaculum Abrah:e asserentes, cujus 
fuerit filius Damascus Eliezer, et ex ipsius persona 
seriptum psalmum, quod post ez:dem v regum, Do- 
minus Deus Domino suo d'xerit Abrahe : Sede ad 
dexteram meam, donec ponam inimicos tuos, sca- 
bellum pedum tuorum.uosinterrogemus, quomodo 
Deus dixerit Abrahe ea quie sequuntur: Tecum 
principium in die virtutis tue; in splendoribus san- 
ctorum ex utero ante. Luciferum. genui te ; et: Ju- 
ravit Dominus, et non penitebit eum : Tu es sacer- 
dos in eternum secundum ordinem Melchisedech. Et 
respondere cogamus quomodo Abraham, ante. Luci- 
ferum genitus sit, et sacerdos fuerit secundum or- 
dinem Melchisedech, pro quo Melchisedech obtulerit 
panem et vinum, et ἃ quo decimas prede accepe- 
rit. » Hactenus ille. Certe, si minus recta foret editio 
Vulgata et ecclesiastiea in hae parte nihil ageret 


C Hieronymuss presertim eontra Judeos, qui statim 


irriderent hanc. objectionem quz foret de contextu 
corrupto, et non veritate Hebraica. Caeterum ex 
hoe loco Hieronymi, constat quod gratis arguit in- 
Lerpretem Latinum Flinus, propterea quod ἀρχὴ 
verterit. principium, cum ad Hebraismi veritatem 
vertere debuisset principatum. Nam id quoque si- 
gnificat ἀρχὴ omillo quid manifestissime  disserat 
Auguslinus de principio. Denique Chaldzus Para- 
phrastes longe est ab omnibus, przesertim quantum 
ad extremam partieulam. Populus tuus, domus 
Israel, qui incumbunt legi,in die concertationis 
prelii tui adjuvabis eos splendoribus sancti, miseri- 
cordie Dei presto erunt tibi, tanquam vos descen- 
dens sedebhunt confidenter nati tui. 

VERS. 1. — Implebit ruinas, Hieronymus, valles. 
Ergo legit ΤῚΝ cEoTH, a radice w'2, id est vallis, 
sed nune habemus ΓΔ cEuroTH, id est, ut expo- 
nunt ali, cadavera, que procul dubio dieuntur à 


D cadendo, sicut ruine a 7uendo, quia tamen simpliei- 


ter implere cadavera haberet absurditatem, Munste- 
rus addidit, implebit loca cadaveribus. 


PSALMUS CX. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA. » 
Confitebor. Titulus : Alleluia. (Cassiod.) lste est 
primus psalmus, qui per omnes litteras Hebrci al- 
phabeti scribitur, qui indicat perfectos laudatores 
in Ecclesia, sicut illi qui non per omnes scribuntur, 
minus perfectos significant (152). Vel sicut Hilarius 


(182) Ex Hilario in psal. xvii. 


dieit hujusmodi psa!mi, qui per alphabetum digesti 
sunt, incipientibus quasi elementa dantur. Unde 
monemur ut ad eruditionis studium festinemus. 
Nomen autem angelicz laudis, Alleluia, et si omni- 
bus psalmis congruat, ibi tamen precipue ponitur, 
(Cassiod.) ubi magna exsultatione gaudetur, sicut 


1005 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CX. 


1006 


in hoc psalmo populus Dei ab omni malo liberatus A opera Domini, quelibet opera ejus sunt magna, 


laudat, etad Dei laudem pro operibus ejus invitat. 
qui laus habet figuram future laudis. Intentio : 
Monet ad laudem. Modus : Triparübus est. Primo, 
populus fidelis se dicit confiteri in congregatione ju- 
storum, ubi est z:eterna laus. Secundo, dicit fideles 
spirituali munere satiatos, promittens adventum 
Christi, ibi, memoriam fecit mirabilium suorumy,mi- 
sericors et miserator Dominus ; escam dedit timenti- 
bus se. Tertio, eosdem redemptos asserit, et tesla- 
mentum novum mansurum, ibi redemptionem misit 
populo suo, mandavit in elernum testamentum 
suum. [Aug.] A laude ergo incipiens, ait in per- 
sona fidelis populi : O Domine 

VEns. 4. — « Confitebor tibi, Domine, in toto 


« corde meo, in concilio justorum et congrega- B 


« tione. » 

Confitebor tibi, id est laudabo te. Non enim est 
hie confessio peccatorum, sed laudis. Illa luget , 
hiwe gaudet ; illa medico vulnus ostendit, hace de 
sanitate gratias agit. Laudabo dico, et hoc ix foto 
corde meo, [Hier., Gl. int.] non labiis ero prope, 
corde longe, sieut illi de quibus dicitur : Populus 
hic tabiis me honorat, cor eorum longe est a me 
(Matth. ui). Confitebor et hoe. im. concilio justo- 
rum et congregatione, (Aleuin.) id est, non te- 
mere, sed ex ratione, scilicet pro «elernis : sicut 
omnes justi faciunt. Et accipitur hie totum de  pro- 
senti. Vel hoec dicit fidelis populus in spe. Quasi 
dieat :Jam sit in angelorum societate. Et est, in 
consilio justorum et congregatione, laudabo te, hie 
in spe. (Aug., Cassiod.) Hic enim nunquam inter 
omnes justos in re laudant, ubi sunt misti mali ; 
sed jam videntur ia. futura societate psallere, spe 
rapli ad superna. 

Vrgns. 2. — « Magna opera Domini ; exquisita 
« in omnes voluntates ejus. » 

Magna opera Doinini. (Cassiod.) Hzc est materia 
et causa confessionis. Quasi dicat : Ideo confitebor, 
quia magna est opera Domini, quie de impio facit 
pium. Et ezquisita cui nihil simile est, dum sinit 
diabolum scvire in bonum suorum, et ne putes pro 
parte laudari operam ejus, addit i2 omnes volunta- 
lesejus, scilicel est, exquisita opera ejus, quia 
omnia quicunque vult eximie facit. Quie. autem sit 
opera, exponit subdens : 

Vrns. 3. — « Confessio et magnificentia opus 
* ejus ; et justitia ejus manet in seculum saeculi, » 

Confessio (Cassiod., Aug.) scilicet. peccatorum 
preconialis, id est laudis et peccati e£ magnificen- 
lia boni operis est opus ejus vel sicut Hieronymus, 
ait, « gloria et decor est, » opus ejus, (Cassiod.) 
quia laudabilia sunt, et decora quie facit ; ef justitia 
ejus, qua judicabit, manet incommutabilis, in secu- 
lumseculi, dum his dixerit ; Ite in ignem eternum; 
illis : Venite benedicti Patris mei, etc. (Matth. xxv). 
(Aleuin., Haym.) Vel ita ab illo loco : Magna opera, 
el agit generaliter de quibuslibet operibus Dei, 
quas dicat : Ideo confitebor, quia magna sunt 


si sint, exquisita in omnes voluntates ejus, id est, si 
in eis videatur intentio et voluntas facientis Dei, id 
est si intelligatur qua intentione voluerit ea facere 
Deus. Deinde aperit quie est intentio et voluntas 
Dei in operibus, subdens : Confessio scilicet pecca- 
torum, et magnificentia bonorum operum est opus 
ejus, et justitia ejus, id est merces que juste da- 
tur, manet in seculum seculi. Ac si diceret : Hxc 
est voluntas ejus, utex suis operibus insit homini, 
confessio peccatorum, et magnificentia bonorum 
operum, et justitia, id est merces qua juste datur. 


Pans. m. Vens. &. — « Memoriam fecit mirabi- 
« ]ium suorum, misericors et miserator Dominus ; 
« escam dedit timentibus se. » 

Memoriam fecit. (Cassiod.) Secundo dicit fideles 
copioso munere satiatos, promittens adventum Do- 
mini. ut hereditas avide quaratur. Quasi dicat : 
Ideo confiteri debemus, quia Dominus misericors 
natura, e£ miserator exhibitione, scilicet, quando 
venit fecit memoriam mirabilium suorum, (llaym.) 
re completa memoriam dedit significantium quce 
erant in veteri lege. Ita fecit memoriam, quia dedit 
timentibus se escam, (Aug., Cassiod.) non corpora- 
lem, quam etiam malis dat, sed spiritualem, id est 
corpus et sanguinem suum. Escam ergo dicit Chri- 
stum, qui est forma justitie fidelibus. Adventu 
enim Christi timentes pascit, in quo remissio est et 
salus, et ut de adventu ejus acciperes, addit : 

Vgns. 5. — « Memor erit in seculum testamenti 
« sul, virtutem operum suorum annunliabit populo 
Ὁ 880.» 

Memor erit. (Gl. int.) Quasi dieat : Et. per eos, 
vel proptereos, scilicet timentes, memor, erit testa- 
menti sui. (Cassiod.) Quia, sieut. promissum est in 
Veteri Testamento, impletur in Novo Testamenti 
dico, existentis, in seculum soculi, scilicet in zeter- 
num, quia verba testamenti solida veritate eustodi , 
ut omnia impleantur, ita memor erit, quod azun- 
tiabit virtutem operum suorum. Virtus operum est 
quod ecei vident, claudi ambulant, ete. (Matth. xt.) 
Quie faeit nota Christiano populo suo ad hoe, 

Vrns. 6. — « Ut det illis haereditatem gentium ; 
« opera manuum ejus, veritas et judicium. » 

Ut detilis hereditatem gentium. (Aug.) H:ec enim 
fuit intentio miraculorum, quie Christus fecit, ut 
crederent gentes. 

Aliter totum ab illo loco : memoriam fecit, quasi 
vere magna οἱ exquisita sunt opera Dei, quia Do- 
minus misericors et miserator hoc non mutatur. Fe- 
cit memoriam mirabilium suorum, id est plura nova 
contra rerum ordines fecit, per quie omnia eum 
regere patuit : Escam. dedit timentibus. (Alcuin.) 
Quasi dicat : facit confessionem οἱ magnificentiam, 
quia dedit escam, id est bonam voluntatem per 
Spiritum sanctum. inspiravit ; fimentibus se, et per 
eos memor ero testamenti sui, id est, promissionis 
[οἱ Abrahee : In semine tuo benedicentur omnes 
gentes (Gen. xxi). (Rem., Haym.) Testamenti. dico 


1007 


duraturi i» seculum, quia post istud non sequitur A 
aliud. Illa enim promissio iterata estin Evangelio, 
non mutata, ita erit memor quod virtutem, id est 
compleectionem,operum suorum jd est significantium 
figurarum legalium, annuntiavit populo suo, Judaico, 
ut apostolis fecit. Ad hoc utique annuntiabit u£ 
det illis, scilicet apostolis, vereditatem gentium, id 
est gentes colendas, scilicet Ecclesiam, de omnibus 
gentibus Abrahe promissam. His dabis h:eredita- 
tem, id est gentes : tamen opera manuum ejus, est 
veritas et judicium, [Gl. int.] id est verum judicium, 
quo ipse praedixit passuros discipulos, dicens : Non 
estservus major domino suo. Et ideo sime persecuti 
sunt, et vos persequentur (Joan. xut). Et est sensus : 
[Aleuin.] Licet illis det hzreditatem, tamen multa 
patientur. Vel ita : Opera manuum ejus sunt judi- 
cium, quo judicabit, &./& ^ et veritas, id est exse- 
cutio judieii. Vel, opera manuum ejus, |Cassiod.] 
id est virtutis ejus, sunt veritas, dum conversis 
promissa dat. Et judicium, quod impiis minatur. 
Et etiam 


B 


Vrns. 7. — « Fidelia omnia mandata ejus con- 
« firmata in. seculum sseculi: facta in veritate et 
« sgequitate. » 


Omnia mandata ejus fidelia sunt eis, [Gl. int.] sci- 
licet qui implent, et non diffidunt de promissis. Fi- 
delia dieuntur, [Cassiod.] quia servant servantes 
se, non sunt mendacia. Et sunt confirmata in. sc- 
culum scculi,non incassum missa sunt ut verba 
humana, et sunt facta, id est completa, non tantum 
dieta, in veritate, quia dicta complentur, et cquitate, € 
id est quia omnia cum libra facit justilide, Vel faeta 
sunt in veritate et zequitate. [Gl. int.] id est data 
sunt ab eo qui non mentitur, et qui nihil nisi aequum 
mandat. 


Pans ΠΙ. VEns. 8. — « Redemptionem misit Do- 
« minus populo suo : mandavit in :ternum testa- 
« mentum suum. » 


Redemptionem |Cassiod.] Tertio, redemptos as- 
serit, et testamentum novum eterna gratia conse- 
eratum. Quasi dieat : Haee predicta dedit ; nam 
redemptionem misit Dominus, [Gl. int., Cassiod.]id 
est Christum qui dat redemptionem captivis. Misit 
populo suo Judaieo. Unde : Non sum missus nisi ad 
oves que& perierant. domus Israel (Matth. xv). Et 
mandavit per apostolos, festamentum suum no- 
vum duraturum, im eternum, quia nullum suece- 
det, et quia sterna promittit, et quia hoc facit, 
ergo 


D 


VERs. 9. — « Sanctum et terribile nomen ejus ; 
« initium sapientize timor Domini, » 

Nomen ejus, (Gl. int., Cassiod.) id est virtus et 
potentia, est sanctum bouis, et terribile impiis. (Cas- 
siod.) Vel nomen ejus est sanctum et terribile, id 
est Filius, qui in humanitate sanctus est, et po- 
tentia deitatis terribilis. Ametur ergo, quia ad- 
vocatus est ; timeatur, quia est judex ; ne sis negli- 
gens, ne desperes. (Gl. int.) Dico terribile est, et 


PETRI LOMBARDI 


1008 


terror quidem prodest, quia initium sapientie timor 
Domini. 


VEns. 10. — « Intelleetus bonus omnibus fa- 
« elentibus eum : laudatio ejus manet in seculum 


« seculi. » 


Intellectus, [Gl. int., Cassiod., Alcuin., Haym., 
Cassiod., Gl. int. id est si intelligitur, ut discrete 
habeatur, et eum amore. Metus enim judieii, janua 
est conversionis, si addatur discretio dilectionis. 
Et ipse timor, intellectus Ponusest omnibus facien- 
libus eum. Vel ita distingue : Terribile est nomen, 
et terror prodest, quia timor Domini est initium 
sapientie, quia et janua conversionis, et via ad sa- 
pientiam. Et iste intellectus, qui est in timore Do- 
mini, quo intelligitur via el. janua, intentus, id est 
intense habitus, est. bonus, id est verus et utilis 
omnibus facientibus eum, id est illis qui sic intelli- 
gunt hoe ut faciant, scilicet qui per timorem ad sa- 
pientiam ascendant. Deinde quid pro praedietis 
debeat reddi Domino subdit ; laudatio ejus Domini, 
manet'n seculum seculi [Hier., Cassiod.] Ecce in- 
tentio psalmi, unde alleluia prescribitur. A laude 
ccpit, in laudem finit populus fidelis. A diabolo 
liberatus, gratias agens, expressit quid faciendum 
sit hie devotis et in ccelo paragendum. Hic, quia 
liberat, ibi, quia coronat. 

[Cassiod.] Aliter totum ἃ principio psalmi, confite- 
bor, et accipitur hoc de confessione laudis, quie erit 
in futuro. Ait ergo populus liberatus : Confitebor tibi, 
Domine, in futuro, in toto corde meo, quia ab omni- 
bus malis tune liberatus in re. Tune enim toto corde 
laudabitur et amabitur Deus, quando per speciem 
videbitur. Et hoc erit,in consilio justorum, |Aug.]id 
est in judicio, quando eum Domino judicabunt san- 
cl, qui sedebunt super duodecim sedes, judicantes 
duodecim tribus Israel (Matth. xix). Et in congrega- 
tione, id est quando de toto mundo collecti erunt 
justiin unum, inter quos jam nullus erit iniquus, 
nullus pelle ovina tectus, fraternitate falsa superbit, 
nullius Judze furta tolerantur, nullus Simon Magus 
baptizatur, volens Spiritum sanctum emere, dum 
cogitat vendere: sed modo inter malos gemit Ee- 
clesia, qui quando justi congregabuntur, ad regnum 
excludentur foras. Et hiec sunt magna opera Domini, 
scilicet congregatio bonorum et exclusio malorum 
à regno. Et hic opera sunt exquisita in omnes volun- 
tates ejus, ita exquisite faeta, ut per haec de homine 
impleatur voluntas Dei aliqua, si omnes voluntates 
ejus cirea nos pensentur, per quas nullum confi- 
tentem deserat misericordia, nullus iniquitas sit 
impunita, quando flagellat etiam filium quem reci- 
pit. Non vult enim Deus ut peccet homo quilibet. 
Sicut autem non vult ut peecet homo, ita vult. pee- 
canti parcere, si peenituerit, ut vivat, ita etiam vult - 
in peccato perseverantem punire, ut justitiz? poten- 
tiam contumax non evadat. Nihil ergo in libero ar- 
bitrio constitutum superat voluntatem Dei, etsi ἱ 
contra voluntatem ejus faciat. Si enim non vult ut - 
pecces, non tamen prohibet efficaci potestate, etsi 


1009 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. CX. 


1010 


salubri et justa preeceptione. Si vult pareere pceni- A tium, et cameli se humiliantes per foramen acus, 


tenti, vult etiam impcenitentem punire. Ita de ho- 
mine semper Deus suam implet voluntatem, quia 
nihil facit homo de quo Deus non operetur quod 
vult. Magna enim opera Domini exquisita in omnes 
voluntates ejus. Et vere magna sunt opera Domini, 
quia opusejus est magnificentia, id est justificatio 
impiorum. Quid enim magnifieentius est quam justi- 
ficare impium ? Qus bene dicitur magnificentia, 
quia ubi abundavit peceatum, superabundavit et 
gratia. Sed, ne putes quod opus hominis preveniat 
hane magnificentiam Dei confitendo peccata, quia 
et confessio, id est delieti improbatio, qu: nondum 
quidem est opusjustitie, est opus ejus. Non ergo 
glorietur homoin se, qui justitiam non operatur, 
nisi justificatus. Credens autem in eum qui justificat 
impium, a fide incipit, ut bona opera, non pr:wce- 
dentia quod meruit, sed consequentia quod acce- 
pit, ostendant. Quid enim habes quod non accepisti ? 
Illa confessio ergo, qui& nondum quidem est opus 
justiti:e , sieut et magnificentia, qua justificatur 
impius, opus Dei est, non hominis. Quid ergo dice- 
mus ? iniquus est Deus, cujus vult miserando, et 
quem vult indurando ? non (Rom. 1x). Justitia enim 
ejus manet in seculum seculi. Memoriam. Quasi 
dicat : eujus vult Deus miseretur, et quem vuit in- 
durat, el sie memoriam. fecit. mirabilium suorum. 
hunc humilians et hunc exaltans. Sciendum quod 
cum quolidie opera ejus sint mira, reservat tamen 
opportune quedam inusitata, quae meminerit hominis 
infirmitas novitati intenta. Hoe enim miraculum 
maxime attentis cordibus inhzrebit: quod assidui- 
las tamen vile fecerit. Sed quid prosunt miracula, 
nisi ut timeretur Deus ? Quid porro prodest timor, 
nisi misericors det escam timentibus ? nihil. Sed, 
misericors et miserator Dominus dedit escam timen- 
tibus se. Esca est panis qui de ccelo descendit, quem 
nullus meruit, sed Dei misericordia dedit. Quod si 
huie vite. tantum dedit ut peccator justificandus, 
Verbum earnem factum aeciperet : quid in. futuro 
glorificatus accipiet ? multum quidem, quia memor 
erit in seculum testamenti sui, id est promissionis 
sue complende, im seculum, [|Cassiod., Aug.| id 
est in :eternum. Quasi dicat : Nec totum dedit. qui 
pignus dedit, et non contristentur saneli qui au- 
diunt. Facilius est eamelum intrare per foramen 
acus, quam divitem in regnum ecelorum, quia a2- Π) 
nuntiavit populo suo, Israeli, ut apostolis virtutem 
operum suorum, quoniam quie hominibus difficilia 
sunt, Deo sunt facilia, ut et divites faciat intrare in 
regnum colorum, ad hoe utique annuntiabit, u£ det 
illis hereditatem gentium, Itum est enim ad gentes. 
Multi enim sunt vocati. Oceupata est hiereditas gen- 


id est per compungentes passionis angustias in- 
órant. Ef opera manuum ejus est veritas, quam 
saneti martyres tenent, pro qua et judicantur hie, 
et judicium quo in futuro judicabunt eos a quibus 
hie judieantur. Teneatur ergo veritas ab his qui 
judieantur, quo judicent judicantes se, et etiam an- 
gelos, contra quos et hic luctantur, et nihil separet 
ἃ Christo, quia fidelia sunt omnia mandata ejus. 
Non fallit, exhibet quod promisit, non tamen spe- 
randum estut hie habeatur : sed confirmata sunt 
in seculum seculi, et sunt facta in veritate et equi- 
tate, id est mandant et. promittunt. quod verum est 
etjustum, quia hoe verum et justum est ut hic la- 
boretur, quod mandatur: ibi requiescatur quod 
promitlitur. Et poterimus ibi requiescere, quia mi- 
sit populo suo redemptionem a captivitate hujus sce- 
culi, ut ibi sit quies, mandavit in eternum testa- 
mentum suum, novum, non vetus. Dedit quidem 
olim Judzis terram promissionis, sed hoc vetus 
testamentum est ad veterem hominem pertinens. 
Sed novum mandavit in s&eternum, ubi nil carnale 
speretur, cujus haeres quisquis esse volueris, nolo 
le fallas, non tale aliquid mediteris adipisci, quale 
solet hie oculus avaritie concupiscere; sed quale 
oculus hominis non vidit. Sed primo poenas fuge, 
devita gehennam, antequam desideres promittentem 
Deum. Cave minantem, quoniam sanctum et terri- 
bile nomen ejus, prx» omnibus autem. hujus sceuli 
deliciis, immortalitatis deliciarum matrem, desidera 
sapientiam,sed znitium sapientie est timor Domini. 
Intellectus. Ma delectabit castis amplexibus veritatis, 
sed prius donanda. sunt tibi debita, quam postulanda 
premia, nee extollaris, quia timor qui intellectus 
est, initium sapienti: est, bonus facientibus eum. 
Hoc ideo ait, quia perieulum est intelligere, et non 
facere. Et laudatio ejus, cujus timor est initium 
sapienti:, manet im scculum seculi. Hoc totum 
priemium est, hie finis, hzc sades perpetua, hie man- 
data confirmata, haec est haereditas Novi Testamenti. 
COLLATIO IN PSALMUM CX  « CONFITEBOR TIBI, DOMINE, 
IN TOTO, » etc. 


Vgns. 2. — Eoquisita in omnes voluntates ejus. 
Vox hebraiea Bm'xzn uEgpPuTZEHEM, habet pronomen 
affixum, quod ambigue poterat verti, eorum, vel 
suas. Idcirco Hieronymus reddidit, exquirenda in 
omnibus voluntatibus suis. Ubi eodem sensu, dici- 
mus in omnes voluntates ejus, nempe Dei. Consentit 
Nebiensis. Alii Hebraicantes convertunt sensum, 
magna opera Domini exquisita, ab omnibus volen- 
tibus ea, ut pronomen referatur ad opera Dei, quie 
homines cum admiratione debent perscrutari et lau- 
dare. Sic autem sequuntur Kimhi, ut dicunt, qui vult 
hic yEn nEPHETZ, substantivum pro adjeetivo accipi 


HOPHETZ vERU . 


1011 PETRI LOMBARDI 1012 


PSALMUS CXI. 


ὦ ALLELUIA REVERSIONIS. AGG.E ET À. 
ZACHARLE (153). » 


PSALMI TITULUS : 


Beatus vir qui timet Dominum. Titulus ; Alleluia 
reversionis Aggi et. Zachariee. |Aug.] Aggwus et 
Zacharias longe post David nerunt, completis LXX 
annis transmigrationis, Lune sub Dario rege Persa- 
rum (Jer. xxv). Hi duo prophetaverunt quod ad re- 
novationem templi pertinere videbatur (4gg . 15 Za- 
char. 1). Et. sicut in Esdra legitur, ipsi quoque in 
templi rezedificatione fuerunt eoadjutores (I Esdr. V); 
de qua tamen remdifieatione illius actualis templi 
non agitur hie ; sed potius de reformatione spiritualis 
templi, quod nos sumus. Unde Apostolus: Templum 
Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. ui). llla 
enim actualis templi renovatio significat, renova- 
tionem novi populi ex ruina Adi, ut portet. imagi- b 
nem novi hominis, sicut ante portavit imaginem ve- 
teris hominis (I Cor. Xv), et post caplivitatem hujus 
seculi, quod. septem dierum repetitione volvitur, 
longinquce peregrinationis miseriam, quasi post LXX 
annos non ruitura mole construatur ; sed beata im- 
morialitate aeternaliter. solidetur. [Aug., Cassiod. | 
Hanc autem spiritualem reparationem spiritualis tem- 
pli, priedieti prophete intellexerunt. figurari in illa 
actuali $2 Ee et pro ista magna hilaritate Dominum 
laudaverunt. Ideoque hujus psalmi litulus, nomina 
eorum continet, non quod ipsi hune psalmum serip- 
serunt, sed quia pro spiritualis templi reparatione, 
unde in hoe psalmo agitur, sicut dietum est, Dominum 
laudaverunt. Et est sensus tituli : Hic est Alleluia, 


id est laus Dei. Laus dico, Aggcei et Zacharie. Cujus C 


vei ? reversionis, quia prophete illi laudes Dei pro 
spirituali reversione Christiani populi cantaverunt, 
sicut David hie. [Aleuin.] Vel justa interpretationem 
nominum ; Aggaus enim interpretatur montanus ; 
Zacharias, solemmis : quibus significantur fideles; 
qui sunt 'nontani, id est alti in virtutibus : 
lemnes, id est in tribulationibus eliam gaudentes. 
[Cassiod.] Sieut ergo illi prophetee, Dominum lauda- 
verunt de hac spirituali reversione, 810. Christiani 
qui per eos significantur, post absolutionem pecca- 
torum. Dominum laudant, tanquam ἃ captivitate 
liberati, ethilares de bonis qua habent. Ostendit 
enim hie psalmus post liberationem peccatorum, 
quanta sint bona fidelium, et quae sit retributio per- 
füdorum. Et est etiam hie psalmus digestus per 
omnes litteras Hebraei alphabeti. I 
Inlentione monet. ad laudem. Modus. Tripartitus 
est pzalmus. Primo monet Propheta quid faciat bea- 
tus vir, et. quanta. bona gratia mereatur. Secundo 
agit de adventu Domini, per quem homines sunt 
beati, ibi exortum est. "Tertio impiis adversa pro- 
veniro asserit, ibi, peccator videbit. [Aug.] Perfeetio 
antem hujus supradicti zedifieii, est illa ineffabilis 


et -so- 


-— 


pax sapienti, cujus initium. est timor Domini, de 
quo incipit, dicens : 

Vrns. 1. — « Beatus vir qui timet Dominum; in 
« mandatis ejus volet nimis. » 

Beatus vir qui timet. Dominum, non mundum, 
[Cassiod. | quia timor mundi miseros facit, sed timor 
Domini appetere faeit ea, per qua homo beatus est. 
In mandatis ejus volet vel eupit nimis vel multum. 
Hoc facit timor Dei, ut velit. [Aleuin., Aug.] Et nota 
quod non ail, faciet, sed, volet multum, quia sufficit 
velle si perficiendi mandata desit facultas, quia pax 
est hominibus bonc voluntatis (Luc.), et sinon 
adeo profieiat homo in eis implendis, quia tentatio 
est vila ista humana super terram, sicut ait Job 
(Job vu): Et corpus quod corrumpitur, aggravat 
animam ; et terrena inhabitatio deprimit sensum 
multa cogitantem (Sap. YX). Et inde quia timet Do- 
minum, et volet nimis, 

VEns. 2. — « Polens in terra erit semen ejus : 
« generatio rectorum benedicelur. » 

Potens in terra erit semen ejus, [6]. int.] ut neque 
mors, neque vila separet eum ἃ charitate Dei. A 
simili messis, qui nulla tempestate potest dejici. 
Vel de futuro potest accipi. [Cassiod.] Et quia supra 
dixit beatum. esse qui timet Dominum ; ecce hic 
promia illius beatitudinis ostendit dicens, quod 
semen ejus, id est merces boni operis, erit potens in 
lerra, non in hae ubi saneti sunt derisui, sed celesti, 
ubi fulgebunt sicut sol. [Aug.] Vel etiam hie in isto 
tempore quo minus videtur, semen ejus, id est opera 
misericordie, unde messis aeterna colligitur. Erit 
potens, quia re minima etiam ut magna colum 
emitur, ita calice aquae frigide, et duobus minutis 
viduis, sieut dimidio bonorum Zachswi. Et generatio 
rectorum, [Cassiod., Aug.] non generatio carnis, 
sed imitationis,id est imitatores justorum. Vel, ge- 
neratio rectorum, id est opera rectorum, benedicetur 
wterna retributione. Recti sunt qui non resistunt 
patri emendanti, et credunt promitlenti, non Cre- 
dunt periisse opera sua, cum eis temporaliter non 
retribuitur. Sunt enim quidam ad terrena curvi, 
qui bona illa agunt, mercedem a Deo hie sperantes, 
vel hominibus placere volentes, quie. non facit bea- 
tus vir, qui nec gloriam hominum nec terrenas Con- 
cupiscit divitias. Et tamen. 

VEns. 3. — « Gloria et divitise in domo ejus : et 
« justitia ejus manet in seeulum seuli. » 

Gloria οἱ divitie sunt in domo ejus, |Aug., Cas- 
siod.] id est in corde seereto, ubi habitat cum spe 
vilze ;elernie, ubi divitite saneti, et gloria seterna 
reponuntur. Et justitia ejus. Hiec esl gloria ejus, 
h;e sunt divitize ejus, quie tamen hebet a Deo, ma- 
nct in seculum seculi, id est in eternum reponun- 
tur, quia non Lemporaliter heatus est. 


(453) In Hebr. et Grzecis sirplex est titulus mon ἀλληλουῖα. 


1013 


« ]umen rectis corde; misericors et miserator et 
« justus. » 


Exortum est. [Cassiod.] Secundo agit de adventu 
Domini, per quem homines ex peccatoribus in aeter- 
num liberati sunt. Quasi dieat : Hz:ec omnia inde 
sunt, quia lumen, id est sol justitie, im tenebris 
exortum est rectis corde, [Gl. int., Haym.] id est 
exortum est ut tenebras pellat et rectos faciat. 
Quod est illud lumen? Dominus misericors natura, 
et dum exspectat, et sniserator exhibitione, dum 
justificat, e£ justus remunerando. Vel ita, exortum 
est. Supra dixit hona beati, nunedieit unde beatus ; 
[Cassiod.| quia exortum. est im tenebris. Lux illa 
gratior est, qu: in tenebris oritur, sed non aliis 


orta est lux, nisi rectis corde, quod lumen ? Domi- B 


nus misericors et miserator, [Aug.] qui pius est 
confitentibus, et justus contemnentibus; sed ne ter- 
reat te justitia, quia, 

VERS. 9. — « Jucundus homo qui miseretur, et 
« commodat disponet sermones suos in judicio : quia 
« in seternum non commovebitur. » 


Homoille jucundus vel suavis, [Aug.]id est gratus 
est Deo, qui miseretur, auimo condonando aliis, 
quo sibi veniam meretur, e£ commodat, [Aug., 
Cassiod.] id est dat aliis eum spe futuri, vel sum- 
ptum pecunie, vel laboris industriam, quod est 
commodare, ut ei detur in futuro. [Aug.] H:e sunt 
duo officia benignitatis ignoscendorum peccatorum 
et beneficiorum erogandorum. Unde : Dimitlite et 


dimittetur vobis : date, et dabitur vobis (Luc. v1). O 


Hec de illo superiori versu pendent ; Gloria et divite 
in domo ejus. [Cassiod.] Vel, miseretur, qui dat 
egentibus ; commodat, qui mutuum prestat, post 
tantumdem recepturus, disponet vel disponit, ser- 
mones suos, [Aug.] quibus defendatur, im judicio 
futuro, quia hzc faeta sunt quasi sermones, quibus 
defendetur in judieio : quod non eril ei sine mise- 
ricordia, quia ipse misericordiam fecit. [Alcuin.] 
Et dicitur hoe a simili alicujus praemeditantis cau- 
sam suam, ut eam firmis allegationibus in judicio 
muniat. [Hier., Cassiod., Gl. int.] Vel, disponit hic 
sermones suos in judicio, id est discrete dicit omnia 
et disponit ; et vere, quia in futuro locatus ad dex- 
teram in eternum mon commovebitur,id estnunquam 
a gloria Domini separabitur, et si cadit hic ut Pe- 
trus cecidit. Dico non commovebitur, sed 


VEns. 6. — « In memoria «eterna erit justus : ab 
« auditione mala non timebit. » 


In memoria eterna erit justus, (Aug.] ut audiat, 
Venite, benedicti Patris mei, etc. (Matth. Xxv), 
quia generatio rectorum tune benediceetur, sicut 
supra dietum est. Et non timebit ab auditione mala 
quie est damnatis, quibus dicetur : ite, maledicti, in 
ignem eternum (ibid.). Quod dicetur his qui a si- 
nistris ejus erunt, et quia hic in futuro erunt justo. 
ltaqQue patet quod hzc non sua querit, sed quie 
sunt Christi; labores patienter sustinet, promissa 
fidenter exspectat. Unde subdit : 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXI. 


Pans. π΄. VERS. 4. — « Exortum est in. tenebris A 


1014 


Vgns. 7.—« Paratum cor ejus sperare in Domino, 
« eonfirmatum est cor ejus; non commovebitur do- 
« nee despiciat inimicos suos. » 


Paratum cor ejus sperare in Domino, [Aug.,] Al- 
cuin.] non in mundo, nec ullis tentationibus frangi- 
tur, quia confirmatum est cor ejus, vel, ab auditione 
mala non timebit, id est si quis mala minatur, non 
timet, [Cassiod.] quia paratum est eor ejus sperare 
in Domino, non in mundo ; et quia sperat, confir- 
matum est cor ejus, quia nulla re s:culi mollescit. 
Et non commovebitur videns alios ridere in terra 
morientium, el se irrideri. [Aug.] Non commovebi- 
lur ἃ spe sua, donec res veniat. Unde subdit : Do- 
nec existens in terra viventium ; inde despiciat ini- 
mücos suos quoscunque. Et propter hoe futurum. 


Vrgns. 8. — « Dispersit, dedit pauperibus ; justi- 
« lia ejus manet in seculum szeeuli, cornu ejus exa- 
«ltabitur in gloria. » 


Dispersit, [Hier., Haym.] ut multis, et dedit 
gralis pauperibus non divitibus. Ecce iste emebat 
quod non videbat ; sed iste. thesaurum in eclo ser- 
vabat, qui esurire et sitire in pauperibus dignatur 
in terris. Vel ita continua : [Aug., Alcuin.] aliis 
non mutatis, sperat justus, et non temere, quia dis- 
persit, ete. Sequitur : E£ justitia. Quasi dicat : 
sua dedit, et justitia ejus manet in seculum saculi, 
id est ipse juste et pie vixit. Vel ita, quia dispersit 
et dedit. [Cassiod.| Igitur justitia ejus est, id est 
ipse operatur justitiam. Qui enim dat sua, justitiam 
operatur. Et hzc justitia ejus manet in seculum sz- 
culi, quia Deo eustode nil perit. ΕἸ cornu. ejus. [Aug., 
Cassiod.] cujus humilitas a superbiscontemnebatur, 
exaltabitur in gloria. Qui enim hie humilis fuit, 
ibi potestatem habebit. 


Pans ΠΙ. VEns. 9. — « Peceator videbit et irasce- 
« tur dentibus suis, fremet et tabescet ; desiderium 
« peceatorum peribit. » 

Peccator videbit. [Cassiod.| Tertio contra hoc 
quod justo aceidet impiis, provenire asserit. Et nota 
quia, sieut supra enumeravit bona beatorum, ita hic 
mala iniquorum; bonis beatorum hortatur, malis 
iniquorum terret. Et est iste. psalmus | institutorius 
fidelium. Quasi dicat : Cornu humilis exaltabitur, 
et peccator videbit, |Aug.] hoe scilicet cornu humi- 


D lis exaltari, e£ irascetur sera οἱ infructuosa. poeni- 


tentia, dicens : Quid vobis profuit superbia et divi- 
tiarum jactantia? Et dentibus suis [remet et tabescet. 
[Cassiod.] Quasi dieat : Malurn. invidi: apud se re- 
tinet, nulli tamen noeciturus his se afiligit, quibus 
ante bonos vexavit. Vel perhoe quod dieit : Fremet, 
[Aug.| simpliciter signum anxietatis notatur, quia 
secundum illue, ibi erit fletus et. stridor dentium 
(Matth. vim, et tabescet, quia non poterit reviviseere 
per penitentiam, quia desiderium peccatorum peri- 
bit nullo succedente solatio, cum omnia transierint 


velut. umbra. 


1015 


[PETRI LOMBARDI. 


1016 


COLLATIO IN PSALMUM CXI : « BEATUS VIR QUI TIMET A quid. Unde Sancetes dixit, donec videat in hostibus 


DOMINUM, » etc. 


. VERs. 7. — Donec despiciat inimicos suos. Recte 
interpretes reddidere. Ali simpliciter pro despiciat, 
vertunt aspiciaf, ut intelligas ultionem, aut simile 


suis quod optat ; vel, ut Munsterus, ultionem. Cer- 
tum est tamen Hebrcis quoque nw? ΚΑΛῊ despicere, 
sonare, quod et intellexit Pellicanus, tale subdens 
interpretamentum , contempserit ommes dolos, et 
persecutiones illorum quas casso labore intentant, 


PSALMUS CXII. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA. » 


Laudate pueri Dominum. Titulus : Alleluia. [Cas- 
siod., Aleuin.] Eadem voce laudis intitulatur iste 
psalmus, qua et superior, quia merito laudandus 
est, qui merito humilitatis gentes assumit : titulum 
vero psalmus exponit. Alleluia, enim ut diximus, 
interpretatur, laudate Dominum, qualiter et psalmus 


incipit. Intentio : Monet ad laudem. Modus. Bipar- B 


titus est psalmus. [Cassiod.] Primo monet Propheta 
devotos, ut laudent jugiter, et ubique praedicent. 
Secundo ipse faeit quod alios monet, id est laudat 
Deum, ibi, quis sicut. Dominus, [Aug., Aleuin.] Ad 
laudem ergo monens ostendit, quiet quem, et quan- 
diu, et ubi, et quare laudent, dicens : 


£2 4€» Vrns. 1. — « Laudate, pueri, Dominum : 
« laudate nomen Domini, » 


Laudate Dominum, o vos, pueri, simplices et puri, 
[Aug.] quia debent laudare qui sunt puri, id est par- 
vuli, non sensu sed malitia, maxime superbia, id est 
humiles. Unde Apostolus : Nolite effici pueri sensi- 
bus, sed malitia parvuli estote, ut mentibus perfecti 
sitis (I Cor. xiv) .[Aug., Alcuin., Gl. int.] Ideoque fa- 
cta contentione inter apostolos, quis eorum major 
esset, assumpsit Jesus parvulum, et statuii illum 
in medio discipulorum, et ait : Qui non humiliaverit 
se sicut parvulus iste, non intrabit in regnum calo- 
vrwm (Matth. xvi), quia tales per augustam portam 
valent intrare (Matth. vir). Vos ergo pueri, qui as- 
sumimini, laudate Dorhinum in essentiam. Laudate 
nomen Domini. [Cassiod., Aug.| Nomen laudat qui 
virtutes ejus praedicat. Et hoc faciunt pueri, id est 
humiles et pueri, qui intrant per augustam portam. 
Et ideo nemo nisi puer intrat in regnum eolorum. 
Tales digne laudant, quibus non obviat superbia. 
Prostrata enim superbia et exstineta, ex ore infan- 
tium perficitur laus. Índigne autem cantant ista, qui 
se magnos putant, qui cognoscentes Deum non sicut 
Deum glorificant, aut gratias agunt. Et quia 1lli soli 
laudant digne qui puri sunt, tanquam pueri : Ideo 
post omnia dieit puer : Benedicamus Domino. |Al- 
cuin., Aug.| Vel, laudate nomen Domini, id est ita 
operamini, ut alii videntes opera vestra bona, eglo- 
rificent Patrem vestrum, qui in ccelis est (Matth. v). 
Ecce dixit qui et quem laudare debeant, deinde sub- 
dit, quandiu laudandus sit, scilicet semper, dicens : 


Vzns. 2. — « Sit nomen Dominibenedictum 
« hoc nune et usque in seeulum. » 


: ex 


Sit nomen Domini. [Cassiod.] Quasi dicat : Ne ad 
horam putetis me imperare laudem ; sed sif semper 
nomen Domini benedictum. Gl. int., Hier., Aug.] 
non blasphemetur ex hoc, id est ex quo incipitis. 


Et nunc,idestin progressu, ef usque in seculum, 
id est in zeternum. Ideo dico ex hoe, ei subdo usque 
in seculum, quia ineipilis, ex quo vobis dicitur, 
sed sine fine laudate eum, non vos, etiam cum 
magni fueritis. 

Vrens. 3. — « A solis ortu usque ad occasum, 
« laudabile nomen Domini. » 

A solis ortu. [Aug., Cassiod.] Hie dieit quod ubi- 
que debeat laudari. Quasi dicat : Non impero lau- 
dare ad horam, nee etiam localiter, sed sit lauda- 
bile nomen Domini. Etiam a solis ortu usque ad oc- 
casum, |Cassiod.| id est ubique, non apud Judaeos 
tantum, per circuitum solis, quasi per quamdam 
lineam, mundum significet, [Haym.] in quo toto 
laudandus est Deus ; deinde subdit cur sit laudandus, 

VEns. 4. — « Excelsus super omnes gentes Do- 
« minus : et super coelos gloria ejus. » 

Excelsus. |Haym.] Quasi dieat : Ideo — laudate, 
quia Dominus est excelsus super omnes gentes, et 
gloria ejus est super colos. [Cassiod.| Per gentes 
omnia terrena, per coelos omnia coelestia notat, ut 
per hiec duo omnes creaturas indicet sibi subjectas. 
C Vel per gentes, carnales; per ccelos, spirituales sig- 
nifieat, super quos excelsus est. Deus. Vel ita, Do- 
minus est excelsus super omnes gentes, id est. ho- 
mines, [Aug.| Et gloria ejus est super ecelos, ubi 
homines vident fulgere deos quos colunt, id est 
solem etlunam et hujusmodi. Coeli ergo supra se 
habent illum, quem humiles secum in pectore ha- 
bent. [Aleuin.] Vel coelos apostolos dicit, per quos 
regnat in gentibus, quas suo nomine significat. Et 
est, ideo omnes ad laudem invito, quia super omnes 
est regnaturus. 

Pans mn. VEns. 5. — « Quis sicut. Dominus Deus 
« noster qui in altis habitat; et humilia respicit in 
« eclo et in terra. » 

Quis sicut. |Cassiod.|] Seeundo ipse agit quod 
alios monet, ut et facto alios doceat. Quasi dicat : 
Vere Dominus est excelsus. (uis enim est sicut 
Dominus Deus noster ? Quasi dicat : Nullus, qui per se 
possit ut ipse. Ipseest qui habitat in altis, | Aug., Cas- 
siod.] id est in angelis sanctis, quos exaltat sie; ut non 
superbos faciat; et licet sit altus, non tamen despi- 
cit humiles. Ef, id est quia, respicit intuitu miseri- 
cordim, humilia hi sunt qui dono ejus sunt alti, et 
in eis sedet. Respicit humilia, et qu:e sunt in celo, 
id est humiles angelos, er quee sunt im ferra, id est 
humiles sanetos, quos ita respicit ; sieut. econverso 
odit superbos. Velita ipse est : [Aug.] Qui habitat 
in altis, id est in sanctis, quos sine superbia exal- 
tat. Et respieit humilia, eosdem, scilicet in quibus 
habitat, quia in carne etin spiritu humilitas eorum 


1017 


respieitur. Unde subdit : In colo, quasi dicat : Hu- A. 


milia dico, in ccelo, propter spiritus libertatem ; et 
in terra, propter eorporis servitutem. Quasi dieat : 
humilitatem habent in spiritu, et ostendunt in opere. 
Vel respicit quosdam, in ccelo, id est eos quos vo- 
cavit jam, et habitat in eis, et quosdam in terra re- 
spieit eos, scilicet quos vocat, ut habitet in eis. Illos 
enim possidet ecelestia cogitantes ; istos excitat ter- 
rena somniantes. Vel polius cceli sunt, qui cum 
Domino judieabunt ; terra extera multitudo. saneto- 
rum, qui constituentur ad. dexteram, ut recipiantur 
ab eis in eterna tabernacula, quos sibi amicos fe- 
cerunt de mammona iniquitatis. Humiles tamen 
sunt hi et illi, quia meminerunt utrique quid per 
suam fecerunt malitiam ; et quid facti sunt per Do- 
mini gratiam. Et est, respicit humilia in coelo, id 
est sanetos, quicum Domino sedebunt judices alio- 
rum, qui hie ccelestia seminaverunt. Et in terra, id 
est eos qui indicabuntur et salvabuntur, qui hic 
terrena reddiderunt. Merito cceli humiles sunt, quia 
ipse est 

Vrns. 6. — « Suscitans a terra inopem ; et de 
" stercore erigens pauperem. » 

Suscitans per solam gratiam a ferra, [Aug., Cas- 
siod.] id est de labe corporis, prius inopem, id est 
ilos qui prius inopes erant, et etiam adhue sunt, 
quandiu gemunt in corpore. Et est, erigens paupe- 
vem de stercore carnalis voluptatis. De stercore enim 
erigitur, cui carnis vitia dominantur. Ad quid erigit ? 

Vzgns. 7. — « Ut eollocet eum eum principibus : 
« eum prineipibus populi sui. » 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXIII. 


1018 


Ut collocet eum cum principibus, [Aug., Cassiod.] 
id est cum angelis, et cum principibus populi sui, id 
est cum apostolis. Quasi dicat : Ad hoe erigit pau- 
perem, ut addat eum ordinibus cci, qui sunt ex 
angelis et hominibus. 

Vrgns. 8. — « Qui habitare facit sterilem in domo 
« matrem filiorum letantem. » 

Qui habitare facit. [Cassiod., Aug.]| Hic exponit 
ubi suscitat et erigit in Eeclesia, scilicet qu: ante 
adventum sponsi sterilis erat (Galat. 1v) : modo vero 
est mater multorum leta et feta. [Aug., Alcuin.] 
Quasi dieat : Non solum erigit quos locet eum prin- 
cipibus judices. Sed ipse est qui facit sterilem, sci- 
licet Saram, id est Eeelesiam gentilem, qua prius 
sterilis fuit; unde per Saram signiüicatur, eam in- 
quam, faeit habifare in domo, id est in Ecclesia Ju- 
daeorum, inter ipsos Judzos, att. in lapide angulari 
duo parietes conjungantur (Ephes. n), et ut fiat 
unum ovile (Joan. x). [Aug.|] Ipsam dieo letantem 
matrem filiorum, id est fidelium per omnes gentes, 
quia sunt multi filii desertze, qui si non ommia re- 
linquunt, faciunt tamen sibi amicos de mammona 
iniquitatis (Luc. xvi), id est per opera misericor- 
div, ex persona quorum hee dieuntur, de quibus 
Isaias loquens ad Eeclesiam, ait : Dicent, inquit, in 
auribus tuis, filii quos amiseras ; angustia est nobis 
in loco isto (Isa. xv1x), facite itaque nobis et nunc 
loeum, in quo commoremur. Tu vero dicis in corde 
tuo, quis generavit mihi istos? Quis ergo educavit 
mihi istos ? quasi cum seiam me esse sine filiis et 
viduam ? 


PSALMUS CXIII. 


PSALMI TITULUS : * ALLELUIA. » 


In exitu Israel. Titulus : Alleluia. Item | hic alle- 
luia ponitur ex alio negotio. [Cassiod.] Sicut enim 
ex diversis aetibus Deus laudatur, ita ex variis ne- 
gotiis iste titulus adnotatur. Hie enim ab initio He- 
brxei populi, Propheta incipiens per magna miraeu!a 
illi populo exhibita, Christum mundo datum nun- 
liat. Per quas similitudines, id est per earum signi- 
fieata etiam quisque Christianus liberatur. [Aug.] 
Erant enim illa miraeula figurze mysteriorum spiri- C 
tualium Christi et Ecclesie, quod in. psalmi exposi- 
lione elarescet. Hie ergo non narrantur preterita 
lantum, sed futura praedieuntur, quia in illis gestis 
futura significabantur. Et ideo, non omnia hie di- 
cuntur, quce ibi gesta sunt. Sed quadam aliter, ne 
putetur Propheta recolere tantum preterita. Inten- 
lio : [Cassiod.] Ad cultum et laudem veri Dei invi- 
lat. Modus. Tripartitus est psalmus. Primo dicit 
Propheta, quie mirabilia dedit Deus Hebrwis in fi- 
gura : οἱ Christianis in spiritu. Secundo, interro- 
| gat quare hae facta sunt, ibi, Quid esf tibi mare. 
Tertio simulacra inania gentium probat, et religio- 
nem Dei commendat, ibi, simulacra. Incipiens ergo 
Propheta a mirabilium narratione, ait : 


VEns. 1. — « In exitu Israel de ;Egypto, domus 
« Jacob de populo barbaro. » 

In exitu Israel de AEgypto, scilicet Domus Jacob 
de populo barbaro, |Alcuin.] cum populus Israel de 
JEgypto, id est de populo barbaro, exiret. 

Vrns. 2. — « Facta est Judza sanctificatio ejus ; 
« Israel potestas ejus. » 

Facta est Judaea sanctificatio ejus, [Alcuin.] id 
est sanctificatus est populus ille in Judaea, id est in 
lerra promissionis colendo verum Deum, quie terra 
ante erat per idololatriam polluta. Ef Israel potestas 
ejus faeta est terree, id est potens faetus est in. ea. 
Qui enim in ;Egypto fuerant servi, ibi Ecclesia fa- 
cti sunt domini. Ergo 

Vrns. 3. — « Mare vidit et fugit ; Jordanis con- 
« versus est retrorsum. » 

Mare Rubrum vidit populum de .Egypto exeuntem, 
et fugit, |Hier.] id est divisum est, ut populus pede 
sicco transiret. Ef Jordanis conversus est retrorsum. 
[Aug.| Hoc aliter dieit quam faetum fuerit. Ibi enim 
legitur stetisse Jordanis ab ea parte qua aqui desu- 
per influebant ; nee quidquam ibi dicitur de gestien- 
tibus montibus, de quibus hie dieitur : Montes ec- 
sultaverunt. Sed tam ibi faeta, quam hie dieta figurae 


1019 


PETRI LOMBARDI. 


1030 


sunt, [Hier., Aug.] ergo per Israel et Jacob, recte A que Testamenti omnem scientiam adversus Chri- 


intelligitur populus Christianus, qui prius est Ja- 
cob, id est luctator ; post Israel, id est videns Deum. 
Per :Egyptum vero, quz interpretatur afflictio, in- 
telligitur seculum. [Aleuin.] Sieut ergo populus ille 
cum exiret de :Egypto, sanctificatus et potens factus 
est in Jud;a : ita Christianos exeuntes de peccatis 
sanetifieat confessio. [Aug.] Jud:a, enim interpre- 
tatur confessio. In exitu, spirituali, qui fit mente et 
ope Dei, Jsrael, id est videntium Deum, de Egypto, 
id est de afflietione smeuli, cui renuntiant, [Hier.] 
scilicet domus Jacob, id est Ecclesia, que est do- 
mus luetantium, quod prius sumus, quam Israel, 
de populo barbaro, [Aug., Cassiod.] id est a bla- 
sphemiis gentium, a quibus mente semoti esse de- 
bemus. [Aug.] Vel a turba demonum ; barbara enim 
lingua est, que Deum non laudat. In illius, inquam, 
exitu, facía est Judca, id est confessio, sanctificatio 
ejus, quie sanclificatio est in corde, quod purgat 
confessio, et per eam faeti [srael, possunt resistere 
vitiis, et esse filii Dei : Unde subdit, Israel potestas 
ejus. Quasi dieat : Per confessionem sanctificatus 
est, et per eam factus est, Israel, id est videns 
Deum, et ejus facti Israel, est, potestas resistendi 
vitiis, et ut sit Filius Dei, secundum illud : Dedit eis 
potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomi- 
ne ejus (Joan. 1). Et hoe, mare, s:eculi, vidit, id est 
peccatores scweuli. Et fugit, id est retro fit, ut via sine 
contradietione ad spiritualem libertatem — pateret, 
Et Jordanis, qui interpretatur descensus, id est 
humiles baptizati, conversus est retrorsum, id est ad 
eum unde orli sunt redierunt. Bonum ergo est illis 
ut retrorsum convertantur, fiatque Deus illis ante 
faciem, quem sibi a tergo Z2A&'$ potuerunt, et sic 
posteriorum obliti in ea quz ante sunt se extendant. 
[Cassiod.] Vel quia Jordanis in mare decurrit, per 
eum significantur illi qui variis desideriis rapiunt 
alios in magnum mare, id est in hujus szculi ama- 
ricantem malitiam ; sed h»c in adventu Domini 
cessant, quasi conversa retrorsum. Et hoc est 
quod dieit, Jordanis conversus est retrorsum. Et 
lunc 


VEgns. 4. — « Montes exsultaverunt ut arietes : et 
: colles sieut agni ovium. » 


Montes, [Aug.] id est dispensatores verbi Dei, 
scilicet apostoli, ex:sultaverunt, vel gestierunt, qui 
sunt u£ arietes, id est ut duces populi, qui cornibus 
utriusque testamenti haereticos debellant et super- 
stiliones diruunt. Unde alibi: 4/ferte Domino filios 
Dei, afferte Domino filios arietum (Psal. Xxvur) (154). 
Et sexta mansio filiorum Israel de ;Egypto venien- 
tium fuit Helim (155) qu: interpretatur arietes, ubi 
erant docdeun fontes, et Lxx palma (Exod. xv), 
quibus signaieantur duodecim apostoli, et septua- 
ginta discipuli, quos in sexta state elegit Dominus, 
ut per quatuor mundi partes Christi vietorie pal- 
mam portarent : destruentes gemino cornu utrius- 


(154) Ex liier. hie et in psalm. xxvii; et Alcuin. 


D 


stum se erigentem. Ef colles, dieti a colendo, 
[Cassiod.] id est mediocres, exsultaverunt, qui se- 
men fidei receperunt (I Cor. 1v), qui sunt, sicut 
agni ovium, [Aug.] id est per Evangelium ab arieti- 
bus geniti, non invidi, innocentes ; per arietes ge 
nerati in fide. Non enim ad litteram, hxc tantum 
accipienda sunt. Unde per Jordanem, id est per 
anliqua facta hic signari, non ambigas, que hodie 
spiritualiter fiunt. 


Pans. rn. VEns. 5. — « Quid est tibi mare quod 
« fugisti : et tu Jordanis, quia conversus es re- 
« trorsum. » 

Quid est tibi, mare. [Aug.] Secundo interrogat 
quare hzc fiant, ut excitet admirationem, et. solvit, 
ibi, a facie Domini. Quasi dicat : Mare fugit, et 
Jordanis convertitur retrorsum, sed hswe videntes 
mirantur, dicentes: Quid est tibi, mare, id est saecu- 
lum, quod fugisti ? Quasi dicat :Quid est, o secu- 
lum quod tuaimpedimenta cesserunt, ut tot millia 
hominum mundo renuntiantium ad Dominum con- 
vertantur ? et hoc est quod sequitur : Ε £u Jordanis, 
[Cassiod.] scilicet o vos qui variis desideriis fluitis, 
quid est quia conversus es retrorsum ? id est a tuo 
proposito. Quasi dicat: Cur vestras consuetudines 
dimisistis. Item, o vos 


VEns. 6. — « Montes exsultaslis sicut arietes : 
« et colles sieut agni ovium. » 

Montes, [Aug.] quibus dicetur in fine : Euge, 
serve bone et fidelis, intra in gaudium. Domini tui 
( Matth. xxv). Quid est quod ezsultastis sicut arietes, 
et voscolles quibus dicetur : Venite, henedicti Patris 
mei, ete. (ibid.) Quid est quod exsultastis sicut agni 
ovium. Ecce cur: 


C 


VEns. 7. — « A facie Domini mota est terra, ἃ 
« facie Dei Jacob. » 

A facie Domini. [Cassiod.] Ipse qui quizesierat sol- 
vit ; et fit duobus predictis una responsio, quia unus 
auctor et mare et Jordanem, id est smeula fecit 
obstupescere, et sua, id est montes et colles gaudere. 
Christo enim apparente moüi sunt homines a sua 
superstitione ad cullum Domini. Quasi dieat : Ideo 
hec facta sunt, quia ferra qui prius erat pigra ad 
bene operandum nota est, [Aug.] vel commota est a 
sua superstitione ad cultum Dei ut solidius firme- 
tur. Et hoe, 4 facie Domini, id est a presentia Do- 
mini, qui dicit : Fobiscum sum usque ad consumma- 
lionem seculi (Matth. xxvi). Vel, a facie Domini, 
[Haym., Gl. int.] id est a. cognitione Domini, quam 
habent. Vel, a facie Domini, id est a clementia Do- 
mini, id est ab ira ejus quam prevident futuram, 
et quasi quis quaeret : Quis est Deus? subdit, a 
facie Dei Jacob ? [Hier., Alcuin.] Quasi dicat : Do- 
minus à cujus facie movetur terra, est. Deus Jacob, 
scilicet non est Deus recens. Vel qui facit suos 
luetari, ipse etiam est : 


(153) Ex Hier. ad Fabiolam de xii mansionibus ; et Alcuin. 


p 
olie 


qul 


It- 


writ 
lil, 
να} 
ἢ 
l- 
jU- 
Villa 
u- 
tnis, 
ilis, 
AUD] 
dines 


iles; 


Punt, 
Ti fui 
ilis, 
Pulri 
ΤΠ 


m, d 


I sil- 
| IDUS 

fel 
yere. 
D 
:Teo 
mall 
FTO 
{π|- 
f Do- 
unii 
Jom, 
, τὸ 
ἵν 
ylurarm, 
δ᾿. 
|: D 
Ja 
(808 


, mani generis. 


1021 


VEns. 8. — « Qui convertit petram in stagna A 


« aquarum : et rupem in fontes aquarum. » 


Qui convertit petram in stagna aquarum, et ru- 
pem in. fontes aquarum, [Aug.]id est se prius durum 
cum ignoraretur, liquefecit ad irrigandos fideles , ut 
sit in eis fons aqui vive salientis in vitam zeternam 
(Joan. 1v), quod faetum est cum ipse resurgens 
aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas 


(Luc. XXtv). Ipse ergo Dominus prius erat quasi 


petra et rupes, donec apertis Scripturis velut fons 
influeret, atque. inundaret in omnes eredentes, di- 
cens : Si quis sitit, veniat ad me et bibet (Joan.vw). 
Vel ita, ipse est qui convertit petram, id est dura 
corda Judzorum, im sfagna aquarum, [Cassiod.| 
id est ad aquam baplüismi, et rupem, id est gentiles, 
in. fontes aquarum, ut et ipsi emanent irriguos fon- B 
tes preedieationis. 


VERs. 9. — « Non nobis, Domine, non nobis: 
« sed nomini tuo da gloriam. » 


Non nobis. [Cassiod.] Cum dixit Deum dare bona, 
petit ut propter nomen suum det ea, quia merita 
non videt in hominibus. Quasi dicat : Ita de petra 
emanat aqua, et hiec non. meritis data est, sed tua 
misericordia : et hoe est, o Domine, non nobis Judiis, 
non nobis gentibus, [Haym.]| id est non meritis no- 
stris : Sed. nomini tuo da gloriam [Aug., Cassiod.] 
quia est hiec gratia erumpentis aqua de pelra non 
pro meritis nostris, sed illo miserante data est. 
Unde non ait, da bona ; sed pro eo dicit, da gloriam, 
quia pro bonis datis, nobis gratis, gloriosus appa- 
ret. Gloria est enim cum im meritis dat : ergo da 
gloriam nomini tuo, id est da nobis pietate lui no- 
minis bona, pro quibus nomen tuum glorificetur, 
Gloriam dico procedentem. 


VEns. 10. — « Super misericordia tua et veri- 
* tate tua, nequando dieant gentes : Ubi est Deus 
« eorum ? » 

Super, id est de, misericordia tua, qua impios 
vocas, et peccantibus parcis. Ef de veritate tua qua 
non venienles judicas, et bonis pr:iemia promissa 
restituis. In misericordia enim vocat impios, et 
peccantibus parcit. Im veritate, impios et. non ve- 
nienles judieat et punit, et premia promissa resti- 
tuit. [Aleuin.| Vel ita : Gloriam, dico, procedentem, 
super miserieordia tua, id est de reparatione hu- 
Zt de veritate tua, id est de promis- 


D 


, sione impleta, qua promisisti adventum Filii. Ideo 


da gloriam, nequando dicant gentes : Ubi est Deus 
eorum ? (156) Hoc sepe impii imputant bonis aflli- 
elis, etiam hoe solent dicere nobis gentes, quiae 
habent visibiles deos, quia invisibilem Deum coli- 
mus. Quod ne semper dicant, ait : Nequando, ete. 
[Aug.] Quasi dicat : Da gloriam, nequando dieant 
gentes, uhi est Deus eorum ? quod tune. implebitur, 
quando, seilicet signum | Filii bominis apparebit in 
celo, cum eis adhuc non credendus praedicatur, sed 
jam tremendus ostenditur. 


(156) Ex Aug. in ir concione Psal. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXIII. 


1022 


VEns. 11. — « Deusautem noster in eclo ; omnia 
« quicunque voluit fecit. » 


Deus autem moster. [Cassiod., Alcuin.] Quasi 
dicat : Gentes qu:xrunt ubi est, nos autem responde- 
mus, Deus noster autem est in. ccelo, id est in Christo 
homine, secundum illud : Deus erat in Christo mun- 
dum reconcilians sibi (II. Cor. v). [Aug., Cassiod.] 
Vel, in coelo, id est potens super omnes creaturas. 
Velin clo sursum, alia littera, quia omnia corpora 
coelestia et terrestria transgreditur. Et omnia quc- 
cunque voluit in corporalibus vel in spiritualibus, 
fecit, per quod omnipotens apparet. 

Pans. rr. VEns. 12. — « Simulaera gentium ar- 
« gentum et aurum : opera manuum hominum. » 

Simulacra. [Cassiod.| Tertio, inania gentium si- 
mulaera improbat, et religio Dei quam sit utilis 
ostendit. |Aug.| Est hic perfecta demonstratio, in 
vituperatione et laude. Ostensa enim potentia no- 
stri Del ex operibus, transit ad deos gentium visi- 
biles. Quasi dicat : Noster Deus talis, sed simula- 
cra gentium, non utique veri dii, sunt, aurum et ar- 
gentum, in materia, de qua sunt, gentiles habent 
quidem et lignea et fietilia; sed pretiosiora ponit, 
quibus major reverentia exhibetur, ut qui in his 
erubescit facilius in cseteris erubescat. [Aleuin., 
Aug.] Dico sunt argentum et aurum, sed quia haec 
feeit Deus, inquit, opera manuum. hominum, sunt 
in forma. Quasi dicat : Hzc venerantur quod inde 
fecerunt. Materiam namque creavit Deus, sed stul- 
titia hominum formam addidit [Aug.] Noli ergo 
manus addere ut exeo metallo quod fecit verus 
Deus velis facere falseaum Deum : imo falsum homi- 
nem, quem pro vero venereris Deo, quem, si quis 
pro vero homine, etiam in amicitia reciperet, insa- 
niret. Sunt ergo, opera manuum hominum, quia 
manu hominum sunt formata ; sed non habent mem- 
brorum officia. Unde subdit : 

Vgns. 13. — « Os habent et non loquentur : ocu- 
« los habent et non videbunt. » 


Os habent et non. loquentur. |Aug.] Homo illis 
melior est, qui loquitur. Hoc est enim proprium ho- 
minis, seilicet. loqui. C:etera vero, quie sequuntur, 
communia sunt homini cum bestiis, ut non solum 
homines, sed et belluas, scias simulacris esse ante- 
ponendas. Plus autem valet in affectibus misero- 
rum forma, viventi similis, scilicet quod, os ha- 
bent, ete., quam ad eos corrigendos quod non vivit, 
nec officiis membrorum potest uti. Oculos habent et 
non videbunt. 

Vgns. 14 habent et 
« nares habent et non odorabunt. » 

Aures habent et non. audient, naves habent et 
non odorabunt. [Aug.] Mauifesta et evidentissima 
sunt haec. Quis enim puer interrogatus non hoc cer- 
lum esse responderet quod simulaera os habent et 


— « Aures non audient : 


non loquentur ; oculos habent et non videbunt, ete., 
quie divinus sermo contexit. Cur ergo Spiritussanetus 


1093 


omnibus nota, quia effigies viventi similis homines 
seducit, ut putent in ea esse occultum numen, et 
non esse sine vivo habitatore. Unde et dzemonia ad 
possidenda simulacra invitant, quorum przesiden- 
tium varia fallacia, mortiferi seminantur, et multi- 
plieantur errores. Hc autem alibi damnat Pro- 
pheta, dicens : Omnes dii gentium daemonia (Psal. 
Xcv), prudentiores vero dicunt se nec idola, nec in 
eis diemonia colere; sed qua per idola significan- 
tur, ut per hoc aerem, per illud terram, ete., et 
hujusmodi : Hos transeunt et alii dieentes se non 
colere ipsa corpora, sed quz illis regendis presi- 
dent numina, ut Jovem, Mercurium, et hujusmodi, 
quie omnia damnat Apostolus dicens : Qui commu- 
tlaverunt veritatem Dei in mendacium, et servie- 
runt creature potius quam Creatori (Rom. 1). 


VEns. 15. — « Manus habent et non palpabunt ; 
« pedes habent et non ambulabunt; non clamabunt 
« in gutture suo. » 


Manus habent et non. palpabunt. [Aug.] Hoc et 
simi: possunt, qu: manibus contrectant, meliores 
itaque illis sunt. Pedes habent et non ambulabunt, 
non clamabunt in gutture suo. Melior est bestia, 
qua si non loquitur, clamorem habet in faucibus, et 
notandum quod post loqui, quod est proprium ho- 
minis, hoe belluis commune addit, ut pro bestiis 
intelliras dictum, ete., quz supra dixit belluis com- 
munia, non solum ad homines referas ; nam et vi- 
dent et audiunt, et olfaciunt, et ambulant, ut non 
solum homines, sed etiam belluas simulaeris przepo- 
nendas cognoscas : ut si pudet adorare bestiam. haee 
omnia habentem, multo magis pudeat, te adorare 
mutum et carens vita sensuque simulacrum. 


Vrns. 16. — « Similes illis fiant. qui faciunt ea ; 
« el omnes qui confidunt in eis. » 

Similes illis fiant. [6]. int.] Quasi dicat : Quia 
talia sunt simulaera. Itaque ommes qui faciunt ea, 
et omnes qui confidunt in eis, adorantes ea, similes 
illis fiant. [Aug.| Videant ea apertis et viventibus 
oculis, et adorent clausis et mortuis mentibus simu- 
lacra non videntia, nec viventia. [Aleuin.| Vide ergo 
erubescibilem culturam, dum ait : Similes illis fiant, 
quod vere sunt, sicut dictum est. Vel, similes illis 
fiant, id est similes se eis esse intelligant, ut dissi- 
miles fieri laborent. 


ΖΞ 2.83 Vrns. 17. — « Domus Israel speravit in 
« Domino ; adjutor eorum et proteetor eorum est. » 


Domus Israel. [Cassiod., Aleuin.| Hic. commen- 
dat Christianze religionis utilitatem. Quasi dicat : 
Gentes confidunt in simulaeris, qu: juvare non pos- 
sunt. Domus autem Israel, [Cassiod., Aug.]id est 
generalis Eeelesia speravit quod non videtur, in Do- 
mino mundo abjecto, ut autem perduret usque in 
finem patientia, adjutor, etc. [Haym., Cassiod.] Vel 
ita continua. Speravit dico, unde, Dominus es£ ad- 
jutor eorum in bonis agendis, ef protector eorum 
contra diabolieas fraudes. [Aug.] Ne autem videa- 


PETRI LOMBARDI 


à Deo ineuleat in multis Seripturz locis, que sunt Α tur majoribus jam esse res que minoribus est. spes, 


p spes et limor, beatos faciunt ; 


ὃ dixit domui Aaron, id est pontificibus. 


D vestros, quod ita faetum est, quia crevit numerus 


1021 


addit. 

Vgns. 18. — « Domus Aaron speravit in Domino, 
« adjutor eorum et protector eorum est, » 

Domus etiam Aaron, [Cassiod., Aug.] id est ordo 
etiam sacerdotum speravit in Domino, et Dominus 
est adjutor eorum, ut et ipsi perseverent. Ef pro- 
tector eorum est, ne eis noceatur. Ideo minorum et 
majorum est Dominus adjutor, quia utrique timent 
Dominum. Et 

Vgns. 19. — « Qui timent Dominum speraverunt 
« in Domino ; adjutor eorum et protector eorum 
« est. 

Qui bv Dominum, in omni gente, [Haym., 
Cassiod.] speraverunt in Domino. H«e duo, scilicet 
et Dominus adjutor 
eorum, et protector eorum est; [Aug.] non enim 
nos nostris meritis praevenimus misericordiam Dei, 
sed : 

VEgns. 20. — « Dominus memor fuit nostri; et 
« benedixit nobis. » 

Dominus memor fuit nostri. [Hier., Haym., Cas- 
siod.] Velita continua, vere adjutor; nam, Domi- 
nus, qui diu quasi oblitus videbatur, fnit memor 
nostri; ut per Filium missum converteret nos, ef 
nobis conversis, benedixit, per eumdem Filium. Et 
repetit quibus benedixit, 

Vgns. 21. — « Benedixit domui Israel; benedixit 
« domui Aaron. » 

Benedixit domui Israel, 


e iiri DM t 


id est Ecclesie. Bene- 


Vrns. 22.— « Benedixit omnibus qui timent Do- 
« minum ; pusillis cum majoribus. » 

Benedixit omnibus qui timent. Dominum. |Cas- 
siod.] Nullum genus hominum excluditur pusillis 
benedixit cum majoribus. 


Vgns. 23. — « Adjiciat Dominus super vos ; super - 
« vos et super filios vestros. » i 

Adjiciat Dominus benedictionem super vos, [Aug.| 
o Judaei, Ef super vos, o gentes, δέ super filios ve- — 
stros. Vel ita distinguit inter patres et filios, seilicet 
inter magistros et discipulos, dicens : Ὁ patres, 0 - 
magistri, adjieiat Dominus super vos, id est in nu- ᾿ 
mero vestro adjiciat alios. Et ita factum est, quia 
crevit numerus magistrorum. Et adjiciat super filios 


! 
Ϊ 
sequacium, cum de lapidibus suscitantur filii Abrahae ἢ 
(Matth. m). Accessit enim fides omnium. gentium, - 
et erevit numerus, non solum sapientium antistitum, 
sed etiam obedientium populorum, ergo. ὲ 
Vgns. 24. — « Benedieti vos a Domino : quifecit 
coelum et terram. » ! 


Vos, [Aug.] utrique patres et filii, benedicti estis - 
a Domino, qui fecit. vos celum in majoribus, ef. ἢ 
terram in pusillis : sed quia et hi pusilli crescendo 
fiunt cceli magni, sie sunt ccelum terre : quam E 
simplieis QUOD nutriunt, ut sint etiam 

VEns. 25. — « Colum ecli Domino ; terram au- 
« tem dedit filiis hominum. » 


1025 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXIV. 


1026 


Gallum cali, [Aug.] dum eam sperant in eclum A u£ misit me Pater, et ego mitto vos in. mundum 


converti. Hoc autem ccelum cceli, est a Domino, quia 
illi magni soli Domino dociles sunt, quia jam non ab 
homine neque per hominem, sed per ipsum Deum 
capiunt sinceritatem et ubertatem sapientie. Nec 
tantum ccelum coeli sunt, sed etiam filii hominum. 
Quibus filiis hominum terram dedit, in qua operen- 
tur, id est subjectos quos excolant ad fructifican- 
dum. Et cum hec ita sint, ergo utrique, scilicet 
ccelum et terra, id est majores et minores vivant ex 
eo qui fecit ea, et laudent ; aliter enim morientur, 
et a mortuo quasi non sit perit confessio. Unde 
converso sermone ad Dominum, dicit : 


Vzrns. 26. — « Non mortui laudabunt te, Domine ; 
« neque omnes qui descendunt in infernum. » 


Non mortui, [Aug.], in peceatis laudabunt te, Do- B 


mine. Vel ita: Coelum, coeli dieit eos, ut ante dixi- 
mus, quorum mentes sie sublimavit, ut nulli homi- 
num sed ipsi Deo dociles fierent, quorum compara- 
lione omne visibile, id est coelum et terra, dieitur 
terra, quam dedit filiis hominum, id est minoribus, 
ut ejus consideratione conjiciant Creatorem, quem 
infirmi sine hoe adminieulo adhue videre non pos- 
sunt. Et hoe est quod dicit, ccelum eceli, est Domino, 
quia illi majores a solo Domino docentur. Idem 
sensus est cum priori. Terra autem, id est omnia 
visibilia, dedit hominum, id est infirmis, ut per 
ea cognoscant invisibilia Dei. Noh mortui, etc. Hzec 
non mutantur. Vel ita ab illo loco : Benedicti, [Cas- 
siod.|] quod optavit supra benedicti, jam confisus di- 
cit : Benedicti, quasi dicat : Dixi adiciat, et sic erit, 
quia vos, eris, benedicti, et hoc, Domino, id est 
honori Domini. Hoe enim ad Dominum pertinet, 
(Aleuin.) ut et ei serviatis. Et est Domino, dativus 
casus. Domino dico, qui fecit celum et terram, 
(Cassiod.) id est omnem ereaturam. Debetis esse 
Domino, quia etiam, ecelum eceli, id est Christus est, 
Domino, id est ad honorem Domini (157). Terram 
autem, id est populum instruendum, dedit filiis ho- 
minum, id est pradicatoribus, secundum illud : Sic- 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA. » 


Dileri quoniam. Titulus : alleluia, id est laudate 
Deum. (Cassiod.) Hic titulus sepe iteratur, quia 
laudatio Dei et dignitas operum et pretium laborum, 
id est et meritum est et premium. Dicit autem hoc 
Propheta, quod in hoc psalmo continetur tanquam 
Ovis quae erraverat, humeris pii pastoris ad gregem 
reportata, et tanquam filius prodigus, post longam 
captivitatem reversus, adhue tamen hujus seculi pere- 
grinus (Luc.xv).(Cassiod.)Et est iste psalmus fidelium 
consolatio contra dolores sseculi. Intentio. Monet ad 
laudem. Modus. Bipartitus est psalmus, Primo pec- 
cator de fovea peccatorum liberatus, et in petra 


(Joan. Xx), ut eatiset fructum afferatis (Joan. xv). 
Vel ita Dominus fecit ccelum et terram, sed, coelum 
cceli, id est ἐμπύριον eclum, quod statim faetum 
sanetis angelis fuit repletum : quod dieitur ἐμπῦριον, 
id est igneum, a splendore, non a calore, πῦρ enim 
Greece, [Cassiod., Haym.] Latine ignis dieitur: dedit, 
D omino, Christo, secundum quod homo. Terram au- 
tem, istam inferiorem, dedit filiis hominum, ut in ea 
se purificent. Cum hec ita sint, o Domine, non mor- 
tuiin peccatis, laudabunt te, quia non est speciosa 
laus in ore peccatoris (Eccli. Xv). Neque omnes, id 
est aliquis omnium qui descendunt in infernum, 
|Hier.] id est profundum vitiorum, quia peccator cum 
venerit in profundum vitiorum, contemnet, sicut 
alibi dieit Scriptura (Prov. xvni). (Cassiod.] Vel in 
infernum, dieit ad litteram. Loeum poenarum (158), 
in quem non tantum impii, sed etiam sancti ante ad- 
ventum Christi descendebant. Et ideonon universali- 
ter dicit nulli qui descendunt, sed partieulariter. Ne- 
que omnes, scilicet laudabunt te, qui descendunt 
in infernum, quia et. sancti illuc descenderunt, sed 
non fuerunt in inferiori inferno. llli impii non lau- 
dabunt : 

VERs. 27. — « Sed nos qui vivimus benedicimus 
« Domino ; ex hoc nune et usque in seculum. » 

Sed nos qui vivimus, vita gratize, [Hier. ] benedici- 
mus Domino, id est laudamus Dominum, e hoc, id 
est ex quo ineipimus, et 2unc scilicet progrediendo, 
Et usque in seculum sine fine. 


€ 


COLLATIO IN PSALMUM CXII : « IN EXITU ISRAEL DE 
ZEGYPTO, » etc. 
Vrgns. 26. — Ininfernum. Hebraei, in silentium, 


per quod intelligitur sepulerum aut infernus, ubi 
'siletar, et hominis memoria in oblivionem abit. 
mau puwan. 

Vrns. 27. — Sed nos qui vivimus. In Hebr, abso- 
lute habetur, sed 30s. Clarum est tamen sic accipi, 
cum modo przecessisset, 20n mortui laudabunt te, mn- 
lulit statim. per adversativam eonjunetionem, sed 
n0s, nimirum, qui vivimus. 


CXIV. 


D constitutus gratias agit, quia exauditus est ; et con- 
tra omnia perieula invocasse se dicit. Secundo ite- 
rum clamat, utliberatus ad requiem veniat, ibi 
0 Domine libera. [Aug.| Propheta ergo in persona 
captivi reversi, gratias agens Deo, ait, 

Vrns. 1. — « Dilexi quoniam exaudiet. Dominus 
« vocem orationis mea. » 

Dilexi, [Cassiod,] non propter temporalia bona mi- 
hi data, ut et infideles ; [Aug., Cassiod.] sed quoniam 
Dominus exaudiet, spes futuri dilectionem accendit. 
Vel, exaudivit, alia littera, vocem orationis mec non 
parum differt. istius dilectio a dilectione infidelium. 
Diligitur enim Deus etiam ab infidelibus, quia bona 


(157) Ex Strab. et Bed. in cap. Gen. τ, distinct. 2 secundi Sententiarum. 


(498) Locum poenarum accipe generaliter. 


1027 


PETRI LOMBARDI 


1028 


eis dat. Unde alibi : Confitebitur tibi cum benefeceris A — Pans. n. VERs. 5. — « O Domine, libera animam 


ei (Psal. xrvur). Diligitur autem perfecte, cum ani- 
mus adversis non movetur, sed spe, in charitate 
magis accenditur, quem modum iste exponit de se 
dicens : Dilezi, non quia regem fecit ; vel prospera 
dedit, sed quia vocem orationis mete exaudiet, vel 
exaudivit, in angustiis. Exaudiet, 

VEns. 2. — « Quia inclinavit aurem suam mihi : 
« et in diebus meis invocabo. » 

Quia jam inclinavit, [Aug.] ex hoc mihi est spes, 
aurem suamimihi dum pro nobis Filium suum dedit. 
[Cassiod.] In hoc indicat iste se credere que ad 
salutem sunt, inclinavit autem aurem suam, in in- 
carnatione, in passione Filii, in quo ego expertus 
misericordiam, invocabo,|Aug.| quod non est sine lide. 
Unde Apestolus : Quomodo invocabunt in quem non 
crediderunt? (Rom. x.) Dum ergoait, Invocabo, notat 
quod non otiosus dilector. Ef hoc in diebus meis, id 
est in diebus mex miseriz, quos mihi feci peccando, 
qui sunt pleni labores et doloris, et vetuste putre- 
dinis, in quibus diebus. 

VEns. 3. — « Circumdederant me. dolores mor- 
« tis ; et pericula inferni invenerunt me. » 

Circumdederunt me dolores. [Aug.] Vel invocabo 
in diebus meis, id est in diebus salutis mez:, tem- 
pore plenitudinis. Unde : Ecce nunc tempus accepta- 
bile, ecce nunc dies salutis (ICor. v1). Cireumdede- 
runt me dolores, (Cassiod., Alcuin.) Quasi dicat: 
Dilexi, invocabo, et hie sunt cause. diligendi. Hiec 
clamare faciunt, quia cireumdederunt me dolores 
mortis, id est peccata unde procedit dolor et. mors 
anime, vel mors zeterna. Et heec, id est mors ceterna, 
erit in inferno. Unde sequitur: Et. pericula. inferni, 
(Aug., Aleuin.) id est debita et reatus poenarum in- 
ferni, invenerunt me errantem a te, et expositum 
malis. Non ego inveni ea gaudens in prosperis seculi 
hujus; suffusus enim carnali voluptate non ani- 
madverti mala me circumdantia. 


Vgns. &. — «Tribulationem et dolorem inveni : et 
« nomen Domini invocavi. » 

Tribulationem et dolorem. (Aug., Alcuin.) Quasi 
dicat : Mala prius invenerunt me, sed post ego, tri- 
bulationem, quod prius pericula dixit, hie tribula- 
tionem dieit. Ef dolorem quod prius dixit dolores, 
inveni, id est recognovi, quze latent alios. 224€» 
Vel (Aug.) dolorem et tribulationem, dieit pc- 
nalitatem istam, et flagellorum dolorem, quz» Deus 
ad utilitatem infert homini. Unde : Da nobis auxi- 
lium de tribulatione, quia per haec exteriora, cogno- 
scit homo suam interiorem miseriam, id est dolores 
mortis et perieula inferni. Et est sensus:illa me 
prius cireumdederunt nescientem, et invenerunt : 
sed post, inveni tribulationem et dolorem, id est af- 
flietionem exteriorem esse utilem. Latebat enim me 
prius tribulatio et dolor utilis, unde nobis est. auxi- 
lium ; et tune vana seducebant me. Sed per illum 
dolorem, inveni miseriam interiorem, quam ne- 
sciens habebam. Et ideo nomen Domini invocavi, id 
est sategi ut liberarer a Domino. 


« meam misericors Dominus et justus ; et Deus no- 
« ster miseretur. » 


0 Domine, libera animam meam. (Cassiod.) Se- 
cundo, item elamat ut liberatus veniat ad requiem. 
Quasi dieat : quia hczee mala sunt mihi, o Domine, li- 
bera animam meam, quia sine Deo captiva est. (Aug., 
Cassiod.) Dehae captivitate liberari clamat Apostolus : 
Quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. 
vir.) Misericors Dominus, hoc est quod idem Aposto- 
lus, subdit, Gratia Dei per Jesum Christum. Quasi 
dicat: Libera, et nullus dubitet, quia Dominus est mi- 
serieors, (Aug.) quia primo inclinavit aurem suam, et 
me vocavit ; e£ justus, quia flazellat. Flagellat enim 
filium quem recipit (Hebr. xir). Et Deus noster mi- 


Bseretur iterum, quia recipit ad beatitudinem. Nec 


tam amarum esse debet quod flagellat, quam dulce 
quod reeipit quia 

Vgns. 6. — « Custodiens parvulos Dominus, hu- 
« miliatus sum, et liberavit me. » 

Dominus est custodiens ut pastor parvulos, (Cas- 
siod., Aug., Rem.) id est humiles, quos graudes 
quirit bzredes et experto credite, quia ego sum 
humiliatus. Et ideo liberavit. me, (Aug., Gl. int) 
quasi dieat : Dolor ille nou est peenalis, sed saluta- 
ris quem secando medicus facit. Vel ita continua : 
Dominus est justus et misericors, et ideo humiliatus 
sum et liberabit me. 

VEns. 7. — « Convertere, anima mea, in requiem 
« tuam, quia Dominus benefecit tibi. » 


Q Convertere. (Cassiod., Aug.) Hortatur isteanimam 


suam, ut convertatur ad Deum, unde requies ei. 
Quasi dieat : Et quia Dominus est misericors, ergo, 
0 anima mea, convertere in requiem tuam, id est ad 
Deum, ubi etiam hie est requies mentis, non tamen 
desidia adsit, ut quis cesset operari. Convertere 
dico, non meritis vel viribus tuis ; sed, quia Dominus 
beneficit tibi, quia dona dedit prius liberato, aliter 
liberatus non esset. Ita benefacit, 

Vrns. 8. — « Quia eripuit animam meam de 
« morte, oculos meos a lacrymis : pedes meos ἃ 
« lapsu. » 

Quia eripuit per fidem animam meam de morte. 
(Aug.)Mors est infidelitas. Unde Dominus in Evan- 
gelio: Dimitte mortuos sepelire mortuos suos (Matth. 


D vu). Et illud : Non mortui laudabunt te, Domine 


(Psal. cxi). Hoe jam iste habet, scilicet animam 
ereptam a morte, eo ipso quod ex infideli factus 
est fidelis, quia sicut Dominus ait : Qui credit, trans- 
it de morte ad vitam (Joan. v). Et, eripuit oculos 
meos a lacrymis, pedes meos a lapsu. Hxe in spe 
faeta sunt, nondum in re, quia et modo sunt laery- 
mz, dum et lapsus est pro carne infirma ; et in pe- 
dibus, quasi in extremis anime partibus, id est in 
sensualitate lubricum adhue ; sed in futuro. 


VEns. 9.—« Placebo Domino in regione vivorum. » 


Placebo Domino perfecte, (Hier., Aug.) quoniam 
nullus erit lapsus ambulantium pedum, nullum in- 
firme carnis lubricum Et hoc, i» regione vivorum. 


(is- 
ds 
jun 
int) 
lulà- 
μιὰ: 
ΠῚ 


[uem 


jm 
5 d 
ego 
eal 
limo 
erre 
minui 
aliler 


jm d 
ys d 


mart. 
ἔπι: 
Mall. 
Joni 


1029 


|Aug., Hier., Aug.] qui vivunt zeternaliter, quod non 
faciam dum immortali carne vivam. Et notandum 
quod supra dixit, eripuit a lapsu, non eripiet : et 
lamen non dicit hie non placeo, sed placebo : secure 
utique tune, quod non modo. 


COLLATIO IN PSALMUM CXíV : * DILEXI, QUONIAM 
« EXAUDIET, » elc. 


VERs. 3. — Pericula *»x'2 wETZARE. Hieronymus 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXV. 


1030 


vertit munitiones ; alii obsidiones, vel angustias, vi- 
delicet inferni. Nihil dieitur quin sonet pericula. 

VEns. 9. — Placebo Domino. Webrai ambulabo 
coram Domino, tv: 5325 ἽΠΠΩΝ ETHHALLEC LIPHNE 
ADONAI. Sed tropus est, ambulare coram Domino, 
illi per omnia placere, sicut Genesis v, Enoch 
ambulavit cum Deo. 


PSALMUS CXV. 


PSALMI TITULUS : * ALLELUIA. » 


Credidi propter quod locutus sum. Titulus : Alle- 
luia. [Cassiod.| Voce laudis congrue titulatur psal- 
mus iste, quia in hoe psalmo verba marlyrum 
sunt, qui confessione viguerunt, et premia Dei 
consecuti sunt. [ntentio. Monet ad laudem. Modus. 
Bipartitus est. psalmus. Primo, memorant benefi- 
cia Dei, quibus quid dignum redderent cum dubi- 
tent, occurrit calix passionis, qui a Deo datur. Se- 
cundo servos Christi se dicunt, et filios Ecclesi, 
ibi, o Domine, quia ego servus. Propheta ergo in 
persona martyrum commemorans Dei beneficia , 
primum beneficium ponit fidem ; secundo, confes- 
sionem, dicens : 


Vrgns. 1. — « Credidi propfer quod loeutus sum ; 
« ego autem humiliatus sum nimis. » 

Credidi vere, [Aug.] seilicet et perfecte, propter C 
quod locutus sum, quia credenti necesse est loqui. 
Non enim perfeete credit, qui quod credit non lo- 
quitur. Piger est servus ille, vel timidus, sed fidelis 
servus, quod accepit impendit, et lueratur alios. Et 
ideo intrat in gaudium Domini sui ei dicentis: Eu- 
ge, serve bone et fidelis, intra in. gaudium Domini 
tui (Matth. xxv). Ethic est verus et congruus ordo : 
[Cassiod.] Prius enim est eredere ; postea, loqui, ne 
nondum credens audeat loqui, sed fidem sequatur 
confessio. [Aug., Aleuin.] Et notandum quia non 
ait : Credidi et locutus sum, sed credidi propter 
quod loeutus sum, qui non tantum eredidit czetera, 
qua fides exigit ; sed et. simul cum illis eredidit, et 
quod premium loquendo speraret, et quod poenam 
lacendo, timere deberet. Unde quidam loquendi im- 
millitur amor ex praemio, et necessitas ex poena in- 
ducitur. Ego autem, [Aug., Cassiod.|] quasi dieat : 
Locutus sum ; ego autem, non ipsum verbum quod 
credidi, non sermo quem protuli, sed ego /uumilia- 
tus sum nimis, id est passus sum multas tribulatio- 
nes, propter verbum Dei quod fideliter tenebam. 
[Cassiod.] Unde magis nitet veritas, quod non hi 
passi sunt, qui plus amant hominum gloriam quam 
Dei. Unde Apostolus : Verbum Domini non est alli- 
gatum in me (II Tim. nu). Et ne vera confessio viri- 
bus hominis detur, dicit proprium hominis esse 
quod mendax est, quod non facile sciret, nisi in ex- 
cessu menlis ad superna vetus esset. Unde sub- 
dit. 


VEns. 2. — « Ego dixi in excessu meo : omuis 
* homo mendax. » 

Ego autem, [Cassiod.] non attribuens mihi confes- 
sionem, dixi im excessu meo, vel m exstasi mea, id 
est mente rapta ad zeterna, quid? omnis homo men- 
daa est ex se. Hociste in exstasi cognovit. Magnum 
enim est, si quis se imprudentem attendit. Et dieitur 
hic exstasis, cum mens non pavore alienatur, sed 
aliqua inspiratione revelationis sursum assumitur. 
Et cum homo nibil boni proprium habeat. 


VEns. 3. — « Quid retribuam Domino, pro omni- 
« bus quz retribuit mihi ? » 

Quid ergo retribuam Dom ino ? [Aug. | quod ita di- 
cit, quid retribuam Domino, ete., velin exstasi di- 
cil, pavor est eruciatus vel morlis, quam cominan- 
tibus persecutoribus, et impedienlibus passionibus 
humana infirmitas patitur. Quasi dieat : Juumiliatus 
sum. In illa autem humiliatione, ego diziin excessu 
meo, vel, sicut alii dicunt, in exstasi mea,id est in 
pavore passionum. Quid ? Qmnis homo mendaz, ex 
se, ex Deo verax. Territus enim iste respicit. infir- 
mitatem suam, et videt non esse sibi presumendum 
de se. Ex se enim homo mendax est, ut et. Petrus 
dum przssumpsit de se, inventus est homo mendax ; 
sed virtus Dei est, sinon cedit, quod vidensiste fa- 
ctum in se gratia Dei, ait, quid retribuam Domino, 
pro omnibus que retribuit mihi? Pro malis meis ? 
non ait pro omnibus quie tribuit, sed quie retribuit. 
Qu:e igitur przecesserant hominis, ut omnium dono- 
rum Dei non tributio, sed retributio vocari possit ? 
Qua proeesserant nisi peccata? Hetribuit ergo 
Deus hominibus bona pro malis, passus pro eis, cui 


D homines retribuunt mala pro bonis. 


VEns. 3. — « Calicem salutaris accipiam ; el no- 
« men Domini invocabo. » 

Calicem salutaris, quasi dicat : [Aug., Alcuin.| 
Dico quid retribuam, eece ego dono Dei verax acci- 
piam in desiderio, calicem, id est passionem, quie 
dieitur calix a simili, quia placita potio est. [Cas- 
siod., Aleuin.| Dicitur etiam calix, quia sub men- 
sura bibitur. Unde : Fidelis est enim Deus, qui non 
permittit vos tentari supra id quod potestis (ICor. X). 
De quo calice Dominus a diseipulis querit : Potestis 
bibere calicem, quem. ego bibiturus sum ? (Matin. 
xx.) Calicem dieo, salutaris, id est Jesu, quiin cter- 
nam salutem propinatur. Velsalutaris, [Aug.] id est 


1031 


nes. Et ideo pretiosa est in conspectu Domini mors 
sanetorum ejus, quod post dicitur. Eece non invenit 
iste quid retribueret, nisi ex eis quz? Dominus ipse 
prior retribuit. Et nomen Domini invocabo, non 
mihi, sed Deo fisus. 


VEns. ἀ. — « Vota mea Domino reddam coram 
«omni populo ejus; pretiosa in conspeetu Domini 
« mors sanctorum ejus. » 

Vota. |Hier.] Quasi dieat : Calicem aecipiam , 
quod est in desiderio. Et postea. reddam ipso actu 
Vota mea Domino. Et hoc coram omni populo ejus, 
ut exemplum capiat, cur tu ita facias? quia pra- 
fiosa, id est chara esl, iz conspectu Domini cuicun- 
que sit vilis, mors sanctorum ejus. [|Aug.] Vel, mors 
sanetorum ejus est pretiosa, id est morlis ejus pre- B 
tio empta, quia emit eam sanguine quem pro eis fu- 
dit, ne dubitarent pro eo mori. Hoc ergo pretio 


comparatus, confitetur conditionem suam, di- 
cens: 
Pans. π. VERs. 5. — « O Domine, quia ergo ser- 


vus « tuus; ego servus tuus et filius ancill: tug. » 


0 Domine, ego servus tuus. [Cassiod., Aleuin.] 
Secundo, servos se dieunt martyres et filios Eccle- 
sie, ne quis putet hzereticorum martyrium Deo pla- 
cere, [Aug.] quia non estloeus veri sacrifieii extra 
catholicam Ecclesiam. Quia pretio nos comparasti, 
ergo o Domine, profiteor conditionem meam, scilicet 
quod ego sum servus tuus, id est obediens. Non 
est, quia, in textu secundum August. et repetit, ego 
servus tuus, in omnibus. Ef filius ancille tuc, id 
est Ecclesiw, quz est ancilla dum servit. Sponsa au- 
tem dum sponso jungitur, [Cassiod.] aliter non esset 
martyr, nisi esset filius ancillz, id est Jerusalem 
celestis, liber: a pezeato, ancillz justitidje. Qui au- 
tem sunt przter Ecclesiam, non sunt filii aneillze, et 
si servos se dicunt, et martyres ; ut hiretici, quia 
habent nomen Christi, sed vere non sunt, quia non 
ipsi, sed ego sum filius ancille tux, [Aleuin.] non 
schismaticus sum, sed doctrinze Ecclesize per omnia 
obediens. ἘΦ τ Ὁ [Alcuin.] Vel, filius ancillze sum, 
ut sieut ancilla non sibi, sed Domino parit filios, ita 
et ego in morte mea aliquos tibi pariam, sicut et 
invita, quod totum per te est, quia tu non mea me- 
rita. 

VrEns. 7. — « Dirupisti vincula mea : tibi saeri- 
« ficabo hostiam laudis, et nomen Domini invo- 
« cabo. » 


σ 


Dirupisti, [Aug., Cassiod.] virtute martyrii, mea 
vincula peccatorum, qua vineula rumpuntur, quia 
omnia sanguine abluuntur. Iste versus tant: virtutis 
creditur, ut peccata homini dimittantur, si in fine vi- 


PSALMUS CXVI. 


PSALMI TITULUS : « ÁLLELUIA » 
Laudate Dominum, omnes gentes. Titulus : Alle- 
luia. [Cassiod.] Brevis est iste psalmus, pro sua 


PETRI LOMBARDI 


Jesu, qui prior passus est, et dat imitari suas passio- A tz trina confessione dicatur. Et quia dirupisti, ideo, 


D omnes nune legant 232 cozEB, id est gui mentitur 


1032 


tibi sacrificabo, ut gratus hostiam laudis, [Aug., 
Cassiod.] scilicet me ipsum. E£ nomen Domini invo- 
cabo, non fretus meis viribus. Vel eodem sensu ma- 
nente, aliter potest legi littera, et erit ibi, quia. 
Quia pretiosa est mors sanetorum ejus, ergo, O 
Domine, ego sacrificabo hostiam laudis. Loquens 
Deo affirmat quod supradixerat, et hoe mihi ma- 
gnum et mirabile est, quia ego, o Domine, sum 
servus tuus. Admiratur se talia accepisse, qualia 
Dominus pro redemptione mundi fecit. Et ut augeat 
admirationem, repetit, ego servus tuus. Cetera non 
mutantur. 


Vrns. 8. — « Vota mea Domino reddam in con- 
« speetu omnis populi ejus ; in atriis domus Domini, 
« in medio tui, Jerusalem. » 

Vota mea. [Aug.] Quasi dieat : Sacrificabo ho- 
stiam laudis utique sie, quod reddam Domino vota 
nea, id est meipsum qui sum ejus imago. Imago enim 
Dei Deo reddenda est. Unde : Que sunt Cesaris, 
reddite Cesari : et que sunt Dei, Deo (Matth. xxa). 
Sed qua non modo servus est, sed filius aneille, 
dicit se reddere vota non ubique, [Aug., Cassiod.] 
sed im atriis domus Domini, non manufacte, id 
est ancille, id est in catholica Eeclesia non h:wre- 
ticorum. Et qu: sit domus Dei exponit, id est po- 
pulus ejus, im conspectu ommis populi ejus Pu- 
bliee enim debet laudari, qui pro omnibus pati 
voluit, ut plures xdificentur, et apertius adhue no- 
minat ipsem matrem nostram dicens : In medio tui, 
Jerusalem, ubi pax est, et saneti visione Dei lzetan- 
tur. Qui autem filii ancille cjus non sunt, bellum 
quam pacem potius amaverunt. Sed ne quis putet 
Jerusalem diei Judzeos solos, qui hoc nomine glo- 
riantur, audiat psalmum sequentem : 


COLLATIO IN PSALMUM CXV : « CREDIDI, PROPTER QUOD 
LOCUTUS SUM, » ete. 


Vzns 2. — [n excessu meo. Hieronymus, in stu- 
pore meo ; Alii in. festinatione mea *yz:333 BEHAPHZI, 
Hane exstasim Augustinus intelligit pavore impen- 
denlibus passionibus et mortis cruciatibus. Quare 
festinatio quam esteri dieunt, trepidationem totam 
significat. Si tamen vox martyrum sit ad carnis in- 
firmitatem referendum venit. 

Omnis homo mendax. Hieronymus transtulit, 
mendacium. Et in commentariis tradit non esse 
mendax, sed mendacium 232 CAZAB, cum tamen 


sive mendaz, quomodo etiam citat ipse Hieronymus. 
lib. rr adversus Jovinianum. Quin in Commentario de- 
fert Eeclesite, quam debes imitari. Ait ergo : « Hoe 
autem dieimus secundum Hebraicam veritatem. Lo- 
quamur autem et seeundum Septuaginta Interpre- 
tes. Dicat enim aliquis, quid ad me, quod habetur in 
Hebraico? Ego Ecclesiam sequor : Ego dixi im 
excessu meo : Omnis homo mendax. 


enim brevitate partes non recipit, omnium E 
atomus, id est sine divisione, sed tamen omnes 
compendio suz locutionis superat. Et est quasi i 


1033 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVII. 


1034 


punctus psalmorum. Unde diverse species forman- A cesserunt, Et veritas Domini, id est Christi, manet 


tur, et est mira variatio contra tzedium salutaria di- 
cere, modo paucis, modulate. [Aug.] Ne quis ergo 
putaret, ut dximus, per Jerusalem solos Judzos si- 
gnificari, omnes gentes.ad laudem monet, in per- 
sona marlyrum dicens : 


Vgns. 1. — « Laudate Dominum, omnes gentes; 
« laudate eum, omnes populi. » 


Laudute Dominum, omnes gentes, [Hier.] id est 
gentiles. Et laudate vel collaudate eum, omnes po- 
puli,id est Judzi. Ideo dieit collaudate, ut sit in 
unum omnium redacta laudatio, quod est catholieze 
Ecclesie. Ideo vere dieit omnes gentes, omnes po- 
puli, ne quis preetereatur de toto orbe. [Aug., Cas- 
siod.] Et hzc sunt atria illa domus Domini, et ille 
. omnis populus. Unde in precedenti psalmo egit, 
non soli Judaei qui illa sibi arrogare conantur. Dico 
laudate, hac causa : 


VEns. 2. — « Quoniam confirmata est. super nos 
« misericordia ejus; et veritas Domini manet in 
« eternum. » 

Quoniam misericordia, |Hier., Aug., Cassiod.] 
Christi super nos confirmata est, dato Spiritu san- 
cto, dum inimici etiam cedunt nomini propter quod 
liberati sumus, eui inimiearum gentium rabida ora 


in eternum, sive in eis quee promisit piis, sive in 
eis quz? minatur impiis. Vel ita : misericordia ejus, 
Dei, scilicet reparatio hominis, misericorditer pro- 
missa, confirmata est super nos, quia quod per 
prophetas promisit adventu Christi complevit. Et 
firmavit misericordiam, ut nunquam moveatur, 
quia qui dedit, custodit. Et veritas Domini, id est 
Christus, qui est veritas Patris, manet in cternum. 
Si quando enim non fuit filius, aliquando fuit Pater 
sine veritate. 


COLLATIO IN PSALMUM CXVI : « LAUDATE DOMINUM , 
OMNES GENTES, » etc. 


Vzns. 1. — Laudate eum, omnes populi. Origenes 
in cap. Rom. xv, dieit Apostolum scripsisse citantem 
hune psalmum : magnificate, quemadmodum Latina 
habet editio, et in psalmo legi collaudate, cum ta- 
men utrobique Greci codices constanter habeant 
ἐπαινέσατε, ut oportuerit exemplar Origenis habere 
μεγαλῦνατε, in Apostolo. Czterum in Hebreo ver- 
bum potest interpretari et laudare, et glorificare. 
Nam et Munsterus vertit, honorate eum, ΠΣ sca- 
BEHUHU. 


VEgns. 2. — Manet. Non est in Hebreo expres- 
sum, sed tantum legitur, veritas Dominiin eternum. 
Septuaginta tamen non otiose addiderunt, id quod 
et fecit Munsterus inter Neotericos. 


PSALMUS CXVIII. 


PSALMI TITULUS : » ALLELUIA. » 


Confitemini Domino quoniam bonus Titulus : Al- 
leluia. (159) Quintus est psalmus iste de primo ad- 
ventu, multis figuris decoratus. Habet enim quos- 
dam versus unifines, quosdam unius principii, quos- 
dam interscalares, et hujusmodi ornatus. Intentio : 
Monet ad laudem. Modus : [Cassiod.| Quatuor sunt 
partitiones. Primo, fidelis populus peceatis solutus 
monet omnes Domino confiteri ; et quia per misericor- 
diam auditus est in tribulatione, ideo hominem 
dicit non esse timendum. Secundo in solo Deo dicit 
esse fidendum, ibi, bonum est confiteri. Terlio por- 
tas Jerusalem aperiri sibi cupit, ibi, aperite. 
Quarto frequentari atria Dei suadet, de adventu 
Christi gaudens, ibi, benedictus ; ad laudem ergo 
monens, ait : 

Vrgns. 1. — « Confitemini Domino — quoniam 
* bonus : quoniam in saeculum misericordia ejus. » 

Confitemini Domino, [Aug., Cassiod.] id est lau- 
date Dominum, quoniam ipse solus per se bonus est ; 
hoc est proprium Deo, qui per se et exse bonus 
est, sicut ipse ait: Nemo bomus misi solus Deus 
(Marc. X). In hoc patet quia bonus est, quoniam 
in seculum misericordia ejus, quia in zeternum mi- 
Sericordi: dona concedit. 

Vgns.2. — « Dicat nunc Israel quoniam bonus, 
« quoniam in s:eculum misericordia ejus. » 

Dicat. [Alcuin., Cassiod., Gl. int.] Quasi. moneo 


(459) Ex Cas. in titul. et conclus, psalmi. 
PATROL, CXCI. 


C vos confiteri, et ut. ego vos moneo, ita vos invi- 


cem monete. Et hoc est, Israel, id est totus beatus 
populus dicat aliis quod ego, et hoc nunc, quasi 
non est differendum. Vel dicat, id est confiteatur, 
quid ? Quoniam bonus est, quoniam in seculum mi- 
sericordia ejus. 

Vrns. 3. — « Dieat nune domus Aaron, quoniam 
« in seculum misericordia ejus. » 

Domus quoque Aaron, [Hier., Cassiod.| sacer- 
dotes qui pro reverentia singulariter momorantur, 
dicat nunc illud idem quoniam in seculum miseri- 
cordia ejus. 

Vgns. 4. — « Dicant nunc qui timent Dominum 
« quoniam in seculum misericordia ejus. x 


Dicant nunc [Απρ.} hoc idem omnes qui timent 
Dominum. Hoc dicit ut includat pusillanimes, cum 
majoribus de omni gente. [Cassiod.] Ideo vero di- 
cit : Qui timent. Dominum, quia tales sunt idonei 
confiteri, quoniam in seculum misericordia ejus. 
Ecce quatuor versus unifines. 

Vgns. ὃ. — « De tribulaltione invocavi Dominum ; 
et exaudivit me in latitudine Dominus. » 

De tribulatione. [Cassiod.| De se ponit exemplum, 
ut alios ad misericordiam Dei incitet. Quasi dicat ; 
Ecce misericordia Dei erga moe, quia de tribula- 
tione invocavi Dominum, et Dominus exaudivit me 
in latitudine, quia de angustiis seculi liberat, et 
in latitudine premiorum ponit, et quia exaudivit 


33 


- 


1035 


VERs.6.— « Dominus mihi adjutor ; non ti- 
« mebo quid faciat mihi homo. » 

Dominus mihi adjulor est. [Cassiod.] Et ideo 
non timebo quid faciat mihi homo, id est quilibet 
carnalis inimicus. Deinde repetit : 

VEns. 7. — « Dominus mihi adjutor : et ego de- 
« spiciam inimicos meos. » 

Dominus mihi adjutor. [Cassiod.] Eece idem in 
duobus versibus principium. Ef ideo, quia Do- 
minus est adjutor, ego despiciam inimicos meos: 
quod plus est quam non timere. Vel secundum aliam 
litteram, videbo inimicos eos, in futuro scilicet ju- 
dicio, ubi diabolus cum suis videbitur destruetus. 
Vel hie videbo, ut tutior et cautior fiam, inimicos 
meos damnandos. 


Pans n. VERs. 8. — « Bonum est confidere in 
«εἴ Domino quam confidere in homine. » 

Bonum est confidere. [Cassiod., Alcuin.] Seeundo 
in solo Deo dicit confidendum esse per quem ini- 
micitas gentium evadit, et ad veram vitam venit. 
[Cassiod., Hier.] Quasi dieat : Quia Dominus est 
adjutor, ergo bonum est confidere, in Domino, contra 
mala s:euli, magis quam confidere in homine carnali, 
cui salus vana est. 


VERs. 9. — « Bonum est sperare in. Domino 
« quam sperare in principibus. » 

Bonum est sperare bona in Domino magis quam 
sperare in principibus, [Aug] id est angelis qui di- 
cuntur principes. Unde in Daniele legitur Michael 
princeps (Dan. xi), videtur in quibus non est spe- 
randum, sed in Domino. Cum enim videtur homo 
juvare velangelis, ille per eos hoc facit, 2259 5 
qui eos pro modo eorum bonos fecit. 

VEns. 10. — « Omnes gentes circuierunt me; 

etin nomine Domini, quia ultus sum in eos. » 

Ümnes gentes: tribulationem quam superius com- 
memoravit hie exponit. (Gl. int. Alcuin.) Ecce undeli- 
berat : scilicet de occulta vel aperta tribulatione. Li- 
berat autem vel non permittendo cadere, vel a casu 
relevando, quasi in Domino sperandum est (Haym.) 
quia omnes gentes circuierunt me, non extra explo- 
rantes blandis, minis, et aliis occultis. Et hoc in 
principio Ecclesie faetum est, e£ in nomine Domini 
est hoe, quia ultus sum in eis, vel in eos. (Cassiod.) 
Alii interpretes dicunt, i» nomine Domini ultus sum 
605, dum ipsi conversi poenas sustinent pcnitendo, 
quas aliis ingerebant. Deinde quasi causam reddens 
unde tanta superare potuit, dicit quid primo in 
capite suo passus sit, subdendo : 

Vrens. 11. Circumdantes  cireumdederunt 
« me ; in nomine Domini, quia ultus sum in eos. » 


—&« 


Circumdantes circumdederunt me. (Gl.int., Aug.) 
Quasi dicat : In obsidione in capite suo pius populus 
qui est corpus Christi, persecutores sensit, et pro 
eo factum est, quidquid interior virtus deitatis per 
exteriorem carnem peregit. Et motandum quia. hic 
non repetit gentes, quia hoc a solis Judzis factum 
est. Et in nomine Domini quia ultus sum in eos. 
Hoc non mutatur. 


PETRI LOMBARDI 


1036 


A  VEns. 12. — « Circeumdederunt me sicut apes, 
« et exarserunt sieut ignis in spinis ; et in nomine 
« Domini quia ultus sum in eos. » 

Circumdederunt me sicut apes. (Aug.) Alii dicunt 
sicut apes favum, quod ab ignorantibus gestum est 
mystiea subtilitate. Predicit hie Spiritus sanctus. 
Mel quippe apes operantur in favis, sed alis non 
sibi : ita nescientes Judei rem omnium duleissimam 
ipsa passione Domini nobis fecerunt, sicut apes, 
dum sibi putant reponere, aliis mel faciunt. Et est, 
cireumdederunt me, dicit Eeclesia in persona capi- 
ἘΞ, sicut apes favum, (Cassiod.) id est amaris 
conatibus suis duleem cibum aliis paraverunt, vel 
secundum litteram nostram, qui non habet favum, 
lege sie, cireumdederunt me, dixit Christus. (Al- 

B cuin.) Sieut apes, {185 pungendo alios sese evisce- 
rant, sie Judaei occidendo Christum intus perie- 
runt, ezarserunt sicut ignis in spinis. (Cassiod., 
Aug., Aleuin.) Spin: sunt peccata, quibus incitati 
:stuaverunt contra Christum Judzi. Vel hoc melius 
de Ecclesia accipitur. Exarserunt, post passionem 
namque Domini contra Eeclesiam gentes, exarse- 
runi sicut ignis in spinis peccatorum, ea enim, 
id est, peccata in fideli populo igne persecutionis 
cremaverunt, cui volentes officere profecerunt. Ef 
in nomine Domini, est hoc, quia ultus sum in. eos. 
(Aug.) Vel dum conversi exstincta in eis malitia, 
populo Christiano sociati sunt, vel cum in fine ju- 
dicati, judicium veritatis sine misericordia sensuri 
sunt. 


VEns. 13. — « Impulsus eversus sum ut cade- 
« rem : et Dominus euscepit me. » 


C 


Impulsus. (Alcuin. Gl. int.) Postquam ostendit 
quod liberat non permittendo cadere, ostendit 
etiam quod liberat a casu relevando. Quasi dicat : 
Ultus sum in eos, tamen aliquando zmpulsus sum, 
id est vacillavi, et eversus, vel versatus de equo vir- 
tutum, ila u£ caderem in &ternam mortem ; Et Do- 
minus suscepit me, (Cassiod.) id est relevavit a 
casu. Vel ita : Impulsus, vel versatus sum, hac in- 
tentione, ut. caderem, ut fit quando boni dantur 
penis, ut a fide cadant. (Aug.) Et tunc Dominus 
suscepit. Unde subdit : Et Dominus suscepit me, 
quia tam non cadit eui Dominus est fortitudo et 
laudatio, quam non cadit Dominus. Ilii vero cadunt 


p qui sibi volunt esse fortitudo, et laudatio. Unde iste 


subdit : 


VERs. 16. — « Fortitudo mea et laus mea Domi- 


« nus; et factus est mihi in salutem. » 


Fortitudo etiam mea et laus mea Dominus est. Et. 
ideo factus mihi Dominus in salutem, non solum | 


facit declinare pericula, sed etiam salutem prestat. 


Non ideo factus dicit, quod ipse aliquid factus sit, 


quod ante non erat; sed quia ipsi cum in eum cre- 
derent, quod non erant facti sunt. Non ergo fit 
Deus quod non erat sibi, sed illis. Salus enim coepit 
esse conversis, quod non erat aversis a se. Dico 


factus est in salutem, unde qui videbantur deficere, 
exsultant in malis. 


l 


10377 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVII. 


1038 


Vrns. 15. — « Vox exsultationis et salutis in ta- A angulari lapide. Et nota hic tria distingui, scilicet 


« bernaculis justorum. » 

Vox exsultationis et salutis in tabernaculis justo- 
rum, |Aug.] id est in seeretis cordium bonorum, 
ubi et si extra afllieti sunt, gaudia habent spe futuri, 
qui nescientes mali qui in eorum corpora sevie- 
bant, eos tristari putant, non sentientes eorum in- 
teriora, scilicet gaudia. Unde apostolus : Quasi 
tristes, semper autem. gaudentes (Il Cor. v1), et 
illud Gloriamur in. tribulationibus (Rom. v). [Cas- 
siod.] Deinde qualiter sit Dominus facetus sibi forti- 
tudo et salus, ostendit dicens : 


Vrns. 16. — « Dextera Domini fecit virtutem, 
« dextera Domini exaltavit me; dextera Domini 
« fecit virtutem. » 

Dextera Domini. [Cassiod., Aug.] Quasi dicat : 
Inde gaudium est, quia dextera Domini, id est Chri- 
stus, qui est dextera Patris, fecit virtutem ; quam ? 
ecce : Dextera Domini exaltavit me. Magna virtus 
est exaltare humilem, deificare hominem mortalem, 
prebere de infirmitate perfectionem , de subjectione 
gloriam, de passione vietoriam, terrenis dare cc- 
lum. Quod repetit, quasi mirum, dicens : Dextera 
Domini fecit virtutem, non homo se exaltavit, non 
se perfecit, non vicit, non sibi gloriam vel salutem 
dedit. Et cum hoc sit, 

Vzns. 17. — « Non moriar, sed vivam ; et narrabo 
« opera Domini. » 

Non moriar, [Cassiod., Aug.| dicit Ecclesia, ut 
putas, o persecutor, sed vivam, id est multiplicata 
durabo. Putat enim persecutor stragem funerum 
ubique faciens se delere nomen Christianum, cum 
polius augeat. [Cassiod., Gl. int.] Vel, non moriar, 
morte :eterna, sed vivam vita quam nescis, e£ zar- 
rabo, quandiu hie ero, opera Domini, ut per hoc 
augeatur Eeclesia. [Aug.] Cur autem tanta pertu- 
lerit saneta Ecclesia populus adoptionis indicat, 
dicens : 

Vrns. 18. — « Castigans castigavit me Dominus, 
« et morti non tradidit me. » 

Castigans castigavit me Dominus. |Cassiod.| Hae 
geminatione signatur consuetudo ipsius Dei, qui 
consuevit, seilicet eastigare, ut ibi benedicens bene- 
dicat (Psal. cxxx1), quasi hoe permisit Deus mihi 
fieri ad correctionem. Etiam eversio est ad caute- 


lam. [Aug.] Quidquid enim faciunt, castigatio est T) 


Domini. Nihil ergo sibi vindicentimpii. Non haberent 
enim hanc potestatem, nisi eis esset datum desuper 
(Joan. xix), et. morti non tradidit me. [Cassiod.] 
Morti enim non datur eujus vitia purgantur. Sepe 


| enim pater per nequam servos emendat filios, cum 
; lamen illis poenam, istis proeparet hzereditatem. Quae 


autem sit hzreditas illa, ex eo potest cognosci quod 


; Sequitur. 


Pans. r1. VEns. 19. — « Aperite mihi portas jus- 
* lilii, ingressus in eas confitebor Domino ; hic 
« porta Domini, justi intrabunt in eam. » 

Aperite mihi portas. [Cassiod., Aug.] Tertio 


| portas Jerusalem aperiri sibi cupit, ubi etiam dicit de 


qua intretur, et quid intus fiat, et qui intrent. Quasi 
dicat : Ut illa hereditas possit cognosci, o prophetae 
et apostoli, qui portatis elaves regni coelorum, Ape- 
rite mihi portas justitie |Cassiod., Aug.] id est do- 
ctrinam 58 01:0 Seripturee quee docet justitiam. Ecce 
ostendit qua intretur, et quasi, quis quiereret : Quid 
intus faciet, respondet : Ingressus in eas com[ite- 
bor Domino, (Cassiod.) id est laudabo. Per has enim 
portas doctrinz ingressi vere laudant, extra catho- 
licam Ecclesiam non est laus Dei. Haec autem portze 
omnes ducunt ad unam portam, quz est Christus. Et 
luec est porta. Domini, (Hier.) id est porta hac 
Dominus est, ad quam illt ducunt ; unde ipse ait : 
Ego sum ostium, per quod si quis introierit. salva- 
bitur (Joan. x). Etalibi : Nemo venit ad. Patrem 
misi per me (Joan. xiv). Hac porta est per quam 
justi intrant in ccelum. Unde sübdit : Justi intrabunt 
in eam, (Aug., Cassiod.) id est peream intrabunt 
in eclum, ubi non jam boni et mali erunt. permisti. 
Ecce de utroque sz:culo mentionem fecit. Et quia hiec 
porta Christus aperuit, 


Vgns. 20. — « Confitebor tibi quoniam exaudisti 
« me ; et factus es mihi in salutem. » 


Confitebor tibi, (Aug.) in laude letus gratias 
agens. [460 quoniam exaudisti me, in adventu Filii, 
priores enim justi adventum Christi petebant, e£ ita 
[actus est vel, es mihi in salutem. Et vere in salu- 
tem, nam, 


VEns. 21. — « Lapidem quem reprobaverunt 
« :edifieantes, hic faetus est in caput anguli. » 


Lapidem quem reprobaverunt. (Cass., Alcuin.) 
Ecce per quem facetus est. in salutem, seilicet per 
lapidem angularem, id est Christum. Vel ita ab illo 
loco : Aperite. Et per portas aecipitur mors, per 
quam intratur ad Dominum. Unde Apostolus : Cupio 
dissolvi et. esse cum. Christo (Philipp. m). Sancti 
enim per hane portam mortis vitam inveniunt zter- 
nam. Quasi dicat : Et quia Dominus non tradidit me 
morli, ergo, o vos persecutores, instate, et aperite 
mihi portas justitie, id est portas mortis per quas 
justi intrant ad requiem. Et ego ingressus in eas, 
id est per eas ad vitam. Confitebor Domino, in voce 
exsultationis et confessionis, soni epulantis, quie est 
beatitudo sanetorum ; eteonfitebor, quia hac porta 
Domini est, id est προ porta est qua itur ad Do- 
minum, vel qua Dominus exivit de mundo. Unde 
alibi : ££ Domini Domini exitus mortis (Psal. 
LXviI), et. justi imitantes caput. Christum, intrabunt 
in eam, id est per eam ad vitam. Dixi confitebor et 
vere confitebor, inquam, tibi, o Domine ; (Aug.) id 
est laudabo te in presenti, et in futuro, quoniam 
exaudisti me, et factus est, vel es mihi in salutem. 
Quis est salus ? eece lapis, scilicet. Christus, quem 
reprobaverunt cdificantes, id est Judaei. [Cassiod.| 
Soli enim Judei unum Deum colentes iwditicabant 
se et alios in cultu divino, aliis per idololatriam de- 
struetis ; sed non perfecerunt, quia Christum con- 
tempserunt, (Rem.) Vel, zedificantes in malo acci- 


1039 


PETRI LOMBARDI 


|. 1040 


piuntur Seribz et Pharissi, qui volentes justitiam A et non accipistis me ; si alius venerit in nomàine suo, 


suam constituere, justitie. Dei non sunt subjecti 
(Rom. X). Christum reprobando : et tamen Aic fa- 
ctus est in caput anguli, (Hier.) ut duos parietes 
Judeorum et gentium conderet in se lapide angu- 
lari. Et 


VEns. 22. — « A Domino factum est istud; et 
« est mirabile in oculis nostris. » 

A domino factum est istud, (Aug., Cassiod., Al- 
cuin.) scilicet. ut sit in eaput anguli, non est hoc 
faetum ab his a quibus passus est, quamvis nonnisi 
per passionem factum sit; sed a Domino, qui oc- 
eulte zedificabat. Vel, a Domino factum. est hoc, 
id est faetus est lapis iste, secundum quod homo ; 
cui sensui concordat littera alia, quz est : 4 Domno 
factus est ei, id est ad honorem Palris. Et est mi- 
vabile istud, (Aug.) scilicet quod Deus homo factus 
est, in oculis interioribus nostris, scilicet. ereden- 
lium, non carnalium qui reprobaverunt. Et 


Vzns. 23. — « Hec est dies quam feeit Dominus : 
« exsultemus et lzetemur in ea. » 


Hcc est dies, (Aug.) quia faetum est hoc. quam 
fecit Dominus ; mei dies sunt. veteres, sed /iwe. est 
dies quam fecit Dominus, id est qua mihi salutem 
dedit. Unde: Tempore accepto exaudivi te, et in 
die salutis adjuvi te (II Cor. v1). (Aleuin.) Hie jubi- 
leus annus figuraliter sub lege observatus, qui diei- 
tur remittens vel initians, quia tunc servi manumitte- 
bantur, debita relaxabantur, possessiones dominis 
restituebantur; et nos hac die a servitute peceati 
redempti sumus (Levit. Xxv). Quibus etiam est hze- 
reditas restituta :eterna : ideoque hane diem dicit 
£2 5» 2 Dominum fecisse, [Cassiod.| quia etsi omnes 
fecit, hane tamen singulariter, non quia eam plus 
aliis, sed quia in ea plusquam in aliis fecit, in qua 
Dominus venit, in qua convenit lztari, ergo exsul- 
temus et. letemur in ea, qua diabolus perdidit jus, 
homo revixit; et quia salutis est dies ; ergo, 


Pans, ιν. VEns. 24. — « O Domine, salvum me 
« fac ; o Domine, bene prosperare; benedietus qui 
« venit in nomine Domini. » 

0 Domine, salvum me fac. |Cassiod.| Ecce desi- 
derium magna petitionis, salvum me fac de elade, 
scilicet saeculi, id est a peccatis. Et, o Domine, bene 
prosperare ut dolores isti vertantur in ceterna gau- 
dia. (Aug.) Vel ita loquitur quasi prodigus filius de 
exsilio long:ze captivitatis, ad patrem rediens. Salvum 
me fae, o Domine, hic et in futuro, quia de longa 
peregrinatione revertentes, ab his sejungimur qui 
oderunt pacem et impugnant. Et, o Domine, bene 
prosperare, id est bene prospera iter redeuntibus, 
quia tu nobis factus es via. Vel, bene prosperare: 
his salvatis, salva alios. [Cassiod.| Benedictus. 
Quarto frequentari atria Domini suadet, de adventu 
Christi gaudens. Quasi dieat : Bene prosperare, 
quia ad hoc venisti. Et benedictus qui venturus est, 
vel venit àn. nomine. Domini (Aug. Cassiod.) Male- 
dietus vero qui in suo nomine venit, 510 ut in Evan- 
gelio Dominus dicit: Ego veni in nomine Patris mel, 


illum | accipietis (Joan. v), quod erit maledie- 
tus. Et est hiclaus de adventu Christi. Deinde quasi 
in persona sacerdotum minoribus loquitur dicens : 
Etideo reliqui Christiani, nos majores, quasi sacer- 
dotes, 

Vzns. 25.— « Benediximus vobis de domo Domini : 
» Deus Dominus et.illuxit nobis. » 


Benediximus vobis. (Cassiod., Aleuin.) Quod mul- 
tum prodest, quod non est dubium, quia de domo 
Domini, id est de catholica Ecclesia benediximus, 
de qua est baptismus et omnis benedietio. H:ec est 
terra saneta, de qua Dominus dieit ad Moysen: 
Tolle calceamenta de pedibus tuis. Terra enim in 
qua stas, terra sancta est (Exod. ui). Heec est terra 


B bona in Evangelio, quie profert fruetum bonum tri- 


cesimum, sexagesimum, centesimum, in qua stare 
debemus ereeti ad ccelestia, non jacere graves ter- 
renorum torpore, solventes calceamenta de pedibus, 
id est opera mortua de affeetibus nostris. (Gl. int.) 
Deus Dominus quasi dicat : Benedivrimus vobis, 
imo, Deus, cui debetur latria, et Dominus, cui debe- 
tur dulia, benedixit. nobis, ef illuxit nobis, fugans 
tenebras peecatorum. Et vos jam benedieti, 


Vgns. 26. « Constituite diem solemnem in con- 
« densis, usque ad cornu altaris. » 

Constituite diem solemnem. |Cassiod., Aug., GI. 
int.] Custodientes diem nativitatis et resurrectionis 
Dominiez, qui honori Dei sacratus est, et hoe. non 
lepide vel seguiter agentes, sed in condensis, vel in 
frequentationibus virtutum vel hominum. Vos dico 
tendentes usque ad cornu altaris, ad litteram, [Cas- 
siod.] ut communicent corpori Christi, [Aleuin.] ut 
in festis fieri solet, maxime vero tribus przcipuis 
solemnitatibus, Pascha, Pentecoste, et natali Domini, 
sicut in veleri lege preceptum erat (Deut. xvr), ut 
in tribus prveeipuis solemnitatibus, Pascha, Pente- 
coste et Cenopegia nemo appareret vacuus in con- 
spectu Domini. Vacuus est qui in se Christum non 
habet, qui est fundamentum : Quod nemo valet 
mutare. Inde est quod illis tribus solemnitatibus fi- 
delis. populus nummum offert manuali oblatione , 
interiorem significans. In nummo enim nomen est 
et imago regis. Quisque ergo spiritualiter nummum 
offerat, ut nomen regis, id est Christi in se habeat : 
Da Christo dietus Christianus: et imaginem, id est 

animam, lumine vultus ejus insignitam Deo exhibeat, 

[Cassiod., Aleuin.] Vel per altare intelligitur saera- 

mentum eorporis et sanguinis. Cornu altaris est 

polestas, id est virtus ipsius sacramenti. Multi enim: 
sumunt sacramentum et non rem, ut mali ; bont 
vero sacramentum et rem sacramenti percipiunt, 

qua est spiritualis caro Christi, de qua ipsi ait ζ 

Si quis non manducaverit carnem meam, et non bi- 

berit sanguinem meum, non habebit vitam eternam 

(Joan. wr). Et est sensus, quasi dicat: Constituib 

diem solemnem, vos dico tendentes mente, usque 

ad cornu [Cassiod., Alcuin.] id est potestatem et 
virtulem. Altaris, id est sacramenti, ut non modo 


1041 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVII. 


1042 


sacramentum, sed eliam rem sacramenti sumatis. ἃ gutturis et plumam projiei, quando turtur vel co- 


Unde alibi : Infroibo ad altare Dei (Psal. xvm). 
[Haym.] Ego autem quidquid a liifaciant, pro me dico, 


Vgns. 27. — « Deus meus es tu, et confitebor 
« tibi : Deus meus es tu, et exaltabo te. » 


Deus meus es tu, et non alius, e£ ideo confitebor 
tibi, [Haym., Aug.] id est laudabo te. Vel ita ab 
| illo loco, Benedirimus. Vox est hie magnorum ad 

' pusillos. Magni enim qui exeedunt, qui mente ver- 
bum apud Deum eontingunt, parvulis se contempe- 
rant, ut possint sinceriter dicere : S?ve mente exce- 
dimus Deo, sive sobrii sumus, vobis est (II Cor. v). 
Quid parvulis dicunt? Benedicimus vobis de domo 
Domini. Eos enim benedicunt de interiore domo Do- 


lumba in holocaustum offertur (Levit. Y). Vesicula 
gutturis inflationem superbi: significat, plum: ina- 
nes inquisitiones sublimium. Hzee ergo de holocausto 
projiee, ne de scientia intumeseas, vel inquisitioni- 
bus sublimium, quze humanus non capit sensus, ina- 
niter des operam, ut ita sit altare conceavum. Hujus 
altaris cornu est eminentia mentis, contemplatio 
supernorum. Et est sensus : Constituite diem solem- 
nem, scilicet mentis claritatem et exsultationem, in 
condensis, vel in. frequentationibus virtutum eundo 
usque ad cornu altaris,id est usque ad eminentiam 
mentis, qu est altare, scilicet ad contemplationem, 
Nos dico, dicentes : Deus meus es tu, et. confitebor 
libi; Deus ineus es tu, et exaltabo te, hzec non mu- 


- mini, scilicet. cclesti Jerusalem, a qua descendit B lantur. 


omne datum optimum, et omne donum perfectum, 
ubi laus est in sceula seculorum. Sed quid inde 
nuntiant? hoc. quod Dominus, qui venit in nomine 
Domini, quem zdificantes reprobaverunt, mediator 
Dei et hominum zqualis Patri, et illuxit nobis, ut 
quod credimus intelligeremus, et vobis nondum in- 
Llelligentibus, sed jam credentibus, renuntiaremus ; 
ut autem vos intelligatis, Constituite diem solemnem, 
id est mentis solemnitatem. Ethoe, i» frequentatio- 
mibus, id est in voce exsultationis et confessionis 
soni epulantis. Constituite dieo, ambulando, in loco 
tabernaculi admirabilis, usque ad. cornu altaris, id 
est usque ad domum Dei interiorem : de qua vobis 
benediximus, ubi sunt altaris excelsa, ubi est spiri- 


tuale sacrificium et sempiternum, id est sacrificium G 


laudis, et sacerdos sempiternus. Et altare sempi- 
ternum, scilicet mens ipsa justorum. Et ut aptius 
dicamus, horum verborum hie est sensus : Quicun- 
que Deum Verbum intelligere volunt, non eis suffi- 
ciat caro qua propter eos Verbum factum est, ut 
late nutrirentur, nec in terra sufficiat iste dies, quo 
Agnus occisus est, sed constituatur in frequentatio- 
nibus, quousque perveniatur mentibus exsultanti- 
bus, usque ad cornu altaris, [Aug.] id est usque ad 
interiorem ejus deitatem, ubi laudes cantabimus, 
ita dicentes : Deus meus es tu, et confitebor tibi ; 
Deus meus es tu, et exaltabe te. Non strepitu ver- 
borum hzc dicantur ; sed ipsa dileetio est vox ista. 
Vel ita (160) : Constituite diem. solemnem, scilicet 
diem :eternitalis, et hoc in. frequentationibus, id est 
ejus diei desiderio assidue quisque se aflligat, donec 
perveniat usque ad. cornu altaris, id est in futuro, 
| id est donec ad superni sacrificii altitudinem, id est 
ad gaudia zlerna attingat. [Alcuin.] Vel per altare 
intelligitur mens hominis. Unde in lege preceptum 
fuit fieri altare quadrangulum et concavum (Exod. 
xxvir). Ideo quadrangulum, quia mens humana qua- 
luor virtutibus principalibus muniri debet, id est 
prudentia, justitia, fortitudine, temperantia ; eadem 
quoque debet esse concava ad recipiendum verbum 
Dei, atque ignem dilectionis. Timor enim infusa 
repellit. Unde in Levitico praeceptum est vesieulam 


(160) Ex Greg., lib. rx Moral., cap. 21. 


Vrns. 28. — « Confitebor tibi quoniam exaudisti 
« me ; et faetus es mihi in salutem. » 

Confitebor tibi quoniam exaudisti me, et factus 
est vel es mihi in salutem.[Cassiod., Aug.] Hie ver- 
sus suprapositus est, sed et hie congrue ponitur : 
quia leta confessio est post beneficia, itaque sieut 
coepit laudem, ita determinat dicens : 

VEns. 29. — « Qonfitemini Domino quoniam 
« bonus, quoniam in s:culum misericordia ejus. » 

Gonfitemini Domino. [Gl. int.] Quasi dicat : Sicut 
ego ago, ita el vos facite, scilicet confitemini Domino, 
sicut monui a principio, quoniam bonus, et quoniam 
in. seculum. misericordia ejus. Vbi desinit psalmus 
unde ccepit. [Aug.] Quia ab initio quo deseruimus 
Deum usque in finem quo redimus, non est quod 
salubrius delectet nos quam laus Dei. 


COLLATIO IN PSALMUM CXVII : & CONFITEMINI DOMINO 
QUONIAM BONUS, » ete. 

Vrns. 3, &. — Greci repetunt ὅτι ἀγαθός, quo- 
niam. bonus, quod ssepe facere dignoscuntur ad causce 
epitasin septuaginta Interpretes. 

Vrns. 10, 11. — Quia ultus sum in eos. Greci 
codices non habent quia. Hieronymus autem ad 
Suniam et Fretellam, vult sub asterisco reponendum. 
Nam Hebraice habetur *2 Κι. Caeterum ad integrita- 
iem sensus, tum erit quidpiam subaudiendum. I7 
nomine Domini, dixi, quia ultus sum in eos, quod 
et subindicavit Munster. Vel, ut habet magister, im 
nomine Domini est hoc, etc. 

Vzrns. 12. — Exarserunt sicut ignisin spinis. Hie- 
ronymus cum aliis, ezsfincli sunt sicut ignis spina- 
rum. Dicat aliquis : Erardescere et exstingui, pugna- 
re convincuntur. Sed si inteilexeris innui subitam 
consumptionem, nihil remanet quzstionis. Siquidem 
ignis ceilo in spinis exardescens, consumil cito et 
consumitur. Unde Paraphrasis Campensis, exzstin- 
quuntur tam subito quam ignis per stipulas volitans. 
Et Chaldzeus, ardent sicut ignis in spinis. Translator 
lamen ad Campensem aelive exponit, consumere 
pergat, sicut ignis spinas. 

Vins. 13. — Impulsus, eversus sum ut caderem. 
D. Augustinus nescio quid secutus legit, Zamquam 
cumulus arenc impulsus sum ut caderem. Nam Ie- 
brei sie habent *3Tn3 nn DAHO DEHITTHANI, hoc 
est impellendo impulisti me. Septuaginta aulem 
slc ἀνετράπην. Fortasse in leetione Augustini ex- 
jressa est vis seeundi verbi, quod aliquando ad 
mare relatum, sonat id quod in imo est sursum 


1043 


emergere et ferri : aul loco ὦσθεις legebatur ὡς A 


ἄμαθοεις, id est fanquam arenosus. 

Vrns. 22. — A Domino factum est istud. Quod 
quidam legunt ei, dandi casu, nempe factum est ei, 
quemadmodum Augustinus, hoc est ob variam le- 
ctionem pronominis αὕτη Vel, αὑτῇ, quod refertur 
ad caput in Graeco. 

Vgns. 24. — 0 Domine, salvum fac. N10y"wn 
HoscHiAH NA. Nos οἱ Greei proferimus corrupte 
hosanna pro hosianna, teste Hieronymo ad Dama- 
sum. Joannes tamen Eckius, vir pius et doctus, sen- 
lit nos reete secundum artem efferre hosanna, quia 
Hebraei in imperativo quiescentium in period et con- 
jugatione quam dieunt hiphil utrumque dicunt, 
yu" uosca et ny" wn. Siquidem psalmo Lxxxv, 
salvum fac servum tuum, legitur in Heb. 727 yv 


HOSCA ABDECA. Proinde non recipit eos qui opinati 
sunt nos corrupte pronuntiare hane vocem. Quod 
tamen Hieron. aperte id  proloquitur ad Da- 
masum, demiratur quomodo potuit hoe dicere. Cie- 
terum tametsi yv sit rectum, tamen 51 ex tribus 
vocibus quie sunt in Hebr. unam composuerimus, 
manifesta est elisio, sieut. gratia exempli adducit 
Hieronym'is illud Virgilii : Mene incepto, ubi scan- 
dimus men inecpto. Sie in contextu Hebraico le- 
gimus NIN N2 ni^ wn ΠΟΒΟΙΛΟΗ NA ANNA. Unde coa- 
lescit 2 £» $& hosanna, in medio facta elisione. Mun- 
sterus in scholiis dieit apud Mattneum  evangeli- 
stam cap. xxr, pueros Hebrzorum, obviam Christo 
procedentes, clamasse more Chaldaico, in quem 
degeneraverat Hebraismus vulgi : 3yw nw A^osanna, 
quod licet quadret sententie Hieronymi, in hoc 
quod eorruptum est vocabulum, tamen non perinde 


PETRI LOMBARDI. 


1044 


respondet quod scribit Hieronym. Mattheum qui 
Hebraico sermone scripsit, ita posuisse ΝΣ ny? vn Ho- 
sciam Na. Deinde subaudiendum est populum Israel, 
vel generaliter mundum, ubi tamen Munster, testa- 
tur Chaldaeis Hosanna sonare salva nos. Denique 
quod dieimus : O Domine, salvum fae, Hieronymus 
dicit esse ex Septuaginta. Symmachus manifestius 
inlerpretatus est, Obsecro, Domine, salvum fac. 
Vrns. 26. — Constituite diem solemnem in con- 
densis. Sie et Pellicanus. Hieronymus, frequentate 
solemnitatem in. frondosis : quem sequuntur Cam- 
pensis, et inierpretes pro Cajetano, aliis verbis. Ver- 
tunt enim, ligate festum in frondibus, vel redimite 
diem festum. frondibus ; sive, colligate sub diem fe- 
stum ramos. Pratensis, Nebiensis, Sanctes, Munste- 
rus, ligate agnum seu hostiam funibus. Hic ser- 
monum varietas, oritur ex homonymia dictionum He- 
braicarum. Primum est ἽΝ Asan et *DN ISsER, quod 
est vincire et ordinare seu disponere. Deinde 35 n4G 


p aneeps est ad agnum et festum. Postremo e'rn"ay 


ABOTHIM, si deformatur ἃ radice 327 ABAH, vere si- 
gnificat densa ; sin autem a themate 37 ABATH, arbo- 
rem frondosam, aut funem densum. Porro quomodo- 
libet transtuleris, eo tendunt omnes, licet diverso 
sermonis charactere, quo significetur frequens po- 
puli fidelis conventus, in celebrandis cultus Do- 
mini solemnitatibus, ac plenum pietatis studium, 
spiritualisque lz:elitia, in. exercendis certatim saero- 
rum mysteriis. 

Vgns. 28. — Confitebor. tibi quoniam exaudisti 
me, etc., qui eral versus 20, hic repetitur apud nos 
et Septuaginta, quod non est in Hebreo ; hoe tamen 
nihil affert incommodi : quanquam in quibusdam 
Grecis exemplaribus non legitur. 


PSALMUS CXVIII. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA. (161) ALEPH. » 

Beati immaculati. Titulus : Alleluia aleph (162). 
Psalmus institutor est fidelium, paradisus omnium 
pomorum, apotheca Spiritus saneti : qui quanto in 
superfieie videtur aperlior, tanto mysteriorum alti- 
tudine est profundior, [Aug., Cassiod.] Ibi genera- 
liter justus loquitur, modo profitendo quod accepit, 
modo tantum sperando quod meruit. Et est hic 
psalmus similibus verbis contextus; nulla tamen 
confusione permistus, sed novitate rerum litteris 
mutatis explieatus, totus morali doetrina insignis. 
[Ambr.] Omnis autem moralis doctrina suavis est, in 
qua hie psalmus eminet. Alii namque psalmi tan- 
quam stelle minores, aliquantulum lucent; isle 
vero quasi sol, pleni luminis meridiano calore fer- 
vens, Lotus morali duleedine splendet. Et est per 
litteras Hebraei alphabeti digestus, ut sicut pueri in 
primis litteris usum discendi sumunt, ita et nos hu- 
jusmodi elementis usum vivendi usque ad maturi- 
tatem. addiscamus. Singulis autem litteris versus 
oetoni subjieiuntur, ita ut ab una littera octo ver- 
sus incipiant, ut. unitatem Deitatis, qu: omnia re- 
git, el doceret purgationem legitimze sanctificationis ; 
octava enim die el cireumcisio fit ex lege, el in 
Christi. resarrectione sumus ei convivificati. [Hier.] 
In hoe autem psalmo tot sunt octonarii quot ele- 
menta apud Hebraeos, id est viginti duo, et singuli 


(160) »᾿Αλλελούϊα additum a Grecis. 


Coctonarii per omnes versus suos incipiunt a singu- 


lis elementis per ordinem, quod in translatione ser- 
vari non potuit, per quod innuit quod hie sunt ele- 
menta scholae Christi, [Cassiod.] et commoda 
doctrina et perfecta ad beatitudinem, cujus doctri- 
ni partes eongruis interpretationibus nominum ele- 
mentorum designantur. Omnia sunt hic elementa, 
profecto numero justorum designando. Partes vero 
hujus psalmi sunt secundum numerum litterarum. 
Quot enim litter: sunt, tot sunt partitiones, ut in 
singulis oetonariis sint parti&onum distinctiones. 
Octonarius vero ipse in singulis distinctionibus in- 
nuit, |Aleuin.] quod unaquaque pars perfecta est 
et sufficit, ut si quis eam servet in vita septem die- 
rum, perveniat ad octavam resurrectionis, vel cir- 
cumcisionem cordis habeat, quam octonarius signi- 
fiat. Singulie autem litter: sunt quasi tituli suorum 
versuum continentiam eorum declarantes. Hujus 
autem octonarii titulus est : Alleluia. Aleph. Alleluia, 
[Amb.] id est laus Dei, quia in his vere Deus lau- 
datur, in quibus est remissio peccatorum, quz no- 
bis perfeeta est faeta per adventum Christi, de quo 
in superiori psalmo egit, qui hune mundum diluit, 
ut dignus fieret immaeulato corde Deum laudare. 
Aleph, qui est prima littera, interpretatur doctrina. 
Plenos ergo doctrine sequentes versus sollicite at- 
tende. Congrue autem huic octonario praescribitur, 


(162) Ex Cassiod. in titul. et conclus. psalmi. 


1045 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. CXVIII. 


1046 


Aleph, id est doctrina, quod est commune toti psal- À Sine utraque vero non est perfectio. (164) Ideoque 


mo doctrinam moralem redolenti, [Alcuin.] quia iste 
Octonarius est quasi prologus totius psalmi, brevi- 
ler tangens quz in sequentibus continentur oetona- 
riis, quia cum constet quod omnes volunt esse beati 
eliam mali, [Aug.] his qua desiderant adeptis, do- 
cet quod plurimi nesciunt, scilicet. quomodo vere 
beati sint, ne quis jam erret de via beatitudinis. 
Et hic chorus sanctorum loquitur totus, a primo 
usque ad ultimum, [Aug.] quasi dicat : Diversi di- 
versa quarunt, quibus sint beati. Sed hee est via 
ad heatitudinem. Illi qui volunt esse 


VEns. 1. — « Beati immaculati in via : qui ambu- 
« lant in lege Domini. » 


Beati sint immaculati, [Hier., Aug.] id est sine 


inlege sacerdos assumebat de hostia pectusculum 
elevationis, et armum separationis ; in pectore sa- 
pientia, in armo opere (Levif. vir). Inde etiam in 
extremis oris hyacinthine tuniezte summi | sacerdotis 
dependebant tintinnabula, et mala punica (Emcod. 
xxvi), ὉΠ sit sonus preedicationis cum exsecutione 
bonz actionis. (165) Idem ordo est in primo psalmo, 
qui et in isto. Prius enim dieitur beatus qui non re- 
cessit a via justiti:e ; deinde subdit , in lege medi- 
tatur in toto corde. [Ambr.] Quasi dieat : Beati sunt 
qui serutantur, si tamen ezquirunt eum, non aliud. 
[Aug.] Propter hoc enim serutanda erant testimonia, 
ut Deus inveniretur. Aliter non valuit, ut qui volunt 
esse docti, non justi. Unde gloria illis apud homines, 


erimine : quod sunt, si iz via, id estin Christo sunt, p non apud Deum exquirunt. [Hilar. Cass. Gl. int.] Et 


qui via est, veritas et vita (oan. xiv). Vel, in via, 
id est in lege Domini, quz est via ad vitam. Plurali- 
ter autem dicit immaculati, ut de fidelibus non de 
Christo accipiatur. Vel ita continuat [Cassiod.]| 
quasi dicat : Olim homo miser et pollutus fuit, 
[Amb.] nune autem e contra, beati sunt homines, et 
per remissionem peccatorum immaculati. Sed ta- 
men hac conditione dico, si in via sint, id est in 
Christo, vel in lege Dei ; et si ambulant. Et hoc est 
quod dicit qui deinde ambulant, [Cassiod.| non 
otiosi, in lege, non carnis, sed Domini, illi qui ambu- 
lant, non peccant mortaliter, vel si peceant peenitent : 
profieiunt hi et perseverant, [Amb.] sed hoc non 
possunt perficere nisi scrutentur, et cognoscant le- 


gem Dei. Unde subdit : C 


VEns. 2. — « Beati qui scerutantur testimonia 
« ejus; in toto corde exquirunt eum. » 


Beati qui scrutantur testimonia ejus, [Cassiod., 
Ambr., Aleuin., Ambr.] id est saeras Scripturas. 
Et est hie diffinitio, beati per actus. Beatus enim 
est qui est in. via, id est in Christo sine macula 
ambulans iu lege, et sie serutans ut provehatur. 
Aliter enim non est dignus perquirere, nisi sit pro- 
babilis vitz. Et nota quod prius dixit : Beati im- 
maculati in via, post : Beati qui scrutantur. Quam 
puleher ordo, plenus doctrincz et gratie! Ante est 
vita quam doctrina. Ideoque de Christo dieitur : Cepit 
Jesus facere et docere (Act. Y). Et Apostolus deseri- 
bens pontificem eligendum (163) prius dieit de vita : 
Oportet episcopum irreprehensibilem esse, sobrium, 
pudicum, que pertinent ad bonam vitam (ITim. n). 
Deinde adjungit de doctrina, scilicet, doetorem, ut 
prius consuescat bona agere quam  priesumat do- 
cere ; inde etiam legalis sacerdos prius induebat 
superhumerale, inde rationale. [Ambr.| Bona enim 
vita etiam sola gratiam habet, doctrina sine vita non 
est integra, quia in malevolam animam, non intro- 
ibit sapientia. Unde dicitur : « Quasrent me mali, 
et non invenient. » Prius ergo cerrigenda est vita ; 
inde quzrenda cognitio. Prima ergo sunt moralia, 
secunda mystica. In illis est vita, in his cognitio. 


(165) Ex Hier. ad Fabiolam, De veste sacerd. 
(164) Ex Hier. ad Fab., De veste sacerdotal. 


hoc in toto corde, non diviso, ut hwretici, et. amici 
hujus mundi, quibus dicitur :« Non potestis Deo ser- 
vire et mammonc (Matth. vi), qui non toto corde 
quarunt Deum. Mirum autem videtur quod ait, scili- 
cet beati sunt qui serutantur, et exquirunt. [Aug.] 
Hoc enim possunt etiam et irapii, ut Seribae et 
Pharissei super cathedram Moysi sedentes, qui di- 
cunt et non faciunt (Matth. xxr), et heeretiei scru- 
tantur, et exquirunt; nec tamen beati sunt, quia 
non sunt immaculati, sed justi jam spe beati sunt, 
quia sunt inventuri quod quaerunt. Non enim quia 
scrutantur et qucerunt, ideo beati sunt; sed propter 
hoc quod aderit, ut in Evangelio dicitur : Beati qui 
persecutionem patiuntur, et qui esuriunt. (Matth. 
v), non tamen quia hoc patiuntur beati sunt, sed 
propter hoe quod sequitur : Quia ipsorum est regnum 
colorum, et saturabuntur, cui simile est istud quod 
hic dicitur : 


VEns. 3. — « Non enim qui operantur iniquita- 
« tem, in viis ejus ambulaverunt. » 


Non enim. [Aug.|] Quasi dieat : Hi sunt beati qui 
ambulant inlege, qui enim operantur iniqua non- 
dum immaculata, ambulant in lege, ae per hoc non- 
dum beati sunt. Et hoe est quod dieit, non enim qui 
operantur iniquitatem ambulaverunt in viis eius, id 
es! in fide, quamplurali numero significat, quia 
omnes vias fides una compleetitur, qua vivit. justus. 
[Hier., Hilar.] Vel sieut supra via singulariter acci- 
pitur Christus, ita hic vie — pluraliter. accipiuntur 
prophete, apostoli οἱ omnes predieatores. De iis viis 
' Jeremias ait : State in viis et. interrogate vias Do- 
mini eternales, et querite quee sit via bona (Jer. vt). 
In his ergo non ambulaverunt, qui operantur ini- 
quitatem. Ita hoe dieit, [Aleuin., Cassiod., Aleuin.] 
quasi dicat : Qui peecatum :habet, non ambulet in 
viis, vel qui ambulant in viis sine peccato sint. Sed 
non dicuntur illi operari iniquitatem, qui et si quo- 
tidie fragilitate carnis leviter peccant, non tamen 
amant, sed Dominiea oratione et signo erueis de- 
siruunt. [Aug.] Peceatum quidem iniquitas est, sie- 
ut Joannes dicit, non tamen sine peccato est, qui 


(465) Ex n parte Pastor. Greg. c. 8, 


1047 


PETRI LOMBARDI 


1048 


in viis ambulat (I Joan. 1; sed non ipse ope- A nisi nostre vite sint directe. Justifieationes autem 


ratur illud ; sed quod habitat in eo peecatum, eum 
non vuil quod agit. Fomes enim qui est languor nà- 
turze, commovet illicita desideria; et ita sine pec- 
cato non sumus. Unde idem Joannes dicit: Si 
dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos 
seducimus (I Joan. 1), sed non operatur qui deside- 
riis earnis non obedit ; qui vero obedit a vis de- 
viat. Si vero confitetur, et hoe ad vias perlinet, et 
propter vias peecatum non imputatur. Non ergo 
ambulant in viis qui operantur iniquitatem, scilicet 
ex dilectione, non inviti, ut. ille qui ait : Quod odi 
facio (Rom. vm). 


VERS. 4. — « Tu mandasti mandata tua custo- 


« diri nimis. » 

Tu mandasti. Quasi dicat: Hi non. ambulant 
viis qui operantur iniqua. [Gl. int., Cassiod., Aug., 
Hilar., Cassiod., Hilar.| Et vere, quia £u mandasti, 
etc. Vel ita junge : ili non ambulant in viis, 
sed tu mandasti ut ambularent, id est ut mandata 
custodirent, et ideo ambulandum. Vel ita continua : 
Beati sunt qui 510 et sic agunt, et ne haec. contem- 
nantur, subdit jussionem Domini dicens : tu manda- 
sti nimis mandata tua custodiri, vel, tu. mandasti 
mandata tua nimis custodiri. Nimis aliquando si- 
gnificat plus quam oportet, quod non hie, sed pro 
valde accipitur. Et est : Tu mandasti nimis, id est 
valde per prophetas, et per eosdem sepe, mandata 
tua custodiri. Vel, mandata tua. custodiri mandasti, 
ut nec unum iota pretereatur. Vel, custodiri nimis, 


id est plusquam patitur natura carnis. Distingue no- C 


mina, et przedietorum nota differentias : memoravit 
enim tria, legem, testimonia, et mandata. 22$» A 
Lex est umbra futurorum (Hebr. x), quae. spirituali- 
ler debet eustodiri, ut. de sacrificiis et. hujusmodi 
figurativis. Testimonium vero est evidens res que 
commonet alicujus. Unde Jacob ait : Lapis iste erit 
testimonium (Gen. xxx1), et Dominus curato leproso 
ait : Offer munus tuum in testimonium (Matth. vun), 
sic precepta Dei dieuntur testimonia, quce monent 
ne peccemus. Mandata sunt sine umbra, qui prae- 
sentem habent operationem : ut diliges Deum ex toto 
corde (Matth. xxu). [Aleuin.|] Et nota quia testi- 
monia aceipit in prohibendo, et mandata in ju- 
bendo. 


multe prisco populo fuerunt, scilicet ut famulus 
Hebreus sex annis tantum serviat et pater reveren- 
ter habeatur, filius diseiplinetur, Deus timeatur, et 
sacerdos honoretur, et his similia. [Cassiod.| Hz 
autem possunt custodiri, si prae oculis semper ha- 
beantur mandata, ut prava mox emendentur per 
ea. Unde subdit : 


Vrns. 6. — « Tune non confundar: cum per- 
« Spexero in omnibus mandatis tuis. » 

Cum perspezero. [Aleuin., Ambr.] Quasi dicat : 
Has justifieationes custodiam cum perspeaero, quasi 
in speculo, i2 mandatis, vel mandata, £uis vel tua, 
et addit omnibus vel omnia, hoc ideo dieit ne pec- 
cando contra unum sit omnium reus. Unius nam- 


in P. que peecati reus punitur :eternaliter. Unde Jacobus: 


Si quis totam legem servaverit, offendat autem in 
uno, factus est omnium veus (Jac. n). Quod evitat 
qui perspicit in mandatis. [Cassiod., Ambr.] Qui 
autem non perspieit in eis, in quo erret nescit. Et 
tune, seilicet eum perspexero, »on confundar. Ante 
enim in Adam confusus es, et nudus facetus, cum 
operuisti te foliis fici (Gen. m), quia confundebaris 
abscondisti te a conspeetu Dei, quia erubescebas. 
Nune autem venis in conspeetu Dei per gratiam li- 
beratus. Vel ita, ideo peto justificationes custodire, 
quia tune eum custodiero, non confundar cum 
perspexero, |Aug.] quasi in speculo, in omnibus, 
vel omnia, mandatis, vel mandata, tuis, vel tua, 
quia non auditor obliviosus est, sed factor operis. 
Confunditur enim. qui inspicit mandata, sed non 
facit. Unde Jacobus ait : Si quis auditor est verbi et 
non factor, hic comparatur viro conspicientivultum 
nativitatis sue im. speculo (Jac. Y). Consideravit 
enim se, et abiit, el statim oblitus est qualis fuerit. 
Et tune, scilicet. cum  eustodiero, et perspexero 
mandata. 


Vxns. 7. — « Confitebor tibi in. directione cor- 
« dis, in eo quod didici judicia justitide tuze. » 

Confitebor tibi. (Gl. int., Cassiod., Cassiod., Aug., 
Cassiod., Aug.| Non ero ingratus, sed laudabo im 
directione cordis, quia tu fecisti cor meum dire- 
ctum, ideoque laudabo, quod distortus non potest. 
Laudabo im eo, id est pro eo quod didici a patribus, 
non per me inveni, judicia, qu: sunt abyssus multa. 


Vrns. 5. — « Utinam dirigantur vie mee ad cu- D Judieia dico justifie fr.  Judicia justiti: dicit, 


« stodiendas justificationes tuas ! » 

Utinam. |Aug.| Vita beati expressa optat eam. 
et optat eontra superbiam liberi arbitrii, cui non 
est satis doceri, nisi prius dirigatur. Ergo si optat 
homo quod praecepit Deus, ut det ipse quod prcece- 
pit, rogandus est, quasi dicat: Te mandante legem 
àccepl, sed nisi adjuves, fii mihi mors. Ad hoc 
enim sine gratia mihi non sufficio. Et ideo precor, 
utinam dirigantur, etc. [Hil.] Vel ita. conttnua : 
quia mandasti. Utinam ergo dirigantur vie mer, id 
est aetus hujus vitae, qui per se tortuosi sunt. Di- 
rigantur dico ad custodiendas justificationes tuas. 
Aliter enim non possunt custodiri juslificationes, 


quibus nune et in fine judicatur mundus. Hzc au- 
tem judicia justitiae sunt, quia per ea famulos libe- 
rat persecutione diaboli laborantes. Vel ita ordina 
litteram : Confitebor tibi, id est laudabo te, in eo 
quod didici judicia justitize tuze, si tamen in di- 
rectione cordis, id est si dirigitur cor ad custodien- 
dum, quia aliter non inde letarer, sed accusarer. 
Nam quid mihi proderit quod ea didicerim, si corde 
perverso vias habeo pravas? 

Vgns. 8. — « Justificationes tuas custodiam ; non 
« me derelinquas usquequaque. » 


Justificationes tuas custodiam, id est opera ju- 
stitice faciam. Nom. me derelinquas. [Haym., Cas- 


b i t 
dirt 
yl 
TUS, 
mulis. | 

dich, d 
pU 
; libe] 


1049 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1050 


siod., Ambr., Aug.] Justificationibus concessis, pe- A briora consilia, subdit Propheta quasi simul delibe- 


tita Deo custodiri, quia scit diabolum circuire. 
Quasi dicat : Et ut eustodiam, non me dere]inquas, 
usquequaque, vel valde, quod idem est ; et si relin- 
quis ad probationem idem est, ut Job. Et si dere- 
linquas aliquando, ut infirmus mihi videar. Et ne 
de me glorier, non tamen derelinquas me usque- 
quaque. Vel, valde, id est ut peream ; et sie gloria- 
bor in te, non in me. Velita precatur Christi adven- 
tum, ante quem reliquerat mundum Deus pro pec- 
cato, sed orat, ne, jam, usquequaque, vel valde 
relinquat, quod jam impletum est, in Christi adven- 
tu, quia Deus erat in Christo, mundum  reconci- 
lians sibi (IJ Cor. v). 


COLLATIO IN PSALMUM CXVIII « BEATI IMMACULATI 
IN VIA : QUI AMBULANT, » etc. 


N ALEPH. 


Vgns. 2. — Qui scrutantur. *»372 NOTZERE, id est 
qui custodiunt. Sed Septuaginta posuerunt antece- 
dens. Hebreus habet consequens. Nemo etenim 
melius Dei testimonia custodit, quam is qui soler- 
tissima diligentia pius ea scrulatus fuerit; si igno- 
res qui? agenda sunt, quomodo servabis ? 


2 nETH (166). 

In quo corrigit. In prima littera partes beatitu- 
dinis exposuit, [Cassiod.] in quibus precatur se cu- 
stodiri. In hae seeunda tempus conversionis aperit. 
[Ambr.] In quo potissimum a lapsu et confusione 
flux: setatis, ad Deum quis converti debet, unde 
congrue huie oetonario przmittitur, littera Beth, 


quz interpretatur confusio, quia hie ostendit pre- € 


cepta Dei liberare hominem de confusione, id est 
de lapsu peccati. Quasi dical : Justificaliones tuas 
custodiam, qua sunt custodiendz, quia in custo- 
diendo sermones tuos, o Domine, corrigit adole- 
scentior viam suam. Sed ad hoc premittit. interro- 
galionem, cum deliberatione dicens : 


Vrns. 1 (9). — « In quo corrigit adolescentior 
« viam suam? In custodiendo sermones tuos. » 

In quo corrigit. [Ambr., Aug.| Iste enim quasi 
confusus de errore et lascivia fluxz;e aetatis, jam |. ju- 
venis sobria mente deliberat quomodo viam corri- 
gat, quomodo erubescenda deponat, et plenam pro- 
bitatis viam assumat, dicens : I» quo corrigit ado- 
lescentior viam suam, id est pravam consuetudinem ; 


adolescentior ad litteram potest accipi, quia hac D 


slate potissimum fieri debet , in qua homo pronior 
est ad peccandum. Unde: Fili, a juventute tua excipe 
doctrinam, et usque ad «anos invenies sapientiam 
(Eccli. vY). Vel adolescentior accipitur, junior ille 
filius qui in Evangelio legitur viam suam depravas- 
Se, id est gentilis populus. Vel potius, adolescen- 
lior, hic accipitur spiritualis populus, qui portat 
imaginem novi hominis, non veteris. ΠΟ est spiri- 
tualis adolescentia, ztas novi non veteris hominis. 
Ecce promisit interrogationem cum deliberatione. 
El quia post meditationem videntur meliora et. salu- 


B 


rans consilium converso sermone ad Deum, dicens: 
O Domine, ecce in quo corrigit adolescentior iz 
custodiendo sermones tuos fidei. Hic est finis delibe- 
rantis, et bene conversus ad Deum, hoc respondit , 
quasi prece ad Deum delata, hoc. consilium Dei in- 
spiratione percepit, non humana presumptione. Et 
revera in hae state criminum nescia potissimum 
est viam corrigere. [Ambr.] Melius est enim praeve- 
nire juventutem correctione, quam post lapsuum 
recordationem et deflere, et dicere : delicta juventutis 
mete et ignorantias meas me memineris, Domine 
(Psal. xxiv, 7). Hoc est enim debilitatis remedium: 
illud, robur salutis. Hie res est in periculo, quia 
grave est consuela pellere. Magnum enim in se 
consuetudo vinculum habet, ibi in bono. Unde dici- 
tur : Bonum est viro cum tollit jugum ab adolescentia 
sua (Thren. m). [Hilar., Auüg.| Facilius enim est 
retrahi ab ingressu, quam arrepto itinere prava 
consuetudinis revocari. Attende etiam quod non ait 
in legendo vel memorando sermones, sed in custo- 
diendo, scilicet opere. Et ita est senior mente, ut 
Daniel, aliter non potest corrigere, quia frustra eu- 
stodit memoria, si non custodit et vita. In perversa 
enim vita non est eorrecta via. Nam quidam verba 


Dei tenendo agunt, ne obliviseantur; nec agunt vi- 
vendo ut corrigantur, 


Vrns. 2 (10). — « In toto corde meo exquisivi te 
« ne repellas me a mandatis tuis. » 


In toto corde. [Aug. , Amb , Aug., Cassiod., Aug., 
Ambr.| Quasi dieat : Quia in his correctio est, ideo 
exquisivi te, quod est ex dono Dei in foto corde meo, 
qui non toto corde exquirit, negligens est et repel- 
litur. Et ideo, ne repellas, non adjuvando me, quasi 
indignum, cum toto corde quiero. Ne repellas dico 
a mandatis tuis, id est ab intelligentia legis, a qua 
repelitur qui a Deo non adjuvatur. Mandatis 
quippe ejus rectis atque arduis humana non con- 
temperatur infirmitas, nisi praeveniens ejus adjuvet 
charitas. Qui ergo non adjuvatur a Deo, quasi 
flammeo gladio prohibetur ab arbore vite, quasi 
indignus. Vel de przlatione ecclesiastica agit, quam 
qui negligenter administrat, a Deo repellitur, quod 
ne sibi fiat iste precatur dicens : Ne repellas me a 
mandatis tuis, docendis et annuntiandis in Ecclesia, 
ἃ quibus negligens repellitur, ne tollat locum me- 
liori. Et ne sibi plus contrahat offensionis ipse est 
Lepidus, qui nec calidus est fervore fidei, nee fri- 
gidus algore infidelitatis, qui non rapitur de manu 
Domini, sed ejicitur at pejor frigido, id est penitus 
infideli : unde in Apocalypsi angelo Laodieiw diei- 
tur : Utinam frigidus esses aut calidus ! sed quia te- 
pidus es, incipiam te evomere ex ore meo (Apoc. n). 
Aperte hie negligentiam. graviori damnat judicio 
quam imprudentiam, et. quantum amilli quem. evo- 
muerit de ore suo Dominus Jesus, et ex suis visce- 
ribus rejeeerit; sed quam propitius est qui et justos 


(166) Beth. id est domus secundum Hiero. ad Paulam urbicam. 


1051 


PETRI LOMBARDI 


1052 


in ore suo tenet, et injustos non ante evomit quam A omnia, non universaliter, sed quz scripta vel dicta 


denuntiet evomendos. 


VgRs. 3(11). — « In corde meo abscondi eloquia 
« tua, ut non peccem libi. » 


In corde meo abscondi. |Haym., Cassiod., Ambr.] 
Quasi dieat : Exquisivi mandata, et etiam memoria 
commendavi. Et hoc est, in corde meo eloquia tua 
recondita abscondi, porcis scilicet et canibus ; genus 
enim peccati est obstinatis przedicare, ideo abscondi 
ut non peccem tibi, qui dicis : Nolite sanctum da- 
re canibus, et margaritas ante porcos ponere (Matth. 
vir). Vitium enim est secreta mysteria indignis vul- 
gare, et quasi Babylonis thesauros domus Dei, 
ostendere. Quod ab aliquo fit, vel adulatione ut 
placeat et cui vulgat; vel avaritia, ut aliquid lucre- 


sunt. Judicia porro sunt, quibus et nune et in fine 
judicatur mundus, quae sunt abyssus multa, et in- 
scrutabilia : sed nihil eorum tacui, qu: per eloquia 
tua mihi innotescere voluisti ; et 


Vrns. 6 (14). — « In via testimoniorum tuorum 
« delectatus sum, sicut in omnibus divitiis. » 


Delectatus sum, in hae vita, in via. testimoniorum 
tuorum. [Aug.] Testimonia Dei sunt, quibus quantum 
nos diligat ostendit, utnativitas, passio. Et est delecta- 
tus sum in via testimoniorum tuorum, id est in hurni- 
litate nativitatis, passionis, quibus etiam futura spe- 
ramus; et ideo bene dicuntur testimonia. Vel, in via 
testimoniorum tuorum, id est Christo, in quo sunt 
omnes thesauri sapientie et scientie absconditi 


tur : vel jactantia, ut plura scire videatur; vel lo- B (Coloss, m). [Cassiod., Ambr.| Et ideo dieitur via 


quacitate incauta, dum sine judieio volat icrevoca- 
bile verbum. Assumenda ergo est disciplina silentii, 
ut prius quis taceat quam loquatur. Unde : Sif 
omnis homo velox ad audiendum, tardus ad loquen- 
dum (Jac. Y). Ideoque Isaias cum audisset a Domi- 
no, clama, non prius clamavit quam audiret quid 
clamare deberet, respondens, quid clamabo ? (Isa. 
xL.) Dominus etiam in Evangelio, comparat regnum 
ccelorum thesauro abscondito ἘΦ Z» £» inagro (Matth. 
xu). Hic est thesaurus sapientie et. cognitionis 
quem cum invenerit homo abscondit in. corde suo, 
non divulgat, sieut. Maria, quce conservabat omnia 
verba Domini conferens ea in corde suo (Gem. t1). 

VEns. ὁ (12). — « Benedictus es, 
« me justificationes tuas. » 


Domine, doce 


Benedictus es. [Cassiod.] Ne quis sanctam erudi- 
tionem suis viribus daret, premittit, benedictus. 
[Ambr., Aug., Gl. int.] Quasi dicat : Quia habeo elo- 
quia, gratias ago dicens : Benedictus, id est lauda- 
tus, es, Domine, qui gratis das. Et de reliquo, doce me 
facere, id est przsta me facere, justificationes tuas 
id est opera sanctorum, qua» imperat Deus, ut factis 
ostendam quce didici verbis. Frustra enim abscondit 
in corde eloquia, nisi sequantur opera justitiae. Vel 
ita : [Aug., Gl. int., Aug., Ambr.] Supra dixit datam 
sibi lerem. Hie petit sibi dari benedietionem, qua 
lex impleatur. Quasi dicat : Qui dedit legem, dabit 
et benedictionem. Et, o Domine, benedictus es, in na- 
tura, velin tuis quos benedicis, et ideo doce me 


justificationes tuas. Quasi dicat : Quia abscondi in Ὁ 


corde meo eloquia tua, dedisti legem, da etiam be- 


nedictionem grati:?, scilicet doce me justificationes 


tuas, ut faciendo discam, vel ut secreta legis sciam, 
et his edoctus 


Vgns. 5 (13). — « Inlabiis meis pronuntiavi omnia 


« judicia oris tui. » 

In labiis meis. [6]. int., Aug.] Vel ita continua : 
Abscondi eloquia tua in corde ; et cum tempus gra- 
tize vidi, pronuntiavi aliis in labiis meis cordi conein- 
nis, omnia judicia oris tui ; non dieit omnia judicia 
tua, sed omnia oris, id est que per eloquia tua mihi 
dixisti. Judieia ergo oris, id est quz per prophetas 
et apostolos locutus es, qui sunt os Dei, pronuntiavi 


testimoniorum, vel via testimoniorum dicitur Chri- 
stus, quoniam de ipso loquentia ad ipsum ducunt, in 
quo et impleta sunt. Et accipit testimonia, eloquia 
Scripturarum. Sicut in omnibus divitiis spirituales 
accipit divitias, terrenis enim divitiis quas sordes 
computat, non comparat. Vel delectatus sum, sicut 
in omnibus divitiis temporalibus delectantur homi- 
nes. Hz autem diviti: temporales non comparantur 
spiritualibus in gratia; sed quia sunt hominibus 
suaves. 

Vrns. 7 (18). — « In mandatis tuis exercebor, et 
« eonsiderabo vias tuas. » 


In mandatis tuis. [Alcuin., Hilar., Aug.] Quasi 
dicat : Pronuntiavi et delectatus sum in testimoniis 


C tuis et adhuc immorabor. Et hoc est, im mandatis 


tuis exercebor usu boni operis ; e£ sic merito boni 
operis considerabo, id est cognoscam vias tuas. Nemo 
enim ad penetralia intellectus pervenit, nisi vita pura 
prius proximus fuerit. Vel ita dico : Doce me justi- 
ficaliones, et si amplius docueris, in mandatis tuis 
garriam, alia littera, id est contra omnes inimicos 
Christian: fidei atque catholiez copiosis rationibus 
garrulus disputabo. Tunc autem sunt utiles disputa- 
liones, si ibi non considerentur, nisi vi: Domini. 
Unde subdit : et considerabo vias tuas, qu: sunt mi- 
sericordia et veritas, quorum duorum plenitudo in- 
venitur in Christo. Et per hanc exercitationem fit 
etiam istud quod sequitur. 


Vgns. 8 (16). — « In justificationibus tuis medi- 
« tabor ; non obliviscar sermones tuos. » 


In justificationibus tuis meditabor. [Cassiod., Hi- 
lar., Cassiod.] Oblivioni quz: ex infirmitate origina- 
lis peccati venit, opposita est meditatio. Noverat iste 
vitium humanitatis. Et contra illud auxilium repe- 
rit. Justificationes sunt sicut quod Hebrzus puer in 
lege non plus quam sex annis servit. In septimo li- 
ber egreditur, quia fidelis in mundo, qui sex zetati- 
bus distinguitur, tantum servit, in resurrectione li- 
ber erit. Et his et hujusmodi quz in czenigmate dieta 
sunt convenit meditatio. Mandatis autem moralibus, 
qui sunt: Nom macchaberis, et hujusmodi (Exod. 
XX), tantum convenit operatio. Congrue ergo dis- 
tinxit verba dieens : in mandatis tuis exercebor, ef 


| 


Un. 


Dots 
tili 
boni 


1053 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1054 


in justificationibus tuis meditabor. Ideo meditabor A tur sibi retribui, secundum fidei operisque meritum, 


ut non obliviscar sermones tuos, id est, ne possim 
oblivisci quod expedit retineri. 


COLLATIO IN 3 BETIH. 


Vrns. 2. (10). — Ne repellas me. *z3€n ὯΝ AL 
TASCHGENI, hoc est, ut volunt, ne errare me facias. 
Eadem est intelligentia : nam repelli a mandatis Dei 
est ab eo non adjuvari. Citra vero Dei auxilium, 
nusquam non aberramus. Et hoc est quod preemise- 
rat, interprete Augustino : Utinam dirigantur vire 
mec! 


3 GHIMEL (167). 


Retribue servo tuo. [Cassiod.] In hac tertia littera 
humanam indigentiam ostendit, et gratiam Dei con- 
tra eam poscit; humana vero indigentia multiplex 
est, scilicet infirmitas, ignorantia, exsilium, hostes : 
contra quam auxiliuui multiplicis gratie quserit. 
Unde bene huic oectonario prezemittitur littera ghimel, 
quz interpretatur refributio, quia sibi multipliciter 
gratia tribui petit. Dixerat enim supra : In quo cor- 
rigit adolescentior viam suam. Deinde subjunxit ; Im 
custodiendo sermones tuos, nunc utid fiat petit 
auxilium, dicens : 


VrEns. 1 (17). — « Retribue servo tuo : Vivifica 
« me ; et custodiam sermones tuos. » 


Retribue, [Cassiod.| non utique pro meritis bonis, 
qua nulla priecesserunt redde, sed retribue, id est 
iterum et iterum da. Vel pro malis meis retribue 
bonum, [Aug.]| quoniam ante fidem non homini de- 
bentur nisi mala pro malis. Retribuit autem Deus 
per indebitam gratiam bona pro malis. Nisi enim 
Deus retribueret bona pro malis, nullo modo essent 
quibus retribueret bona pro bonis. Utique justus est 
retribuendo bona pro bonis, quia misericors prius 
fuit retribuendo bona pro malis, quamvis et ipsa ju- 
stitia qua retribuuntur bona pro nobis, non est sine 
misericordia. Et nota quod quatuor sunt retributio- 
nes. Retribuuntur enim mala pro malis, aut bona 
pro bonis, vel bona pro malis, vel mala pro bonis. 
Due priores pertinent ad justitiam, tertia ad miseri- 
cordiam. Quarlam nescit Deus. Retribuit ergo Deus 
bonum pro malo, quam retributionem iste rogat, di- 
cens : Refribue servo tuo, [Cassiod., Aug., Ambr.| 
qui nihil meritis, sed totum grati: deputat. Quid ? 
hoc scilicet, vivifica me per fidem ex qua vivit ju- 
stus. Non est iste penitus mortuus, sed jam habet 
initium bonz concupiscentiz, qui hoc potest orare : 
Vivifica me, prius mortuum et impotentem scire vel 
operari, sed per fidem vivifica, per quam custodiam 
sermones tuos. Vivus enim custodit, et custodiendo 
vivit. Vel non hie est vox peccatoris, sed jam cor- 
recti et justi, in processu virtutum positi, qui bene 
sibi conseius preemia boni operis exposcit. Ideoque 
convenienter preeseribitur littera Ghimel, quie inter- 
pretatur retributio, quia hic dieitur impletio, et co- 
gnitio legis jam correcto retribui, quasi dicat : Quia 
Sie correctus sum ut supra ostendi, retribue mihi 
servo tuo. Jam in processu virtutum positus preca- 


(167) Ghimel juxta Hieronymum, plenitudo. 


quod non debet arrogans vel alienum videri, si re- 
munerationem a Deo pro egregiis laboribus postulet ; 
praerogativa enim fidei atque justitii est de Domini 
favore mercedem sperare. (Matth. xiv) Reprehendi- 
tur enim Petrus, qui supra fluetus ambulans, ut homo 
dubitavit, non ut apostolus praesumpsit. Jubemur 
quoque in Evangelio fidem habere et non h:esitare 
de his quie supra hominem sunt gerendis, Apostolus 
etiam qui ante dixerat : Non sum dignus vocari apo- 
stolus (I Cor. Xv), postea dixit : Reposita est mihi 
corona justitie, quam reddet mihi Dominus (II Tim. 
IV). Innocentis ergo conscienti: est, non insolentis 
arrogantig?, ab eo cul servit quis mercedem petere, 
quia desperare segnitie maleria est; sperare autem 


pincenvitum laboris est. Pete ergo confidenter, si 


merita suffragantur. Et die : Retribue servo tuo, 
hoe scilicet, vivifiea me, [Aug.] in presenti et in 
futuro, et custodiam servos tuos. Sed quia non pos- 
sunt eustodiri per obedientiam, nisi prius videantur 
per intelligentiam, addit : 


Vzns. 2 (18). — « Revela oculos meos ; et consi- 
« derabo mirabilia de lege tua. » 


Revela oculos meos, interiores, [Ambr., Cassiod.] 
quorum velamen in Christo evacuatur. Vide huma- 
nam infirmitatem et misericordiam Dei. Homo velo 
ignorantie tegitur; Deus tollit ut videas, quod iste 
petit, eo se gravari intelligens. Dico revela, ef con- 
siderabo mirabilia, quae ? de lege tua. Lex ubi 
umbra est, ut de agno paschali, et hujusmodi. 


6 [Aleuin., Aug.] Rogat ergo ut in his tecta videat, 


vel novam legem accipe, scilicet Evangelium, in 
qua mirabilia eonsiderantur, ut hie : Visi quis ve- 
nuntiaverit omnibus que possidet, non potest meus 
esse discipulus (Luc. xiv); et illud : Diligite ini- 
micos vestros (Matth. v). Nihil enim est. mirabilius 
in mandatis quam diligere inimieos, hoc est dare 
bona pro malis. 


Vgns. 3. (19). — « Incola ego sum in terra ; non 
« abscondas a me mandata tua. » 


Incola ego sum. [Cass., Haym., Aug., Cassiod.] 
Ecce exsilium , quasi dicat: Retribue, revela , et 
debes, quia incola ego sum in terra, vel inquilinus. 
Non sum civis Babylonim, cor, et si non corpus, 
habens in ccelo. Hoe justorum tantum est, quibus 
promissa est cterna patria. Unde alibi : Peregrinus 
sum, non sicut omnes homines; sed sicut omnes 
patres mei, id est justi. (Psal. xxxvi). Et ideo, 
quia incola sum, 2n abscondas a me, id est non 
subtrahas mihi mandata tua; ejus votum scire potes 
cui famularis. Absconduntur mandata his qui ter- 
rena sapiunt, et si ea. audiunt et norunt. Mandata 
dicit, per qui ab incolatu liberabitur, in. quibus 
dilectio pr:eeipitur, vel sola vel maxime. [Aug.] Sed 
quia. nihil diligendum diligitur, si ipsa dilectio non 
diligitur, ipsius dilectionis dilectionem iste volens 
habere, proclamat : 


1055 


Vgns. ἀ (20). — « Coneupivit anima mea desi- 
« derare juslificationes tuas, in omni tempore. » 


Concupivit anima mea desiderare justificationes 
tuas, [Aug.] id est opera justiti:e, hoc olim. concu- 
pivit non modo, quia jam quando ineola terre 
erat, non cupiebat desiderare, sed desiderabat. Olim 
vero nondum desiderabat eas, sed fastidio languebat. 
Ita vero amanda est dilectio qua diligenda diligun- 
tur, sieut illa est odienda qua non diligenda dili- 
guntur. Et nota quod coneupiscentia est desiderium. 
sed non omnis, quia concupiscentia est et eorum 
qui habentur, et eorum qui: non habentur. Desi- 
derium vero absentium tantum est in hac vita. Nota 
etiam quod ait : Concupivit desiderare, non ait de- 
sideravit. Videmus enim ratione nonnunquam quam 
uliles sunt justificationes Dei, id est opera justitize 
sed infirmitate ἘΦ £s €$ aliquando non desideramus ; 
prevolat ergo intellectus, sequitur tardus, vel nul- 
Ius afteetus ; scimus bonum, nec delectat agere, ef 
cupimus ut delectet. Ita iste. olim. desiderare cou- 
cupiscebat quae bona esse cernebat, eupiens habere 
eorum delectationem quorum potuit videre rationem. 
Ostendit itaque quibus quasi gradibus perveniatur 
ad eas, prius est enim ut videatur qua sint utiles 
et honeste. Deinde ut earum desiderium concupi- 
scatur. Postremo ut proficiente lumine atque sani- 
tate delectet earum operatio, quarum sola ratio de- 
lectabat. Has ergo coneupivit iste. Desiderare in 
omni lempore, non ad tempus ut mali, sed semper 
eliam in adversis. Ideo utique concupivi desiderare, 
quia 

Vzns. 5 (21). — « Inerepasti superbos ; maledieti 
« qui declinant a mandatis tuis. » 

Increpasti superbos, [Aug.] primos homines, quos 
deleetavit illud : Eritis sicut dii (Gen. n1). Hoc. in- 
crepasti, dicens : Ubi est Adam ? (Ibid.) Nonigsnora- 
bat Dominus, sed superbum inerepabat, quod ad 
tantam miseriam devenisset, et tota etiam. :erumna 
mortalium hareditaria est increpalio superborum, 
et per hanc superbiam declinaverunt. [Amb., Aug.] 
Et maledicti sunt omnes, non illi soli qui a. mandatis 
tuis declinant, quasi a directis ad prava. Vide quod 
non ait, qui deelinaveruut, tanquam illorum primi- 
livorum hominum pecealum in mentem reduceret 
sed ait, qui declinant, per quod non soli illi inere- 
pantur, sed omnes eorum exemplo terrentur, ne 
per superbiam declinent, sed in omni tempore ju- 
stitiam diligant, ut hic recipiant quod illi in. para- 
diso perdiderunt. Nota etiam quod non ait, male- 
dieti qui non implent mandata. sed qui  decli- 
nant. Aliud est enim declinare per superbiam, 
aliud non implere per infirmitatem vel ignoran- 
liam, sed quia superbi, nee in tanta increpatione 
humiliantur, orat pro eis chorus martyrum, di- 
cens : 


Vzgns. 6 (22). — « Aufer a me opprobrium et 
* contemptum, quia testimonia tua exquisivi. » 

Aufer. [Aug.] Quasi dicat : Et quia maledicti 
sunt qui declinant, oro, aufer a me opprobrium 


PETRI LOMBARDI 


1056 


À quod audio, contemptum quod contemmor. Ideo 
mihi est opprobrium et eontemptus, quia exquisivi 
testamenta tua, quasi de hae re est mihi oppro- 
brium et contemptus, quia exquisivi testimonia tua, 
qui Grece dicuntur μαρτύρια pro his patitur iste. 
Unde illos qui pro veritate humiliati usque ad 
morlem certaverunt, non testes, quod Latine uti- 
que possemus; sed Graece martyres apellamus. 
Hic ergo martyres dieunt qui sunt opprobrio et 
derisui contemnentibus Christi crucem. Et totam 
Christianam humilitatem quze sola superbia sana- 
tur, quz» rogant, non quasi mala auferri sibi, cum 
inde perveniant ad coronam; sed quia noxium 
est illis qui inferunt, ut etiam illi conversi mar- 
tyria ament quod factum est; et jam non est 


Billud opprobrium, sed honor. Non est enim di- 


gnus opprobrio qui testimonia  exquisivit; 566 
qui talia precabantur, illa patiebantur. Unde sub- 
dit : 

Vgns. 7(23). — « Etenim sederunt principes, et 
« adversum me loquebantur; servus autem tuus 
« exercebatur in justificationibus tuis. » 


Etenim. Ecce hostes. [Aleuin., Cassiod., Ambr., 
Glint.] Quasi dieat : Aufer opprobrium ; illud au- 
lem multi inferre volunt. Efenim sederunt principes 
more judieiario, quasi ex mora machinantes efipsi 
aperte adversum me loquebantur : iidem accusatores 
erant, qui et judices, quod gravius est. Et sieut. isti 
manifeste, sic et demones occulte nocere cogitant. 
Illi ita, servus autem tuus, scilicet ego, exercebatur 
non pro erimine, sed, in justificationibus tuis, quasi 
dicat : In his eogitat, vincit, quia ab his retra- 
here laborat per bella inimicus. |Cassiod., Aug.] 
Quasi dicat : Inter perieula non erat mihi cru- 
ciatus, sed provectus. Qualiter vero exercebatur, 
subdit : 


€ 


VEns. 2 (24). — « Nam testimonia tua medita- 
« tio mea est; et consilium meum  juslificationes 
« tuae. » 


Nam et meditatio mea est testimonia tua. |Aug., 
Cassiod., Aug.| id est martyria, qu: meditata do- 
lores mitigant, sic exercebatur is!e martyria, sci- 
licet meditatur et amat, respiciens ad coronam; et 
inimicos diligit. Unde sequitur : Ef consilium 
meum est justificationes tue. Quasi dieat : Consi- 


p lium meum est servare justificationes in quibus est 


dilizere inimicos. Ecce consilium contra consilium. 
Consilium sedentium prineipum fuit inventos mar- 
tyres perdere ; martyrum patientium fuit consilium 
illos perditos aequirere. 


COLLATIO IN ἃ GHIMEL. 


Vgns. & (20). — Concupivit anima mea, ete. 2*3 
GARSAH., Sed neoterici vertunt, confracta est. Hiero- 
nymus tamen habet, desideravit ; verum exprimitur 
sensus. Palam est enim animàm non posse con- 
fringi eonfraetione. exteriori. Consequitur intelligi 


debere de confraetione spirituali, hoe est desiderio. 


ipso, quod dum grande est, pene animam exanimat. 


Chaldzus est nobiscum, desideravit anima mea de- 
siderare. k 
VEns. 8(24). — Meditatio mea est. Hieronymus, 


1051 COMMENTARIUM IN 


voluntas mea est. Ceteri, oblecfationes mec sunt , 
vel simile quid, cum parvo impendio concilian- 
tur. Nam qui placent et. delectant jugiter medi- 
tamur, et in his est exercitium continuum nostri 
studii. 

Consilium meum justificationes tuc. Hieronymus, 
quasi viri amicissimi mei; Pratensis, viri consili 
mei. Ita et eceteri. Verumlocutioilla metaphorica erat, 
eoque LXX tropum dextre explieuerunt. Siquidem 
quemadmodum homo agendorum ignarus vel du- 
bius, consilio indiget. virorum et piorum et perito- 
rum, quo rogato in viam rectam dirigant errantem, 
510 nos, per nos nescii, inquirimus que sunt Dei 
justitie, ut in vera zquitate perducamur ad re- 
gnum quo tendimus virtutibus et sanctis operibus, 
qui regulamus secundum Dei justificationes, ceu 


viros amicos et boni consilii. 'DYY ΣΝ ANSCHE 
ATZATHI. 


7 DALETH. 

Adhasit pavimento anima mea. |Cassiod., Aug.] 
In hae quarta littera dicit se corporali necessitate 
esse constrictum, ita ut taedeat eum orare, vel ope- 
rari. Corpus enim quod corrumpitur, aggravat ani- 
mam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa 
cogitantem (Sap. 1x). [Cassiod., Alcuin.] Sed sola 
Dei pietate se salvandum dicit, et quia in hac ne- 
cessitate positus, semper timet relabi, ideo congrue 
huie octonario premittitur littera. dalefh que in- 
terpretatur £imor. Hic enim docetur quod lex fidei 
limentem relabi confortat; et ad omnia ei sufficit. 
Interpretatur etiam daleth, non tantum 4£imor, sed 
etiam nativitas ; quod bene convenit. Nativitas enim 
intelligitur hie, non spiritualis sed temporalis, quze 
scilicet est eorum quie in seculo generantur [Ambr.] 
et sunt corporalia et caduca, ex qua nalivitate est 
timor, quod hie deplorat homo dejectus in terram 
de colo, qui ante beatissimus auram carpebat 
stheream. Curas hujus vite et tzdii nesciebat. 
[Haym.| Quasi dicat : Modo consilium meum 
est, justificationes tuz. Modo me ita habeo, sed 
olim. 

Vzgns. 4 (25). — « Adheesit pavimento anima mea ; 
* vivifiea me secundum verbum tuum. » 

Anima mea adhasit, [Cassiod., Aug., Haym., 
Aug., Alcuin., Cassiod., Aug.] consensu, pavimento. 
id est corpori, unde mors est. Caro enim coneupi- 
scit adversus spiritum (Galaf. v), cui olim non re- 
pugnavit anima. Vel adhesit pavimento, id est ter- 
renis, ut heec curet qu:e sunt calcanda pedibus, ve- 
lut pavimentum : terrà ergo pavimentum est. In 
mundo enim universo tanquam in quadam domo, 
ΘΟ] ΠῚ est camera, terra vero pavimentum, quie te- 
ritur feriendo, ut fiat quasi leve, et nitens, et soli- 
dum pavimentum. Corpus etiam humanum pavi- 
mento comparatur, eo quod simili nitore levigatur. 
Huie pavimento, id est corpori, vel terrenis dicit 
hie animam adhzesisse, quod non est contrarium su- 
perioribus, ubi dicit se delectatum in testimoniis, 
E exercitatum in justificationibus. Quantumeunque 
'enim hic aliquis proficiat, habet tamen mortalis car- 
nis affectum circa hiec terrena, et ab hac morte 
quotidie reviviscit. Unde subdit, sed tu, Domine, 
vivificabis me, ut in colo sit rnens mea. Et hoe, se- 


, 


PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1058 

À cundum verbum tuum, |Cassiod., Aug.] id est per 
Christum, qui est Verbum Patris. Vel, secundum 
verbum tuum, id est secundum promissionem tuam, 
ut sim filius promissionis, non filius elationis. Quod 
non arroganter petit, quia quod per se erat, hic 
confitetur, dicens : 


Vgns. 2 (26). — « Vias meas enuntiavi, et exau- 
« disli me, doce me justificationes tuas. » 

Vias meas. [Aug., Ambr.] Quasi dieat : Vivifica ; 
et debes. Nam, vias meas enuntiavi, id est peccata 
mea confessus sum. Ef exaudisti me dimittendo ea. 
Doce me. Quasi dicat : Delevisti vias meas, et doce 
tuas. Et hoc est, doce me justificationes tuas, hoc 
dicit volens proficere, qui jam in illis exercetur. 
Ab ists ergo ad alias proficiendo, velut crescendo 

B desiderat pervenire, ut illas agat, non modo sciat. 
Vere quippe novit ἐπ οτος qui eas feeit, sicut 
econtra de Domino dieitur : Nom novit Dominus 
peccatum (II Cor. v), id est non fecit. Vel, doce me 
justificationes tuas, id est secundum spiritualem in- 
tellectum figurativas observantias fac advertere. Et 
nota quia pulchro ordine ad justifieationes Dei per- 
veniendum putat, ut primum peceata sua fateatur. 
Ita enim et alibi dicitur : Dic iniquitates tuas ut ju- 
stificeris (Isa. xxur). Et alibi : Justus in principio 
sermonis accusator est sui (Prov. xvn). Si enim 
&ceusaverit se justus, vocem parati accusato- 
ris excludit, qui solet accusare peccata, et cu- 
jusque exaggerare supplicia; obstruit os ejus, 
qui ipse de se fuerit confessus. Verecundia enim 

Cexeusat reum, pudor suum accusat actorem. Et, 
o Domine, 

VEns. 3 (21). — « 
« rum instrue me; 
« tuls. » 


Viam justificationum  tua- 
et exercebor in mirabilibus 


Instrueme viam justificationum tuarum, [Cas- 
siod., Aug., Ambr.] quia vias meas damno, ideoque 
instrue me viam tuam ut intelligam mystica. Alii co- 
dices habent, insinua mihi, quod ex Gr:eco Xuv£) tcov 
expressius dieitur, fac me intelligere. Viam justifi- 
cationum tuarum. Vide ordinem : Prius enim est 
discere justifieationes, quod hic ante petiit. Deinde 
gradus quosdam et ordinem earum quid prius, 
quid post esse debeat. Peccat enim qui prxepostere 
agit. Nam scire quid faciat, et ordinem faciendi 
nescire, non est. perfeetze cognitionis. Ordinis nam- 
que ignorantia eonturbat negotiorum naturam for- 
mammque meritorum. Notis vera mysteriis, et eorum 
ordine, ego etiam exercebor usu operis, et spirituali 
sensu, sicut qui in paliestra. exercetur ut roboretur. 
Et hoe etiam, in mirabilibus tuis, qui in figuris la- 
tent. [Aug.] Mirabilia Dei vocat justificationes ipsas, 
quarum quidam ita sunt mirabiles, ut. inexperti 
eredant ad eas non posse perveniri intelligendas vel 
faciendas. Unde iste laborans, et earum difficultate 
fatigatus, addit : 

Vrns. 4 (28). — « Dormitavit anima mea prie ti- 
« dio; confirma me in verbis tuis. » 


Dormitavit. |Cassiod., Aug., Cassiod.] Quasi di- 


1059 PETRI 


LOMBARDI 1060 


cat : Dico, doce, instrue ; sed quia est petitio dilata, A 1X). Et nota quod non est iste securus, sed humili- 


dormitavi ut fessus exspeclator. Et hoe est, anima 
mea dormitavit, id est refriguit aspe comprehendendi 
eas. Et hoe, pre tedio dilationis. Nota quod non 
ait dormivit, sed dormitavit. Dormire enim est 
obliviosi et socordis : dormitatio est fessi exspecta- 
loris, qu:e dicitur acedia. Sed tu confirma me in 
verbis tuis, ut si adhuc petitio differtur, 222» "2 fir- 
mus stem in meditatione legis tuc. [Haym.] Vel 
ità dico, quod exercebor in mirabilibus ; tamen 
olim anima mea dormitavit pre timore, parum vel 
nihil boni operans, et ideo doce me. Et quia olim 
dormitavi, nunc eum ad ea perveni, confirma me 
in verbis tuis, [Aug., Aleuin.;, Aug.] que jam 
teneo ne decidam ab eis, sed inde ad alia ten- 
dam. Ecce contra duo pericula oral iste in hoc 
Octonario, primo contra necessitates carnis, di- 
cens ; Vivifica me ; hie contra tzedium. Quasi dicat : 
oro ut vivitices me contuitu primi periculi. Unde 
me liberasti. Oro etiam ut confirmes considera- 
lione alterius perieuli, scilieet. tzedii, quod per te 
evasi. Deinde quasi quireret : Quid enim impedit ? 
subdit : 

VEns. ὃ (29) — « Viam iniquitatis amove a me ; 
« el de lege tua miserere mel. » 

Viam iniquitatis, ete. [Haym., Ambr., Cassiod., 
Aug.| Vel ut possim confirmari, o. Domine, viam 
iniquitatis qu:e a. Patribus trita est, quae et imminet. 
Amove a me, hoc in hoc seculo necessarium est. 
Et quia lex faetorum subintravit, ut abundaret de- 
lietum, subdit : Et de lege tua miserere mei, scilicet 
lege fidei, lege misericordiae et gratize, qua implemus 
quod per nos non possumus. In lege enim factorum 
Dei jubentis, est justitia ; in lege fidei subvenientis, 
misericordia. Per fidem iste petit, qui ait : Viam ini- 
quitatis amove a me, et de lege. tua miserere mei. 
[Aleuin., Cassiod.|] Ac si diceret : Mala remove, 
bona indulge. Petit vero misericordiam, quia per 
legem nemo justifieatur, sed per fidem Christi. 


Vgns. 6 (30). — « Viam veritatis elegi ; judicia tua 
« non sum oblitus. » 

Viam veritatis. [Aug.] Cum dixerat, de lege tua 
miserere mei, de beneficiis qu: consecutus est, 
preseribit, ut impetret cztera. [Cassiod., Aug.] 
Quasi dicat : Miserere, quia jam elegi viam verita- 
lis, ubi currerem, id est Christum cujus cultum 
elegit, quiest via, veritas et vita (Joan. x1v). Et judicia 
Lua non sum oblitus, ut currerem. Et cum currerem 


VEgns. 7 (34). — « Adhesi testimoniis tuis, Do- 
« mine, noli me confundere. » 

Adhasi, o Domine, testimoniis tuis, |Cassiod., Am- 
br., Aleuiu., Aug., Ambr., Cassiod. ]qui prius adhce- 
seram pavimento : Adhzret autem testimoniis, qui 
mundo renuntiat, qui curas hujus vite? et tedia 
spernit, qui luxurie studio ac pecunie cupiditate, 
non curvatur. Et ideo zoli me confundere, sed fac 
uL quo curro pertendam , et. quo tendo perveniam. 
Uude Apostolus : Sic currite ut comprcehendatis (1 Cor. 


(167) He Hier, interpretatur isfd. 


ler se pelit servari. 


Vzns. 8 (32). — « Viam mandatorum tuorum cu- 
* curri, cum dilatasti cor meum. » 

Viam mandatorum, [Ambr., Aug., Cassiod., Aug.] 
quie est angusta, cucurri, ui bonus equus. Habet 
enim equos suos Christus, de quibus dicit propheta : 
Ascendisti equos tuos, el. equitatus tuus salus 
(Habac. πα). Et hoc feci, cum, id est quia, dilatasti 
cor meum. Non enim currerem nisi dilatasses : cor- 
dis autem dilatatio est justiti:e delectatio, ut non ti- 
more, sed delectatione agatur, quod est donum Dei. 
Vel dilatatio est scienti: latitudo , sine qua non 
possum eurrere. Hie sunt aqu:e de quibus dicitur : 
Et in plateis tuis discurrunt aqua tuc (Prov. v). De 

B quibus Dominus clamat : δὲ quis sitit, veniat ad me 
et bibat (Joan. vi) ; et : Quicrediderit in me, flumi- 
na aqua vive fluent de ventre ejus (ibid.). Et nota 
quia hie versus exponit, quomodo superius dictum 
sit, elegi, non sum oblitus. Dum ait, cum dilatasti 
cor meum, id est non per me, sed tuo dono hec 
pradieta feci. 

COLLATIO IN '7 DALETII. 

VEns. & (28). — Dormitavit. Mebraicantes di- 

cunt distillavit, diffluxit, liquefacta est, agonixavit, 


nz" paLEPHAH, sensus est idem. Etenim anima de- 
fatigata longa exspectatione, aut corporis gravitate, 
quasi resolvitur extra se et intra se. 

Et de lege tua miserere mei. Consimiliter Nebien- 
sis, Pratensis, interpretes Cajetani, et Campensis , 
Hieronymus et Sanctes, legem tuam «ona mihi ; Pel- 

C licanus et Munsterus, ἰ6 tua sit grata, aut gratiosa 
mihi. Licet hiec omnia in unum concurrant, tamen 
JD HANAN significat misertus est, donavit , gratifi- 
cavit. Ob idque *zzri HoNNENI pariter diversum est. 

Vgns. 6 (30). — Non sum oblitus. Hebr., propo- 
nebam. Sic plerique, proposui mihi, quod est ante 
oculos habere, ergo non oblivisci. Interpretes Caje- 
tani vertunt coequavi, et Pratensis, feci. Siquidem 
DUM) SCHAUAH et "V scuivaAH, id interdum sonat. 
Eodem denique recidit intelligentia 


n HE (167^). 


Legem pone. In hac quinta littera precatur Chri- 
sto veniente sibi qui veterem tenuit, novam legem 
constituit, quze semper exquiretur, cum tam arden- 
ter desideretur. Et quia per eam verum esse habet, 
ideo huic oclonario congrue premittitur littera Ae 
quz interpretatur esse, quia per legem novam con- 
fortatus, jam verum esse precatur. [Ambr.] Inter- 
pretatur etiam he est, vel vivo, quod bene conve- 
nit. Qui enim est, vivit; et qui vivit, vere est, quod 
esse vel vivere habetur in Christo, qui heri et hodie 
ipse est et in secula (Hebr. xur. Loquitur ergo 
hie qui vivitin Christo, dicens quomodo vivat, id 
est velit vivere. Quasi dicat : Noli me confundere, sed 

VEns. 1 (33). — « Legem pone mihi, Domine, 
« viam justifieationum tuarum; et exquiram eam 
« semper. » 

Pone mihi, o Domine, legem, |Aug., Ambr.] non 
veterem, ut olim subditis ; sed novam, ut filiis Spiritu 
sancto scriptam in cordibus, ut intelligant, et ex 


1061 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1062 


amore compleant. Qui enim invitus facit, nollet sibi A Deo tribui, et per eum servari, et ejus gralia sem- 


juberi ; et immundus voluntate, non est mundus ope- 
re. Hac autem lex est via justificationum. Unde 
subdit, viam justificationum tuarum, scilicet pone. 
Quasi dicat : Lex eundi sit mihi via justificationum 
tuarum, ut nusquam divertar, sieut imperator prz- 
scribit militibus suis, quo et qua eant, ne pro suo 
arbitrio viam carpant, nee voluntaria captent com- 
pendia, nec a signis recedant, declinantes ad dex- 
, teram vel ad sinistram, ut et Dominus legem viandi 
filiis Israel commeantibus dedit, precedens eos in 
columna nubis in die, elignis in nocte, qui» eum 
anteibat, ipsi sequebantur ; et eum stabat vel eva- 
nescebat, ipsi morabantur in castris (Exod. xit). 
Lex ergo viandi erat eis columna ignis et nubis. Et 
exquiram. [Aug.] Quasi dicat : Pone mihi legem. Et 
ego exquiram eam. Habitam legem exquirit, profi- 
ciendo in ea. Et hoc semper, scilicet. quandiu vivit 
hie, quia tandiu proficitur. Post hane enim vitam 
qui hic proficiebat, ibi perfieitur ; ubi perfectus sine 
fine consistit. Legem ergo quam habet agendo, ex- 
quirit profieiendo. Vel semper exquiritur tenendo 
hie et in futuro sieut dieitur : Spiritus scrutatur 
omnia (ICor. nu), non ut quod nescit inveniat, 
sed quia nihil relinquit quod nesciat, ita hic semper 
legem exquirit, qui nunquam relinquit aliquid de 
lege. Vel de vetere lege dicit legem pone, quia ve- 
terem etiam legem vult iste scire, quam sibi poni 
petit, non ut secundum litteram sciat, sed ut intel- 
ligat, scilicet quid habet utilitatis, et quare data, 
scilicet ut abundaret delietum. Unde subdit : 

Vrns. 2 (34). —« Da mihi intellectum, et scruta- 
« bor legem tuam ; et eustodiam illam in toto corde 
« meo. » 

Da mihi intellectum. [Aug.|] Quasi dicat : Dico, 
exquiram. Et, ad inquirendum, da mihi intellectuza, 
quia non salis est quirere, nisi intelligas quod re- 
quiris. Da ergo mihi intellectum, ut ad ejus alta 
perveniam, in quibus tota lex pendet. Ef habito in- 
telleetu, scrutabor legem tuam, quia aliter nequit 
scrutari ; et custodiam illam in toto corde meo, id 
est diligam Deum toto corde, tota anima, et tota men- 
le, et proximum sicut meipsum. Et quia hoc minus 
valeo meis viribus, 


Vzns. 3 (35).— « Deduc mein semitam mandato- 
« rum tuorum : quia ipsam volui. » 


Deduc me in semitam, [Aug.] quia arcta est via, 
| mandatorum tuorum, quce tamen dilatato corde cur- 
ritur, et cur petierit, subdit, quia ipsam volut. Ipsa 
enim nova gratia per se placet quie ducit ad coelum. 
Ideo iste ait, volui; sed parum est mihi voluntas 
mea, nisi in eo quod volo ducas. Sed quia ipsa vo- 
luntas a te est, oro, 

Vrns. 4 (36). — « Inclina cor meum in testimo- 
« nia tua ; et non in avaritiam. » 


Inclina cor meum, [Cassiod.] ut plus velim. Et 
bene ait, inclina, inclinati enim per humilitatem 
melius vident quam vanitate supini. Ecce ostendit 
per universas et subtiles minutias omne bonum ἃ 


per augeri. Inclina dieo, in testimonia tua. |Aug.] 
Testimoniis aliquid probatur, et Deus justificatio- 
nes suas, et mandata suis testimoniis, id est prz- 
ceptis et exemplis, persuadet, et probat nobis, sci- 
licet ut gratis colatur. Testimoniis quippe suis agit 
hoc nobiscum, ut eum gratis colamus, quod impe- 
dit radix omnium malorum avaritia (I Tim. v1), de 
qua subdit, e£ nom avaritiam, ut gratis, scilicet pro 
se, Deum colat, sicut Job, non pro terrenis (Job. 1). 
Omnis enim a nobis cireameiditur avaritia, si gra- 
tis colatur Deus. Et quia omnia sub sole vanitas 
sunt (Eccli. 1), ideo addit generaliter, et 


Vrns. 5 (31). — « Averte oculos meos, ne videant 
« vanitatem ; in via tua vivifica me. » 

B Averte oculos meos corporis, [Cassiod.| quia his 
visis ambimus, ae videant, vel videam vanitatem, 
per oculos enim peecamus, dum conspeeta ambi- 
mus. Mors enim intrat per fenestras nostrorum 
sensuum (Jer. v1), quod hie notatur. [Ambr., Aug.| 
Hoc ergo nohis magis estin spe quod hie petitur, 
quam in re, quia et multi sub vanitate nune sumus, 
Precatur ergo quod non hie, sed in futuro implebi- 
tur, cum liberabitur creatura a servitute corruptio- 
nis (Rom. vni), et ipsi veritati adhzeserit, veniens in 
libertatem. glorie filiorum Dei, ubi jam non videat 
vanitatem seculi. Et hie est alius sensus, quem 
mihi fateor plus placere, ut oculos interiores acci- 
piamus, quibus contemplemur quare faciamus. Quia 
ergo offieium nostrum, id est opus, non officio, sed 

C fine pensatur, ut seilicet non tantum si bonum est 
quod facimus, sed precipue si bonum est propter 
quod facimus cogitetur, preeatur iste, ul cum ali- 
quid facit, oculi interiores qui vident quare fit, non 
videant vanitatem ut propter eam bonum faciat, in 
qua vanitate praeeypuum loeum amor laudis humanae 
habet, quam ubique Dominus prohibet in Evangelio, 
et ad gloriam Dei tantum prccipit bona fieri (Matth. 
vi). llle ergo non videt vana, qui fixus est in illo 
mente, qui est super omnia, cujus mens sursum est. 
Qui vero haec cogitat, sub sole vivit, ubi vanitas. 
Ideo iste ait, averte oculos meos mysticos oculos 
menlis dieit, ne videant vanitatem, [Ambr., Aug.]| 
id est vana sceuli. Christus vero est veritas, qui 
est via in qua pelit vivificari, dicens : Im via tua 
vivifica mc, id est in Christo, qui est vila. Deinde 
per quid ἃ vanitate avertatur, docet subdens : Et 


VEns. 6 (38). — « Statue servo tuo eloquium 
« tuum , in timore tuo. » 

Statue servo tuo eloquium tuum, in timore, [Aug.] 
id est da facere, quod eloqueris.statuitur enim non nisi 
facienti, s£atue ergo eloquium immobiliter ne laba- 
tur. Ad quod valet timor. Unde subdit, in timore tuo 
ubi nec culpa est nee desidia. [Cassiod., Hilar., Anibr.] 
Hoc ideo dicit, quia multi eloquia Dei, et negli- 
genter suscipiunt, et tanquam a fabulis declinant ; 
sed timor Dei sanctus, quasi basis est in qua ver- 
bum statuitur; et ipsum verbum disciplina timoris 
ὁδί, ne sit zelus Dei, et non secundum scientiam 


1063 PETRI LOMBARDI 1064 


(Rom. X). |Aug.] Non est autem iste timor servilis, 
quo tantum poena timetur ; sed castus, quo timetur 
offensa. Aliter enim timet adultera virum, aliter 
casta; adultera, ne veniat; casta, ne deserat. Hic 
est timor Domini, qui 22» $$ permanel in seculum 
seculi (Psal. xvi), [Ambr.]| hie avertit a vanitate. 
In hoe ergo precatur sibi statui eloquium, ne ve- 
niant volucres, et auferant illud de incuriosi et si- 
mulantis affectu (Luc. vir). 


VERs. 7 (39). — « Amputa opprobrium meum, 
« quod suspieatus sum, quia Judieia tua jucunda. » 


Amputa. |Aug.] Hie sensus de superiori dicitur, 
quia eujus oculus videt vanitatem, hoc et de aliis 
suspicatur, ut propter quod bona agit, credat alte- 
rum facere. Quia enim occulta hominum non vi- 
dentur, datus est locus suspicionibus, ut audeat 
homo plerumque falsa, et si vera, tamen incognita 
suspieari : ideoque Dominus eum de fine operum 
pracepisset hominibus, ne scilicet justitiam suam 
facerent, propter laudes hominum, vel pecuniam, 
vel etiam victum et vestitum ; quia poteramus alios 
propter hic bona operatos suspicari, subdit : Νὸ- 
lite judicare (Matth. vi), quod iste orat a se am- 
putari. Deinde subjunxit : E£ mom judicabimini 
(ibid.). Unde et hie dico: Amputa opprobrium meum 
quod suspicatus sum, addit,quia judicia tua jucunda. 
Quasi dieat : Averte oculos, et amputa opprobrium 
quod suspicatus sum. Suum opprobrium dicit, quod 
de alis suspicatur, quia facilius in alio putat, 
quod in se sentit. Precatur ergo auferri oppro- 
brium quod in se sentit, et in aliis suspicatur. 
[Cassiod.] Maximum enim vitium humanitatis, est 
suspicio : quie aliter putat quam sit veritas, ut de 
malis bona, de bonis mala dicamus, qu: ducit in 
opprobrium, aliter putantes quam sit res. Quam 
culpam a se optat removeri iste amator veritatis, 
cui placent judicia Dei, cujus verbum verum est et 
firma sententia. Unde subdit : Quia judicia tua ju- 
cunda. [Aug., Ambr.| Quasi dieat : Ego suspicor, 
sed tu vere omnia judicas. Quia judicia tua sunt 
jucunda, id est vera. Vera enim sunt et suavia 
amatori veritatis ; sed judicia hominum de occultis 
non sunt suavia, quia temeraria. Vel nomine op- 
probrii peccatum accipitur, ex quo sequitur oppro- 
brium. Et est sensus : Amputa opprobrium meum, 
id est peccatum meum, suspicatus sum, quia et si 
non habeo, nescio, quod melius tu nosti quam ego 
ipse. Unde Apostolus : Nihil mihi conscius sum, 
sed non in hoc justificatus sum (I Gor. 1v). Tibi ju- 
dici audeo fateri. Quia judicia tua sunt jucunda, 
id est duleia confitenti, non severa. Et quia dulcia 
sunt judicia. 


Vxns. 8 (£40). — « Eece ego concupivi mandata 
« tua; in aequitate tua vivifica me. » 


Ecce ego concupivi mandata tua, [Ambr., Aug.] 
ut dilecter diligentis me. Vel secundum primam 
lectionem sie junge. Quasi dicat : Amputa oppro- 
brium quod suspicatus sum. Quia autem invido- 


A rum est libenter suspicari opprobrium alterius, 
cum nequeant rodere opus quod eminet, ut et dia- 
bolus in Job, quod non gratis Deum coleret (Job 
1). Contra hoc charitas est habenda, quce non :&emu- 
latur (1 Cor. xm). Unde subdit : Ecce concupivi 
mandata tua (Matth. xxm), quce omnia in duobus 
mandatis charitatis colliguntur, id est concupivi 
ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente dili- 
gere te, et proximum. Et tu, non in mea, sed in 
tua cquitate wel justitia, vivifica ie, id est chari- 
tate quam eoncupivi imple me, qui in me morior. 
Vel, vivifica me in :quitate tua, vel in justitia, id 
est in Christo, qui est Deus. Et quia est homo, 
meus proximus est. Ipse enim est Verbum Deus, 
et Verbum caro factum est (Joan. 1), ut esset pro- 

B ximus meus. : 

COLLATIO IN 51 HE. 

Vzns. 1 (33). — Et exquiram eam semper. Quo- 
niam verbum Hebraicum 377 EQEB, significat cal- 
caneum, finem, et mercedem, diversam dedit mate- 
riam interpretandi, eliamsi haud difficile res ipsa 
concordet. Hieronymus igitur, cuszodiam eam per 
vestigium. Sequitur interpres pro Cajetano, Pra- 
tensis, Munsterus et Nebiensis, usque ad calcem 
seu finem. Consonant editio ad Campensem, et pa- 
raphrasis. Sanctes autem, propter mercedem. Porro 
arbitror Hieronymum aceipere vestigium, pro per- 
severantia, sive, αἱ vertit Pellicanus, ad unguem. 
Merces item. est finis laborum et praemium perse- 
verantise. 

VAY 


Et veniat. [Cassiod., Amb.] In sexta littera pre- 
catur ut Salvator veniat, qui est misericordia pec- 
catorum, et vita fidelium, ut inimicos confundat, 
et in lege proficiat, id est proficere suos faciat. Et 
quia digne petentibus semper przsens adest Chri- 
stus, quibus adhue loquentibus dicit : Ecce adsum. 
Ideo huic octonario premittitur Var, qui inter- 
pretatur ipse, vel ille, id est salvator Christus, qui 
adhuc loquentibus nobis dicit : Ecce adsum. Quasi 
dicat : In zequitate tua vivifica me, 

Vrns. 1 (41). — « Et veniat super me miseri- - 
« cordia tua, Domine; salutare tuum secundum 
« eloquium tuum. » 


ΓΝ 


Εἰ, o Domine, veniat misericordia iua, id est 
Christus. [Aug., Haym., Aug.] Nec est justitia quam - 
dixerat, in qua vivifieari petierat. Super me, id est | 
fiat mihi caput Filius tuus, assumendo carnem, - 
secundum quod erit caput. Deinde exponit miseri- 
cordiam, subdens : Et salutare tuum, id est Chri- 
stus, veniat secundum eloquium tuum, id est se-. 
cundum promissionem, quia totum est gratiee. Vel in. 
hac littera, petit ut mandata Dei, qui supra con 


Aug.| Quz quia facere non potest, nisi per auxi- 
lium gratie Spiritus saneti, congrue prescribitur 
littera. var, qua interpretatur ipse vel ille, quasi 
notabilis spiritus, scilicet cujus auxilium petit con: 
tra inimicos et hereticos, qui a custodia mandato- 
rum et ἃ vero esse retrahunt. Quasi dicat : Coneu- 


Aw co £sgt MSIE NKCCHMR MU DEC ONU COPS 4^ 4e- H^ EX. n9 n 


1065 


me misericordia tua, Domine, id est auxilium gra- 
li: tuze, quam ut consequar, veniat salutare tuum, 
id est Christus, secundum eloquium tuum. Hoc non 
mutatur. 


Vgns. 2 (42). — « Et respondebo exprobrantibus 
« mihi verbum, quia speravi in sermonibus tuis. » 

Et vespondebo. [Aug., Cassiod., Aug.| Quasi di- 
cat: Dico, veniat super me misericordia tua, e£, si 
erit super me, ut protector, non conterens, respon- 
debo exprobrantibus mihi verbum. Bene ait, respon- 
debo, quia parum est Christum habere in corde, 
nisi exterius eonfiteatur ore. Corde enim creditur 
ad justitiam : ore autem confessio fi£. ad salutem 
(Rom. x). Et nota non esse nobis tacendum contra 
malos, qui tamen possunt recipere rationem, ne 


- videantur superiores : ambiguum tamen est utrum 


dieatur, respondebo exprobrantibus mihi verbum ; 
vel dicatur sie, respondebo verbum exprobrantibus 
mihi ; sed quolibet eorum dicatur, Christum signi- 


ficat. Ipsum enim nobis exprobrant illi, a. quibus 


crucifixus est, vel quibus scandalum est, vel stultitia 
(I Gor. 1), quia Verbum caro factum est, quod in 
principio erat apud Deum (Joan. 1r). Sed si illud 
ignorant, qui crucem improperant, quia Divinitas 
ab eis non cognoscitur, cujus infirmitas in cruce 
contemnitur, melius dieitur, respondebo verbum, 
scilicet quod erat in principio apud Deum, de quo 
vivitur, exprobrantibus mihi, exprobratione eorum, 
nec territus, nec confusus. Sed quia non ipse est 
qui loquitur, sed Spiritus Dei, addit : Quia speravi, 
quasi dicat : Ideo respondebo, quia speravi im. ser- 
monibus tuis, id est in promissis, quac dicunt : No- 
lite cogitare quid loquamini, non enim vos estis qui 
loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in 
vobis (Matth. x), id est ideo respondebo, quia hoc 
promisisti. Sed quia multi urgentibus malis negant, 
subdit : 


Vgns. 3 (43). — « Et ne auferas de ore meo ver- 
* bum veritatis usquequaque ; quia in judieiis tuis 


^* supersperavi. » 


Et ne auferas, [Aug., Amb., Aug.] id est au- 


ferri sinas de ore meo verbum veritatis ; de ore. tolli- 
tur etiam per malam conscientiam. Manentem enim 


in peccato prohibet Dominus a prcedicationis ofli- 
eio, dicens : Quare £u enarras justitias meas (Psal. 
XLIX). In ipsa enim obmutescit facundia, si sgra 
sit conscientia. Caveat ergo ne verbis non con- 
gruant faeta, et ne deforment iniquitatis opera ma- 
gisterium disciplinae. Tollitur etiam de ore ab avi- 
bus cceli, et multis modis, sed non de corde, si ei 
infixum est. Et ideo non ait de corde, sed de ore. 
Ne auferas dico, et hoe, usquequaque : id est. sem- 
per, et si ad tempus auferas ut Petro, qui, etsi ad 
horam timore turbatus negavit, tamen flendo est 
reparatus (Luc. xxu). Vel, usque valde, sicut qui- 
dam codices habent. Hoe orat eorpus Christi, id 
est Ecclesia, et hoe impetrat ut. non. usque valde, 
id est ex toto deficiat, quia et si aliqui de Ecclesia 
negant, fores tamen ramanent. Vel eidem repa- 
ParRoL. CXCI. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1066 


A rantur, quia in judiciis, quasi dicat, non auferas, 
ideo quia in judieiis uis, id est flagellis, quibus 
corripis, supersperavi. Hoc verbum etsi minus usi- 
tate compositum est, tamen implet veritatis inter- 
pretandz necessitatem. Atlentius ergo loei hujus 
rimandus est sensus. Quienim ante dixerat, spe- 
ravi in sermonibus, hic quasi augmentum facit, di- 
cens : In judieiis tuis supersperavi, id est flagella 
quibus corripis non auferunt spem, sed augent. 
Vel, supersperavi, dieit, [Aleuin., Ambr.] quia 
praemium majus merito, et supra quam petimus, 
speramus. Unde : Non sunt condigna passiones hu- 
jus temporis ad futuram gloriam, etc., (Rom. vut), 
Vel, in judieijs tuis, id est metu judiciorum tuo- 
rum, supersperavi. Qui enim veretur poenam, cu- 
stodit gratiam, ideoque ait, 


VEns. £ (44). — « Et custodiam legem tuam 
« semper ; in scculum etin seculum seculi. » 


Et custodiam. |Aug.] Quasi dicat : Ne auferas 
verbum de ore meo, e£ si non abstuleris, custodiam 
legem twm, non precepta legis Mosaiez, sed cha- 
ritatem. Et hoe, semper. Deinde determinat sem- 
per, seilicet in sceculum, id est in present, e£ in 
seculum seculi,id est in futuro. Plenitudo enim 
legis charitas est, |Hilar.] que et in hoe seculo a 
sanctis eustoditur, et in futuro ubi angeli et saneti 
suas habent leges laudandi Deum. 


Vgns. 5 (45).— « Et. ambulabam in latitudine, 
* quia mandata tua exquisivi. » 


Et ambulabam. [Aug.] Hactenus fuerunt verba 
orantis, nunc narrantis, nune petentis qui, quasi 
impetratis peccatis omnibus, confitetur in laude 
Dei, qualem illum fecit Deus. Et nota, et, conjun- 
clionem inusitatam, et quasi in consequentem. Non 
enim ait secundum priorum verborum formam, e£ 
custodiam, et ambulabo. Vel non ait optative, e£ ut 
ambulem sicul dixerat, ef veniat, et ne auferas, sed 
ait, e£ ambulabam sic volens intelligi quod non 
dixit, id est se auditum, et subdit, qualis factus 
sit. Quasi dieat : Hee praedieta cum. orarem exau- 
disti me, e/ exauditus, ambulabam in latitudine, 
id est est in charitate, in qua tota lex pendet et pro- 
phetee (Matth. xxu) : quie et diffusa est in cordibus 
nostris per Spiritum sanctum. Et ideo, latitudo 
dicitur. In hae latitudine, ambulabat ille qui dice- 

D bat : 0s nostrum ad vos patet, o Corinthii, cor no- 
strum dilatatum est (II Gor. v1). Et hoc ideo, quia 
mandata tua exquisivi. Dico ambulabam in latitu- 
dine. Causam hie subdit, quia mandata tua exqui- 
sivi, petendo, quzrendo, pulsando, et Deus dat 
spiritum, quo charitas Dei diffusa est in cordibus 
nostris, ut inde bene agatur. Vel ita, et ambula- 
bam. Quasi dicat : Ita. modo fiat ut precor, quia 
et, [Aleuin., Cassiod.] id est etiam, jam olim ambu- 
labam, ne quis modo me ccpisse putet; sed sicut 
copi, ita modo faeere da. Ambulabam dieo, in 
latitudine scientie, quam quarendo consecutus est. 
Patulum enim oportet esse cor, quod recepit illum 
qui ccelum et terram implet. 

34 


1067 


« tuis in conspectu regum ; et. non confundebar. » 

Et loquebar. Quasi dicat : Supra petebat, ut res- 
ponderet verbum exprobrantibus. Et ne tolleretur 
verbum de ore Dei, nune pro eo certat usque ad 
mortem, dicens : E£ loquebar in testimoniis tuis 
4» 9 $) Grece marlyriis, quo verbo utimur pro Lati- 
no [Hilar., Amb.] Et hoc etiam in conspectu re- 
gum qui poterant terrere. Unde: Ante reges et presi- 
des ducemini (Matth. x). Et non confundebar pro 
scandalo crucis, qu:& mihi est gloria. Vel non confun- 
debar, ita ut cederem. Suavis est. vox. qua in divi- 
nistestimoniis loquebatur; decora facies, quie in 
conspectu regum non confundebatur, quae non eru- 
bescit auctorem, quae non confunditur redempltore. 

Vzns. 7. (61). — « Et meditabar in mandatis tuis, 
« qua dilexi. » 

Et meditabar in mandatis tuis ; [Aug., Cassiod.] 
cogitando quid loquerer. Ecce virtus inspectiva, cur 
in mandatis? Ecce, que dilezi, per spiritum datus 
est mihi. 

Vrns. 8 (48). — « Et levavi manus meas ad man- 
« data tua quie dilexi ; et exercebor in justificatio- 
« nibus tuis. » 

Et levavi operando, manus meas ad mandata tua, 
[Aug., Amb., Cassiod., Aug.]id est operibus quod 
docebam ostendi. Puleherrimus ordo est iste, ut 
primo meditetur : postea operetur. Ex meditatione 
namque mandatorum colestium, boni operis usus 
mollescit. Et notatur hic actualis virtus. Ideo autem 
dicit, levavi manus, quia supernum est quo levan- 
tur, cum pro ipso Deo fiunt opera ; cum autem pro 
terrenis, deponuntur manus. Unde manus Mosi 
graves leguntur fuisse, quas sustentabant Ur et 
Aaron (Exod. xvi), quia (168) finis operum lega-. 
lium erat merces temporalium. Sed Christus et Spi- 
ritus sanctus in spiritualem usum converüt. Que 
dilexi [Aug.] Hic item eadem causa repetitur, qua 
supra posita est. Utrique enim addit congrue, quie 
dilexi, quia finis precepti est charitas (Tim. 1), 
quando ejus intuitu fit mandatum ; et tunc. vere est 
opus bonum. Et exercebor, quasi dicat, meditabor. 
Levavi et exereebor frequentando, [Amb., Aug.]| 
sollieit:e mentis affectu revolvendo, im justificatio- 
mibus tuis, id est in utroque, scilicet cogitandi et 


operandi delectatione. 
COLLATIO IN 5. VAU. 

VEns. 1 (41). — Meditabar. ΦΥΣΩ͂Ν ESCHTAA- 
scHàA, hoe est delectabor. Sed quod admodum 
oblectat exercitationem studiosam excitat. 

Vrns.8 (48). — Ezmercebor. Alü dieunt loquar, 
alii meditabor. Si quidem mw? scnoau, est meditari, 
orare,logui, qu:& in unum consentiunt. Permulta 
sunt ejusdem generis, quz per se consonannam 
suggerunt pio et squo leetorii quanquam sermo 
pauxillum distet. 

3 ZAIN. 
Memo esto. (Cassiod.] In hae septima littera agit 


de spe promissionum Dei, quie lacit omnia pacifice 


(168) Ex Greg. homil. 55 evangel. ] 
(169) Ex Amb. hic et de obitu Theodosii. 


PETRI LOMBARDI 


Vrns. 6 (46). —« Et loquebar in testimoniis A tolerari, per quam. mens humana elevatur ab his 


1068 


visibilibus et temporalibus, ad invisibilia et futura 
bona, nbi requies vera est (169). Unde iste octona- 
rius merito septimus ponitur. Septenarius enim r2- 
quiem significat propter Sabbatum, in quo requie- 
vit Dominus. Inde est etiam quod septimus dies pro 
mortuis observatur, quia tunc vera requies optatur 
eis atque oratur, et quia spes non est de preesenti- 
bus, sed de futuris. Ideo congrue hic octonarius 
preetitulatur littera Zain, quae interpretatur /iuc, vel 
duc te, quia hie agit de spe, quz? non est de pre- 
sentibus, sed ad futura tendit. Quasi dieat: huc 
tende, hue dirige iter tuum, tanquam tui duetor et 
rector, quo vocat te verbum Dei, scilicet ad gratiam, 
et ad zeternitatem, cum ait : Venite ad me omnes qui 
laboratis et onerati estis, et ego reficium vos (Matth. 
x1). Festinans ergo in illam requiem ingredi (Hebr. - 
IV), iste petit eam, dicens : 

Vrns. 1 (49). — « Memor esto verbi tui servo 
« tuo, in quo mihi spem dedisti. » 

Memor esto verbi tui. [Ambr., Aug., Cassiod., 
Ambr.] Quasi dicat : Ideo sic et sie ago, quia Deo 
promittente zterna spero, et auxilium in tribula- 
lione. Et, tu Domine, memor esto verbi tui, facti 
servo fuo, id est promissionis, qua spe me vocas 
ad te, qui nunquam fallis. (170) Et nota quod morali et 
consueta locutione qua humanus moveatur affectus, 
ait, memor esto. Non enim oblivio cadit in Deum, 
sed sicut dicitur Deus peenitere, quando preter ho- ! 
minum spem mulat res, consilio non mutato : ita 
dieitur et oblivisei quando tardat, et memor 65- 
se cum cito dat. Hoe tamen Deus facit certa 
dispositione, non deficiente memoria, nec ob- 
scura intelligentia, nee voluntate mutata. Et est ἢ 
sensus ; Memor esto verbi tui, id est cito da 
quod promisisti, servo tuo, cujus oculi sunt in 
manu Domini sui. Vereeunde se dignum ostendit, | 
quasi dieat : Non usurpative spero et peto. Servus 
sum, exspecto alimentum a Domino; miles sum, exigo 
ab imperatore stipendium. {γι quo, scilicet in verbo 
promissionis, mihi spem dedisti. Qui enim promisi- | 
sti, sperare fecisti :eterna, el presentia despicere. 
Et nota quod in hoe octonario distinguitur septi- 
forme propositum sancti viri. Propositum namque 
sancli viri est praemium, ut sit memor promissionis, | 
secundum quam viventi merces debetur. Secundum 
est, ut el in adversis spe consoletur se, De quo co: 
sequenter subjungit : |] 


VEns. 1 (50)- — Haec consolata est me in humi-- 
« litate mea, quia eloquium tuum  vivificavit me. » 

Hoc spes, [Aug.] quee humilibus convenit, quae 
verbo tuo mihi obvenit, consolata est me in humi- 
tate mea. Humilitatem dicit quam sibi facit quis- 
que, confitendo peccata, non sibi arrogando justi- 
tiam. Vel etiam dicit humilitatem, aliquam tribula-- 
tionem, vel defectionem, quam sustinet a diabolo, 
quam meruit ejus superbia, aut exercetur probalur 


(170) Ex Ambr. in poster. ver. 


1069 


que patientia. Vel etiam humilitatem dicit, 
projeetus est in mortem pro peccato Ade, quod 
valde infelieiter in paradisi felicitate commissum 
est. Ideo vero spes consolata est me, quia eloquium 
tuum vivificavit me. [Cassiod., Ambr., Cassiod.] 
Promissio enim tanti judicis firmat animum, ct vi- 
' vifieat afflictum, tempore namque tentationis de ver- 
bo Dei vivitur, quo eterna promittuntur. Quisquis 
enim meliora sperat, nunquam levioribus frangitur. 
. Humiliatur enim anima nostra, dum traditur tenta- 
tori duris examinanda laboribus, et luctetur οἱ cer- 
let, congressum contrari: potestatis experiens, sed 
; in his tentationibus vivifieatur alloquio Dei. Hxe est 
enim anime nostre vitalis substantia, quia alitur, 
et pascitur, eL gubernatur. Sicut ergo augetur ser- 
mo Dei in anima dum suscipitur, dum intelligitur 
dum comprehenditur, ita etiam vita ejus augetur, 
|; ideoque in Dominica oratione pelimus : Panem no- 
strum quotidianum da nobis hodie (Luc. m). Hoc 
pane sustentatus est Moses quadraginta diebus, qui- 
| bus commoratus est cum Domino in monte ad acci- 
piendam legem (Exod. xxiv). Deinde prosequitur 
humilitatem, in qua spes est eum consolata, sub- 
dens : 


Jj 
| Vgns. 3 (51). — « Superbi inique agebant usque- 
« quaque : a lege autem tua non declinavi. » 


| 
Jj 


Superbi, [Aug. Ambr.| id est persecutores, quos 
nec mortalitas ista domuit, inique agebant usque- 
quaque, vel usque valde. Magna vis est mali in su- 


| e perbis. Non enim satis est eis quod impii sunt, nisi 
wu etiam impios faciant. Inique ergo agebant usque 
. iE valde, quia non solum impii erant, sed etiam pios 


persequendo impios esse cogebant. Maximum pec- 
'eatum in homine superbia est, quia inde manavit 
nostri origo delieti. Hoc telo nos primum diabolus 
vulneravit et pereulit. Nisi enim homo persuasione 
serpentis deceptus, sicut Deus esse voluisset, et suis 
on contentus finibus interdieta temerasset, nun- 
quam feralis culpze ad nos transisset hereditas. De- 
nique hoc peccato ipse cecidit diabolus. Dum enim 
dicit: Ponam sedem meam ad aquilonem, et evo simi- 
lis Altissimi (Isa. xiv), ἃ consortio cecidit angelico, 
eujus eriminis digna mercede damnatus, hominem 
ibi participem requisivit, in quem consortium sua 
ransfunderetur offense. Hoc ergo peccato nihil po- 
est esse deterius. Superbia enim a Dei ccpit inju- 
ria, quz» natione ccelestis sublimium mentes inha- 
itat, sub cinere latitans et cilicio, contra quam spe- 
aialiter congressus est Dominus fortitudine humili- 
jalis precinetus. 4 lege autem, quasi dicat : Ita 
superbi instabant, sed frustra, [Aug., Cassiod., 
Ambr.] quia a lege tua non declinavi : Quod coge- 
)ant superbi. Lex enim Dei est remedium Ecclesiz, 
la ut non curetur prosperitas superborum, non ti- 
neatur dejeetio sanetorum. Lex igitur Dei sola po- 
est superbi: virus evitare. Et notatur hie tertium 
propositum viri saneti, quod tale est, ut si videt im- 
)ios prosperari, non ideo declinet a lege ; sed. con- 
agia eorum fugiat. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1070 


quod A — Vrns. 4 (52). — « Memor fui judiciorum tuorum 


« a seculo, Domine, et consolatus sum. » 


Memor fui. [Ambr., Aug., Cassiod.] Quasi dicat : 
Non declinavi a lege, sed memor fui, o Domine, ju- 
diciorum tuorum quse semper vera, qui et in vasa 
ir exereuisti, quod prodest memoriter tenere, quia 
metus poenarum revocat a malis. Ego dico existens, 
« $culo, id est ex quo homo ccpit, ex quo mundus 
ccpit administrari, quod convenit dicere generali 
justo. Dieo, memor fui judiciorum, qua facis in vasa 
ire, et consolatus sum quia per hcec quoque ostendis 
divitias glorie in vasa misericordie, quia nunquam 
vidi justos deseri. Vel ita : Memor fui judiciorum 
luorum, quie fuerunt a seculo, id est quie. a domo 
tuo in primo justo coperunt, et consolatus sum. 


' B [Ambr., Aug., Cassiod., Ambr.] Vel sieut alii codi- 


ces habent : Exhorfatus, id est exhortationem | ac- 
cepi, intelligens eum castigare quos amat. Et nota- 
tur hie quartum propositum, quod est tale, ut me- 
mor sit judiciorum ecelestium ; quie quia vera sunt 
ab Adam in omnibus temporibus consolantur, aliter 
declinaret a lege. Mali timent judicia humana, ne- 
dum divina ; sed boni desiderant. 


Vgns. 5 (53). — « Defectio tenuit me pro pecca- 
« Loribus derelinquentibus legem tuam. » 


Defectio. [Aug., Ambr.| Quasi dieat : In me con- 
solatus sum, sed defectio, vel teedium, alia littera, 
tenuit me pro peccatoiibus derelinquentibus legem 
tuam. Teedet enim eum, quia cum his conversatur, 
donee area ventiletur. Vel t:edium et defectus est ei 
pro excessibus peceantium, quia plus gravat san- 
ctum virum culpa tyrannorum, quam sua pana, 
quorum dolore iste deficit, tanta est virtus pietatis. 
Hie notatur quintum propositum, quod est dolere 
alienam culpam, non suam contumeliam, imo et pre 
eis orat. 


VEns. 6 (54). — « Cantabiles mihi erant justifica- 
« tiones tu: in loco peregrinationis mea. » 


Cantabiles. |Ambr., Aug., Cassiod., Aug.] Quasi 
dieat : Defectio tenuit me, et quamvis hoc sit, tamen 
cantabiles, ete. Vel ita continua ; ideo przedicta om- 
nia mihi sunt, quia jusfificationes tue. cantabiles 
mihi erant assidue tractando sine eura et amore ter- 
renorum. Et hoc per misericordiam medicantis Sa- 
maritani, qui vulnerati a latronibus egit curam 
(Luc. x). Et ideo bene dicit : Cantabiles, quia can- 
tus relevat labores et tollit tedium ; ideoque deter- 
minans ubi sint cantabiles, in loco peregrinationis 
mec, id estin hac misera vita, qui dieitur locus 
peregrinationis, eo quod dejectus est homo de para- 
diso, ubi regali honore donatus fuerat in has mise- 
rias, poenam suz& improbitatis fleat. Hie est illa 
humilitas, de qua supra dixit. [Ambr., Aug.] Hic 
notatur sextum propositum, quod tale est, quod 
cantabiles sunt ei justificaliones. Possunt autem isti 
duo versus ad singulas partes unius superioris apta- 
ri, ut ad hoc quod ait, memor fui judiciorum, re- 
feratur, tedium, vel defectio tenuit. me : δὰ illud 


1071 


mihi erant justificationes tuz, etc. 


VEns, 1(55). — « Memor fui nocte nominis tui, 
« Domine : et custodivi legem tuam. » 


Memor fui, o Domine, nominis tui. |Aug., Ambr.] 
Ut qui gloriatur, in Domino glorietur (I1 Cor. x). 
Et hoe etiam in nocte. Nox est de mortalitate et mi- 
seria, et de superborum iniquitate, et de t:edio pec- 
catorum, et de loco peregrinationis. Memor Z2«»€» 
ergo fui nominis tui in noete, id est in presenti 
serumna, undecunque sit, ubi magis quam in prosperis 
grati:e sunt agend:, et magis Deo adhirendum est. 
Non est enim magnum si hoc agas in prosperis. Vel, 
memor fui in nocte, ad litteram, non solum in die, 


et hoc est septimum propositum sancti viri, quod p pro neutro quandoque, et aliqui vertunt hoc. modo, 


non solum die, sed etiam nocte, id est omni tempore 
laudibus Dei intendit, quod et omnibus faciendum 
est. Nocte quippe Judas tradidit Dominum, Petrus 
negavit (Matth. xxvi). Illo ergo tempore, magis in- 
standum est orationi. Ideo autem memor fui, quia 
ex Deo est, quod etiam custodivi legem tuam, aliter 
non memor essem. Vel ita continua ; [Aug.| Memor 
fui, et sic custodivi lerem tuam, quam non custo- 
disset si in virtute sua confideret. 


Vrgns. 8(56) — « Hzee faeta est. mihi, quia justi- 
« fieationes tuas exquisivi. » 


Hec facta est mihi [Aug.| Ambiguum est an di- 
catur, hec lex, an. hac nox, quia utrumque prae- 
missum est; sed Greca locutio est, unde hae trans- 
lata est, salis indieat non de lege dietum esse. Ic 
facta est mihi. Haze enim pronomen feminine dici- 
tur apud Graecos (171) apud quos lex maseulini 
generis est ; et ita constat non diei hiec lex, sed haec 
nox: hec est nox; in qua bestie silvie exeunt, et 
quaerunt a Deo escam sibi, in qua Satanas petivit 
apostolos vexare sieut tritieum. Hxc nox mortali- 
tatis οἱ peregrinationis hujus humilitas non ab- 
surde intelligitur : ubi invieem latent corda morta- 
lium, ubi innumerabiles et graves oriuntur tenta- 
tiones. Et est, merito fui memor, Ef custodivi legem 
tuam, quia haec nox in qua multe tentationes oriun- 
tur, faeta est mihi, id est pro me, ut prodessem, 
ut sic diseam non superbire, quo vitio cecidit homo 
in hane noctem. Unde post dicit : Bonum. est mihi 
quod. humáliasti me, ut discam justificationes tuas; 
sed quare hoe ? Quia justificationes tuas exquisivi, 
non meas. Justificatus sum« gratis per gratiam 
(Rom. n1.) Vel hoc pronomen quod est, hic accipi- 
tur, quasi diceretur hoc, u£ et ibi femininum acci- 
piatur pro neutro, ubi dieitur quod : Unam petii a 
Domino (Psal. xXxvr), quod usitatius dieitur per neu- 
irum. lta ergo et hie eo modo diei potuit, hc facta 
est mihi : tanquam dietum esset, Aoc factum est 
mihi. Et est sensus hoc quod supra dixi, scilicet 
quod memor fui el custodivi legem tuam, factumest 
mihi, id est quod custodivilegem, non per me feei, 


(171) Αὕτη νόμος νὺξ. 


PETRI LOMBARDI 


vero quod ait, consolatus sum, referatur cantabiles A sed faetum est mihi a te, quia, justificaliones tuas, 


1072 


non meas exquisivi. 
COLLATIO IN 5 ZAIN. 


Vzgns. 8 (51.) — Inique agebant. yj sELI- 
ZUNI, hoc est, irriserunt me. Hec vox Hebrea est 
ab eodem themate, a quo particula derisorum in Hebr. 
et primo versu primi psalmi, de quo dietum est : Sed 
et ex Kimhi significat callide machinari, etinsoles- 
cere contra prozimum. Unde Chaldeus, detrahe- 
bant mihi. 

Vgns. 8(56). — Heec facta est mihi. Faber et Cae- 
cus nolunt diei per fem. gen. πα facta est, causan- 
tur enim esse loeutionem absurdam, nisi aliquid 
emendices forinsecus, nempe hac recordatio, aut 
simile quidpiam, cum nihil preeesserit ad quod 
possit referri. Eoque dicendum cum Hier. Hoc fac- 
Lum est mihi. Certe in Heb. apertissime vox est fe- 
min. gen. ὨΝῚ zori, Acc vel ista, etiamsi usurpetur 


alii isto. In Greco preeterea est fem. αὔτη. Et quie- 
rebas quo referretur, heec facta esf. Miror Fabrum 
non vidisse versum mox prxecedentem : memor fui 
nocte nominis tui, et custodivi legem tuam. Quod 
C:eus non viderit, tolerabile est. Nec possumus 
tamen referre ad legem, teste D. Aug. Nam recla- 
marent Graeci efferentes νόμον in masc. sed eodem 


indicante, ad noctem pertinebit, ut sit : Hec mox 
facta est mihi, id est mihi profuit. Vel femininum 
pro neutro, eo genere loquendi quo dicitur, 
psalm. xxvi : unam petii a Domino, ut amplius de- 
claratur in. expositione. Sed et D. Amb. habet, 
liec memoria. 

n HETH. 


Portio mea, Domine, [Cassiod., Amb., Alcuin.] 
In hac octava littera, faciem Domini videre optat, 
quia mandatis ejus est obsecutus. Et quia quod. de- 
siderat habere, sollicite satagit. Ideo congrue prz- 
mittitur littera Aet; quce interpretatur pavor, et in- - 
telligitur pavor recidendi, sed sollicitudo acquirendi | 
illud bonum quod sperat, quod quia in octava re- 
surreetionis prestabitur, ideo iste octonarius poni- 
tur, quasi dicat: Justificationes tuas exquisivi, 
quia o 

Vzgns. 1 (57). — « Portio mea, Domine, dixi, cus- 
« todire legem tuam. » 

Domine, tu es portio mea. |Amb., Aug.| Portio - 
a parte dieitur; unde quidam libri habent, Pars 
mea, Domine. Quasi dicat : Alii hoe, alii illud eli- — 
gunt, unde vivant ; sed portio mea, vel pars mea, H 
Deus est, unde semper vivam sine fine. Quam alie- — 
nus est a vitiis; quam segregatus ab omni labe pee- - 
cati, quam rarus in terris, qui hoc dicere possit * 
Nihil enim mundi vel vitii amans. Hoc dieit tan-- 
quam Levi, cui non est sors inter fratres, in quo. 
non est corporalium portionum cupiditas, quam non. 
inflammat libido, non stimulat avaritia, non. effemi 
nat lascivia, non decolorat luxuria, non sternit am-- 
bitio, non macerat invidia, non aliqua negotiorum. 
secularium cura sollieitat. Et hic est. vere levi, ido 
est assumptus, ut mihi sit advocatus, et ad Deum | 
precator. Talis erat ille qui dicebat: Aurum et argen- — 
tum non est mihi, quod autem habeo hoc tibi do τς 
In nomine Jesu Christi, surge et ambula (Act. n.) 
Velde presenti potest aceipi : Portio mea. Do- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1074 


mine, id est particeps ejus sum ei per fidem, spem, À enim proprie ad caput pertinel, quod sequitur 


ei charitatem inhzrendo. Unde : Mihi autem adlue- 
rere Deo bonum est (Psal. xxu.) Non enim natura 
existendo fiunt homines dii, sed participando illius 
unius, qui verus est Deus : per hoc est pars mea, 
quia Dixi custodire. Vel ita continua : Quia est pars 
mea, ideo dixi custodire legem tuam, sed quia non 
custodio nisi spiritus adjuvet, quem littera occi- 
dit. 

VEns. 2 (58). — « Depreeatus sum faciem tuam 


' «jn toto corde meo ; miserere mei secundum elo- 


« quium tuum. » 

Deprecatus sumin corde meo videre faciem tuam, 
[Cessiod., Aug., Gl. int.|] id est Christum, quem 
desiderabat aspicere, et precatur misericordiam 
primi adventus impleri, sicut per prophetas promis- 

- sum est, ut gratia Evangelii abundet, ubi fides im- 
petrat, quod lex imperat. Hoc modo precatus sum : 
Miserere mei secundum eloquium tuum, id est secun- 
dum promissionem tuam, cujus filius sum ; et quasi 
auditus et adjutus, subdit ; 

VEns. 3 (59). — « Cogitavi vias meas, et converti 
« pedes meos in testimonia tua. » 

Cogilavi vias meas, [Ambr., Aug.] priores malas, 
vel futuras vias precogitavi, scilicet quid agendum 
sit, et quomodo et quid non ? Unde, paratus sum ; 
quod post sequitur ; Εἰ converti pedes meos a viis 
meis, que» male erant, in £estimonia tua que non 
sinunt errare. Denique hoe benefieio grati: impe- 
trato, 


ita : 
VEns. 7 (63). — « Particeps ego sum omnium 
« timentium te ; et custodientium mandata tua. » 


Ego, [Aug.] scilicet Christus, sum particeps hu- 
mana natura et divina gratia omnium, etc. Ita hoc 
dicit, ut Apostolus ait ad Hebr. Qui sanctificat et 
sanctificantur, ez uno sunt omnes; propter quod non 
confunditur eos vocare fratres (Hebr. v). Et iste ipse 
communicavit eisdem. Non enim essemus parlici- 
pes ejus divinitatis, nisi. ipse esset particeps nostre 
mortalitatis. Per hanc vero participationem ejus, 
datur nobis gratia, ut caste timeamus, et custodia- 
mus mandata tua. Unde subdit, Zimentium te corde, 
et custodientium opere, mandata tua. Et est sensus : 
[Ambr., Aug.] Particeps sum omnium, ut per hoc 
timeant et custodiant, quae duo congrue jungit, quia 
qui timet, custodit. Et quia per hoc quod factus 
est parliceps fratrum, multum fructum fecit gra- 
num frumenti (Joan. xm). Ideo de ipso fructu 
subdit : 


Vzns. 8 (65). — « Misericordia tua, Domine, plena 
« est terra ; justifieationes tuas doce me. » 


Misericordia tua, Domine, plena est terra, [Aug., 
Cassiod.] quia impius justificatur, in cujus graltiz 
scientia ut proficiatur, adjungit, juszificationes tuas, 
quia terra plena est gratia et misericordia, ideo 
justificationes tuas doce me. 

[Cassiod.] Aliter.ab illo loco : Deprecatus sum. 


Vgns. 4 (60). — « Paratus sum et non sum tur- O Et agit de secundo adventu, abi Christum in ma- 


1 batus, ut custodiam mandata tua. » 


Paratus sum, ut custodiam mandata tua, [Cas- 
siod.]id est deliberavi pro mandatis tuis custodi- 
endis pati. Ef ideo non sum turbatus. Ymprovisa 
turbant, integre custodit, qui adversa non metuit, et 
tam paratus sum, quod 

Vrns. 5 (61). — « Funes peccatorum cireumplexi 
« sunt me : et legem tuam non sum oblitus. » 

Funes peccatorum |Aug.| id est impedimenta ini- 

-micorum carnalium vel spiritualium, circumplezi 
sunt me, qui carne servio legi peccati, mente servio 
legi Dei. Peccata sunt quasi longa restis, quam tra- 
hunt, qui implicare sanctos volunt ; sed non possunt 
eos qui legis non sunt obliti. Unde iste subdit : E£ 
legem tuam non sum oblitus. Dico non sum oblitus, 
sed 


Vzns. 6 (62). — « Media nocte surgebam ad con- 
« fitendum tibi super judicia justitice τὰ.» 

Media nocte, [Aug., Ambr., Aug.]| id est graviori 
tribulatione non dejieiebar, sed surgebam. fortius 
ad confitendum tibi. Grati: namque sunt agendae 
Deo de omnibus qua accidunt nobis, et sic potest 
teneri Dominus. Ad confitendum, dico, super judicia 
justitie tuc, id est confitebor tibi, sciens quia et hoe 
quod funes cireumplectuntur me justo judicio Dei, 
est, quod incipit a domo ejus. Quia vero hae prie- 
dieta bona fiunt gratia Dei per Jesum Christum, vox 
ipsius Salvatoris hic suis membris adjungitur, Hoc 


jestate videre cupit. Quasi dicat : Quia portio mea 
es, Domine, ideo deprecatus sum in corde meo, vide- 
re faciem tuam, id est majestatem divinitatis : hane 
faciem petit videre, non hic, sed in futura resur- 
rectione, unde dicit Dominus Mosi : Yon videbit me 
homo et vivet (Exod. xxxi). Sed quia peccator est 
iste, petit ut per miserieordiam habeat quod meri- 
tis non potest : unde subdit : Miserere mei secun- 
dum. eloquium tuum, quo promittis sanctis visionem 
deitatis; et debes misereri, quia, cogitavi, etc. Vel 
ita continua : dizi, custodire legem. Et ideo cogi- 
ἑαυὶ vias meas, id est quie essent vive mes, e£ habi 
tà visione converti pedes meos in testimonia tua. 
Hic est ordo conversionis. EL paratus sum et non 
sum turbatus ut custodiam mandata tua, hoc non 
mutatur. Non sum turbatus, etsi funes peccatorum 
circumplexi sunt me. Tot sunt laquei, quod sunt pec. 
cata. Hoc secundum corpus, quo servimus legi 
peccati, nos cireumplectuntur, si animus reluetans 
legem non obliviscitur. Unde subdit : Et legem 
tuam non sum oblitus ; sed media nocte surgebam. 
[Amb., Cassiod.] Non satis est dies ad predican- 
dum, imo et in nocte orandum est ne sommo len- 
tus capiatur. Tune enim fervet carnis illecebra, 
tune tentator illudit, et ipse Dominus pernoetavit 
in oratione (Luc. vi), ut te proprió ad precandum 
invitaret exemplo, tune enim tentator retia tendit, 
vel jacit, quibus mentem turbare possit improvidam. 
Tunc enim spirituales nequitite omne. nefas suadere 


1075 


contendunt, quando nullus culpe arbiter, nullus A 


criminis conscius, nullus potest esse testis erro- 
ris. Tune. varias discrepationes peccatori dormienti 
infundunt. Providendum est ergo ut eo tempore 
quo potes vincere, nequaquam vincendi tempus 
amittas. Surge igitur ad preedicandum Deum ea hora 
qua tentator consuevit irruere, qua solet adversus 
tentationes graves remedium venire ccleste, scilicet 
media nocte, quo tempore primogenita JEgypti, 
ΣΦ: B percussa sunt (Exod. Vm) : quando etiam 
sponsus venturus est. Ideo tunc surge, ne inter vir- 
gines fatuas remaneas (Matth. xxv). Ad confitendum, 
quasi dicat : Surgebam ad hoe, utique, ad confi- 
tendum fibisuper judicia justificationis tute, [Hay., 
Gl. int., Ambr. Cassiod.] id est ad laudandum te, 
de judiciis justitiie tuae, quibus flagellas filios quos 
recipis. Vel ita : Surgebam ad confitendum, ego 
dieo inhians in illud bonum, quod est super judicia 
justiti tuz, id est quod non possunt mereri fla- 
gella quibus justificas; et ut breviter superiora 
coneludam ; particeps ego sum omnium. Vel ita con- 
tinua : Et cum sim talis, non. superbio, sed, Parti- 
ceps ego sum omnium. Membrum enim particeps 
est totius. corporis. Ita enim portio ejus est Domi- 
nus, ut parlieeps sit, non unius, sed omnium Ecele- 
siarum. Tanta est virtus unitatis, cum. sit particeps 
Christi. Humiliter dicitur particeps famulorum, 
quod est et Christi esse participem. Unde Aposto- 
lus : Particeps Christi facti sumus (Hebr. in). Ti- 
mentium te. [Ambr., Gl. int., Cassiod. Ambr.| Eece 
inter rudes humiliter se constituit. Initium enim 
sapientie est timor Domini, qui tamen non snnt 
otiosi. Et custodientium mandata tua, et hoc totum 
est misericordia tua, sicut omnia, quia, o Domine , 
terra est plena justitia tua, spirituali, et temporali, 
quia fidem ubique dilatavit, et solem suum oriri 
facit super bonos et malos (Matth. vt). Et quia ego 
sum parliceps, et omne bonum est a te, ergo, 
justificaliones tuas doce me. Jam se custodisse dixit, 
sed et hic petit amplius doceri, quia semper quz- 
rende sunt ad proveetum. Nunquam enim est bone 
rei satietas. Ideo autem ait, doce, quia non est alius 
qui doceat. Ipse enim solus est magister, sieut ipse 
ait : Unus est magister vester (Matth. xxi). 


COLLATIO IN T] HETH. 


VEnRs. 4 (60). — Paratus sum et. mon. turbatus. 
Hieronymus et Nebiensis, festinavi, et non neglexi. 
Ceteri, festimavi et mon distuli, sive non tardavi. 
Quantum ad sensum, pusillum distant. Nam qui 
paratus est, impigre festinat, eL prompte nihil ne- 
glisens omnia exsequitur, citra. ullam interturba- 
tionem. In Hebr. est *niamann NOW TWET HASCHTI 
vELO nrruüwaHwanrr Etiam si forsan lectum sit 
quantum ad verbum postremum, *zNv2nzWi HITHHA- 
ΜΛΗΤΙ, id est £urbatus, ἃ radice an HAMAMH. 

Vrns. 5 (61). — Funes. Hieronymus, Campensis, 
interpretes pro Cajelano, Pellicanus consimililer, 
Pratensis, Sanctes, Chaldwus, Nebiensis , Munste- 
rus vertunt congregationes, sive catervas. Siquidem 


ban HEBEL, anceps est vox. 


(172) Hier. ad Paulam urbieam. 


PETRI LOMBARDI. 


1076 


Ὧ TETH 


Bonitatem fecisti. [Ambr., Cassiod.] In hac nona 
littera, gratias agit Deo de humiliatione et patientia 
sua, per quam venit ad justitiam. Et quia bonum 
est humiliari, et patientiam habere, et prestat 
etiam in tribulationibus jocunditatem, ideo congrue 
huie oetonario prescribitur littera Tefh, (172) quz 
interpretatur. bonum, vel exclusio, quia hie de pa- 
tentia agit qu: excludit tristitiam de adversis, et 
faeit bonum et joeundum pati. [Ambr., Aleuin.] 
Martyres qui vere militant Christo, persecutiones, 
gladios, incendia non limentes, infestis etiam regi- 
bus se obtulerunt, atque impatientice affectum exclu- 
serunt. Quasi dieat : Doce me justificationes tuas, 
quia jam 

VEns. 1 (65). — « Bonitatem fecisti cum servo 
« tuo, Domine, secundum verbum tuum. » 


Fecisti, o Domine, bonitatem, vel jocunditatem 
vel suavitatem, cum servo tuo, [Aug.] id est fecisti 
ut bonum delectet, faciendo filium, qui servus fuit : 
et est magnum Dei donum, ut bonum opus non 
timore pena fiat, sed amore justitie, non servili- 
ter, sed liberaliter. Servus enim quod prius erat, 
non manet in domo in seternum ; filius manet, quod 
modo est (Joan. vim) ; de servo enim facetus est fi- 
lius. [Gl. int., Aug.]| Vel ita ut etiam modo intelli- 
gatur servus, scilicet humilis, non superbus. Et est 
Fecisti bonitatem, hoe non mutatur. Cum servo tuo, 
quod modo sum, qui prius cum liberto amare egi- 
sti, eum homo volens se a Dei servitute emancipare, 

Ὁ facetus est liber suus malam. adeptus libertatem. Est 
enim libertas bona et mala, sicut et servitus. Fe- 
cisti dico, secundum verbum tuum, id est secundum 
promissionem tuam, quae secundum fidem firma est 
omni semini. Deinde quod se accepisse confessus 
est, petit augeri et perfici, dicens : 


B 


Vrns. 2. (66). — « Bonitatem et disciplinam et 
« scientiam doce me, quia mandatis tuis ere- 
« didi. » 

Bonitatem et disciplinam et scientiam doce me. 
[Aug.] Qui. jam dixerat bonitatem fecisti, quomodo 
dieit, bonitatem doce me nisi ut gratia Dei magis 
magisque ei augeatur? Hanc vero docet, cum cha- 
ritatem inspirat, ut. non ex timore operetur, sed ex 
amore, et si ei boni delectatio. Et est: Doce me 

D bonitatem, id est charitatem inspira ; e£ disciplinam 
doce, id est. patientiam da, quasi a Deo sit dulcedo 
boni, ut amore Dei et proximi quaslibet feram pas- 
siones ; ef scientiam doce me, id est mentem ilu- 
mina. Cum enim tanta est charitas, ut tribulatione 

.non possit exstingui, tune scientia, quz ante infla- 
rat, ulilis est : qua sibi homo innotescit, quia seit 
quid meruit, et accepit quid possit; vel non. Et 
nota quod ait, doce; aliud est docere, aliud est 
dicere. Non est docere vel dicere, ubi nemo discit, 
nisi doceatur. Ideoque si discipulus non capit quae 
audit, non potest doctor dicere : Ego eum docui, 
sed, ego ei dixi. Et ideo Deus, quando vult docere. 


1077 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1078 


prius dat intellectum, sine quo nemo disceret. Unde A tur obedientia, et pereat non reditura miseria. Unde 


dieitur ; E£ operuit illis sensum, ut intelligerent 
Scripturas (Luc. xxiv) : Docet ergo bonitatem inspi- 
rando dilleetionem. Hxc enim non. docetur, si non 
detur. Docet disciplinam, temperando tribulationem 
emendatoriam, quz non audiendo vel legendo, vel 
cogitando discitur, sed experiendo docet scientiam 
insinuando cognitionem : hiec. enim docendo datur. 
Quid enim aliud est docere, nisi scientiam dare? 
Docet autem Deus et seire scienda, inspirando ve- 
ritatem ; et facere facienda, inspirando suavitatem. 
Docet ergo illa facere, hee. scire. Ideo docet, quia, 
mandatis tuis credidi. Convenientius videretur di- 
xisse, mandatis obedivi. Mandalis enim convenit 
obedire, quia mandata facienda suscepimus; pro- 
missis convenit credere; sed congrue ait, mandatis 
tuis credidi, scilicet quod tu illa mandaveris, non 
aliquis. homo, licet per hominem ministrata sint. 
Et est sensus ; Fides qua credidiista, tua esse man- 
data, impetret a te gratiam, qua faciam isla quae tu 
mandas. [Aleuin., Hier., Ambr., Aleuin., Ambr. 
Hominis enim non est, sed Dei mandare, et unde 
fiat dare. Vel ita ; Bonitatem fecisti, dico, doce me 
justificationes : quas ? non alias quzero, sed quas 
aliis fecisti. Jucunditatem enim fecisti cum servo 
tuo, Domine, scilicet alio quolibet. Quasi dicat : Ju- 
cundasti aliis. Et hoe secundum verbum tuum, id 
est per Filium tuum. Nihil enim vere jucundum, nisi 
secundum verbum Dei. Multa enim videntur in hoc 
seculo jueunda, que» non sunt multo suavia, quie 


usui nobis sunt ; sed eadem nihil possunt prodesse . 


defunctis. Et quia aliis jucundasti, jucunda etiam et 
mihi, ne fatiger. Et hoc est quod dicit, bonitatem vel 
jucunditatem, et disciplinam, et scientiam doce me, 
hoe merito, quia mandatis tuis, credidi. Qui enim 
credit mandatis, scientiam eoruni qui? in mandatis 
docentur, potest habere. Eece per fidem habetur 
scientia, quie vera cognitio est eorum quae sunt. Unde 
Salomon : Deus dedit mihi eorum que sunt cognitio- 
nem veram (Sap. vi) ; per scientiam vere assumitur 
vel aecipitur disciplina. Quod enim scimus placere 
Deo posse, in eo nos ipsa conversatio delectat, quie 
disciplina. Etsi sit amara carni, debet esse jucunda 
menti, quia suavis est Dominus qui dicit ; Tollite 
jugum meum, quia leve; et onus meum, quia suave 
est ( Matth. x1). Per fidem enim mandatorum, scien- 


subdit : Propterea, scilicet ne rursus humiliarer, 
eloquium tuum custodivi. Ecce humiliatio est corre- 
etio. Dico custodivi, et 


Vrns. & (68). — « Bonus es tu: et in bonitate 
« tua doce me justificaliones tuas. » 


Tu bonus es, [Ambr., Aug., Ambr.] id est suavis. 
Laudat judicem ut impetret, dicens : Bonus es, pro- 
prie est bonus inse, et ex se; el bonus, quia dat 
bona data petentibus se(Luc. x1). Et in bonitate tua. 
id est in tua suavitate doce me justificationes tuas. 
Vere vult facere justificationes, quando eas in ejus 
suavitate vult discere. Infirmus ergo homo, non 
vult acerbitate legis judicari, non asperitatem medi- 
camentorum sibi adhiberi, non ferro incidi vulne- 

B rum fibras; sed bonitate Dei curari vult, ut et si 
acrioribus opus est, moderate fiat et mitiget Deus 
vim doloris. Justifieatio est opus justitize, quo me- 
lius docemur in Evangelii bonitate, quam in legis 
severitate. Ibi damnatio, hic remissio. 


Vgns. 5. (69). — « Multiplicata est super me ini- 
« quitas superborum ; ego autem in toto corde meo 
« serutabor mandata tua. » 


Multiplicata est. [Cassiod. Alcuin., Gl. int. Cas- 
siod.| Quasi dieat : Doce, et opus est, quia adest 
colluetatio, ubi ostendam re, quod didici. Et hoc 
est : Multiplicata est, vi et numero, super me iniqui- 
tas superborum, quo humiliatio tua. nondum humi- 
liavit. Iniquitas est. multiplicata in me, tamen non 
refrigescit charitas, quia in suavitate didici justifi- 
caliones. Et hoc est : Ego autem scrutabor, vel scru- 
tabar, mandata tua sicut amans. Ad hoc enim scru- 
tatur, ut cognita faciat, et faciendo perfectius co- 
gnoseat, quia perfectius cognoscuntur cum fiunt. 
Scrutabor dico, in toto corde meo, ut tantum hieream 
mandatis, quantum illi superbi volunt seducere. Et 
etiam 


Vgns. 6 (70). — « Coagulatum est sieut lac cor 
« eorum ; ego vero legem tuam meditatus sum. » 


Cor eorum superborum coagulatum est sicut lac, 
[Ambr, Aug.| id est induratum vitio accessit. Ut 
enim lae natura sui speciosum, ac sincerum est, 
sed 'corruptione coaceseit, sie humani cordis et 
mentis natura sincera est, οἱ perspicua, priusquam 


lia eorum assumitur; per seientiam. disciplina, per D vitiorum commislione coacescat. Ergo coagulatum 


quam fit bona et jucunda. Ideoque ad illa tria, 


unum hoc retulit, scilicet, quia mandatis tuis 
credidi. 
Vrns. 3. (67). — « Priusquam humiliarer ego de- 


« liqui ; propterea eloquium tuum custodivi. » 


Priusquam humiliarer. (Gl. int., Aug., Ambr.] 
Quasi dicat : Fecisti jam bonitatem, et item dixi : 
doce bonitatem ; ad quod prodest humiliatio correctio 
nis et discipline, quam peto, sed priusquam humi- 
liarer ego deliqui in Adam, in quo omnis homo tan- 
quam in radiee vitiatus est, et vanitati subjectus, 
quod prodest experiri ut dejeeta Superbia, diliga- 


est cor eorum, per invidiam, et superbiam, qua 
puritatem natur: corruptione maliti: vitiarunt. Ego 
vero, quasi dicat : Illi ita. Ego vero legem tuam 
meditatus sum. Hoc opponit duritia illorum, quia 
contra obstinationem eorum refrigerium est medi- 
latio legis, ergo 


VEns. 1(71). — « Bonum mihi quia humiliasti 
« me, ut discam justificationes tuas. » 

Bonum est mihi quia humiliasti me, | Ambr. Aug.], 
quia in poenam vertisti eruditionem. Unde Aposto- 
lus : Placeo mihi ininfirmitatibus meis (II Cor. xi). 
Et est : Humiliasti me, id est diversis tentationibus 
exercuisti, «£ discam facere justtficationes tuas, id 


1019 


est opera justitize. Sed quia hoe non fit. nisi per di- A 
lectionem, ubi suavitas est, 

Vzns. 8 (72). — « Bonum mihilex oris lui; super 
« millia auri et argenti. » 

Bonum mihi. |Cassiod. Hilar. Cassiod. Aug.] Hic 
frequenter iterat bonum, quia semper magis dulces- 
cit. Quasi dieat : bona est humiliatio, quia bonum 
est quod inde acquiritur. Bonum est etiam lex oris tui. 
Lex est evangelium ore Christi prolatum. Bonum dico 
22 72 super millia auri et argenti ; super millia di- 
cit infinite, quia bonitas eomparationem similem non 
poterat invenire, Hoe autem pr:misit, et postea 
adjunxit, auri et argenti, ut comparatio auri et ar- 
genti vilesceret, quie sunt precipua cupidis. ideo 
ergo dicit, super, quia amplius diligit, charitas le- 
gem Dei, quam eupiditas millia auri et argenti. B 

COLLATIO IN 12 TETH. 

Vzns. 2 (66). —  Disciplinam — Hieronymus οἱ 
Sanetes vertunt, sermonem ; Pratensis et Pellica- 
nus, nobiseum, disciplinam ; translator ad Campen- 
sem, consimiliter. Munsterus habet gustum, sie ta- 
men ut velit aecipi pro recto sensu. Interpretes pro- 
Cajetano, dieunt intentionem. Porro ΘΝ rTAAw He- 
breis sonat rationem, consilium, eloquium, argu- 
mentationem, et hujusmodi. 

Vzns. 3(61).—Priusquam humiliarer. 53zN ΘΛ 
TEREM EENEH. Hieronymus traduxit, antequam  au- 
direm. Campensis consentit, priusquam diligenter 
auscultarem ad mandata tua; Nebiensis, responde- 
TE€m. ΓΝ ANAH, ambiguum est. 

Vrns. 5. (69). — Multiplicata est super me ini- 
quitas. Hieronymus et e:eteri applicaverunt, seu con- 


cinnarunt mihi, sive adversum me mendacium. 52x 
TAPHAL. significat, addidit, applicuit. Qui vero addit 
multiplieat, ut versiones in hoe nihil distent. Omnis 
tandem iniquitas, est quzedam falsitas, vanitas ac 
mendacium ; quod est 3v scEQER. : 

Vgns, 6 (70). — Sicut lac. Hieronym. sicut adeps 


35n nkLxn est adeps, sed 35m naran, est. lac. Sensus 
non mutatur. 


, JOB. 

Manus twm. [Cassiod., Ambr. , Aleuin.] In hae 
decima littera intellectum mandatorum Dei dari si- 
* bi petit, ut vera vita fruatur. Quam quia nemo habe- 
re valet, disi peccata confiteatur, quod maxime fit in 
adversis, ideo preseribitur littera Jod quz inter- 
pretatur confessio vel desolatio, quod bene convenit 
Citius enim confitentur qui desolati sunt in adver- 
sis. In secundis quippe solet homo extolli. Cum 
enim urgetur adversis, tune divinum implorat auxi- 
lium. Cum ante suecedunt prospera, fit animus ela- 
tior (173). Interpretatur etiam Jod scientiam vel prin- 
cipium propter quod etiam recte huie octonario prze- 
scribitur, quia hic docetur homo creatus esse im- 
passibilis et immortalis, et in plenitudine scienti, 
ad quam bonus homo desiderat reverti, eujus in hae 
vita initium habet intellectum. Quasi dicat : Lex tua 
est mihi bonum super millia. Et merito, quia 

Vrns. 1. (73). — « Manus tu: fecerunt me et pla- 
« smaverunt me; da mihi intellectum, ut. discam 
« mandata tua. » 


(175) Jod principium ex Hier. ad Paulam urbieam. 


PETRI LOMBARDI, 


1080 


Nanus tw fecerunt me, [Aug., Ambr.] seeundum 
animam ad imaginem et similitudinem tuam , ef 
plasmaverunt me, vel, paraverunt, vel, finzerunt, 
secundum corpus, seeundum quod omnes in Adam 
fecit. Vel in singulorum generatione ommes facit. 
Manus vero Dei, accipitur virtus operationis ; vel 
quia pluraliter dicit, manus tuze, accipiuntur virtus 
et sapientia ,quod utrumque Christus est. Vel manus 
Dei patris, sunt Filius et Spiritus sanetus qui coope- 
rantur. Non est itaque hoc contrarium illi quod in 
Evangelio dieitur de Verbo Dei : Omnia per ipsum 
facta sunt (Joan. 1). Idem enim est verbum Dei, et 
manus Dei. Notandum quippe quod magnas com- 
mendaltionis usus est exordio, eum opus Dei se esse 
dicit, sed utramque sui naturam, quo facilius circa 
operis sui gratiam favor inelinaretur auetoris , et 
grandis etiam hominis praerogativa monstraretur. 
Pretiosum quippe opus Dei est homo ; de aliis nam- 
que operibus legitur : Dicit, et facta sunt (Psal. 
cxLvim) ; hominem vero manibus figuravit, quasi stu- 
diosius operans in hominis creatione, de qua quasi 
quodam consilio ante tractat, quam fiat, et specialis 
hortatus precessit: Faciamus hominem ad imaginem 
et similitudinem nostram (Gen. 1). Quasi hic laboret 
Deus, ut studiosa operatio in hoc notetur, Tanta 
denique est hominis dignitas, quod homo legatur 
sedere ad dexteram Dei, non angelus, qui ab angelis 
honoratur. Ipse est unigenitus Dei, qui est imago 
Dei genita , non ereata seeundum quod Deus. Nam 
secundum quod homo ad imaginem Dei creatus est, 
sed juxta deitatis naturam, genita imago est. Homo 
vero non; sed tantum ad imaginem factus, habens 
aliquid de imagine seeundum inmateriale. At secun- 
dum hoe quod plasmatus est, de materia pulvere 
est. Disce ergo, homo ubi grandis et pretiosus sis. 
Vilem quippe de terra demonstrat, sed gloriosum 
virtus ; pretiosum te facit imago. Quid enim tam 
pretiosum. quam imago est Dei? Quam retinens 
homo jure vocaris, hominis nomen non amiltlis ; 
cum vero, eadem neglecta, in vitia cadis, non homi- 
nem, sed aut serpentem, aut vulpeculam, aut ju- 
mentum et hujusmodi, te consuevit Scriptura voeare. 
Unde: Nolite fieri sicut equus et mulus (Psal. XXx1). 
Et de Herode ait : Dicite vulpi illi (Luc. xur). Ideo- 
que in Ezechiele dieitur nomine geminato O0 homo, 
homo (Exech. xiv), ut qui exterius formam hominis 


D habet, intus imaginem Dei servet. Vindicat enim 


Deus imaginem suam de eo, qui imagini illi fecit 
iujuriam, üt per malitiam homo quod erat esse de- 
sineret, et 4ieret mulus ex homine. Postquam enim 
peccatis, aliud esse ecepisti; illud quod eras esse 
desiisti. Exutus autem ccelestis imaginis ornamento, 
etiam nomen hominis amitlis, qui gratiam hominis 
non tenes. Magnum opus Dei, es homo, magnum 
est quod tibi Deus dedit. Hane hominis dignitatem 
commemorat hic dicens : Manus tuc fecerunt me, 


1081 


et plasmaverunt me. (Gl. int., Aug., Gl. int., Cas- A nisi ejus viderit 


siod.| Quasi dieat : Operatio tua te moveat, quce in 
homine egregia est commemorata sue originis di- 
gnitate, intelleetum qui per peccatum obscuratus 
est, petit restitui, dicens ; da mihi intellectum; ab 


alio non quaero, nisi a te, tu qui fecisti refice. In- 
tellectum da mihi parum ; etsi enim omnibus est 


purus intelleetus per naturam, quo discernitur homo 
a pecore, tamen a peccando deformatus est, et 
quotidie renovatur. Unde apostolus : fenovamini 
spiritu mentis vestre (Ephes. vi.) [Aug., Alcuin., 
Aug.] Dari ergo sibi intellectum petit, ut magis 
serenentur oculi interiores : quod fit per fidem, qua 
mundantur corda, quia licet nemo possit credere 
in Deum, nisi aliquid intelligat, cum fides sit ex 
auditu praedicationis (Rom. x), tamen fide sanatur, 
ut ampliora intelligat. Alia enim sunt qua nisi in- 
lelligamus, non credimus ; alia que nisi credamus, 
non intelligemus, ideoque subdit : μέ discam, ad 
hoc da intellectum ut discam mandata tua ; Si non 
possum deitatem videre, saltem mandata diseam. 
Vide quam alte intelligenda sunt mandata, ad quie 
petit iste intelleetum, quia jam custodlvit ea, eujus 
non omnimodo iste expers est, dum a Deo petit. 
Ipse enim solus dat intelleetum, et si aliquando 
ministro angelo, ut Danieli dedit, cui dixit angelus: 
Veni intellectum tibi dare (Dan. y). Deus tamen per 
seipsum, qui lux est illuminat pias mentes, etsi 
aliquando utatur angeli ministerio. Ita enim dieitur 
angelus intellectum dare homini, ut quisquam dici- 
tur dare lumen domui cui fenestram facit, cum eam 
sua luce non penetret et illustret. 


VEns. 2(74). — « Qui timentte videbunt me, et 
« letabuntur, quia in verba tua supersperavi. » 


Qui timent te. |Ambr., Aug., Cassiod., Ambr.] 
Quasi dicat : Da intellectum, quia si dederis, omnes 
qui timent te videbunt me, intus non. extra tantum 
hie, et maxime in futuro, e£. letabuntur omnes. qui 
liment ; laetantur, si uni datur quod petit, et cle- 
mens Deus libenter facit, quod omnes delectet. 
Timentes ergo vident justum et l:etantur ; aliis in- 
visus est justus, et gravis ad videndum, sicut legitur 
in Evangelio de plerisque qui Dominum videre non 
poterant, et alii. quoque transitum ei denegabant 
(Luc. viui). Ideoque timentes Deum dicit videre se et 
letari. Magna enim virtus est in oculis, quod in 
naturalibus apparet. Animal enim visum prodest 
dielericis, prior videns lupus vocem aufert ; basi- 
liseus, si prior videt occidit ; si prius videtur, occi- 
ditur. Quare ergo virtus est in oculis justi, qui cum 
fide videtur ? qui cum sit imago Dei ab hominibus 
honoratur, ejus utique oculorum radii virtutem 
quamdam videntur infundere iis qui fideliter eum 
videre desiderant. Est enim insitum bonis ut vir- 
tutes suas in aliis ament. Perfeetioribus ergo justi 
aspeetus letitia est, plerisque vero correetionis ad- 
monitio est, Sed quomodo quis debet videre justum ? 
non in corpore, non in vestimento, non in vultu 
lantum, sed intus videat. Non enim illum videt, 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1082 
mentem, nisi ejus intende- 
rit sermonem. Tune ergo  ketabitur, cum ista 


cognoverit. [Aug., Aleuin., Aug.| Et nota quod 
posuit, timent, verbum presentis temporis, vide- 
bunt, autem, οἱ, letabuntur, futuri temporis, 
quia in praesenti timor ubi est tentalio. Lietari vero 
et videre in futuro perfecte. Ideo lzetabuntur quia in 
verba tua, id est in ea qui promisisti, .superspe- 
ravi, ut sim filius promissionis. Et nota quod 
non ait, simplieiter speravi, sed supersperavi, 
quia enim Deus potest facere supra quam intel- 
ligitur : parum est ea sperare quee intelligimus, vel 
petimus, sed debemus semper sperare. Vel de an- 
gelis potest aecipi ; qui timent te videbunt me, et le- 
tabuntur, quia in verba tua supersperavi. Angeli 


p enim letantur de hominibus, si sperant in verbis Dei. 


Considerans autem Eeclesia, quae adhuc timet hujus 
vitze misericordiam, et quod earo cupit contra spi- 
ritum, inquit, 

VEns. 3 (75). — « Cognovi, Domine, quia cwqui- 
« tas judicia tua, et in veritate tua humiliasti me. » 

Cognovi, Domine. [Haym., Cassiod.] Quasi dicat : 
Ideo da intellectum, quia jam cognovi, Domine, quia 
judicia tua sunt cquitas, id est justa est animadver- 
sio Adz. Summa enim cquitas est, ut qui per su- 
perbiam delinquunt, purgentur humilitate. Unde 
subdit : Et im veritate tua , id est, justo judicio /iu- 
miliasti me, in mortem ; sed nune, 


VEns. £ (76). — « Fiat misericordia tua ut. con- 
« soletur me, secundum eloquium tuum servo tuo. » 


Fiat misericordia, ete. [Aug., Ambr. et Aug., 
Ambr.| Primo veritas humiliavit in mortem. Dein- 
de misericordia instaurat ad vitam, promittente hoc 
Deo. H:?c autem misericordia est regeneratio, fi- 
des, spes, charitas, quee de misericordia Dei veniunt. 
Et haec sunt solatia in hac miseria, non gaudia bea- 
torum ut consoletur me, non petit auferri aerumnas 
quie sunLad purgationem, sed consolari. Fiat, dieo, 
secundum eloquium tuum, factum servo fuo, id est 
secundum quod promisisti servo tuo. Vel ita : Co- 
gnovi Domine. Quasi dieat : Ideoopus est intellectu, 
quia ex dato intelleetu, cognovi, Domine, quia ju- 
dicia tua sunt equitas,in omnibus quae fiunt, etiam 
cum filios flagellas, quia per labores premia dantur. 
Et nota quod ait cognovi, non ait eredidi. Aliud est 


D enim credere, aliud agnoscere ; fides timentis est, 


agnitio sapientis. Qui enim timet, rationem non 
quaerit. Ubi fides est, non statim cognitio ; ubi co- 
gnitio est, fides praecedit. Ita ergo perfeete cogno- 
vit iste ut humiliaretur in veritate, quod est ad sa- 
lutem humiliari. Seiebat enim. prospera vel adversa 
ad tentandum data. Unde subdit : E£ im. veritate. 
Quasi dieat : Cognovi. Et ideo /umiliasti me in veri- 
late tua, wt bene feram prospera vel adversa. Ere- 
etus non videt vera judicia, sed nune fiat miserieor- 
dia tua servo tuo. Non mutatur sensus ;sed ordo 
littere : Uf consoletur me. In labore enim perfeetus 
sed verbum consolationis 
petit, ut bene perferat. Fiu£, dico, seeundum eloquium 


vir, non finem laboris, 


1083 


PETRI LOMBARDI 


1084 


tuum, id est sicut promisisti. Sed posl hi;ec, et per A cipium, eujus paulo ante meminit : sed tamen non 


hae, 


Vgns. 5 (71). — « Veniant mihi miserationes 
« tuce, et vieam, quia lex tua meditatio mea est. » 


Veniant mihi, [Aug.] in futuro, miserationes tue, 
et per illas vivam vere, exprimit quid per misericor- 
diam detur, scilicet. vita ἐρίου μα, quce sola est vita 
sine additamento. Quo merito 29«»$5 quia lec tua 
meditatio mec est. Hiec meditatio, cogitatio amantis 
est, qua. cogitat, ul. per dileetionem operatur, nee 
refrigescat iniquilate superborum. Hae ergo medi- 
tatio estin fide, qu: per dilectionem operatur (Gal. v.) 

Vgns. 6 (78). — « Confundantur superbi quia in- 
« juste iniquitatem fecerunt in me ; ego autem exer- 
* ceboi in mandatis tuis. » 

Confundantur superbi. |Arabr., Cassiod.] Quasi 
dieat : Mihi veniant miserationes, sed superbi con- 
fundantur, id est pudeat. eos, quia fecerunt injuste 
iniquitatem,id est,sine judicio, ego autem exercebor 
vel, exercebar in mandatis tuis ut benefaciam etiam 
inimicis. Hoc est remedium contra inimieos bac- 
chantes. Ecce quod supra dixit, lex tua meditatio 
mea est. 

Vrns. 7 (19). — « Converlantur mihi timentes te : 
« et qui noverunt testimonia tua. » 

Convertantur. [Aug., Cassiod., Aug.|Hooc proprie 
caput nostrum, id est. Christus dicit, ipse enim est 
ad quem convertuntur timentes : Quasi dicat : Su- 
perbi confundantur ; sed timentes te, id est incipien- 
tes convertantur mihi et. qui. noverunt, quos jam 
leetio imbuit, et si nondum operatio festimonia tua 
de Christo per prophetas predicta, et in eo mon- 
strata per miracula. 

VEns. 8 (80). — « Fiat. cor meum immaculatum 
« in justifieationibus tuis, ut non confundar. » 

Fiat cor meum. [Aug., Cassiod.| Post omnia non 
audet dieere quod fit, sed petit fieri. immaculatus. 
Et loquitur hie vir justus. Quasi dieat : Fiat miseri- 
cordia et vivam, quod ut impetrem, fiaf cor meuwnm 
immaculatum, non in. viribus meis, sed Zn justifi- 
cationibus tuis, donata enim regeueratione, adjuncta 
confessione, fusa oratione, hoc sit. fta fiat. imma- 
culatum, u£ non confundar. Quasi dieat : Confun- 
dantur superbi, ad correctionem : ego autem non 
ad poenam. 


(In Iod nihil anmotandum ponderis deprehendinus.) D 
2 caAPH (174). 

Defecit in salutare tuum [Cassiod., Aleuin., Amb., 
Aleuin.| In hac. undecima littera peregrinus hujus 
mundi adventum. Domini nimis desiderat primum, 
secundum antiquos patres ; secundum, quantum ad 
modernos, dicens : Quanta in hac. exspectatione tu- 
lerita superbis, appetens ut in mandatis Dei perse- 
veret ; et quia in hae exspeetatione lassatus est ex 
desiderii dilatione, ideo premittitur huie octonario 
littera eaph, qui interpretatur incurvatus, quia fes- 
sus longa militia, cupit dissolvi, et reverti ad. prin- 


(114) Caph interpretatur gmanus secundum Hieronym. 


reeusat laborem si necessarium est manere in carne. 
Quasi dicat : Veniant mihi miserationes tuc, et vi- 
vam, quia 


Vgns. 1 (81). — « Defecit in salutare tuum anima 
« mea, et in verbum tuum supersperavi. » 


Defecit in salutare tuum, anima mea. [|Aug., Al- 
cuin., Aug., Ambr.] Est defectus laudabilis et opta- 
bilis. Et est defectus culpabilis, et damnabilis. De- 
fectus a bono in malum, malus est ;a malo in bo- 
num bonus est. Defectus autem simpliciter sine ad- 
jectione solet accipi in malo, sicut profeetus in 
bono, nisi addatur aliquid, ut cum dicitur : Profi- 
ciunt in pejus. Et hie dieitur in salutare, non a sa- 
lutari. Bonus est ergo defectus iste. Talis enim de- 
fectus indicat nimium desiderium boni nondum 
adepti, sed avidissime concupiti, ut Simeon et an- 
tiqui qui Christum. venire desideraverunt. Unde 
sunt ille saeramentales vn antiphonz, ante natale, 
O Adonai ! O radix David! etc. quibus Salvatoris 
adventus petitur, qui» ommes secundi toni sunt, 
quia ille invoeatur, qui est. Deus et homo.Et sunt 
vit, quia in eo septiformis grati: plenitudo est. Et 
nune omnes justi eumdem venturum desiderant, 
Neque hoc Ecclesi: desiderium ab initio seeuli re- 
quievit aliquantulum, misi quandiu bie eum disci- 
pulis in carne conversatus est, ul totius corporis 
Christi vox sit heec : Anima mea defecit, id est las- 
sata est diutina exspectalione, tenens aífeetu et de- 
siderio, im salutare tuum, id est Jesum Hebraice : 
quod enim vehementer est desiderabile, quasi ipsam 
animam illius deponit, qui desiderat ; si tamen spes 
propior assurgat, dat vires. Itaque quanto longius 
est illud quod desideratur, tanto magis deficit ille 
qui desiderat. [ἃ est ergo deficere in salutare, in id 
totis desideriis migrare, etiam quadam anima defe- 
clione transfundi. Ecce curvatio humilitatis. Vel ita, 
Anima mea defecit a se, id est ab animalitatis sua 
appetitu, tendens in salutare tuum, id est in Jeru- 
salem. Vel ita fit unus spiritus eum Deo. Quoniam 
qui adhzret Demino, unus spiritus est eum eo (/ 
Cor. vi). Spiritui ergo. adhzrens anima, deficit ab 
eo quod est anima, el fil unus spiritus. Itaque 
quanto magis desiderat adherere salutari : tanto 
magis a se deficit. Ista ergo defectio imminutionem 
quidem fragilitatis, sed assumplionem virtutis ope- 
ratur. [|Ambr., Aug.| Et nota quod hie praetieus 
esse ostenditur, quia sicut anima corpus vivificat, 
ita hic extra agit bona ; et ne dubites quid dixit sa- 
lutare, addit : e£ in verbum tuum, id est in filium. 
Velin verbum tuum, id est in promissum tuum 
supersperavi. Hee spes facit per patientam | exspe- 
etare, quod non videtur ; nee simpliciter dieit spe- 
ravi, sed supersperavi, quia plus futurum est, quam 
diei potest. 


Vrns. 2 (82). — « Defecerunt oculi mei in elo- 
« quium tuum, dicentes : Quando consolaberis me ? » 


1085 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1086 


Defecerunt oculi mei. [Ambr., Aug., Ambr., Aug.] A fervet charitas. Vel ita: Ideo desidero hoe, quia fa- 


Quasi dicat: Anima mea defecit. Et etiam : oculi 
mei interiores, quibus prophete dicuntur videntes, 
qui interius possunt loqui Deo. Item non ex iufir- 
mitate, sed ex fortitudine desiderii, defecerunt a 
contuitu temporalium tendentes, in eloquium tuum, 
id est in promissum tuum. Et attende quod. plurali- 
ler dicitur, oculi, eum tamen unus sit oculus, inte- 
rior seilicet mentis intellectus, quo videtur Deus; 
sed quia ille unus duobus modis videt Deum, per 
scilicet mystica et moralia, ideo duos oculos habere 
dicitur Ecclesia. Duo ergo sunt oculi Eeelesi:e. my- 
stieus et moralis. Myslieus est aeutior, moralis dul- 
cior. Ideoque sponsus ad sponsam dieit : Corde nos 
cipisti, uno ex oculis tuis (Cant. 1v), quia mystico 
oculo plus videt sponsa Christum, quam morali. Et 
fortasse isti sunt oculi, quibus Paulus videbat ster- 
na, ubi ccepit corporalia non videre. Vidit enim. qui 
dixit : Quis es Domine ? Videbat utique Christum, 
quem etiam Dominum fatebatur. Istis. etiam oculis 
prophete dicebantur videntes, quia per revelatio- 
nem ea qu: erant abscondita, mente cernebant. Hi 
ergo oculi defecerunt in eloquium nimio desiderio 
et eupiditate vehementi, tanquam opere lassati. 
Non est enim otiosus qui tantum verbo Dei studet ; 
nec pluris est qui extra operatur quam qui studium 
cognoscend: divinitatis exercet. Ipsa etiam sapien- 
tia maximum opus est et antefertur, Maria que au- 
diebat, Marthie αι ministrabat (Luc. x). Et nota 
quia hie jam theorieus demonstratur, cujus oculi 
in verbum Dei defecerunt. Oculi dico dicentes : 
Quando consolaberis me ? Quasi dicat : Moras patior. 
Quod fit ut res dilata duleior veniat. Et nota quod 
ait, dicentes. Lingua enim solet, non oculi loqui, 
sed vox eorum, est gemitus et oratio. Dum autem 


ardent spiritualia desideria, rigesceunt carnalia. 
Unde subdit : 
VEns. 3 (83). — « Quia facetus sum sicut uter in 


« pruina ; justificationes tuas non sum oblitus. » 


Quia factus sum sicut uter in pruina. [Aug., 
Ambr., Aug., Rem.| Ut est earo hujus mortis pzuina- 
coleste benefieium, quo quasi gelu concupiscentia 
carnis torpet et contrahitur. Quasi dicat : Ideo conso- 
lare quia factus sum. sicut uter in pruina,id est 
divino beneficio seilicet gelu continentiz? omnem calo- 
rem corporeum, et carnalis concupiscenti: ardorem 
restinxi. Hzc pruina refrigerat, non adurit: fecundat 
sata, non internecat. Ideoque forte in transforma- 
lionem eum Dominus gloriam resurrectionis demoa- 
straret in monte, vestimenta ejus facta sunt alba. sieut 
nix (Matth. xvi), quia non ipse solus erit a. conta- 
gione peccati alienus, sed quieunque resuseitatur 
congelatis eupiditatibus resurget frigidus. Unde : In 
resurrectione neque nubent neque nubentur (Matth. 
xxir). Boni ergo sunt utres frigidi, id est in. gelici- 
dio constrieti pruinis, non libidinis calore soluti, et 
sic justificationes Dei a memoria non labuntur. 
Unde subdit, Justificationes tuas non sum oblitus, 
dum aliunde non cogitatur, quia torpet eupiditas, 


ctus sum, comparatione futuri, sieut uter in pruina, 
id est vilis et nulli liquori idoneus : et tamen justi- 
fieationes tuas non sum oblitus. [Haym., Ambr. 
Cassiod.] Vel per pruinam intelliguntur mali, qui, 
non fervent charitate, sed algent infidelitate. Et est, 
ideo consolare, quia, faetus. sum sieut uter in 
pruina, id est inter malos, mihi commissa retinens, 
justificationes tuas, quibus plenus est uter, non sum 
oblitus, vel quia uter de exuviis fit mortui animalis, 
per ipsum justus intelligitur, qui castigat corpus 
cum vitiis et coneupiscenliis, qui ut pellis mortui 
non sentit frigus peccati, qui etiam non frangitur 
necessitatibus, qui mollis est anima» imperiis. Εἰ 
est : Ideo consolare, quia facetus sum sicut uler in 


p pruina. Pruina sunt peecata saeculi qua uter non 


sentit, id est carnalia desideria in me exslinxi, ut 
ea jam non sentiam tanquam exstineta. Et ideo; 
justifieationes tuas non sum oblitus. Quia vero scit 
lentationes non esse finiendas ante finem seculi, 
de ipso quzrit subdens : 


VzRs. 4 (84). — « Quot sunt dies servi tui ? quando 
« facies de persequentibus me judieium ? » 


Quot sunt dies. Quasi dicat : Ita desidero videre 
salutare, sed quot suntin hoc seculo dies servi tui, 
dies ait, non anni, quia non sint annue more in 
hae vita; quando facies de persequentibus me judi- 
cium, [Ambr.]id est quando fiet ultio. De perse- 
quentibus me, id est diabolo et ministris. Hoe de 
judicio addit, cum quzesisset de diebus, ne quis Ee- 

C clesiam aliquo tempore ante judicium, non futuram 
putet. Non enim finietur ante judicium, sed cur de 
eo quirit cum dicatur in Evangelio : Nom est ve- 
strum scire tempora vel momenta (Act. 1), [Alcuin., 
Ambr , Aleuin.] Prophetat autem hie illam interroga- 
tionem apostolorum futuram, in qua, seilicet. haec 
prophetia impleta est. Ideo autem ait de persequen- 
libus, ut quasi per hoe notet quod vult dies suos 
claudi, ut ab his liberentur. Vel de presenti accipi- 
tur illud : Quando faeies de persequentibus me, id 
est d:emonibus, judicium, id est vindictam (Rom. 
xvi). Hie enim conterit Deus Satanam sub pedibus 
nostris. Vel ita, ut alterum ad bonos referatur, al- 
terum ad malos. Quot sunt dies servi tui ? id est 
quandiu differs faeere servis tuis, quod expedit. 


p Quasidieat : Face servis pro misericordia, quando 


necesse est; et, quando facies de persequentibus 
me judicium. Quasi dicat : Faeias et impiis pro 
justitia. Nam ad hoc ut persequantur, 

VEns. 5(83). — « Narraverunt. mihi iniqui. fabu- 
« lationes : sed non ut lex tua. » 

Narraverunt mihi iniqui, ut fidem impediant fa bu 
lationes, |Ambr., Aug., Ambr.]scilicet que in verba 
deleetant tantum, unde alii ponunt. delectationes , 
quod, id est, quie delectatio est in sieeularibus litte- 
ris et in Judaeis, et hzeretieis, id est. diversis sectis 
Judaeorum et hiretieorum, qui quasi. eujusdam  fa- 
bul:e nenias narrant; sed non sunt mihi ista uf. lex 
tua, quia, 


1087 


VEns. 6(86). — « Omnia mandata tua veritas : 
« iniqui persecuti sunt me, adjuva me. 

Omnia mandata tua sunt veritas, non ut. in illis 
est vanitas, me ergo in eis veritas, non verba de- 
lectant, cujus est expers vana et errabunda 22454 
haereticorum loquacitas iniqui. Quasi dicat : Me ve- 
ritas tua deleetat, οἱ propter hoe iniqui persecuti 
sunt me, [Aug., Cassiod., Aug.] vel injuste, quia in 
me, non nisi veritatem persequuntur. Ergo adjuva 
me. Vel ita continua : Iniqui, quasi dicat, non modo, 
narraverunt fabulationes, sed etiam persecuti sunt 
me iniqui, ut depravent veritatem ; sed adjuva me, 
quasi contra belluam, ut contra eos pro veritate 
certem. Hoe autem cum facit Ecclesia patitur tor- 
menta. Quod et addit : 

Vzns. 7 (81). Paulominus consummaverunt 
« me in terra; ego autem non dereliqui mandata tua. » 

Paulominus. [Aug., Ambr., Aug.| Quasi dicat : 
Ideo adjuva, quia paulominus consummaverunt me 
in terra, facta multa strage martyrum, adeo nimia 
persecutio contra carnalem infirmitatem. Sed quia 
non frustra dicitur, adjuva me, subdit: ego autem 
non dereliqui mandata tua. Sed ut possit perseverare 
usque in finem, subdit : 

Vzns. 8 (88). — « Seeundum misericordiam tuam 
« vivifica me ; et eustodiam testimonia oris tul. » 

Secundum misericordiam tuam, [Ambr., Aug.] non 
meritum meum, vivifica me, ne amando vitam tem- 
poralem negem ; el sic. perdam vitam spiritualem. 
Dico vivifica me, e£sic custodiam testimonia oris tui, 
id est martyria. 

COLLATIO IN 2 CAPH. 


Vrns. 4. (84) — In pruina. Neoterici hebraican- 
tes, in fumo 7ep2 nEQITOR. Vocabulum ex. Kimhi 


» 


E 


significat omne quod ascendit instar fumi, ut vapor, 
nebula, nec male pruinam, ut habet etiam Hierony- 
mus ; ae utrolibet coneupiscentiarum restinetio pro- 
be reprsesentatur. 

Vzns, 5. (85) — Narraverunt mihi iniqui fabula- 


liones, nv? BY Ὁ S2 CARU LI ZEDIM. SCHIHOTH, 
hoe est foderunt mihi superbi foveas. Septuaginta 
sensum expresserunt, qui accommodatur hereticis 
et perversis sectis, aut dogmatibus vaniloquis, quae 
incautos hujusmodi fabulationibus fascinatos, in 
profunda prweeipitia mittunt. Adde quod 5132 ΘΛΆΛΗ 
ex Rab. Abraham, interdum sisnifieat investi- 
gare mendacium. Et mw siu, per punetum 
smol locutionem, alios per iamin foveam rwv? scpman. 

Vzns. 6. (86) — Imiqui. In hoe. verbo potest ac- 
cusari vitium Scriptoris qui posuerit nomen pro ad- 
verbio, iniqui pro inique. Nam Greece est ἀδίκως, 1d 
est injuste. Et ad eum modum interpretantur Hila- 
rius, Ambrosius, Augustinus, hune psalmum com- 
mentati. Quin Hebraice legitur 32V? SCcHEQER quod 
Hieronymus et caeteri ferme interpretati sunt. falso , 
impie, frustra, aut gratis, quanquam potest etiam 
accipi colleetim pro viris mendacibus, ut verterunt 
translator ad Campensem et Pellicanus. Verum duos 
comperimus ex antiquioribus qui legerunt et expo- 
suerunt, iniqui persecuti sunt me. Alter est vetustis- 
simus auctor Arnobius interpretatus imiquos, daw- 
mones persequentes. Altersatis multo posterior, Cas- 
siodorus interpretatur perfidos. Denique sive hoe 
sive isto modo psallas, nihil est periculi. 

(175) Hieronymus 


interpretatur Lamed — disciplina 


PETRI LOMBARDI 


1088 


A 
LAMED (175). 

In ceternum Domine. |Aug., Ale., Cassiod., Ambr.] 
Fessus exspeetator qui supra cupiebat dies suos clau- 
di, et esse cum Christo, hie ostendit se non recusare 
laborem, imo est ardens ad serviendum ei, cui angeli 
serviunt et omnes boni et omnis creatura qui in hac 
duodecima littera virtutem Dei et facta describit, 
dicens temporalia finiri, sed non mandata ejus, se- 
cundum illud : Celum et. terra. transibunt, verba 
autem mea mon transibunt (Luc. xxi). Et quia hzee 
mandata intelligenda sunt diligenter et indaganda. 
Ideo eongrue huie octonario premittitur littera, 
lamed, quie interpretatur cor, vel sermo, vel cor 
servitutis, quia haec pracepta prudenter sunt intel- 

pligenda, vel sollieite servanda. Ceelestia enim et 
casta sunt eloquia Dei, nihil in eis adulterina opi- 
nione miscendum est, sed totum sincera atque spi- 
rituali veritate resplendeat. Levetur ergo cor cir- 
cumcisum ad ea ; decet enim in. te manere, quod in 
collo perseverat et illud semper meditari. Unde in 
sequenti : Nisi quod lex tua meditatio mea est. Et 
illud: I» ctermum mon obliviscar justificationes 
fuas. Serva ergo verbum Dei, et serva illud diligen- 
ter in corde tuo. Litterze hujus sententia sie conti- 
nuatur ad precedentia. Dixit supra: Paulominus 
consummaverunt me in terra; sed quia non permi- 
sit eum Deusconsummari in terra, admiratus Dei 
potentiam exelamat : 


VEns. 1 (89). — « In zeternum, Domine, verbum 
C « tuum permanet in ccelo. » 


In eternum, Domine, verbum tuum permanet in 
calo. | Ambr.| Ad litteram ; manet solemnis ordo 
coelestium statutorum. Labitur enim annus per dies 
et menses, et iisdem vicissitudinibus redit conversio 
solis et lunze,et omnium lex semel instituta immu- 
tabilis manet. Hoe in mente tua. imitare. De ecelo 
mentis tuze imaginem cape, quia Satanas in qua non 
mansit verbum de ccelo cecidit in terram, quia non 
habebat locum in ecelo, ubi una omnium obedientia 
discretis muneribus indiseretam prasceripte? consti- 
tulionis tenet concordiam, ideo ibi verbum Dei per- 
manet in s:eeulum. Inde exelusus Satanas acrior ad 
nos devenit et tentationes solito asperiores tanquam 
iratus exercet, quia hue totus advenit. Ideo hie fiunt 

p mala ; i» calo autem permanet verbum. Sed quia et 
ibi locus est vitiis, quod et in cadentibus patet, et 
quia ipsum ecelum mutatur et preterit, non in zeter- 
num manet. Videtur hoc non de elemento cceli di- 
ctum, sed de virtutibus cceli. Cceli ergo sunt angeli 
in quibus nihil lubricum est ; sunt et in. terris coli 
qui enarrant gloriam Dei, scilicet saneti : qui si in 
lerra eorpore sunt, in colo tamen sunt mente. 
Unde : Nostra conversatio in celis est (Phil. m). 
Magis autem in angelis Dei permanet verbum, quam 
in hominibus, quia in hominibus variabilis est af- 
fectus, Justi tamen affectum magis quam elementum, 
hic ccelum intelligo. Et est : Dico adjuva, vivifica, 


sive cordis. 


1089 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1090 


et custodiam testimonia. Quae utique sunt custo- A hoc ut supra, permanet veritas tua, id est Deus ; sed 


dienda, quia in eternum, [Aug., Ambr.] id est sine 
intermissione, o Domine, verbum tuum, id est ob- 
servantia mandatorum tuorum permanet in elo, id 
est in quocunque justo , velin coelestibus spiritibus, 
quia super ccelestes, et inferiores rationales creaturae 
custodiunt ea. Et 


Vzns. 2 (90). — « In generatione et generationem 
« veritas tua, fundasti terram, et permanet. » 


In generatione et generationem. [Hilar., Ambr., 
Aug., Cassiod.| id est in duobus populis, scilicet 
legis et Evangelii, permanet veritas tua, id est Chri- 
stus. Prius enim fuit in fidelibus Veteris Testa- 
menti; postea in fidelibus Novi Testamenti. Et hoc 
ideo, quia fundasti terram, id est Ecelesiam, scilicet 
sanctos in fide, in qua permanent. Unde subdit, ez 
prima veritas tua in ea, vel econverso, ipsa in veri- 
tate. Ad litteram enim terra movenda est. 


VEns. 3 (91). — « Ordinatione tua perseverat 
« dies ; omnia serviunt tibi. » 


Ordinatione tua perseverat dies. [|Ambr.,Cassiod., 
Aug.| Singulariter ille unus dies :eternus intelligitur, 
qui non habet noctem. Ille dies est cui verus sol 
Christus nunquam occidit. Noster enim dies nocte 
clauditur, nec inde dubitandum quin in colo et ge- 
neratione permaneat verbum, quoniam ommia, et 
temporalia et seterna, serviunt tibi. Omnia enim pro 
suo nutu disponit, etsi diverso modo. Aliter, Im 
eternum. Justus qui supradixerat, persecuti sunt me, 
et consummaverunt me in terra, quasi tzederet eum 
hujus mutabiiitatis et tentationum, inflammatus de- 
siderio coelestis Jerusalem, et in eam suspiciens 
dicit : In eternum, Domine, veritas tua permanet 
in calo, id estin angelis eustodientibus z:eternam mi- 
litiam : post ecelum subdit de terra dicens : In gene- 
ratione et generationem permanet veritas tua. Inve- 
nil iste in terra generationes quz non sunt in ccelo, 
cum ait in generatione el. generationem. Qua repe- 
titione vel omnes successiones notat, a quibus nun- 
quam deest veritas Dei in sanctis, vel populum legis 
et Evangelii. Deinde subdit causam, quare veritas 
permaneat, quia fundasti lerram et permanet , id 
estin Christo fundamento morantes in terra fundas- 
li; et hi permanent in domo in zeternum, quod non 
filii aneille ; et ordinatione tua perseverat dies, 
quia omnia ista sunt dies quam fecit Dominus. Bene 
dieo ordinatione tua, quoniam omnia. serviunt tili, 
scilicel omnia de quibus loquitur, qu: pertinent ad 
hune diem : impii enim non serviunt. Vel ita : in 
eternum : [Ambr., Aug., Rem.] quasi dicat : In 
verbum tuum,id estin Filium supersperavi : et merito, 
quia verbum. tuum, o Domine, id est Filius tuus per- 
manet in colo, id est in Ecclesia, scilicet in bonis, 
quod non in terra, idest in malis : scilicet Ecclesia pa- 
radisus est dieta, in quo erat lignum vite. Permanet 
dico, in :eternum seeundum illud : Sedes tua, Deus, 
in seculum. seculi (Psal. xviv). [Aug., Gl. int., 
Haym., Gl. int., Ambr.] Deinde quia quod dixerat 
exponit subdens : In generatione et generationem, 


hoc non habet a se, sed a te, quia fundasti terram, 
id est animam vel corpus, ne difiluat per coneupiscen- 
tias. Ef. permanet iu bono, nee majores etiam a se 
habet, quia dies, scilicet majores qui dicuntur dies, 
scientia,ordinatione tua perseverat,quidquid urgeat. 
Et merito dies scientia tue" ordinationi subest, quo- 
niam omnia serviunt tibi. Hoc in futuro implebitur 
cum omnia erunt ei subjecta : modo multi sunt ser- 
vl peccati. 


Vrns. £(92). — « Nisi quod lex tua meditatio 
« mea est tunc forte perüssem in humilitate 
« mea. » 

Nisi quod lex tua, [Aug., Ambr., Aleuin.| supra- 
dixit : fundasti terram et permanet. Unde autem libe- 
retur terra, ut fundata permaneat, subdit hie, nisi 
quia lez tua, quasi dieat : Talis es tu, et lex tua est 
tam valida eujus meditatio a tantis liberat. Nisi 
enim, ete. Vel ita junge, omnia tibi serviunt, et me- 
rito, quia nisi hoc esset, quia lex tua est meditatio 
mea sciendi et faciendi, ut fuit Job £unc quando 
paulominus consummaverunt. [Gl. int., Ambr., Aug., 
Ambr.| Vel tune, id est ideo, quia non meditarer 
forte periissem in humilitate inea, id est in dejec- 
tione et afilietione. Hzc est lex fidei, quc per dilec- 
tionem operatur, qua impetratur gratia fortes faciens 
ne pereat in humilitate mortali. In. hac iste jugiter 
meditatur, ne vincatur. Unde bene ait, nisi. Qui 
enim non ante exercetur in meditatione legis, in 
bello ignarus est. 


C  Vrns. 5 (63). — « In seternum non obliviscar jus- 


« tifieationes tuas, quia in ipsis vivificasti me. » 


In c&ternum non obliviscar. [Cassiod., Ambr., 
Aug.] Quasi dicat : Nisi meditarer in lege, periissem ; 
sed quia per legem vivo, non potest a memoria ela- 
bi. Et hoc est, in eternum, id est per totam vitam. 
Vel in zeternum, id est si semper viverem, non obli- 
viscar justificationes tuas, id est legem qui: a pec- 
cato purgat. Vel ita : Sieut Israelit:e in terra promis- 
sionis sux memores liberationis ab JEgypto gratias 
agebant : ita et iste liberationis suz& memor, de spi- 
rituali captivitate dicit, in zeternum, id est in :eter- 
na vita non obliviscar justificationes tuas, quasi in 
vera terra promissionis erimus memores, unde li- 
berasti, et agemus gratias. Ideo non obliviscar ju- 
stificationes tuas, quia im ipsis vivificasti me, nihil 
extra te petentem, quem Adam perdidit. Ecce unde 
fit ne periret in humilitate, Deo scilicet justificante. 
Et quia vivificasti me, 

VrEns. 6 (94). — « Tuus sum ego, salvum me 
« fae ; quoniam justificationes tuas exquisivi. » 

Tuus sum ego. |Àmb., Aug.| Non vitiorum, non 
duorum dominorum, olim meus esse volui, et perii ; 
modo tuus suum, et ideo salva, salvum me fac, et 
ἊΣ Ὁ ἔν debes, quoniam justificationes, etc. Vel ita 


junge, hoe modo : Tuus sum, quoniam non meas vo- 


luntates, quibus meus fui, sed justificationes ἐμάς, ut 
sim tuus, ezquisivi. Alii alia querunt. Ego autem ex- 
quisivi justificationes tuas. [Ambr., Aug.] Justifi- 


1091 


PETRI LOMBARDI 


1092 


cationes dicit, qua futura signabant, ut agnus A nerat; et. vidi mandatum tuum charitatis, nimis 


paschalis, etc. quie sunt primordia fidei sine quibus 
nemo fperfeete novit gratiam. Nemo ergo putet 
significantias Veteris Testamenti esse negligendas, 
quas iste tam studiose exquirit. Ideo salvum me fac 
quia 

Vrns. 7(95). — « Me exspectaverunt peccatores 
« ut perderent me ; testimonia tua intellexi. » 

Peccatores exspectaverunt me, [Aug.] quasi in 
insidiis latitantes exspectantes donee transiret, ut 
tune eum occiderent. U£ perderent me, faciendo 
consentire ad malum ; sed inde non perii, quia £e- 
stimonia tua, id est martyria intellexi. Nam etsi 
confitentem  urgebant, non cessi intuens finem sine 
fine, id est :eternam beatitudinem. 


latum, hoe ut ante intelligendum est. [Cassiod., 
Alcuin.] Velita : Vidi finem omnis consummatio- 
nis, quia omnibus s:ecularibus terminum videt im- 
positum spiritu prophetico ; sed mandata tua non 
habent finem, quia latissima sunt. Et hoc est quod 
ail, mandatum tuum est latum nimis. Et ideo illis 
temporalibus spretis, hzc petantur : nimis, dieit 
pro charitate, qus dieta prophetarum et totam le- 
gem concludit. Vel ita, et mutatur etiam ordo lit- 
lere, Mandatum luum, quod est nimis latum, id 
est dilectionem Dei et proximi, vidi, id est cognovi 
esse finem omnis consummationis, quia omne bo- 
num opus in charitate radicatur et formatur. 


COLLATIO IN 5 LAMED. 


VEns. 8 (96). — « Omnis consummationis vidi fi- B. — VERS. 3 (91).— Ordinatione tua perseverat dies. 


« nem ; latam mandatum tuum nimis. » 

Omnis consummationis vidi finem. [Aug., Alcuin, 
Ambr.] Intraverat enim iste in sanctuarium Dei ; 
viderat novissima, viderat alta Dei, quie non possunt 
explieari. Sed brevi sententia dicenda concludit, di- 
cens ; vidi finem omnis consummationis. Consum- 
matio est omnium perfeetio virtutum, seilicet pro sum- 
mo bono omnia facere, usque ad mortem pro veritate 
certare, cujus finis est in regno Christi excellere, 
scilicet ipse Christus quem mente vidit venturum. 
Quasi dicat : Intellexi testimonia, εἰ, vidi consum- 
mationis omnis finem, id est Christum, qui est re- 
tributio et beatitudo nostra. Et ideo mandatum 
tuum, quod est mimis latum ; est mihi, latum, 
quasi facile faetu. Illud latam. mandatum est cha- 
rilas, sine qua non valeret inter quaecunque tor- 
menta martyria confiteri, in qua mille angustice 
sunt, sed angusta via facit ire, in qua lola lex 
pendet et prophete. Latum est ergo mandatum 
charitatis. Quid enim latius quam ut ibi pendeat 
lota lex et prophete ? Vel ita : dieo, intellexi testi- 
monia tua, el vere. Nam omnis consummationis 
vidi finem, id est, intellexi, in quo debeat consi- 
stere finis omnis bonc actionis, scilicel. ut nemo 
in se, sed in Domino glorietur. Et ita hoc vidi, 
quod mandatum tuum est nimis latum, quia etiam 
inimicos diligo. Augusta namque via per gratiam 
est nimis lata, ut etiam inimicos diligere faciat. 
Vel, vidi finem omnis eonsummationis, quia intel- 
lexi complenda esse prweeepta Dei, non obtentu 
terrenorum, sed seternorüm ; latum mandatum 
tuum nimis. Vel ita est. consummatio malitice, et 
est consummatio juslitize, sed utriusque finis est 
Christus, quia consumit malitiam, οἱ consummat 
justitiam : illam. consumit dolendo, hane consummat 
remunerando. In primo ergo adventu quando jam 
mundus in maligno positus consummaverat suam 
malitiam, fuit Christus finis consummat:e malitiz. 
In secundo adventu erit finis consummate justitize. 
Et ideo ait, omnis consummationis vidi linem, id 
est, intellexi Christum esse finem male et bone 
consummationis. Consummata enim malitia seculi 
venit Agnus Dei, qui per crucem eam finiret, et 
consummata justiti:ze finis est Christus, quia remu- 


ἘΠ ἹΤῺΝ unu LEMISCHAPATECA AMEDU HAIOM, 


permanentia que includitur in verbo *v2y AMEDU, 
1d est steterunt, polest trifariam referri. Primo ad 
dierum consistentiam, velut Septuaginta. Unde 
ad verbum transferentes Cajetani interpretes, ju- 
diciis tuis stelerunt hodie ; minuscula superposue- 
runt Scriptura omnes dies. (Quem sensum et Pelli- 
canus secutus est. « Singulos dies, inquit, tuos, 
judieiis et ordinationibus subsistere fecisti usque 
nunc. » Secundo potest respicere superiora, nempe, 
veritatem, Lerram, verbum, quod videtur Hierony- 
mus fecisse, judicio tuo stant usque hodie ; et Pra- 
lensis, judiciis tuis permanserunt hodie. Item San- 
cles, ad judicia tua facienda steterunt usque ad 
hanc diem. Postremo accipias quasi clausulam re- 
spiciat sequentem. Sie enim transtulit Munsterus, 
juxta decreta tua, ommia consistunt hodie. Nam 
omnia obsequuntur tibi. Paraphrasis Campensis, iti- 
dem : Quibus modis unumquodque subsistere volui- 
sti, usque in hodiernum diem subsistit. 

Vgns. 4 (92). — Nisi quod lex tua meditatio mea 
est, tunc forte periissem in humilitate mea. Parti- 
cula, forte, non videtur haberi in Hebreo, cum 
duntaxat legatur *N Az, quod juniores omnes ver- 
tunt simpliciter, fume, aut jam. Et in Greco est 
τότε ἄν, ld esl func utique. Et videtur forte, sen- 
tentic officere. Nec enim dubitandum est quin per- 
eundum sit, legis divinae meditatione sublata. Hinc 
Ambros. interpretatur : Alioquin in humilitate mea. 
Quod certitudinem indicat ac non dubitationem. At- 
qui Hier. manifeste transtulit forte. Nec est semper 
nota dubitandi, quoniam est quodam tropo loquen- 
di, insinuat quidquam inconstantie voluntatis no- 
strae. Quasi dicas ; Nisi quod lex fua meditatio mea 
est, tunc. insurgens fortis tentatio, me debilem et 
inconstantem, utpole meditatione legis destitutum, 
funditus perdidisset. Et hzec est sententia Hilarii in 
hune locum, qui non semel forsitan repetit. Quod 
ne quis diffidat, ait : « Frequenter admonuimus hu- 
miliatione id significari, cum tentationibus anima 
subjecta est, et infirmitati su:z derelieta humilis 
effieitur. Lex ergo ei meditatio est, et nisi ei me- 
ditatio fuisset, forsitan in humiliatione periisset. 
Non est ergo meditatio legis, eum tribulamur et 
angusliamur relinquenda, sed cum variis corpo- 
rum infirmitatibus aflligimur, cum inter persecutio- 
num bella vexamur, constans in nobis, debet 
legis esse meditatio. Urant enim licet in excidium 
lidei ignes, lacerent quoque ad perieulum salutis 
flagella, effodiant etiam ad eliciendam impietatis 
confessionem, redempta a Deo corpora ungula, dieti 
tamen prophetici meminisse debemus, ut consortes 
ipsius simus. Dicamus et nos patientes atque vin- 
eentes : Nisi quod lex tua meditatio mea est, tunc 


1093 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1084 


forte perüssem. in humilitate mea. » Hactenus D. A premia ut filii Agar servi ex mandato querunt, et 


Hilarius ; quod si fuisset aliqua qu:estio de Graeca ἄν 


partieula expletiva, quod Latinus interpres vertit 
forte, puto non tacuisset Hilarius, preesertim eo quod 
sententiam labefactare videbatur. Siquidem paulo 
post in eadem parte psalmi, alio versu dicit: « Fre- 
quenter admonuimus, non posse satisfactionem  in- 
telligentiz ex Latinitatis translatione preestari : » De 
hoc etiam vocabulo, alias nonnihil est annotatum. 


3) MEM. 


Quomodo dilexi [Cassiod.] In hae tertia decima 
littera, loquitur vir justus, qui meditatione pro- 
phetarum, et Evangelii profecit, dicens se super 
seniores intellexisse, οἱ ideo esse Seripturas sibi 
dulees super mel [Ambr. et Hier. Ambr., Aleuin.]. 
Et quia hoc est ei per charitatem, ideo congrue 
huie octonario praemittitur littera Men, quem inter- p 
pretatur viscera vel ex ipsis, quia agit hic. de cha- 
ritate que est ex ipsis medullis. Per hoc ergo intel- 
ligitur multiplex dilectio, quia legem ex toto corde 
amat. Unde in ea Novum Testamentum invenit et 
superat eos qui tantum veterem przdicant. Quasi di- 
cat : Intellexi testimonia, vidi finem. Et merito, quia 

VEns. 1 (97). — « Quomodo dilexi legem tuam, 
« Domine ; tota die meditatio mea est. » 

Quomodo, admirative dicit, dilexi, non timui, 
legem tuam, Domine. [Gl. int., Ambr.] Ecce unde 
sit ei latum mandatum, ostendit. Dilectio enim est 
latitudo mandati. Qui autem diligit quod jubet Deus, 
et ipsam jussionem, qua illud jubetur, quze est lex 
diligit. Et nota quod dum ait : Domine, ipsum te- 
stem invocat : quem diligit, qui vere diligit. Deum 
legem ejus diligit. Deinde exponens qualiter legem 
diligat, subdit, ἐοέα die, ete. [Aug., Ambr., Aug.] 
Quasi dicat: Hoe. modo dilexi legem tuam, quia 
lex tua meditatio mea est. Tota die, id est continue, 
elsi caro impediat. Et bene ait, die, et non nocte, 
quia semper est dies meditanti in lege. (Qui autem 
Novum Testamentum in ea esse nesciunt, illis sem- 
per est nox. Bene etiam ait, tota die, quidquid 
enim sancte agitur, meditari legem est. Talis per- 
venit in lege justiti:e, quia quzrit justificari ex fide, 
quie perdileetionem operatur. Unde habet inimi- 
cos, quos ? Judzeos, qui ex operibus gloriantur, de 
quibus subdit : 

VEns. 2 (98). — « Super inimicos meos pruden- 
« tem me fecisti mandato tuo, quia in :eternum 
« mihi est. » 

Super inimicos. [Ambr., Aug., Ambr., Aug.| Quas 
dicat : Tota die meditabor in lege. Et ideo super 
inimicos meos, scilicet. Judzos, paganos, howreti- 
cos, qui vel non intelligunt, vel non operantur. 
Prudentem me fecisti mandato tuo, quia illi in. si- 
gnis, ego in veritate quiesco, quia illi zelum Dei 
habent, sed non secundum scientiam, quia suam 
justitiam constituere volunt, sed iste justitiam 
quaerit per fidem Christi, quze est ex Deo. Ita. pru- 
dentem me fecisti mandato tuo quia im «ternum 
mihi est, id est sic interpretor, ut ipsum mandatum 
sit in :zeternum ; et ad zeternitatem mihi valeat, Illis 
vero tantum est in sieculum. llli enim temporalia 


ideo non est illis in zeternum, sieut huie finito. se- 
culo. Secundum illos nullum potest esse legis man- 
datum, secundum istum in tabulis cordis erit 
dilectio Dei in seternum, et. premium mandati cu- 
stoditi; erit ipse Deus, qui mandavit, quando erit 
Deus omnia in omnibus. 


VEns. 3. (99). — « Super omnes docentes me in- 
* tellexi: quia testimonia tua meditatio mea est. » 


Super omnes docentes. | Ambr., Cassiod.] Quasi 
dicat: Super inimicos prudentem me fecisti, quia 
eliam intellexi super omnes docentes me, qui, scili- 
cet erant de inimicis, id est super Scribas et Pha- 
risceos. Et hoc ideo, quia iestimonia tua meditatio 
mea est in spiritu. Non enim in littera, sed in spiritu 
quiesco, qu: meditatio non est illorum qui falsa ibi 
sentiunt et docent. 


VEns. & (100). — « Super senes intellexi, quia 
« mandata tua exquisivi. » 

Super senes. [| Ambr., Cassiod., Aug.] Quasi dicat : 
Super docentes intellexi, quia etiam intellexi super 
senes, id est super seniores, corpore, non mente, 
quia melius intelligit novus populus qui hie loqui- 
tur, qui Christum accepit, quam ille senior Judai- 
cus qui preripuit benedietionem. Et hoc totum 
ideo, quia mandata tua, non hominum, sed Dei, 
qui ili transgrediebantur, quéesivi interius, non 
exterius accepi. 

Potest etiam hoe totum accipi ex persona capitis 
ab illo loco : Super omnes docentes me intellexi. 
Hoe enim secundum caput benedicitur, non tamen 
vox mutatur. Unus est enim loquens Christus et Ee- 
clesia propter illud sacramentum : Erunt duo in 
carne uma (Ephes. v). Ita ergo, et in voce una, ait 
ergo, super omnes docentes me intellexi. Alius non 
super omnes docentes intellexit prophetas , sed 
Christus super omnes homines, quem Pater docuit, 
de quo ipse ait : Sicu£ docuit. me Pater, luec lo- 
quor (Joan. wur) quod difieilliIme ex persona 
ipsius Verbi intelligitur. Nisi quis uteunque ca- 
pere valeat idem esse Filium a Patre doctum esse 
quod genitum. Cui enim non est aliud esse, aliud 
doctum esse, quod illi est esse, hoc est οἱ doctum 
esse. A quo enim eiest esse, ab illo simul est ei 
doctum esse. Ex persona vero hominis ubi formam 
servi aecepit, facilius intelligitur 8 € a Patre di- 
cisse, que dixit. In qua forma servi constitutum 
maxime puerum potuerunt homines majoris setatis 
docendum putare. Ideo super omnes intellexi, quia 
testimonia tua meditatio mea. est, [Aug.] testimo- 
nia meditabatur quie melius quam illi de se nove- 
rat. Doctores vero sunt seniores, de quibus dicit, 
super senes intellexi, per hoe nola :etalem qua 
puer inter senes sedebat, et super ilos intellige- 
bat, ut fecit in traditione seniorum de lavaadis 
manibus. Ideo ait ; Super senes intellexi : quia 
mandata tua. quaesivi, quia. quem Dominus docel, 
facile doetores et senes superat. Hee etiam mem- 
bris quae ipse docuit conveniunt, sicut aate legimus. 


1095 PETRI LOMBARDI 1096 
Vrns. 5 (101). — « Ab omni via mala prohibui A sed que precepit tibi Dominus illa cogita. semper, 


« pedes meos, ut custodiam verba tua. » 


Ab omni via mala |Cassiod., Ambr., Cassiod.]. 
Quasi dieat : Intellexi mandata et. opere complevi, 
quia ab omni via ipsorum servorum et doctorum. 
Via dico mala, id est criminali, prohibui pedes meos, 
id est affectus : quasi dicat: Pronos et volentes ire 
in malum. Sed iste prohibuit ne perversitate eorum 
subverteretur, id est seniorum. Ad lioe prohibui, 
ut eustodiam verba tua quod aliter non poterat. 

Vgns. 6 (102). — « A judiciis tuis non. declinavi, 
« quia tu legem posuisti mihi. » 

Á judiciis tuis sic prohibui pedes meos a via eo- 
rum, quod non declinavi a judiciis tuis, |Cassiod., 
Ambr., Aug.] id est ab his que constituisti ad regu- 
lam vivendi, a semitis veteris vel novi legis; cujus 
rei est causa quia tu, non Moyses, legem, id est 
Evangelium posuisti mihi. Velita : Ideo prohibui pe- 
des, quia a judiciis tuis non declinavi, id est, semper 
timui judicia tua. Unde alibi : A judiciis enim tuis ti- 
mui (Psal. cxvu, 120.). Et semper eis credidi, quia 
tu, intus digito tuo, legem posuisti mihi, id est 
scripsisti in corde, non ut sicut. servus timerem, sed 
diligerem. 

Vgns. 7 (103). — « Quam duleia faucibus meis 
« eloquia tua ! super mel ori meo. » 

Quam. dulcia faucibus. |Ambr., Aleuin., Cassiod. ] 
Quasi dicat : Intellexi mente, implevi opere, et etiam 
annuntiavi alis, et hoe est: Quam dulcia sunt 
eloquia tua in quibus remissio, et. vita predicatur, 
faucibus meis cordis, non carnis ad deglutiendum : 
et ori meo ad loquendum. Faucibus namque deglu- 
tit, ore loquitur, et loquenti sunt dulcia, et hoc super 
mel. [Aug., Cassiod., Aug.] Alii interpretes dieunt : 
Super mel et favum ori meo. Et nota quod ubique in 
iis comparationibus non, sieut ponit, sed super, 
quia hzc divinis non. possunt comparari. Mel est 
Vetus Testamentum ; favus Novum, id est melli 
comparantur eloquia Dei, quantum ad Vetus Tes- 
tamentum : favo quantum ad Novum, quod est. dul- 
cius Veteri, sieut favus melle. Vel melli, quod ex- 
pressum et eliquatum est, aperta doctrina similis 
est: favo autem illa quee de obsirusis sacramentis, 
quasi cereis cellulis ore  mandenüs, id est 
disserentis exprimitur. Congrue ergo illa dicun- 
tur in comparatione eloquiorum divinorum, eum qui- 
bus eloquia ipsa similitudines et adfinitatem habent. D 

VEns. 8 (104). — « A mandatis tuis intel- 

« lexi; propterea odivi omnem viam iniquitatis. » 

A inandatis tuis intellexi. |Aug.| Non mandata 
ipsa dico me intellexisse, sed a mandatis quia fa- 
ciendo venit iste ad altitudinem sapienti, quia nisi 
per obedientiam mandatorum non venitur ad sa- 
pientiam oceultorum. Unde in libro Sapienti:e : Con- 
cupisti sapientiam, serva mandata et Dominus pra- 
bet illam tibi. (Eccli. 1 juxt. Greecum.) Si aliter fe- 
ceris, dieitur tibi inlibro Jesu, filii Syrah : Alfiora 
le non quasieris, vel fortiora te ne scrutatus fueris, 


(176) Nun, juxta Hieronymum interpretatur sempiternum. 


(Eccli.ur.) quia et antequam percipiatur sapientia 
et post pereeptam sunt eogitanda. Quanto vero ma- 
gis inflammat eum dulcedo amplioris sapienlize, tan- 
to erescit amor justitia. Unde necessario odit om- 
nem iniquitatem. Ideoque subdit : propterea omnem 
viam iniquitatis, etc. 


In Xà Mem, si que minutula sunt, facile concilian- 
fur.) r 
1NUN (1716). 

Lucerna pedibus meis [Cassiod., Aleuin., Ambr., 
Aleuin.]. In hae decima quarta littera, qui supra 
mandata intellexisse et servasse dixit, lumen verbi 
pedibus suis radiare gaudet, ex desiderio retributio- 
nem petens, et animam de humilitate, commendans. 


B Hic enim agit de humilitate, quia initium boni et 


perfeetionem Christo tribuit, Et quia eo illuminante 
et adjuvante, mandata. intelliguntur et perficiuntur : 
ideo premittitur littera 221: quae interpretatur uni- 
cus vel pascua eorum, id est Christus, qui est sin- 
gularis adjutor, et pascua animarum. Recte ergo di- 
citur Nun, unicus vel pascua eorum, quia hie agitur 
de Unigenito Dei et zeterni luminis claritate, qui est 
eliam pascua fidelium. Ipse enim nos pascit et re- 
ficit. Bona est hzc pascua, quia carpis illie. novum 
florem, quia resurrectionis dedit bonum odorem ; 
carpis illie lilium zeternitatis, et rosam Dominici 
corporis et sanguinis. Docet autem humilitatem in 
hac paseua, id est in oetonario isto, ubi agit de hac 
paseua, ipse etiam Christus qui est pascua nostra 
humilitatem in se docuit. Ipse enim verus David hu- 
milis et manu fortis, Patri obediens, oves Patris sui 
divina pr:dicatione pascebat, quibus secundum 
Scripturas certis indiciis suum probabat adventum. 
Littera sie continuatur. Quasi dicat : Sic et sic. mi- 
hi et aliis profeci, et hoc non ἃ me, sed, Verbum 
luum, id est Christus, qui est Verbum in principio 
apud Patrem, 

Vens. 4 (105). — « Lucerna pedibus mei verbum 
« tuum ; et lumen semitis mels. » 

Lucerna pedibus meis, scilicet pedibus mentis 
[Ambr., Gl. int.], quibus lucet in nocte hujus szecu- 
li, ut lun: radius, e£ est lumen semitis meis, id est, 
semitis bonorum operum. Attende quod idem ver- 
bum, id est Christus et lumen est, et lucerna ; sed 
lucerna est Christus, dum ore nostro recensetur. 
Lucet enim in nobis tanquam in vase fictili, unde 
Apostolus : Habemus thesaurum istum. in vasis fi- 
ctilibus (II Cor. 1v) : in se vero, lumen est inexstin- 
guibile quod illuminat omnem hominem venientem, 
etc. (Joan. 1.) Mitte ergo oleum, ne deficiat tibilumen 
lucernz, oleum, inquam, misericordie ccelestis et 
grati, quo ungebantur prophetze, quo cervicis nostrae 
dura molleseunt, quo etiam collisa scopulis pecca- 
torum foventur corpora. Nota etiam congruam ver- 
borum distinctionem, dum ait: Lucerna pedibus, 
et lumen semitis. Lucerna enim sufficit pedibus ad 
ambulandum. Semitis vero opus est luce expansa 


Ys 
Tft. 


1097 


ad illuminandum. Vel Verbum, id est Christus, di- 
citur lucerna secundum legem, ubi minus elare lu- 
€ebat; lumen, secundum Evangelium, ubi aperte 
irradiat. [Aug.] Vel Verbum intelligitur verbum om- 
nis sanete Scripturze, quee est nobis lucerna. Unde 
Petrus : Habemus certiorem propheticum sermonem, 
cui intendentes benefacitis tanquam lucernc in ob- 
scuro loco (Il Petr. x). Et est verbum tuum, id est 
omnis sacrze Scripture, scilicet verbum quod a pro- 
phetis, vel apostolis seminatur, est lucerna pedibus 
meis, mentis, in nocte hujus &eculi lucens, ubi sunt 
laquei, fovez;, quee homo sua providentia non vita- 
ret.Et idem verbum est lumen semitis meis, operum. 
Lumen tamen proprie quod ex se lucet, non est nisi 
Deus (IJoan.Y), qui illuminat omnem hominem 
venientem in hunc mundum (Joan. 1). Unde : Ego 
sum lur mundi. Lucerna autem est creatura, quce 
participat lumine. Ideoque de Joanne dicitur : Pa- 
ravi lucernam Christo meo (Psal. cxxxr). Cum igi- 
tur unigenitum Verbum zquale lumen gignenti di- 
catur, et homo ab illo illuminatus dicatur lucerna, et 
nec homo sit Verbum, quod est lumen, nec illud Ver- 
bum sit lucerna, manifestum est de hoc non hic agi, 
ubi idem verbum lumen et lucerna dieitur. [Cassiod.] 
Et nota quod prius dixit, pedibus, deinde semitis, 
ut nec prius clarificati corde, post rectis gressibus 
ambulemus. 


Vrns. 2. (106). — « Juravi, et statui : Custodire 
« judicia justitide tuae. » 

Juravi et statui. [|Ambr.] Quasi dicat : Verbum 
est mihi lumen. Et ideo przeunte hae luce, quasi 
in lumine ambulans, juravi. Alioquin infirmus dicit 
Jesus non esse jurandum omnino (Matth. v). Nemo 
enim bene jurat, nisi qui potest seire quod jurat. De- 
inde exponit jurare ef, pro id est, sfatui quasi per 
sacramentum, quia ita fixus est in eo, ut statuere ha- 
beatur pro juratione. Quasi dieat : Ego tanquam 
bene ambulans ad lucernam, et rectas semitas ha- 
bens. Juravi et statui, id est. firmiter statui. Quid? 
custodire judicia justitie tue, inter quelibet pericula. 
Quod fit per fidem, dum sub Deo justo judice, nec 
bonum sine fructu, nee malum impunitum credatur. 
[Ambr., Aug.] Ideo, ait, statui custodire judicia jus- 
liti:e tux, ut eredam, scilicet. cuique retribuendum 
esse secundum merita, et etiam qua hie aguntur in 
bonis et in malis justo judicio Dei fieri ut a nullo mo- 


veatur perfeetus, sed pro hac fide sustineat. gravia. 


Vrns. 3. (107). — « Humiliatus sum usquequa- 
« que, Domine; vivifiea me secundum verbum 
« tuum. » 


Humiliatus sum. |Aug., Ambr.] Quasi dieat : Et 
ideo quia eustodio humiliatus sum usquequaque. Vel 
usque valde, a persecutore, non dico humiliavi me, ut 
humilitatem quze in precepto est, intelligi sit necesse ; 
sed humiliatus sum vehementi persecutione ; sed ne 
fides deficiat, o Domine, vivifica me secundum verbum 
tuum, id est secundum promissum tuum, ut custo- 
diam judicia justitize tuze.. Aliter, el anima. moritur 
in tribulatione, nisi vivifices. Vel de virtute humili- 

PATROL. CXCI, 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1098 


A talis agit, cum ait : Humiliatus sum usquequaque ; hoc 
volebat, qui custodit judicia justitie tuc. Beatus 
qui gloriatur humilitate magis quam potestate : potes- 
tas enim decipit ; humilitas non destituit. Ideo, o Do- 
mine, vivifica me secundum verbum tuum, ut secun- 
dum verbum tuum vivam, et omnia cum ratione fa- 


ciam. Et o 


VEns. ὁ (108). — « Voluntaria oris mei be- 
« neplacita fac, Domine, et judicia tua doce me. » 


Domine,fac voluntaria oris mei beneplacita,|Aug., 
Ambr., Aug.]id est sacrificia laudis charitate non 
timore oblata, placeant tibi, ne reprobes, sed appro- 
ba saerificia laudis confessione oblata charitatis, 
non alio modo. Et ideo bene ait, voluntaria. Volun- 
laria enim est confessio laudis, quam iste in- 

B ter angustias offert ; qua oblatione placatus, Et judi- 
cia tua, Domine, doce me, [Aug., Cassiod.] que fide- 
libus aperis, que scepe dixit se accepisse, ex ardore 
charitatis iterum petit. Jam enim noverat; sed qui- 
rit addi. Ideo doce, quia 

Vgns. 5 (109). — « Anima 
« bus meis semper; 
« oblitus. » 


mea in mani- 
et legem tuam non sum 


Anima mea, est in manibus meis semper. [Aug.] 
Plures libri habent in manibus tuis. Unde nullus po- 
lest eam rapere. Unde: Justorum anime in manu 
Dei sunt (Sap. nr, in manu cujus et nos sumus 
et sermones nostri. E/ tuis manibus adjutus legem 
tuam non sum. oblitus. Inde potest videri anima in 
manibus Dei locata, hoe quidem planum est, sed 

C nonnulli codices habent : Anima mea im manibus 
meis semper, quod quomodo intelligatur ignoro. 
Videtur junior ille filius animam in manibus suis 
habuisse, dum dixit Patri: Da mihi portionem sub- 
stantie que me contingit (Luc. xv), unde perierat. 
Ideo mortuus erat, nisi dicatur : Anima mea est in 
manibus meis semper, id estin operibus meis, [Ambr. 
Aug., Ambr.| quia semper laboro pro anima, eo 
quod eam semper offero tibi vivificandam, ut alibi 
dicitur : Ad £e levavi animam meam (Psal. UXxxv). 
Et legem tuam non sum oblitus. Nota ordinem verbo- 
rum, et vide qualiter iste profecit ; humiliatus enim 
vivificatur, secundum promissionem Dei vivificatus 
spiritu voluntarius est minister, non ex necessitate. 
Deinde talis factus docetur jndicia Dei quod sunt. in- 
scrutabilia. Hzc autem sunt ut non reddat mala pro 
malis. Hzc autem doceri potest qui £€8 "4. animam 
semper intendit ad Deum, et legis Dei non est obli- 
tus. Unde jam letus et securus dicit : 


VEns. 6 (110). — « Posuerunt peccatores la- 
« queum mihi; et de mandatis tuis non erravi. » 

Posuerunt peccatores laqueum, [Ambr., Cassiod. ] 
quasi dieat : Non sum oblitus legem tuam, sed licet 
peccatores ponant laqueum, non erravi. Et hoc est : 
Posuerunt peccatores laqueum mihi, et de mandatis 
luis non erravi. Mandata Dei sunt ecoleste antido- 
tum contra laqueos et venena sceuli, quibus non 
eapitur qui a mandatis tuis non declinat; quia juxta 
ipsa non in ipsis sunt insidiiz. 

35 


1099 


Vgns. 1 (114). — « Hiereditate acquisivi testimo- 
« mia tua in zlernum, quia exsultalio cordis mei 
« sunt. » 

Acquisivi hereditate, | Ambr.| 
sione a Deo, cujus hores est iste qui prius 
res Ade. Quid ? testimonia. tua, scilicet 
Dei, id est ut martyr essem. Et hoc est 
clernum ; quia non est in eis gloria temporalis, 
vana quirentium, sed sterna gloria ad lempus 
patientium, et sine fine regnantium, quia ecsulta- 
tio cordis mei sunt, etsi afilietio corporis sunt. Et 
cum sint exsultatio, letus 

VEns. 8 (142). — « Inclinavi eor meum ad fa- 
« ejendas justifieationes tuas in swternum : propter 
« retribulionem. » 

Inclinavi cor meum. [Ambr., Aug.] Vel ita conti- 
nua : per humilitatem ; superba enim respuit Deus, 
ad faciendas justificationes tuasin clernum propter 
retributionem. Justificationes dicit opera bona, qui 
operamur circa necessitates proximorum, qua non 
erunt zierna. Quomodo ergo in saternum facturi 
sumus justificationes ? Sed ista sine dilectione faeta, 
non sunt juslificationes. Ipsa autem dilectio cterna 
est, eique zelerna parata est retributio ; et. Ipsa 
in elernum diligens, in zeternum meretur habere 
quem diligit. Quod ergo ait, in zeternum, ad utrum- 
que referendum est, scilicet ad meritum dilectionis 
:wterng, et ad premium retributionis zeterna. 


id est firma posses- 
fuit hze- 
ut. testis 
mihi 2n 


COLLATIO IN 2 NUN. 

Vrns. 3 (109). — Anima mea in manibus meis. 
Hoc in loco docet Hieronymus codices Grecos esse 
falsatos : ἐν ταῖς χερσί σου. estin manibus tuis. Quam 
lectionem habet editio Romana, et quan sequitur 
Augustinus, licet alteram non taceat. Sed scien- 
dum, (ut ail Hieronymus) apud Hebreos, et apud 
Septuaginta, et apud omnes alios interpreles, seri- 
ptum esse, in manibus meis,etnon in manibus tuis, 
quod Hebraice dieitur 5523 BEcAPAr. Et omnes apud 
Grmceos ecclesiastici interpretes, istum locum 510 
edisserunt, et est breviter sensus : Quotidie peri- 
clitor, et quasi in manibus meis sanguinem meum 
porto, et tamen legem tuam non obhiviscor. 

Vgns. 8 (112). — Propter retributionem. Wecen- 
tiores, usque in finem. Pellieanus tamen aeeipit, us- 
que in [inem, id est ad unguem, perfecte ; Paraphra- 
sis Campens, usque in. finem. vile mee ; translator 
tamen e regione habet, nou sine causa. Caeterum jam 
diximus semel ary EQvuEB, significare Hebraeis, 
finem. et mercedein, eo quod est finis laboris. Et 
Hieronymus vertit, propter eternam retributionem. 
Ac inlerpreles pro Cajetano posuerunt, sludens 
cerno fini. Et Nebiensis, ad eternum finem. 


Ὁ sawECH (116). 

Iniquos odio habui [Cassiod., Haym., Ambr.] Qui 
supra dixit lumen verbi pedibus irradiare, in hae 
decima quinta littera. agit de odio iniquorum, qui 
legi Dei adversantur. Et quia diligens caulela est 
habenda in odio inimicorum et in dilectione ami- 
coram, ideo congrue huic octonario premittitur 
littera. S«mech, qui interpretatur audi, vel firma- 
mentum, quod concurrit, quia nemo firmatur qui 
non audit intus spiritualiter. auribus mentis quid 
sequi debeat. Mysticum vero notat esse quod. dietu- 


(1165) Samech est adjutorium juxta Hieronymum. 


PETRI LOMBARDI 


C gendi qui. persequuntur, in quantum homines ; et 


1100 


A rus est, qui lectorem ad auditum vocat : Unde alibi 
ad mysticum intellectum, et. rem diligenter intelli- 
gendam invitans Dominus ait: Audi, populus meus- 
et loquatur Israel (Psal. xux). Et alibi : Qui ha- 

bet aures audiendi audiat (Luc. vi). Hoe modo au- 

diebat Propheta, qui alibi ait : Audiam quid loquatur 
in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV). Non ergo ad 
auditum eorporis otiose admoneris, qui suppetit 
universis ipso jure nature, sed ad auditum spiri- 
tualem, ut non usu corporis, sed intellectu. mentis 
subscriptorum versuum contünentiam non nmegli- 
genter, sed attente audias. Quasi dicat : Inclinavi 
cor meum ad faciendas justificationes tuas. 


Vgns. 1 (113). — « Iniquos odio habui ; et legem 

« tuam dilexi. » 
B Iiquos autem, vel, ex lege, alia littera odio ha- 
bui, quicunque sint, [Ambr.] quia nec amici con- 
tra Deum audiendi sunt. Hoc autem non otiosis 
auribus, sed attentis audiendum est. Hoc enim vi- 
detur consentire illi, quod Dominus ait : Qui non 
oderit patrem et matrem, etuxoremet filios et fra- 
tres propter me, non. est me dignus (Luc. xv). Dis- 
senlire autem videtur ab eo quod alibi idem Domi- 
nus precipit. dicens : Diligite inimicos vestros, etc. 
(Math. v.) Et ab eo quod in lege przeipitur de 
honorandis parentibus (Deut. v), sed hec inter se 
contraria non esse intelligit, qui causas dilectionis 
et odii diligenter attendit. Natura enim quam Deus 
creavit in omnibus est diligenda et adjuvanda, ini- 
quitas aulem odienda et disperdenda. Sunt ergo dili- 


odiendi, quia mali. Aliquos enim pie amare et 
odisse possumus, ul quos dilexeris odisse, et quos 
oderis amare conveniat. Similiter amici vitandi 
sunt, qui mala suadent : qui sspe flectunt quos 
ferrum. non vincit, quod audiendum est et caute 
agendum. Amandi etiam sunt parentes et amici, 
sed non plus quam Deus. Unde ipse ait : Qui dili- 
git patrem et matrem plus quam me, non est me di- 
quus (Matth. x). |Ambr., Aug.] Et est : Iniquos, id 
est exsortes legis, odio habui, non quia homines, 
sed quia mali. Non enim David Saulem oderat homi- 
nem, sed persecutorem. Quare odio habui? Ef, id est 
quia legem tuam dilexi. Ita judicat quod non natu- 
ram odit in hominibus iniquis qua sunt homines ; 
sed quod legi quam diligit, contrarii sunt. Et quia 
legem dilexi, ideo tu 


Vgns. 2 (441). — « Adjutor et susceptor meus es 
« tu ; etin verbum tuum supersperavi. » 


Adjulor meus, [Aug., Ambr., Cassiod.] ad bona 
facienda. Ez susceptor meus ad mala evadenda. Vel, 
lues adjutor meus, per legem, et susceptor meus, 
per Evangelium, per incarnationem, ne legi car- 
nis ullerius iste subsit. De qua susceplione sequi- 
tur: Et in verbum Luum, non in legem, non in pro- 
phetas, sed in. verbum tuum, id est. deitatis przesi- 
dium, in quo nullus decipitur, in quo a morte sol- 
vimur. [Aug., Ambr.] Vel, in verbum tuum, id est 


1101 


in promissionem tanquam filius 
persperavi semper addens spei. Ergo 


Vrns. 3 (115). — « Declinate ἃ me, maligni ; οἱ 
« Sscrutabor mandata Dei mei. » 


Declinate a me, maligni. [|Ambr.,Cassiod., Ambr., 
Aug.] Qui in Christum sperat a perfidorum consor- 
lio se separare debet, sicut iste facit. Hoe autem 
dicit de perstrepentibus, qui contentione Seriptu- 
ras lacerant, quibus non est votum converti, qui- 
bus confligentibus non possumus mandata serutari, 
scrutabor mandata Dei mei. Ubi enim est malignitas, 
nonest mandatorum eclestium custodia. In male- 
volam enim animam non intral sapientia, unde 
alibi : Querunt me mali et non invenient. Simpli- 
cem mentem et defzcatum animum diligit Chri- 
stus. Non potest immaeulatze virtuli ullum eum ma- 
culosis conturbernium esse flagitiis. Et nota quod 
àit, serutabor mandata, et non ait, faciam, quia 
mali ad facienda mandata nos exercent ; sed a scru- 
landis avoeant, modo persequendo, modo litigando, 
vel honorando nos, ut tempora quae legi Dei debe- 
mus terrenis eorum negotiis juvandis impendamus ; 
modo premendo infirmos, ut ad nos refugere ne- 
cesse sit. Talium ergo turbulentorum tzedio, et 
legis Dei desiderio, clamat iste : Deelinate a me, 
maligni, et serutabor, quasi muscas irruentes ab 
oculis abigit : quibus fugatis, ab adjutore suo pre- 
catur suscipi, dicens : 


B 


Vrns. ὁ (146). — « Suscipe me secundum elo- 
« quium tuum, et vivam ; et non confundas me ab 
« exspectatione mea. » 


€ 

Suscipe me : |Ambr., Aug., Ambr., Aug.] illis per- 
mistus suscipi non poterat. Et nota quod su- 
pra dixerat, susceptor meus es tu: hie dicit, su- 
scipe, acsi dicat : Tu. qui susceplor es, magis ac 
magis suscipe, et hoc secundum eloquium tuum, id 
est promissum. Sicut promisit, fieri petit sibi, et 
ideo non est temerarius, si hoe petit. Suscipe dico, 
ut ad futura veniens, propter qui omnia tolero, 
vere vivam. Sic de futuro dietum est, e£ vivam quasi 
dicat : Modo non juvatur, quia modo corpus mor- 
iuum est propter. peceatum ; e£ ut tune vivam. Non 
confundas me ab exspectatione mea, id est. largius 
da Spiritum sanetum, per quem charitas diffusa est 
in cordibus nostris (Rom. vim), qua diffusa spes non 
confundit (Rom. v), ac si dieat : Non vincantur ad- 
versis, qui in te sperant ; et quasi responsum sit ei 
in silentio : Si non vis confundi ab exspectatione 
tua, non intermittas meditari justificationes meas, 
sentiens istam meditationem plerumque impediri 
languoribus anim, inquit : 


Vxns. 5 (117). — « Adjuva me et salvus ero ; et 
« raeditabor in justificationibus tuis semper. » 

Adjuva me, [Ambr.] quasi dieat : Non confundas, 
sed adjuva me. Qui sperat prossumit. de auxilio in 
quo cerla salus. Supradixit : Adjutor meus es ; hic 
juvari pett, quia quamvis hie aeceipiamus, tamen 
semper est rogandum, nequando per negligentiam 
perdamus. Adjuva dico, e! salvus ero, et accepta 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


promissionis su- A salute, meditabor. Hoc ideo dicit, ne aliqui adjuti in 


1102 


adversis, postea negligentes sint in sceculis [f. secun- 
dis]. Meditabor, dieo, ἐπ justificationibus tuis, hoc 
firmiter tenens, quod nemo justus est nisi a te : et 
hoc faeiam semper. Hocideo dicit, ut semper sit 
homo humilis, confitendo peccata, non se justificans, 
ut Phariseeus (Luc. xvi). Nehic tantum, sed in fu- 
luro etiam sit humilis ; non sibi, sed gratie Dei 
attribuens gloriam. Omnis enim creatura, qu:cun- 
que bona habet, accepit ἃ Christo, qui est auctor 
totius creatur. Et est, meditabor, scilicet in justi- 
fieationibus tuis semper, vel quandiu vivet, vel 
quando eum angelis laudes Dei cantabit. Ideo sem- 
per, quia 

Vrns. 6 (118). — « Sprevisti discedentes a ju- 
« diciis tuis, quia injusta cogitatio eorum. » 


Sprevisti omnes discedentes. [|Aug., Ambr. Haym.] 
Vel ita continua : Hoe ideo péto, scilicet ut adjuves, 
quia sprevisti, vel ad nihilum, deduxisti, quod ex 
Graco habetur, omnes discedentes a judiciis tuis, 
scilicet qui non confitentur peccata. Et merito, quia 
injusta est cogitatio eorum, qua forsan se excusant 
per debilem naturam. [Cassiod., Aug.| Vel ita, ideo 
discedunt, quia injusta est cogitatio eorum. Injusta 
cogitatio est, velle peccare, et judici nolle satisfa- 
cere. Sufficientem causam discedendi apposuit co- 
gitationem. Cogitatione enim acceditur ad Deum, vel 
disceditur ab eo, a quo omnia bona vel mala proce- 
dunt. Et ideo sprevisti, quia 


Vrns. 7 (119). — « Privaricantes reputavi om- 
« nes peccatores terre; ideo dilexi testimonia 
« tua. » 


Prevaricantes sunt, [Aug.] quales ego reputavi, 
vel existimavi, vel deputavi, omaes peccatores terras; 
quia et si pravaricatio non est ubi non est lex, et 
non omnes habent legem seriptam per Moysen, sci- 
licet datam, habent tamen naturalem, dicentem : 
Quod tibi non E€$$3 vis ieri, alii non feceris(Tob. 
1v); [Ambr.,Aug.] eontra quod omnes faciunt, et par- 
vuli sicut in patre sunt peccatores, sic et praevarica- 
tores. Omnis ergo peccator est praevaricator. Et nota 
quod ait, peccatores terrae, quia sunt et peccatores 
coli, sicutille qui ait : Peccavi in celum et coram te 
(Luc. Xv), et quieunque minuit gratiam quamacce- 
pit de ecelo, quam Spiritus sanctus infudit. Peccat 
ergo in calum, qui ecli incola celum relinquit. 
Peceator est terrze, qui. terrenis involvitur delictis. 
Ideo dilexi. Quasi dicat: Et quia lex velin paradiso 
data, vel naturaliter insita, vel litteris iterata, fecit 
omnes prevaricantes, ideo dilexi testimonia, quae 
sunl in lege, £ua, id est de gratia tua, ut non sit in 
me justitia mea, sed tua. Lex enim prodest, ut mit- 
lat ad gratiam, non solum attestando eam, sed ti- 
more prevaricationis quam fecit. Ideo ergo, ait, 
dilexi testimonia tua, quia lex ad gratiam ducit, quie 
sola liberat. Cognita autem gratia Dei, quie sola li- 
berat a prievaricatione legis, orat : 


VEns. 8 (120). — « Confige timore tuo carnes 
« meas ; a judiciis enim tuls timul. » 


1103 


PETRI LOMBARDI 


14104 


Confige. |Aug., Ambr.| Quasi dieat : Dilexi testi- A quo institit. permanere. Non deelinat autem, quia 


monia tua. Et tu confige timore tuo casto, qui foras 
mittit timorem servilem (I Joan. 1v), quo pcena time- 
tur, non amatur justitia; carnes meas, ut Christo 
confixus sim eruci, timore : Timui enim a judiciis 
fuis. Ita imple me timore, et perfice mihi hune ti- 
morem quem habeo, ut sufficiat erucifigendis car- 
nibus, id est ut velim et valeam patibulum erucis 
tue imitari, carnes pro tuo nomine martyrii clavis 
configendas tradendo. Vel ita potius, timore tuo, 
casto, qui permanet in sternum, confige carnes 
meas, id est comprime carnalia desideria, carnales 
eoncupiscentias. ldeo dicit earnes, quia inde non 
sciebat praevaricationem provenire. [Cassiod., Aug.] 
Et nota quod ait, confige, quasi dieat : Non solum 
religa ut. latronem vel feram, sed confige. Qui diligit 
iestimonia, configit carnes suas. Ideo dico, timore 
tuo, quia timor legis hoc non valet efficere. Jam 
enim timui a judiciis tuis, cum lex minaretur pce- 
nam, id est timor legis servilis predagogus in me 
precessit, qui ad eastum ducit. Sed non erucifigit 
carnem, quia vivit peecandi voluntas, et sequeretur 
Opus si speraretur impunitas. Mallet enim licere, 
et dolet non licere, quia lex velat, quia non spiri- 
tualiter delectatur ejus bono, sed carnaliter ma- 
lum metuit quod minatur: charitas autem pec- 
care timet, etiam si sequatur impunitas. Et est 
sensus : Da mihi castum timorem, quo configantur 
carnalia vitia, ad quem petendum me quasi pzeda- 
gogus, timor legis perduxit ; quo timore, ἃ judiciis 
iuis timui. 


COLLATIO IN D SAMECH. 


Vzgns. 2 (144).—Adjutor. Hebr. legitur *3T1D S!THRI, 
quod quidam vertunt latibulum meum, sive absconsio 
mea, 1d certe protectionem et refugium, ad certum 
auxilium dicit. Unde Hieronymus transtulit, protectio 
mea. Similem habet metaphoram, quod continuo 
sequitur, *23:2 MAGINNI, ld est scutum meum. 


Vzns. 6 (118).— 4A judiciis tuis. Sic enim habent 
libri eorrectiores. Et apud antiquos legimus, ὦ 
justificationibus tuis, nempe, apud Hieronymum, 
Augustinum, Ambrosium, Arnobium, Hilarium, 
Cassiodor. Et est manifestus error seribe. Nam in 
superiori versu, meditabor in justificationibus tuis, 
habent eadem penitus verba Grece et Hebraice, 
quas in hoe praesenti. Hebr. quidem, "pn nvoQuEca, 
Greece δικαιώμασίσου, δικαιώματὰν σου. Sciendum ta- 
men judieia diei in Seriptura etiam Dei precepta. 
Nam teste Augustino in quastionibus Exodi, q. 
88 ; « Judicium sane solet appellare Scriptura, quod 
justum est. » Rursusin psal. rxxr, adillum versum, 
Deus, judicium tuum regi (Psal. LXX1), copiose os- 
lendit idem pollere judieium et justitiam. Illud 
preterea possemus probare, ex versu superiori in 
hoc psalmo : 4 judiciis tuis non. declinavi, quia tu 
ete., ubi judieia accipiuntur Dei precepta, quae 
sunt ejus justificaliones, ut interpretantur Hilarius 
et Cassiodorus, etiamsi possint intelligi judieia 
qua vindietam exercent, aut premia conferunt. Hi- 
larius : « Qualis autem eustodia verbi Dei esse de- 
beat, sequens versus doeet. Sequitur enim : 4 ju- 
dicis tuis non declinavi,quia tu posuisti legem mihi. 
Hac est igiiur vera custodia, nullam in partem a 
Dei se judiciis defleetere, nec levi saltem deelinare 
decessu, sed intentum semper et immobilem in eo 


Deus legem sibi statuerat. Hzc Hilar. Nune Cas- 
siodorus : « A judiciis ergo tuis dicit, id est quodtua 
voluntas sancta constituit, et. vivendi regulam no- 
bis dedit. Ab eis utique non declinare, hoc est in 
via recta consistere. Proinde anxie de hoc digladiari 
ineptum est. » 

Cogitatio eorum. Nebiensis, Sanctes, Munsterus, 
Pellicanus, editio ad Campensem, vertunt fraudu- 
lentiamaut dolum. Hieronymus, Pratensis, Campen- 
sis, cogitationem ; interpretes pro Cajetano, sapien- 
tiam. ΤΣ THARMITHAM. Σ 

Vzns. 7 (119). — Preevaricantes. Omnes vertunt 
scoriam, scorias, rubigines. Sciendum LXX, ut ap- 
paret, deformasse vocabulum Hebraicum Δ si 
GIM, ἃ radice 33D soc, id est declinavit, ut intelligas 
declinantes, qui prevaricantur legem. Si vero sim- 
pliciter 2^3*P siGIM, ἃ Δ 516, sonat scoriam. Chal- 
deus tamen, idola confregisti. 

heputavi. Vel ut habet Hieronymus et Pellicanus 
sub secunda persona, computasti, vel existimasti. 
Alii dieunt delevisti, aut cessare fecisti. LXX et Hie- 
ronymus vehementer in conjectationem adducunt 
nos, quod legerint heth, aspirationem fortem, 
pro he, aspiratione levi, cum suflicientem habeant 
communitatem, nec idipsum tacuit Sancetes in ra- 
dice nzv sapaTH. Et enim 13V HISSCHBATA, est 
reputasti syavm uisscnanpri, reputavi, aradice ΞΘ ΤΠ 
HISCHEB. ΑΙ vero n37n uiPscHaBAT, ἃ themate 37 
scHABATH, in eonjugatione quam dieunt hiphil, si- 
gnificat delesti, cessare fecisti. Taudem utrobique 
sententia digna est. 

Vrns. 8 (120). — Confige timore tuo. Hierony- 
mus et ezteri legunt indieative horripilavit, sive 
horrore concussa est propter timorem caromea.LXX 
legerunt imperative seu deprecatorie "2D SEMOR, 
et non 2D sAMAR, presertim si non assignantur 
punetorum notule, sic aut sic efferre cuique rema- 
net integrum, nee extra signifieantiam dictionis 
verterunt LXX. Nam nomen ab eodeductum verbo, 
"253 μΆβμλᾷ, clavun designat, Isa. xii : Conforta- 
vit eum clavis ut non moveatur. QYY2D22 BEMASME- 
11M, id est in. clavis. 


Y AIN. 

Feci judicium. |Cassiod., Alcuin.] Qui supradixit 
se odio habere iniquos, in hae decima sexta littera pe- 
lit adventum Christi, quia terrpus est superbos de- 
strui. Et quia tune vigilandum est et sagaciter agen- 
dum eontra fidei Christianze adversarios, ideo con- 
grue huie oetonario premittitur littera aim, quae 
interpretatur oculus. Et intelligitur spiritualis oculus 
qui previdet, quid tenendum sit vel non, quia hie 
sagax in discretione legis ostenditur contra hzereticos 
el perversores. [Ambr.] Est et alter oculus, scilicet 
corporis, de quo si hocaccipiatur, convenit'alia hujus 
littere interpretatio. Interpretatur enim Ain etiam 
fons,quod concurrit,quia inde oculis est origo,et quasi 
quidam fons peccati vel justitize.Si enim videns mulie- 
ris pulehritudinem, laudasti artifieis opus, oculus 
luus fuit fons justitie. Si etiam videns possessiones 
pupillorum, invasores eorum repulisti; sic quoque 
oculus tuus fuit fons justiti:e. Si autem aspiciens 
agrum pupilli vineis consitum, segetibus letum, 
avaritia facibus accensus, transisti. patrum limi- 
les, atque in possessionem indefensam improbus 
irruisti, oculus tuus fons et origo peceati et mor- 
tis perpetue fuit. Iste ergo spiritu prophetico 
previdens judieium Dei, in quo bonus non perit, 


1105 
malus non eludit, bona fretus conscientia, dicit : 


Vzns. 1 (121). — « Feci judicium et justitiam ; non 
« tradas me calumniantibus me. » 


Feci judicium, ete. [Ambr., Aug., Ambr., Aug.] 
Quasi dicat : Confige carnes, et confixis carnibus, 
feci judicium discernendo in judiciis; οὐ justitiam 
in operibus. Eece qui petebat supra configi carnes, 
qui impediunt judicium, jam facit judicium, quod 
et ipso nomine rectum indieatur, quamvis solet diei 

' quotidiano usu nostri sermonis : Rectum est vel 
pravum judieium. Justitia vero est magis virtus 
animi, quam qui habet, recte judicat ; sed quia eam 
non facit in homine nisi Deus, hie non ipsa, sed 
opus ejus signatur nomine justiti:e : ideo intelligen- 
dum est sie, quod ait, feci justitiam, id est opus ju- 
stiti. Et nota quod hoe dicere non est jactantia 
gloriosi et insolentis, sed asserlio vitz» innocentis 
jure prassumpta, ne videatur dignus qui detur no- 
centibus. Defensio igitur est, non arrogantia. Qui 
aulem confixus facit judieium et justitiam, debet 
orare ne timendo pati mala cedat inimicis, ut faciat 
mala, quia qui dedit vincere carnem, ne voluptate 
trahatur, dat etiam patientiam, ne dolore frangatur. 
Ne tradas me. Quasi dieat : Feci judicium, et ideo 
ne tradas, deserendo me secundum animam, et si 
secundum corpus, calumniantibus me, id est illis 
qui propterea adversantur, quia feci judicium et 
justitiam. [Amb.| Ut homo timet iste in bello dia- 
boli seiens bellum impar sibi esse adversum spi- 
ritualia nequitie. Et ideo non fisus sibi humiliter 
petit : 

Vrns. 2 (122). — « Suscipe servum tuum in bo- 
« num : non calumnientur me superbi. » 


Suscipe servum. tuum in bonum. [6]. int., Gas- 
siod.| Quasi dicat : Non tradas, sed potius suscipe 
ut patronus, servum tuum, non alterius. Bene nomi- 
nat se servum, quod est liberationis indicium. Ser- 
vus dieitur a servando, eo quod captus ab immi- 
nenti servatur interitu. [Aug., Ambr., Aug.] Suscipe, 
dico, in bonum, quem illi impellunt in malum, ac si 
dieat : Prosit etiam mihi, quod servus tuus sum, 
non alterius ; pretiosa est haee servitus quze virtutum 
constat expensis. [deo timeo tradi, quia calumniato- 
res contra meam innocentiam se erigunt et superbi. 
Non calumnientur me superbi. Qnod ait, non calum- 
nientur, Graeca locutio est, minus usitata nobis. Et 
est sensus : Non calumnientur, id est non capiant, 
ealumniando. Calumniarum autem maxima est, quod 
superbi dieunt, a nobis mortuum coli. Superbi vero 
sunt Judzi et gentes, hceretiei, sehismatiei : quos 
omnes superbia de eorpore Christi przeeidit. Habent 
autem quique proprias sibi ealumnias contra humi- 
litatem Christianam ; quarum maxima est illa quam 
diximus. Calumniatur etiam diabolus, dicens : Nun- 
quid Job timet Deum frustra ? (Job. x.) Sed horum 
omnium calumni:e tanquam colubrorum venena vin- 
euntur, si quis fide attendit erucifixum, pro. similitu- 
dine carnis peccati, in &eneo serpente przefiguratum, 
quem Moses in deserto exallavit, ut pereussi a ser- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1106 


A pentibus ejus intuitu sanarentur (Num. XX1; Joan. 
I). 

Vzns. 3 (123). — « Oculi mei defecerunt in. salu- 
« tare tuum ; et in eloquium justitize tuce. » 

Oculi [Ambr., Aug., Amb.] mei, interiores, defe- 
cerunt a se sitienter et ardenter intuendo, im salu- 
tare tuum, id est in Christum. Isti sunt oculi anima 
non corporis, qui in Christum deficiunt, praviden- 
tes futura supplicia, ut. peecatorum gerendam an- 
nuntient pcenitentiam, vel videntes Christi gratiam, 
per quam regnum ccelorum certissime sperantibus 
datur. Et illi sunt oculi pcenze, ista sunt. oculi gra- 
tic : et imperfectze fortasse animze sunt. oculi sup- 
plieiorum. Perfeetze autem oeuli gratiarum puriores, 
et sinceriores. Potest etiam una et eadem anima 

B habere oculum suppliciorum, et oculum gratie, et 
ille dexter, et ille levus est. Et ideo pluraliter di- 
xit, oculi. Hi autem oculi istiu$ defecerunt in Chri- 
stum, [Aug., Ambr., Aug.] dum memor infirmitatis 
human: divinam in Christum 22 €» $9 desiderat gra- 
tiam, ut sit justus ; e£ defecerunt in eloquium justi- 
tii? tuc. Eloquium justiti:t dieit verba evangelica, 
quie Christus dieturus erat, ut nos justificaret. Nos 
enim sumus justitia Dei in Christo Jesu, ut ait Apo- 
stolus (11 Cor. v). 

Vgns. &4(124). — « Fac eum servo tuo secundum 
« misericordiam tuam, et juslificationes tuas doce 
« me. » 

Fac cum s?rvo tuo. [Ambr., Cassiod., Hilar., Cas- 
siod.] Quasi dieat : Non solum non tradas, sed fac cum 


C servo tuo, non secundum justitiam meam, sed se- 


cundum misericordiam tuam. Non est fastidium pe- 

- tendi, ubi largitas est datoris. Infinita petit, qui se- 
eundum misericordiam quserit. Et nota quod ait : 
Fac cum servo tuo. Eece in hoe liberum arbitrium 
indicat, quod gratie comparatur. Nota etiam 
quod ait tuo, quasi non alterius; qui enim alterius 
servus est, statim cadit. E£ quid? Doce me justifi- 
cationes luas, [Aug., Cassiod.] quibus tu justos fa- 
cis, non homo se. Justificationes quas jam accepit, 
semper petit, ut et ibi : Panem nostrum quotidia- 
num, ete. (Luc. τι.) 

Vrns. 5 (125). — « Servus tuus sum ego ; da mihi 
« intellectum, ut sciam testimonia tua. » 

Servus enim fuus, non peccati, sum ego. (Ambr., 

D Aug., Gl. int.] quia non bene cessit, cum fui liber 
meus. Et quia servus tuus sum, ideo da mihi intel- 
lectum. Jam habet intellectum, sed uberiorem quze- 
rit, ut semper accipiat, et quodammodo de fonte lu- 
cis slern: semper bibat. Dico da, ad hoc utique, 
ut sciam testimonia tua, quia opus est contra calum- 
niantes. Ideo da intellectum, quia modo est. 

Vrns. 6 (126). — « Tempus faciendi, Domine : dis- 
« sipaverunt legem tuam. » 

Tempus tibi, o Domine, vel Domino, faciendi, non 
jam jubendi, quia legis jussa prodesse non potue- 
runt. [Aug., Ambr.] Claudus enim erat mundus, et 
titubante vestigio fidei, fluetuabat. omnem substan- 
tiam suam in medieis nihil profieientibus erogave- 


1107 


PETRI LOMBARDI 


1108 


rat mulier illa evangelica. Faciendi ergotempus, non A preterea servus suscipitur in bonum, ad illud apta- 


jubendi. Est enim tempus tacendi, et tempus loquen- 
di (Eccle. r1). Tempus legis dicitur tempus loquendi, 
ubi erat vox verborum sine operatione gratis; tem- 
pus vero Evangelii est tempus tacendi illa legalia, et 
operandi spiritualia. [Aug., Ambr. Aug.| Tempus ergo 
plenitudinis est dies salutis, est tempus Domino fa- 
ciendi, hoc est ut pro nobis crucem ascendat, mor- 
tem subeat, peccatum et morlem tollat, vitam re- 
paret. Ideo tempus, quia superbi Judcei de se pre- 
sumentes, suam justitiam constituere volentes, dis- 
sipaverunt legem tuam prevaricando, aliter agentes 
quam preceptum foret. Unde quilibet humiliati 
confugerunt ad gratiam subvenientem, et ita dissi- 
pata lege, tempus erat, ut per Christum misericor- 
dia veniret, ut ubi abundaret delictum, superabun- 
daret et gratia (Rom. v). 


Vrns. 7 (127). — « Ideo dilexi mandata tua : su- 
« per aurum et topazion. » 

Ideo, scilicet quia tempus est gratiee, dilexi man- 
data tua. [Aleuin., Cassiod.] Vel ita : prophetico spi- 
ritu previdet iste tempora Antichristi, vel. Antiochi, 
quando erit tribulatio et multorum abundabit ini- 
quitas. Et quia videt illis temporibus legem Dei es- 
se polluendam, clamat tempus esse subveniendi, ne 
salus populi pereat, dicens : O Domine, tempus est 
faciendi, id est adjuvandi, non differendi, quod ex- 
pedit, quia dissipaverunt legem luam. Et ideo, quia 
dissipant, quanto magis dissipant, tanto magis di- 
lexi mandata tua. [Aug.] Id enim gratia fecit, ut ex 
dilectione impleantur mandata, quie timore non po- 
terant impleri. Dilexi dieo, super aurum et topaxion: 
hoc est quod alibi dicit, super aurum et lapidem 
pretiosum multum. Topazius enim dieitur lapis 
multum pretiosus, olim cum in Veteri Testamento 
lateret sub velo gratia, propter terrenam mercedem 
conabantur facere mandata, nee tamen faciebant, 
quia non amabant; sed cum amantur super aurum, 
omnis terrena merces vilis est, nee illis compara- 
tur, et quia dilexi, 

Vgns. 8 (128). — « Propterea ad omnia mandata 
« tua dirigebar; omnem viam iniquam odio habui. » 


Proptereadirigebar ad omnia mandata tua, [Aug.| 
quibus dilectione cohzerebam, ut ex reclis rectus 
fierem. Unde hoc sequitur, quod omnem viam | ini- 
quam, qua est quasi naufragium recte vie, odio ha- 
bui. Qui enim amat rectam viam, necessario odit 
iniquam. Aliter enim ad omnia mandata non potest 
dirigi. 

COLLATIO IN Y AIN. 

Vrns. 2 (192). — Suscipe servum tuum. Hierony- 
mus, Pratensis, translator ad Campensem, sponde, 
sive fidem jube pro servo tuo, Sanctes, congruere fac 
servum ; Munsterus, dulce fac servo tuo. id quod est 
bonum. Assonant Nebiensis, Pellicanus, et interpre- 
tes pro Cajetano. Campensis autem, insfiga servum 
tuum. Quique significantia verbo Hebraico respon- 
det 33yAnoB. Qui vero spondet pro aliquo, quasi 
suscipit personam illius pro quo spondet. Quando- 


tur, et allieitur ipsius boni expetendo dulcore. 

Tempus faciendi, Domine. In Hebreo δὰ 
litteram habetur Domino, nn» LADONAI, eL grace 
τῷ χυρίῳ. Hieronymus tamen apertissime vertit. vo- 
candi casu. Tempus est ut facias, Domine, quasi 
debeamus clamare Domino istud : Tempus faciendi, 
sive u£ facias, Domine. Munsterus de suo admiseuit, 
ad eum modum transferens, tempus est ut Dominus 
judicium faciat. Nec perinde quadrat expositioni 
sanctorum. Chaldzus sie interpretatur : Tempus est 
[aciendi voluntatem Dei. 


Z PHE (171). 

Mirabilia testimonia tua, Domine. [Cass., Alcuin., 
Ambr.] In hae decima septima littera dicit seos ape- 
ruisse, et attraxisse spiritum, ut ejus audiatur oralio, 

p et plorasse, quia non esta Jud:eis lex eustodita. Un- 
de congrue huie octonario preponitur littera Phe, 
uie interpretatur erravit ; quia hie condolet his, 
qui a via veritatis errando calumniantur : quibus 
proponit quomodo scrutatur lezem, et qualem in- 
telleetum habet in ea. Et quia Phe interpretatur er- 
ravit, merito huie littere lacrymabilis psalmus sub- 
jectus est, scilicet aspice in me, et miserere mei et 
redime me a calumniis hominum, faciem tuam illu- 
mina.Sed quia tardius venit desideratus, subdit 
etiam, Exitus aquarum deduxerunt oculi mei. In 
Threnis quoque Jeremiz, lacrymabiliorseries sub hac 
littera est, dum ait: Erpandit Sion manus suas ; non 
est quiconsoletur eam(Thren.1).Et item : Aperuerunt 
0s inte omnes inimici tui, sibilaverunt et fremue- 
runt dentibus (Psal. xxxiv). Sicut ergo Jeremias 
sub hae littera excidium suc gentis plorabat, ita 
dolet hic David errorem populi, sed non desperans. 
Descensus ad litteram talis est. Quasi dicat : Pudet me 
erroris. Tibi Deo vivo non audeo loqui; tamen tes- 
timoniis tu: miserationis veniam promittis, atque mul- 
tarum indulgentiarum titulis a1 sperandam veniam 
provocas, nam 


VEns. 1 (129). — « Mirabilia testimonia tua, Do- 
« mine ; ideo βου ἰδία est ea anima mea. » 


Mirabilia sunt festimonia tua, [Ambr., Aug.] 
dum video qui olim in Ahraham, et in filiis Israel, 
et in cceteris fecisti. Ideo scrutata est ea anima mea. 
Quia mirabilia credit, diligenti indagine qusrit. Vel 
lestimonia dieit, hee creata quas perhibent Deo 
testimonium bonitatis et magnitudinis. Quasi dicat : 
Ideo secundum misericordiam tuam peto mihi fieri, 
quia mirabilia sunt testimonia tua, id est bonitatis 
et potenti:. Perhibent enim testimonium Deo boni- 
tatiset magnitudinis ccelum, terra, et omnia visibilia 
opera ejus : quie omnia, etsi quzedam mortalibus 
usu viluerunt, tamen si bene attendantur, sunt ad- 


miratione digna. Hzc autem admiratio non terret,- 


sed est causa cur iste scrutetur. Ideo scerufata esí 
anima mea. Quasi factus sit ipsa investigandi diffi- 
cultate euriosior. Quanto enim quaque res obstru- 
siores causas habet, tanto est mirabilior. Vel, te- 
stimonia Dei dicit, przecepta ejus, et est, ideo dilexi 


(177) Phe, juxta Hier. interpretatur os, ab ore, non ab osse. 


| 
| 
| 


1109 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1110 


mandata tua, quia testimonia tua, id est precepta A Aperuit ergo. os infirmus, traxit spiritum validus, 


sunt mirabilia. Przecepta enim Dei sunt testimonia 
bonitatis ejus, et sunt mirabilia. Per ea enim virtus 
Dei. (Cassiod., Aug.| Unde angeli beati sunt, inno- 
tuit hominibus. Et ideo hae scerutanda sunt. Ideo 
scilicet quia mirabilia sunt, scrutata est ea anima 
mea. H:ee enim assidue licet scrutari, quia cum bo- 
nus bona precepit, eis tamen dedit, quos non pos- 
sunt vivificare, quibus ex bona lege nulla esset ju- 


| slitia. 


Vzns. 2. (130). — « Declaratio sermonum tuorum 
« illuminat; et intellectum dat parvulis. » 


Declaratio sermonum tuorum, |Ambr., Cassiod., 
Aug.] dico, quod anima mea scrutata est ea, et seru- 
lans anima hoc invenit, quia me serutantem, illu- 
minat declaratio sermonum tuorum, id est nova 
lex declarans figuras veteris legis, et pellens te- 
nebras nostras, serutans sie profieit. Sermones au- 
tem dicit, quos saneti prophetaverunt. Ut : Ecce 
virgo concipiet in utero, et pariet (Isa. vu), et hu- 
jusmodi, quorum declaratio est adventus Christi, et 
alia 41:0 manifeste completa sunt in Evangelio, si- 
cut prophetae pradixerunt. Et hee declaratio da£ 
intellectum interiorem parvulis, id est. humilibus. 
Noliergo presumere de te, et intelligis quare lex 
bona a bono data sit, 4180 tamen non vivificat; ad 
hoc scilicet data est, ut magnos faciat parvos, et 
diffidentes de viribus suis fugiant ad gratiam. Hoc 
invenit iste, quia parvulus est. Et haee. sunt mira- 
bilia testimonia, qua scerutata est anima parvuli 
hujus. [Ambr., Aleuin., Aug.| Soli enim parvuli il- 
luminantur. Unde Dominus in Evangelio : Confi- 
teor tibi, Domine celi et. terre, quia. abscondisti 
hec a sapientibus et. prudentibus, et. revelasti ea 
parvulis (Matth. uw). Et alibi : Ego in judicium veni 
in hunc mundum , ut qui non vident, videant : et 
qui vident , ceci fiant (Joan. 1x). Facere autem 
Dei mandata reete, nemo potest, nisi per. Spiritum 
sanetum in corde ejus dilectio sit discussa. Hoc 
etiam iste confitetur, dicens : 


VEns. 3 (131). — « Os meum aperui , et attraxi 
* spiritum, quia mandata tua desiderabam. » 


0s meum aperui |Aug., Alcuin.] Quasi dicat : 
Cum desiderarem facere mandata, non. erat mihi 
unde possem. Et ideo, aperui 0s meum petendo, 
quaerendo, pulsando : aperui, confitendo, rationem 
ampliando. Ef sitiens. attrazi bonis meritis, id est 
hausi spiritum, quo facerem mandata, quia post in- 
tellectum, quem sibi supra dixit datum : si quis vult 
facere mandata, non polest sine Spiritu sancto. 
[Haym., Ambr.] Et est hoe dietum a simili illius 
qui in aestu captat auram. Vel per os, hic accipitur 
0s anima, quod sub silentio clamat ad Deum, si- 
cut Moses eum taceret voce, clamabat spiritu (Exod. 
ΧΙΝ). Susanna quoque cum oraret, tacita. clamabat, 
ab hominibus non audiebatur, apud Deum persona- 
bat (Dan. xut). Hoc ergo os, id est mentis introitus 
aperitur, cum discere volumus. [Cassiod.] Attrahit 
quis spiritum, eum Dei firmo desiderio completur. 


id est virtutem faciendi, quam per se habere non 

potuit. Et quomodo aperuit et attraxit, subdit : quia 

mandata tua desiderabam. scire vel facere [Aug.]. 

Sed quia quanto suavis sentit, tanto ardentius sitit, 

adhue petit, dicens, 

VrEns. 4. (132). — « Aspice in me et miserere 
« mei; seeundum judicium — diligentium nomen 

luum. » 

Aspice in me [Gl. int., Ambr., Gl. int.]. Quasi di- 
cat : Quia desiderabam mandata, 22" O ergo aspice 
in me, id est da spiritum, et quia aliquando aspicit 
iratus ut perdat, sieut Sodomam respexit (Gen. xvItm) 
addit: Ef. miserere mei, siquando labor. Miserere 
dieo, secundum judicium diligentium nomen tuum 

B[Aug., Cassiod.], id est. secundum judicium, quod 
fecisti in eos, qui te diligunt, quia ut te diligerent, 
prius eos dilexisti (I Joan. tv).'Vel Judicium Dei est, 
ut diligentibus det auxilium misericordie, ne sui 
decipiantur. 

Vrns 5. (133). — « Gressus meos dirige secun- 
« dum eloquium tuum : et non dominetur mei om- 
« nis injustitia. » 

Gressus meos [Aug., Ambr., Aug.]| Quasi dicat : 
Ita fae mihi sieut soles facere eis qui diligunt te. Et 
gressus meos dirige secundum eloquium tuum, id 
est fae me reetum secundum promissum tuum. Vel, 
gressus meos dirige secundum eloquium tuum, id 
est motus animd mee dirige secundum jussa tua, 
ne vitiis seducantur. Et quanto plus regnabit chari- 
las, tanto minus dominabitur injustitia. Unde sub- 
dit : EE non dominetur mei omnis injustitia. (Hilar., 
Cassiod.|] Sciebat enim gradientem tentandum esse. 
Ideo non ait, excludatur penitus sed non dominetur, 
quia non potest penitus excludi. Est enim pec- 
catum in corpore, sed non regnet. Deinde addit, 
omnis, quia non valet in aliis legem | servasse si in 
uno offendit. Qui enim totam legem servaverit, offen- 
derit autem in uno, factus est omnium reus, ut ait 
Jacobus (Jac. u). Et 


VEns. 6.(134). — « Redime me ἃ calumniis ho- 
« minum, ut custodiam mandala tua. » 


hedime me a calumniis hominum,Aug., Cassiod. 
Ambr.| id est dato Spiritu saneto, fac ne calumnize 
hominum, id est false impositiones terroribus me 
vincant, et à tuis mandalis ad sua malefaeta tradu- 
cant, quibus ubique agitantur Christiani, Calumniae 
ergo sunt controversiw contra veritatem, quas pre- 
catur averti ut mandata indagaret. Earum ergo est 
gravior tentatio, id est de illis est tentatio illa quae 
gravior. Non enim omnis tentatio calumnia est, sed 
tantum. gravior. Siquidem tentatio polest esse sine 
calumnia; calumnia autem habet in se. tentationem, 
est autem tentatio humana, quie levior est, quam 
ferre possumus : et hzee calumnia non est. Tentatio 
aulem gravior, quie est. calumnia, est quie non so- 
lum falsa componit, verum etiam que pie gesta 
sunt, decolorat, ut in Joseph impudica domina fe- 
οἷν (Gem. xxxiv), et in Susanna duo presbyteri 


1111 


(Dan. χα). [Aug., Ambr.| Contra has ealumnias 
silendum est. Redime, dico, quia si hoc mihi data 
patientia egeris, inter ipsas calumnias erit mihi li- 
berum, uf custodiam mandata tua. Qui enim op- 
primitur calumniis , non faeile servat mandata. 
Et 


Vrns. 7 (435). — « Faciem tuam illumina super 
« servum tuum ; et doce me justificationes tuas. » 


lllumina faciem tuam, |Ambr.] id est tuam pre- 
sentiam manifesta opitulando, super servum fuum, 
ut servus sicut terra sole coruscet, ut sieut usu vi- 
sibilis solis hzec terra coruscat, sic luce invisibilis 
solis justitize, id est Christi, mens servi ejus relu- 
ceat. Vel ita, faciem tuam illumina super servum 
tuum, precatur videre faciem, non velatam ut Judi, 
sed pure veritatem. Unde Moses velamen posuit 
super faciem suam, in quam non poterant intendere 
filii Israel, propter gloriam faciei ejus (II Cor. xum), 
quie cornuta eis videbatur (Exod. xxxtv). Quo signi- 
ficabatur quod Judzi veram legis charitatem sub. ve- 
lamine figurarum videre nequeunt, qua est in in- 
tellectu spirituali. Hoe autem velamen evacuatum 
estin Christi passione. Unde in Christi passione 
velum seissum est (Matth. xxvi). Inde est quod in 
die passionis crux ante velata discooperitur, quia 
mysteria in lege operta, et spiritualis intelligentia 
velo littere tecta per erucem declarantur. Et est 
sensus : Faeiem tuam illumina super servum fuum, 
[Ambr.] id est spiritualem legis imtelligentiam mihi 
da. Vel adventum Christi hie precatur, eujus facie 
tenebrze illuminatze sunt. Et est, faciem tuam, ete., 
id est. Filium tuum mitte, cujus refulgente gratia 
justi. perfundantur. Ef doce me justificationes tuas, 
utfaciam eas, [Aug.] quia omnis qui audit a Patre 
et didicit, venit ad Christum (Joan. νι). Qui ergo 
non venit, id est non facit, non didicit. Qui enim 
audit, licet memoria teneat quod audit, nequaquam 
didicisse putandus est, si non facit. Recolens au- 
tem iste. dolorem poeenitentis przvaricationis sus, 
ait : 


Vrns. 8 (136). — « Exitus aquarum deduxerunt 
« oculi mei, quia non custodierunt legem tuam. 


Exitus aquarum. [6]. int., Cassiod.] Quasi dicat : 
Ita fac sieut deprecatus sum ; et debes, quia oculi 
mei quibus et mors ante intraverat, quce per fenes- 
tras intrat (Jer. 1x), deduxerunt exitus aquarum, 
[Ambr., Cassiod., Aug.] id est. effusiones laeryma- 
rum, hyperbolice, id est copiosas lacrymas, quasi 
fluenta fontium pro recordatione peccatorum. Ideo, 
quia non custodierunt, ipsi oculi, legem tuam, qui- 
bus oculis eustoditis mandatis esset lzxtitia. Quod au- 
tem ad oculos referri debeat, non custodierunt. Pa- 
tet ex eo quod in aliislibrislegitur : Quia non cus- 
todivi legem tuam. [Cassiod., Aug.] Vel ad calum- 
niantes, ut a principio octonarii dietum est, po- 
test referri. Quasi dicat : Ideo ploravi, quia non 
custodierunt, calumniantes Judzi, legem tuam, vel 


(177*) Sade interpretatur justitia, juxta Hier. 


PETRI LOMBARDI. 


1112 


À seeundum aliam litteram, que est : Evitus aquarum 
descenderunt oculi mei. Qui oculi mei, qui prius per 
superbiam ascenderunt in vel per exitus aquarum, 
ita subauditur prepositio veliz, vel per, ut cum 
dieitur de aliquo descendit piscinam vel montes, 
sinein, vel per, et bene oeuli descendunt humilitate 
peenitendi, qui per superbiam prius erant erecti, 
dum suam volebant justitiam constituere. Unde prz- 
varicando confusi sunt, et ab illa elatione descen- 
dunt flendo, ut justitiam Dei mereantur. Vel seeun- 
dum aliam litteram, qu:ein nonnullis codicibus repe- 
ritur : Exitus aquarum. transierunt | oculi mei, 
exaggerative hoe dieitur, exitus aquarum transie- 
runt oculi mei, id est plus fleverunt quam aque 
manent de suis exitibus. Ideo ita flet, quia sic flendo 
impetratur gratia, delens iniquitatem , et adjuvans 
voluntatem. 
COLLATIO IN E PHE 


Vrns. 2. — Declaratio. Hieronym. et alii tradu- 
cunt, ostium, principium, apertionem mnzz pethah, 
LXX metaphoram reddiderunt, Ostii sermonum Dei. 
Nullus enim ingreditur in penetralia sensorum divi- 
norum, nisi sint sane declarata et intellecta. 

SADE (111). 

Justus es, Donine. [Cassiod.] Vieta earne clavis- 
que confixa, et per laerymas deletis peccatis, in 
hae decima octava littera judicia Dei laudat, et elo- 
quia ignita veneratur; petens intellectum unde vivat, 
et seeonsoletur. Unde congrue huie octonario prz- 
ponitur littera sade quse interpretatur consolatio. 
Qui enim supra tristis de errore, laerymas effunde- 
bat, hie consolatur se per justitiam Dei. Et bene 
post laerymas profluentes, et graves fletus doloris 
consolatio sequitur, qui? triplex est; nam et quia 
in dolore sunt, consolatione indigent, que fit per 
misericordiam Dei : et qui penas criminum luerunt, 
sperant veniam, et qui lacrymis delicta luerunt, 
requiem merentur. [Ambr.]Prima ergo consolatio 
est eorum qui in dolore et miseriis positi, Dei mise- 
ricordiam attendunt, recolentes illud, quia non obli- 
viscitur misereri Deus (Psal. xxvi). Secunda au- 
lem et tertia consolatio est eorum qui in pec- 
catis sunt, et attendunt Dei justitiam. Quidam 
enim in peccatis sunt , et nesciunt se esse, quos 
Deus punit pro peecatis illis sibi occultis. Et ideo 
sperant, quod si in peccatis sint et nesciant, illa 
tamen soluto in pcenis culpe pretio remittentur 
eis, patienter poenam ferentibus, quia justus est. qui 
punit. Horum est secunda consolatio. Iterum alii 
sunt, qui agnoscentes sua delicta pro eis satisfa- 
ciunt, et lacrymantur. Unde veniam sperant : ho- 
rum est tertia consolatio. Prima itaque consolatio 
est per misericordiam Dei, quam docemur in Jere- 
mia, ubiad captivos Judzorum flebiliter clamat Je- 
rusalem. Ite, proficiseimini : Ego enim deserta sum, 
equo animo estote. Filii, clamate ad Dominum, et 
ectrahet vos de manu inimicorum (Baruch 1v). Se- 
cunda per punitionem, ubi et si fides, id est con- 
scientia delicti desit, pcena tamen satisfacit et re- 


€ 


-- 


"Yo o9 HEEL UE Οὐ ἘΞ, 


» 


Ἢ 


[c 9 


A Ἐς. τ΄ uw 


"€ 


"e dE EN 


1113 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1144 


levat; quod genus consolationis docemur in Isaia ἃ nobis justitiam, distrietio est ; nimis inculeare no- 


dicente : Consolamini populum mewm, sacerdotes, 
loquamini ad cor Jerusalem, solutum est peccatum 
ejus, quoniam recepit de manu Domini duplicia 
(Isa. XL). Tertia est per satisfactionem, eum laery- 
mis erimen abluitur. Unde certi sumus de venia 
qua in hoc loco, et in multis aliis reperitur. Quasi 
dieat : Ideo sic ploro peccata mea, quia scio, o 


VEns. 1 (137). — « Justus es, Domine, et rectum 
« judicium tuum. » 


Domine, [Aug., Ambr.] quod tu qui punis, justus 
Ἐ5, in omnibus. Hoc dicit vir justus, qui lacrymis 
profluens, et gravi supplicio delicta persolvens, 
non tedio vincitur, non labore lassatur. In exordio 
sermonis seipsum aceusans; qui vero delieta sua 
non respicit, injuste se putat gravari : sed. bonus 
se accusat, et digna inferri sibia justo dicit, in 
quo et sperat. Sieut enim justus punit, sic et susti- 
nentem remunerat. Ef rectum. judicium tuum, qui 
jubes peccatorem se aflligere. Aliter veniam sibi 
arrogaret peccator. Et bene ait, rectum. Quidquid 
enim ab eo sic, recto judicio fit, et hcc est conso- 
latio justorum. Hac confessione Daniel feras (Dam. 
vi), et tres pueri flammas vicerunt (Dam. ur). Hac 
eadem, Jonas inclusus in utero bestiali anhelandi 
vix habens commeatum, inde meruit liberari (Joa. I). 
Sanctus quoque Job, exstinetis liberis, patrimonio- 
que nudatus amisso (Job r),hae eadem confes- 
sione sua cum augmento sibi restitui obtinuit (Job 
ἘΠῚ: Et, 


VEns. 2 (138). — « Mandasti justitiam testimonia 
« tua, et veritatem tuam nimis. » 


Mandastinimis, vel valde, [Aleuin.] id est per 
multos. Et multo tempore propter infirmos justi- 
tiam, scilicet testimonia tua , et. veritatem tuam, 
[Cassiod., Aug.] seilicet qu: justitia est testimonia 
tua et veritas tua. Multa hie inculeantur quae pec- 
catores terrere possunt. Rectum enim judicium , 
justitia, veritas, sunt timenda omni peccanti, quia 
sie juste damnatur quicunque damnatur; nec po- 
test inde conqueri contra Deum justum. Justitiam 
sane dieit testimonia Dei, quia justum se probat 
mandando justitiam. Est etiam hiec justitia veritas, 
quia fit ut Deus talibus testimoniis innotescat, sci- 
licet mandando justitiam. Veritas ergo est, quod 
veraciter innotescit. Et est, mandasti justitiam ; 
justitiam, dico, testimonia tua, quia ea mandando 
probasti te justum. Et, justitiam dico, veritatem 
tuam, quia talibus innotescit testimoniis. |Cassiod.] 
Velita : tu mandasti, id. est praocepisti testimonia 
tua, id est precepta, quie sub testifieatione prolata 
sunt. Testimonia, dico, continentia justitiam οἱ veri- 
tatem tuam. Hzc enim continent justitiam οἱ veri- 
tatem ; justitiam, quia omnia :que decernunt; et 
veritatem, quia promissa retribuunt. Nimis, ad 
utrumque refertur. Nimis, id est ad. justitiam et ve- 
ritatem, ut sit sensus : Justitiam dico, nimis, in eis 
testimoniis inculcatam nobis; et veritatem dico , 
nimis in eisdem ineuleatam nobis. Nimis inculeare 


bis veritatem, cautela est, id est : ad hoc hzc duo 
nobis ineuleantur, ut distriete judicantem metuen- 
tes, districte vivamus, et benigne promittentis 
caute promissa exspectemus. Et quia mandasti ju- 
stitiam, ideo 


VERs. 3 (139). — « Tabescere me fecit zelus 
« meus ; quia obliti sunt verba tua inimici mei. » 


Zelus meus, [Ambr., Aug., Ambr., Cassiod.] id 
est, charitas. Vel zelus tuus, quia zelat Deo, non 
sibi ; unus tamen et idem zelus est, id est charitas , 
qux et hominis est zelus, quia in ipso est et dieitur, 
quia a Deo habet, et ad Deum refert. Ille, inquam , 
zelus, fecit E" M me tabescere, hoc est id quod 
alibi de Cbristo dicitur: Zelus domus tuc comedit me 
(Psal. rxvi). Hoc zelo corpore tabescit iste. [Am- 
br.] Zelus iste est amoris, nen livoris; zelus bonus 
habitus pro domo Dei, quam non patiebatur a per- 
fidis lacerari. Hoc zelo arsit Phinees filius Eleazari, 
quando mcechantes, interdicta sibi consuetudine , co- 
pulatos interfecit ; quo facto omnes a poena redemit 
efindignationem Domini mitigavit (Num. xxv). 
Melius enim est, ut paucorum damnalione plurimi 
liberentur, quam eorum absolutione plures pericli- 
tentur. Deinde quasi quis quzereret : Cur ita tabe- 
scis ? subdit, quia obliti sunt verba tua inimici tui. 
In hoe sunt inimici, et si secundum seculum sint 
amici, quos iste zelat Deo. 


Vrns. 4 (140). — « Ignitum eloquium tuum vehe- 
« menter : et servus tuus dilexit illud. » 


Ignitum eloquium tuum vehementer. |Ambr.] Quasi 
dicat : Ideo zelus iste est mihi, quia eloquium tuum, 
est ignitum Spiritu sancto. Purgat enim corda ut 
fornax aurum, accendit ad amorem Dei; et contra 
impios, illuminat etiam audientes (Luc. xu). Hunc 
ignem venit Dominus mittere in terram. Hoe igne 
calefactus Jeremias dicit : Erat ignis flammigerans 
in ossibus meis (Jer. xx). Hoc igne urebatur rubus 
quem vidit Moses, et non. exurebatur (Exod. m). 
Urit enim sermo divinus ut corrigat; conscientiam 
peccatoris non exurit ut perdat. Hoc igne vaporati 
Cleophas et alius discipulus, dicebant : Nonne cor 
nostrum erat ardensin nobis ? (Luc. xXx1v.) Hic ignis 
super apostolos die Pentecostes eclitus descendit 
(Act. 11) : Quia hoe igne exardere debent qui elo- 
quia Dei annuntiant. Inde est quod fila rubea de- 
pendent ex duabus linguis mitra» pontificalis. Sicut 
enim per duas linguas significantur, quod nova et 
vetera de thesauro cordis sui proferre debent ( Matth. 
xm); ita in rubeo colore filiorum figuratur ignis 
charitatis quem in se habere, et in aliis. accendere 
debent. Unde Petro post trinam Dominie:e dilectio- 
nis professionem pastoralis eura creditur. Inde 
etiam est quod Romanus. pontifex cappa rubea in- 
duitur, quia totus igne charitatis ardere debet, et 
omnia ex charitate facere, animo quoque martyrio 
non deesse, Christi personam gerens, cujus vesti- 
mentum est sieut ealeantium in toreulari, qui ait: 
Torcular caleavi solus (Isa. vxui).. Deinde. addit : 


1115 


PETRI LOMBARDI 


1116 


Vehementer. [6]. int., Aug.] Quasi dieat : Ignitum A meditatio mea est, hoc estremedium contra tribulatio- 


est vehementer, ut etiam corpus urat. Et ideo ser- 
vus tuus quicunque dilexit illud. Merito zelat iste 
oblitos verba Dei, quia ad hoc flagrabat eos addu- 
cere, quod ardentissime diligebat. Et. cum hoe sit, 
et si, 


VEns. 5 (141). — «  Adolescentulus sum ego et 
« contemptus; justificationes !uas non sum Oobli- 
« [us. » 


Ego adolescentulus sum et. contemptus, [Aug., 
Ambr.] id est junior et despectus, 20m lamen sum 
oblitus justificationes tuas, ut illi majores, scilicet 
inimiei mei. Justifieat Deum qui se accusat, quod 
fit per humilitatem, quz? humilitas mirabilior est in 
juvene. Hoe autem ad litteram multis sanctorum 
potest convenire, et specialiter populo gratiz. Multi B 
enim sanctorum a prima adolescentia laboribus 
exercitati sunt, contempti a suis, ut Joseph inter 
fratres (Gen. xxxvi, et. David. inter filios (I Reg. 
Xv1J. Sie novus populus grati?, qui setate. sequitur 
populum legis, sed fide preecedit. Iste est contem- - 
ptus, et ideo major, quia contemptibilia elegit Deus 
(I Cor. n). [Aug.] Reprobat autem illos qui justi- 
tiam suam volunt constituere. (Rom. x). Isti. sunt 
duo populi, qui in utero. Rebeecze luctabantur, de 
quibus dicilur : Major serviet minori (Gen. XXV). 
Iste minor non est oblitus justificationes Dei, cum 
inimici majores sint obliti : quod merito, quia ne- 
scienles justitiam Dei, suam quairebant : iste. non 
est oblitus, quia non suam, sed Dei justitiam  qua- 
sivit, de qua etiam nunc dicit : 


Vgns. 6 (142). — « Justitia tua, justitia in zeter- 
« num : et lex tua veritas. » 

Justitia tua. [Ambr., Cassiod.] Quasi dicat : Me- 
rito non sum oblitus, quia justitia tua, o Deus, es 
justitia in eeternum. Justitia solius Dei est eterna ; 
hominum justitia temporalis est, sed Dei sterna, 
quia quisquis eam sequitur. in zternum gaudebit, 
quod non est de justitia Judzeorum ; et lex tua veri- 
tas. Lex Dei per Mosen data vera per omnia, quia 
per eam est cognitio peccati (hom. vir), et perhibet 
testimonium justitiie Dei (Rom. mr). Vel, lex illa 
est veritas, [Aug., Ambr.|id est spiritualis, et si 
non Judeis. Vel de lege Evangelii potest accipi. Et 
lex tua seilicet evangelii, veritas est, non umbra, 
non figura, sieut Mosaica, sed res. [Cassiod., Aug.] D 
Vel per legem accipiuntur generaliter mandata ejus. 
Et est, lex tua est veritas, quia qui legem sequitur, 
veritate impletur, quz&. est Christus. Propter hanc 
vero legem patitar minor a majore. Unde subdit : 


VEns. 7. — « Tribulatio et. angustia invenerunt 
« me : mandata tua meditatio mea est. » 

Tribulatio, etc. [Ambr., Cassiod., Aug.| Quasi 
dicat : Lex tua est veritas, pro qualege £ribulatio et 
angustia, quie sunt numera justis ad pondera peccato- 
rum deponenda, invenerunt me, exspectantem et para- 
tum : et quantumcunque szeviant, tamen mandata tua 


(478) Qoph juxta Hier. interpretatur vocatio . 


nes; et ut in tribulatione non deficiam, ideo da 
mihi in ea intellectum. In. tribulatione poscit iste 
intellectum, ut sciat quam nihil est quod perse- 
quentes tollunt, quia et si vitam finiunt, vivet in 
eternum. Unde subdit, e£ vivam, vere et merito, 
quia justitiam que, manet in :eternum  preponit 
temporalibus. 


Vgns. 8 (144]. — « j;Equitas testimonia tua in 
« eternum ; intellectum da mihi et vivam. » 

JEquitas, vel justitia, quasi dicat: Et merito vi- 
vam, quia mihi est eequitas, [Aug., Hilar.] vel ju- 
stitia manens, in eternum testimonia lua, in tribu- 
latione, quasi dicat : Justitia tua in. tribulatione est 
marlyria, id est testimonia, id est justitia tua 
sPLerna causa est, cur in tribulatione servem testi- 
monia, id est martyria. Vel ita ut seeundum se- 
riem lega'ur littera. Quasi dicat : Tribulatio et an- 
gustia invenerunt me, et mihi posito in tribulatione, 
testimonia tua. sunt :quitas vel justitia, vel justa 
in seternum, id est sunt mihi causa eterna justitixe 
Cassiod.| Talis spes est isti contra tribulationes, 
qu:e sunt temporales.Etin his tribulationibus, da mihi 
intellectum et vivam. Eo, id est intellectum superat 
seniores, Et nota quia qui supra junior dicebatur, 
nunc maturior senibus inter adversa petit intelle- 
ctum, ut sciat haec. esse transitoria, et inde vitam 
mercari sciat; [Ambr.| quam lubrica sit hec vita 
el sit pius erranti sciat communia bona sceeuli, sciat 
miserias, ut portum quzrat. Perfecta virtus estin- 


Ctelleetus, si quis quod sensu capit, factis exse- 


quitur. 
COLLATIO IN Y SADE. 

Vgns. 4 (140).— « Ignitum eloquium tuum. Quod 
Hier. et alii transferunt probatum, vel examinatum, 
aut depuratum, nzYxy TzERUPHAH. LXX concinne 
sua interpretatione declararunt hane examinationem 
igne Spiritus sancti fieri eo fine, quo accenderet ac 


inflammaret, 
p Qorn (1478). 

Clamavi. [Cassiod., Aug.] In hae decimanona littera 
justificationes Dei promittit se exquirere, adjiciens 
se scire testimonia Dei in :eternum fundata esse(178"). 
Et quia quanto quis bonis vult insistere, tanto 
magis diabolus conatur seducere, et in malis ne re- 
spiret concludere ; contra quod opus est ad. Deum 
clamare. [Aleuin., Ambr.] Ideo post errorem, acce- 
pta superius consolatione, iste eonelusus asperius, 
clamat hic studiosius. Unde congrue huie octonario 
promittitur littera qoph quie interpretatur conclu- 
sio. Vel aspice, quod idem est in sensu, quia con- 
clusus debet cireumspicere se, et causam periculi 
non dissimulare. Concluditur quis, quando tume- 
scentibus visceribus, intereluso spiritus. commeatu 
spirandi ae respirandi commercia coarctantnr ; ita 
eliam qui animo angitur, et quibusdam adversis 
perurgetur, concluditur. De qua conclusione hic 
agitur. Conclusio vero heec est in. angustiis mentis, 


(1180) Ex Aug., serm. 85, De tempore. 


1117 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1118 


quasi quis respirare elauso meatu non possit. Noxia A ubi non est salus ista, suceumbit infirmitas. In eo 


enim conscientia premit, morbi vis urget sensum 
mentis, intercipit angustia. Orationis ergo quzerenda 
est medieina. Clama ergo ad medieum, qui de ccelo 
descendens sgrotos sanat. Ne differas, quia non 
est apud eum ulla corperendinatio sanitatis. Neque 
timeas, quia verbo, non ferro consuevit sanare. Unde 
hic ait, 


Vrns. 4 (145). — « Clamavi in toto corde, exaudi 
« me, Domine ; justificationes tuas requiram. » 


Clamavi, |Ambr., Gl. int., Ambr.] quasi dicat : 
Undique sunt hostes, non solum visibiles, sed quod 
gravius est spirituales. Vocandus ergo est qui sit 
auxilio. Ideoque clamavi in toto corde, ete. Vel ita 
continua : Quasi dicat : Da intellectum, et debes, quia 
clamavi in toto corde. Clamor cordis, silente corpo- 
ris voce, a Deo semper auditur, clamor autem cor- 
dis, est magna intentio cogitationis. Iste clamor fit 
cogitationum sublimitate, concentuque virtutum. 
Addit, toto, quod est quando uon aliunde ecogitatur. 
[Aug., Cassiod., Aug.| Mens enim divisa non im- 
petrat in tali petentis affectu, sive in silentio habea- 
tur, sive cum voce, si opus est propter homines, 
non desperatur effectus. Exaudi me, Domine, deinde 
ad quid proficiat suus clamor, adjungit : Justifica- 
tiones, ete. Quasi dicat : Ad hoc clamavi, ut justifi- 
cationes fuas requiram. Ad hoe profuit clamor, hoec 
clamaverat, hoc addit, quia non est satis clamare 
ad Deum ; sed et justitias ejus exquirere oportet. 
Et nota quod ait, requiram, quoniam longe est 
adhuc a faciente qui requirit, quia non consequitur, 
ut qui querat inveniat, et qui invenit, faciat. Sed 
tamen aliter non venitur ad facere, nisi exquiran- 
tur ; boni autem si querunt, utin Evangelio promit- 
litur, inveniunt, secundum illud : Querite et inve- 
nietis (Luc. x1). Sed et mali quaerentes, inveniunt ; 
qui tamen non oderunt sapientiam, quie est Deus, 
in qua sunt omnia qu: quieruntur ab his qui volunt 
esse beati. De malis vero qui oderunt, dicit Sa- 
pientia : Querent me mali, et nom. invenient, ode- 
runt enim sapientiam (Prov. 1, juxta. LXX). Sed si 
oderunt, quomodo qu:erunt ? Quirunt, non propter 
ipsam, sed propter aliud quod amant. Quzrunt enim 
dicta sapientie, ut habeant in doctrina, non in vila, 
non ut per mores ad ipsam perveniant; sed per 
sermones ejus ad vanam gloriam verbis ejus inflati 
sunt, eL ita ab ea magis alieni. Iste autem ad hoc 
requirens ul habeat in vita, ait : Justifieationes tuas 
requiram, utique faciendas, non modo seiendas. 


VEns. 2 (146). — « Clamavi ad te, salvum me 
« fae : et custodiam mandata tua. » 


Glamavi. [Cassiod., Aug., Ambr.| Et exponens 
quid sit in toto corde clamare, addit, ad £e, hoc 
est toto corde elamare. Non enim toto corde clamat, 
qui ad eum suam petitionem non dirigit, quid autem 
petat, adjungit : Salvum me | fac, scilicet in anima, 
que custodiel. mandata : Ef. custodiam. mandata 
fua. Ubi enim est salus anime, efficit ut. facienda 
fiant, et usque ad mortem, si Opus est, certetur ; 


quod ait, clamavi, nota promptum affeetum. In eo 
vero quod ait, custodiam mandata tua, nota seduli- 
tatis obsequium. 


Vrns. 3 (147). — « Preveni immaturitate et cla- 
« mavi ; quia in verba tua supersperavi. » 
Proveniintempesta nocte, | Aug., Ambr.] vel sieut 
plures codiees habent, immaturitate. Idem tamen 
sensus est. Vix invenitur in aliquo libro, in imma- 
turitate. Immaturitas est nox intempesta, id est in- 
opportuna actionibus. Tempestivum enim hoe dixe- 
runt antiqui, opportunum a tempore, dicit autem 
secundum litteram, quod noetis tempore vigilet in 
eo amor Dei magno orandi affectu. Et est, preveni 
immaturitate et clamavi ; vel, intempesta nocte, et 
B clamavi, id est magno orandi afleetu, quasi quodam 
clamore mentis preveni horam opportunam huma- 
nis actionibus. Et im verba vel verbis, tua, vel tuis, 
supersperavi semper, erescens in spe, etiam in ad- 
versis. Et, 


VEns. 4 (148). — « Prevenerunt oculi ad te dilu- 
« culum, ἘΦ "2 22 ut meditarer eloquia tua. » 


Oculi mei directi, ad. te prevenerunt, diluculo. 
[Rem., Aug.] A simili strenui operarii, qui ante lu- 
cem surgit ad bene operandum. Deinde ad quid 
agendum vigilaverit, subdit, «4 meditarer eloquia 
ἐπα. Vel ta : Priveni intempesta nocte. Nox est 
totum szeeulum in quo elamamus prevenientes diem, 
in quo mereces dabitur. Unde : Preveniamus fa- 
ciem ejus in confessione (Psal. xciv). Et est, prae- 
veni intempesta nocte, e£ clumavi, id est toto hoc 
seculo, quod est quasi nox, clamando preveni diem 
judieli; el. in verba tua supersperavi, non mutatur. 
[Ambr., Rem., Aug.| Et oculi mei direeti ad te prze- 
venerunt diluculum, id est dilueulum zeternitatis la- 
bore vine: preveni. Vel ita legatur : Oculi mei di- 
recti ad te diluculo virtutum  prevenerunt diem, 
scilicet retributionis, «f£ meditarer eloquia tua, non 
mutatur. Vel ita : Prz:veni immaturitate, vel intem- 
pesta nocte. Immaturum tempus noetis fuit, ante- 
quam tempus gratia venisset, id est ipsa maturitas, 
scilicet plenitado temporis, quo Christus venit ; nec 
tamen tune Ecclesia tacuit, sed prophetando cla- 
mavit. Unde hic ait : Preveni immaturitate, vel 
intempesta nocte, et clamavi, id est in tempore no- 
ctis, quod fuit ante adventum Christi, de ipso ven- 
turo prophetando clamavi, et ipsa eadem Ecclesia 
speravit in verbis potentis facere quod promisit. 
Unde subdit, et in verba tua supersperavi, ipsa 
eliam Eeclesia dieit, prevenerunt oculi mei direeti 
δὰ te dilueulum, vel matutinum. Matutinum est, 
quando sedentibus iu tenebris lux orta est, ad hoc 
oculi sanetorum. pravenerunt, providentes hoe fu- 
turum. [Cassiod., Aug., Ambr.] Isti sunt oculi cor- 
dis, qui ante credunt Christo, quam ejus adventu 
irradientur. Dilueulum enim, initium lucis est, 
quando post tenebras sseculi Christus emicuit. Ad 
hoc provenerunt oculi, ut meditarentur eloquia Dei 
in lege et prophetis, qua de Christo futura nuntla- 


C 


D 


1119 


PETRI LOMBARDI 


1120 


bunt. Unde subdit, ut meditarer eloquia tua. Vel A Prius enim Deus secundum misericordiam aufert 


ita : Preeveni immaturitate, vel sicut in Grzeco est, 
preveni anfe horam : nullum enim tempus ad hoc 
eligendum est, sed semper est hoe agendum, ut 
semper sit Christus in corde nostro, semper in ore 
et opere. Et si enim omnis rei qui sub ccelo est, 
tempus est (Eccle. i1), sed tamen non est etiam su- 
per eclum, non super Dominum tempus. Neque 
enim opus est supra auctorem, sed auctor supra 
operis exordium. Sed quia sequens versus tempus 
precandi exprimit, hie magis activum, quam ora- 
lionis tempus intelligitur. Et est sensus : Przeveni 
horam, et clamavi, id est operando pro sternis ; 
praveni horam aliarum aetionum, et clamavi corde, 
et in verba tua supersperavi, hoe non mutatur. 
Deinde subdit de tempore precandi : Pre venerunt 
oculi mei, ut meditarer eloquia tua mane, id est 
ante diem. Supra, id est in pricedenti versu; dixit, 
ante horam, secundum illud : Media mocte surge- 
bam, etc. Hic dicit, mane, signifieans aliud tempus 
orandi, ut sit illud prius. Hoc autem juxta illud, 
preveni orientem solem ; pudor est enim si radius 
solis in strato otiosum te inveniat. Primitias ergo 
cordis et vocis, quotidie Deo sacrifica, tunc et nox 
vertitur tibi in lucem, non temporis, sed graliz : 
Unde sponsa ait: Per noctes quasivi illum quem di- 
ligit anima mea (Gant. ui). Vel ita, secundum mo- 
ralem intellectum, preveni immaturitate, id est in 
ic£ate. immatura. Pri veni immaturitatem, id est se- 
nilem statem. Praeurrit enim vel praevenit in im- 
maturitate cetatem maturitatis, qui puer senilem 
induit gravitatem, qui in annis puerilibus seneetu- 
lem anlieipat, ut gravitas sit in mente, licet sit 
vaga et mollis setas. Non enim magnum est si defe- 
clo eorpore et gelu senectutis frigido, a voluptate 
quiescunt. Non enim est corona, nisi fuerit difliei- 
lioris certaminis lueta. Magnum vero est et lauda- 
bile, si in fervore zetatis sunt. temperati, ut relu- 
ctantem carnem rationis eoerceant imperio, pareca- 
que frugalitate eastigent, et in servitutem redi- 
gant, ne effrenata libertate luxurie luxurient. Bo- 
num est enim viro, si porlaverii jugum ab adole- 
scentia sua (Thren. v) : hoc de state hominis sieut 
dietum est exponitur ; deinde non mutatis his, cla- 
mavi, eL in verba tua. supersperavi, subdit de hora 
diei, dicens : Preievenerunt oculi mei directi ad te 
laudandum, in dilueulo, [Cassiod.| vel mane, qua 
hora Christus resurrexit, quia resurrectio Chrisli 
mane faeta est: Ideo mens diluculo surrexit. Ad 
quid? Ut meditarer eloquia tua, qui adeo sunt 
suavia. 


Vgns. 5 (149). — « Vocem meam audi seeundum 
« misericordiam tuam, Domine ; et seeundum judi- 
« cium tuum vivifica me. » 


Vocem meam. (Gl. int., Aug.] Quasi dieat : Quia 
ita studiose ad te vigilo. Ideo, o Domine, vocem 
meam. audi secundum misericordiam tuam, et se- 
cundum judicium tuum vivifica me. Cougruus ordo 
quod premittitur misericordia, et sequitur judicium. 


ponam a reis, et eis postea secundum judicium 
dabit vitam, quia non frustra hoc ordine miserieor-. 
diam et judicium cantabo tibi, Domine, licet nune 
tempus misericordie non sit sine judieio; nee 
lempus judieii post, sine miserieordia. [Hilar., 
Cassiod.] Vel ita secundum pracedentem illam 
sententiam, ubi de cetate egit. Vir namque sanctus, 
etsi clatem vincens, mane surgit, non tamen in 
operibus suis, sed in misericordia Dei confidit, di- 
cens : Vocem meam audi secundum misericordiam 
tuam, Domine, et secundum judicium tuum, non 
quo in futuro judieabis, sed quo supplicibus 
pareis, et se damnantes absolvis. Vivificoa me 
mortuum lege peccati. Et necesse est ut vivifiees, 


B quia 


VEns. 6 (150). — « Appropiuquaverunt perse- 
« quentes me iniquitati; a lege autem tua longe 
« facti sunt. » 

Persequentes me appropinquaverunt, ete. [Aug., 
Gl. int.] quoniam jam corpus perimunt. Unde alibi : 


Tribulatio proxima est (Psal. xx1), non utique ; illa 
qui adhue imminet, hic proxima dicitur, quia jam 


erat ei presens passio; sed quz fitin carne, qua 
nihil propius est. anim:e, hoc modo : Appropinqua- 
verunt, huie persequentes iniquitati, vel injuste, alia 
littera ; sie distingue : Persequentes dico, iniquitati, 
in hoe servientes. [Cassiod., Aug., Cassiod.] Vel, 
persequentes ne injuste. Hoc ideo addit, quia et 
aliqui pro. eriminibus puniuntur, mihi appropinqua- 
verunt, a lege autem tua longe facti sunt. Qua ma- 
gis huie appropiant, tanto magis a justitia longe 
faeti sunt. Hoc ideo dicit, ut eausa sua melior quam 
illorum videatur. 


Vgns. 7 (151). — « Prope esto, Domine, et om- 
« nes vie tue veritas. » 

Prope es tu, Domine, [Aug., Cassiod., Ambr., 
Aug.| quasi dieat : Illi appropinquaverunt, sed non 
nocuerunt, quia fu, o Domine, prope es, intus adju- 
vans, prope ad remedium, nec te latet quod agimus, 
et omnes vie tue sunt veritas etiam quod patimur 
non est immerito. Hoc non potest vere dicere Ju- 
dieus, sed fidelis qui credit veritati. Quseri potest 
quomodo hie dieantur omnes vis lu: veritas, cum 
alibi legatur : Universe vie Domini misericordia et 


D veritas (Psal. xxiv). Sed sciendum quod erga san- 


tos omnes vi: Domini sunt misericordia, omnes ve- 
ritas, quia et in judieando subvenit, et ita non 
deest misericordia, οἱ in miserando id exhibet quod 
promisit, ne desit veritas. Erga omnes autem, et 
quos liberat, et. quos damnat, omnes vie sunt mi- 
sericordia el veritas, quia ubi non miseretur, scili- 
cet ad salutem. vindietze. veritas datur, quia nullum 
immeritum damnat, sed multos immeritos salvat et 
liberat. 

Vrns. 8 (152). — « Initio cognovi de testimoniis 
« luis, quia in zeternum fundasti ea. » 


Initio, vel ab initio, cognovi, ete. [Aug.] Si in li- 
bro habetur initio, adverbialiter ponitur, sicut so- 


1121 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1122 


lemus adverbialiter dicere : Alias hoc faciam. Et A oflicia, deposito jam senior vigore convertat? Non 


est, omnes vie tu: sunt veritas. Et initio, id est 
initialiter dieit Ecclesia, quze ab inilio generis hu- 
mani fuit, cognovi de testimoniis tuis, quibus promi- 
sisti te daturum regnum eternum filiis, quia. fun- 
dasti ea, id est in Christo fundamento monstrasti ea 
vera. Et hoc in eternum, quia id quod per ea pro- 
misisti, eternum est. Initio dicit se nosse Ecclesia, 
quod testimonia sunt in ternum fundata, nec 
aliunde novisse quam de ipsis testimoniis. Testimo- 
nia sunt quibus promisit Deus verbo vel actu se 
daturum regnum eternum filiis. Et quia in Filio, 
cujus regni non erit finis, se daturum testatus est, 
fundata sunt in a&ternum, non quod ipsa sint neces- 
saria, quando ipsa res dabitur ; sed quia id quod 
per ea Deus promisit, zternum est. Fundata vero 
dicuntur, quia in Christo vera monstrantur, qui est 
fundamentum, quod nemo potest mutare. Initio 
autem novit, quia hoc dicit Ecclesia, quz ab initio 
generis humani non defuit terris, cujus primitize fuit 
sanctus Abel, qui in testimonium Christi immolatus 
est, et ab initio dietum est : Erunt duo in carne una 
(Gen. 11) ; quod sacramentum magnum est in. Chri- 
sto, et in Ecclesia, ut ait Apostolus (Ephes. v). 
|Aleuin.] Eece duo testimonia, quorum alterum in 
actu, alterum in verbo est exhibitum. Vel testimo- 
nia dieit precepta, quze dicuntur fundata in :eter- 
num, quia pro eis neglectis vel servatis merces 
:Lerna, vel poena. :terna redditur. Et est : Ego co- 
gnovi de testimoniis tuis, quia in &ternum fundasti 
ea. [Hilar.] Cognovi, dico initio, velab initio, sci- 
licet in Adam, qui pro neglectis punitus est, vel per 
antiquos patres, qui ea tenendo venerunt ad seter- 


nitatem. 
COLLATIO IN D QoPH. 


Vzns. ἃ (146). — Preveni in maturitate. Hier. 
Surgebam adhuc in tenebris. Vel, ut alii volunt, 
Praoccupavi crepusculum. 23523. BANNESCHEPH, in 
graeco, ἐν pto, id estante horam, ante tempus. 
Unde D. August. habet intempesta nocte, qui pro- 
pterea concludit legendum esse unico verbo imma- 
turitate vel in immaturitate. Sed et vehementi ad- 
miratione ecpi fluctuare, quomodo Hier. in Com- 
mentariis legerit et exposuerit im muturitate sub 
duobus verbis, ait enim sie : « Vetera vitia pudici- 
tia juvenili praevenit, qui per maturitatem  vivacis 
animi, spem suam nunquam a verbis Dei removit. » 
Et ante D. Hier. Arnobius, licet diverso sensu: 
Praveniinmaturitate et clamavi, [ui puer, praterea 
adolescens. Itemque juvenis, nunc ecce jam senui, 
et vite mec finem attendens, in hac maturitate posi- 
tus clamo. Tandem ex interpretatione D. Ambr. de- 
prehendimus dici maturitatem. et immaturitatem, 
diversa consideratione. Ex verbis enim ejus colliges 
:latem adolescenti: ad tempus collatam adhuc 
immaturam, ad mores vero compositos maturam 
haberi. Dicit ergo : « Sed quia sequens versiculus, 
de tempore precandi evidenter expressit, in isto 
versiculo actuum magis operumque arbitror quam 
orationis intelligendum. Przaeurrit statis maturita- 
lem quisquis in adolescentia positus, senilem gra- 
vitatem induit, et juveniles annos, veterana quadam 
continentia regit, fervoremque virentis eorporis in 
cana morum maturitate componit. Nam quid potest 
habere laudis, si effectum corpus voluptatibus, et 
jam senectutis gelu frigidum, ad sera devotionis 


est corona, nisi ubi fuerit ditlieilioris lucta certa- 
minis. Et, per pauca, in hora est ergo senex, si 
nimia sobrie  maturitatis exerceat; ante horam 
prieurrens juvenis, si senili pondere incentiva 
comprimat voluptatum, ae ferventes illecebras cu- 
piditatis exstinguat. » Et rursus : « Qui enim jugum 
a juventute portaverit, et habenis maturi modera- 
minis teneriora volens colla subdiderit, sedebit sin- 
gulariter remotus a strepitu interpellantium  pas- 
sionum, et quietus silebit. » Hzee D. Ambr. Recor- 
dare nunc quid sit incana maturitas, et maturum 
moderamen in adolescentia quie est zetas immatura, 
et tum pervidebis hoc et alterum non male pronun- 
tiari. Praeveni in maturitate, et praveni immaturi- 
tate. Ad posterius tamen magis nos cogit lectio 
Hebraiea et Greca , quanquam translator ad. Cam- 
pensem vertit, propero maturrime, eo forsan genere 
loquendi quo loquitur poeta : Maturate fugam. 
VEns. 6 (150). — Appropinquaverunt, etc. Consi- 
militer D. Hier., Neb., Pràt., et satis accedit Camp. 
Alii sic reddunt, ut particula, iniquitati, non respi- 
ciat verbum, appropinquaverunt, sed participium 
persequentes. Pellicanus enim dieit, appropinquave- 
runt persecutores sceleris; Sanetes, appropinquave- 
runtsequentes malam cogitationem.Etita Munsterus, 
accesserunt hiqui ezsequuntur nefarium cogitatum. 
Interpretes pro Cajetano, cogitaverunt sequaces cogi- 
tationis. ΤΣ "ET! "E^p QUABU RODPHE ZIMMAH. In 


B 


uno punetulo tota diversitas sedet, "257 RODPHE 
enim simplieiter significat persequentes sine prono- 
mine. Sed *E 7 nopPuar, id est persequentes me. 
Denique ad sententiam parvi refert. Sed et Chal- 
deus habet, appropinquaverumt persecutores mei 
adulterio. 


zE"$ SE ^ nEscH. 
Vide humilitatem. Qui supra dixit se clamasse, in 


Qhac vicesima littera, vesch, petit vivificari, quia 


mandata Dei summo studio quisivit, quod longe est 
a malis, quia similiter non egerunt. Et quia nemo vi- 
vificatur nisi per humilitatem, quz est caput omnium 
virtutum. Ideo huie octonario premittitur littera. 
Resch, quz interpretatur caput, id est humilitas, quae 
est caput virtutum, quam conclusus servat, ut ser- 
peus caput corpore exposito. ALtende ergo quod hzc 
littera, resch, interpretatur capu£ vel primatus, quo 
intelligitur rationabilis sensus qui-regit omnia mem- 
bra, sieut caput totum corpus dirigit, et sensibus 
implet : unde qui turpiter et bestialiter agit, capite 
damnatur, ut forma hominis privetur, qui sapien- 
(ἰῷ rationem non tenuit. Mystice caput nostrum 
Christus est, sine quo vivendi usus haberi non va- 
let. Sicut ergo caput coluber servat, ita serva et tu 
caput, id est Christum, quo vivimus, ex quo sunt 
omnia bona (Coloss. 1). Moraliter caput est humili- 
las, sicut praedietum est, quie totum nostrorum àac- 
tuum fovet corpus. Inflatus hoc caput. non tenet, id 
est humilitatem qui est caput omnium virtutum. 
Primatus est Dominus etiam Christus, qui ablatus 
majori populo datur minori Jacob, id est Christianis. 
Unde in Isaia legitur : Auferam a Juda caput et cau- 
dam (Isa. 1), id est Christum, qui est initium et finis, 
alpha et omega. (Apoc. 1). Quasi dicat : Prope es 
tu, Domine, ergo. 

Vgns. 1 (153). — « Vide humilitatem et eripe 
| me ; quia legem tuam non sum oblitus. » 

Vide humilititem meam, [Ambr., Aug.] qua est 


1123 


in studiis nostris et tentationibus, qua superbia vin- 
citur, quae omni Christiano est necessaria. Hoc au- 
iem non dieit, nisi qui se scit placere Deo. Et est : 
vide humilitatem, id est placeat tibi humilitas mea, 
et indica mihi secundum eam. Alii in aliis glorian- 
tur, justus in humilitate, bona gloria est Christo 
subjiei, quo merito eripitur quis a. gladio flammeo, 
id est morte :zterna. Unde subdit, ef etiam eripe 
me. Superbus malis innectitur, ut humilietur, humi- 
lis eripitur ut exaltetur. Ideo eripe, quia non sum 
oblitus legem tuam quae dicit : Qui se exaltat humi- 
liabitur, et qui se humiliat exaltabitur (Luc. xvn). 


VEns. 2 (184). — « Judica judicium meum, et 
« redime me; propter eloquium tuum vivifica 
« me. » 


Judica judicium meum. [Gl. int., Aug., Gl. int.] 
Quasi dicat : dico, Vide humilitatem meam, sic inde, 
judica judicium meum , id est causam meam, quia 
contra diabolum causamagit ; e£ redime me a malis, 
et propter eloquium tuum, id est propter illam prze- 
dietam legem, quam iste non est oblitus, scilicet ut 
se exaltandum humiliaret, vivifica 1ne ; hiec est exal- 
tatio sanctorum, seilicet eterna vita : vel, Eloquium, 
dicit generaliter verbum Dei. Et est, propter clo- 
quium tuum, id est ut ego videam et servem illud ; vi- 
vifiea me. [Ambr.] Vel ita : Judica judicium meum, 
de judieio futuro agit : 4d quod innoxius et proprize 
innocentie arbiter, festinat. Justus enim apud Deum 
sciens etiam eum misericordem, non timet judicium 
ad sui damnationem, in quo absolvitur. Quod etiam 
incipit hie a sanctis, non in sternum puniendis. 
Ideo Dominus ait per Ezechielem, ad angelos ultio- 
nis ministros : À sanctis meis incipite (Ezech. 1x). 
Et alibi Scriptura ait : Tempus est ut incipiat judicium 
a domo Dei (I Petr. 1v). Ideoiste apud redemptorem 
suum sperans, et volens mature absolvi, ait : judica 
judieium meum, id est matura facere judicium ; et 
ibi, redime me a malis ; et propter eloquium tuum 
vivifica me. Vereeunde hoc dicit, ut qui diffidit de 
meritis propter verbum Dei, speret clementiam. Et 
hoc est illud Verbum, quod Simeon videre exspec- 
tavit. [Cassiod.] Vel ita : Judica de prwsenti judi- 
cio judicium meum, id est, examina discretionem 
fidei mez.. Non enim per arrogantiam petit iste ju- 
dicari in futuro, sed vult a Deo examinari suum ju- 
dicium quo Deum credit, et incarnationem Christi, 
de quo, id est pro quo judicio, omnes sancti securi 
sunt nee timent diem judicii, quia in his qui bene ju- 
dicant eredendo, sciunt se glorificandos, sancti quia 
tales sanguine Christi redimendi erant. Et redime 
me sanguine passionis. Et vivifica propter eloquium 
tuum, quod dieit : Qui credit in me non morietur ; 
sed habebit vitam aternam (Joan. x1). Me vivifica, 
sed, 


Vzns. 3 (155). — « Longe ἃ peccatoribus 
« salus, quia  justiticatliones tuas non exquisie- 
« runt. » 


Longe est a peccatoribus salus. [Aug., Ambr., 
Cassiod,] Non a me, qui justificationes exquisivi. 


PETRI LOMBARDI 


1124 


A Hoc specialiter de Judzis dicit, qui latronem elege- 
runt, Salvatorem repulerunt. In hoc tamen omnes 
devolos animos, perfidos terret. Ideo, longe est ab 
eis salus, quia longe se fecerunt ab ea. Quod ita 
dicit, quia justificationes tuas nom exquisierunt, 
quod iste ab eo se accepisse videns, scilicet ut custo- 
diret justificationes, dicit : 


Vrns. ἀ (156). — « Miserieordie tuc multe, 
*« Domine, secundum judicium tuum vivifica 
« me. » 


Misericordie tua. |Ambr., Aug., Ambr.| Vel ita 
continua : Et si longe a peccatoribus sit salus, ta- 
men nemo desperet, quia, o. Domine, misericordie, 
tue multe sunt. (Qui enim suo peccato pereunt, mi- 
sericordia Domini liberantur ; palam apparuit non 

B quierentibus, vocavit refugientes, congregavilignaros 
pro omnibus se obtulit ; et secundum judicium tuum 
vivifica me. De futuro judicio dicit hoc, quia scil 
quod judieium Dei non erit sine misericordia, super 
eum qui fecit misericordiam. Vel de judicio presenti 
quo parcit peenitentibus hie agit. Et est, vivifica me 
secundum judicium tuum. Non secundum illud quod 
omnes timent. De quo alibi : Yon intres in judicium 
cum servo tuo (Psal. cxtui). Sed secundum illud quo 
parcis confitentibus. Ideo post misericordiam subdit 
de judicio, quia non est misericordia sine judicio. 
Ideo vivifica me quia 

Vgns. 5 (157). — « Multi qui persequuntur me, 
« et tribulant me; a testimoniis iuis non declina- 
« vl.» 

C Qui persequuntur me et tribulant me multi sunt 
[Ambr., Aug.] quibus adjuncti sunt et mali spiri- 
tus. Per hoc notatur et gravis persecutio, que fit a 
multis in unum, impletum est hoc in Ecclesia, qui 
tot habuit persecutores martyrum. Praparata enim 
est universa terra sanguine martyrum, floret coelum 
coronis martyrum, ornate sunt Ecclesie memoriis 
martyrum ; signata sunt tempora natalibus marty- 
rum, crebrescunt sanitates meritis martyrum. Et li- 
cet sint multi, tamen, Non declinavi a. testimoniis 
tuis. [Cassiod., Aug., Gl. int.] Gratius est hzee inter 
pericula servari, quod est nobis a Deo. Unde sequi- 
tur in alio psalmo : Nisi quia Dominus adjuvit me, 
paulo minus habitasset in inferno anima mea (Psal. 
xcii). Sequitur in alio psalmo : Nisi quia Dominus 

perat im nobis, forte vivos deglutissent nos (Psal. 
cxxir). Ego non declinavi. 


VEns. 6 (158). — « Vidi prevaricantes et tabesce- 
« bam,quia eloquia tua non custodierunt. » 

Vidi ante prevaricantes, [Aug., Cassiod.]id est 
declinantes ἃ testimoniis, quia non ferunt tribula- 
tiones. Alii codices habent : non servantes pactum, 
quod idem est. Pactum dicitur a pace, quasi pacis 
actum, id est inter dissidentes affectu gratie diffi- 
nita conditio, qu:e convenit utrique legi, scilicet ut 
pactum appelletur, quae statuta est, ut homo in gra- 
tiam, et pacem Dei revocaretur, quod pactum, id 
est utramque legem debiles non servant, cedentes 
persecutoribus pro quibus amissis sociis dolent 


H 
' 
ὃ 


gn 
Doris 
yy 
Rie 
ini 
jnler 
emi 
ΕΠ, 
Pul. 
mil 
(pul. 


Des 


1125 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CX VIIL. 


1126 


sancti. Unde subdit hic : Et tabescebam zelo amo- A [1 perpetuo stabunt, quia sententiam de bonis vel 


ris. [Aug., Hilar.] Vel paetum dieit, quod Judzi 
pepigerunt, dicentes : Omnia quecunque dixerit 
Dominus, luec faciemus (Exod. xx1v) : sed post co- 
luerunt idola; quos cives et parentes suos lugent 
sancli. [Ambr., Aug.| Unde ait, et tabescebam zelo 
charitatis. Beatus qui in charitate Dei tabescit. Dein- 
de exponens in quo sunt prevaricantes, subdit, 
quia eloquia tua non custodierunt, sed in tribulatio- 
ne negaverunt. In hoc sunt pr:evaricantes, sed ego 
ab eis differens, 


VEns. 7 (159). — Vide quoniam mandata tua 
« dilexi, Domine, in misericordia tua vivifica me. » 


Dilexi,o Domine, mandata tua. [Aug., Ambr., 
Cassiod.] Unde seilicet ex dilectione est fructus om- 
nium passionum. Ideo ait dilexi, non tantum non 
negavi quod martyres facere cogebantur, et non fa- 
cientes intolerabilia patiebantur. Et, o Domine, vide, 
hoc seilicet, quoniam dilexi mandata tua, id est 
placeat tibi, et remuneretur a te dileetio mea. Vel 
ita continua, quasi dicat : Vidi prevaricantes et ta- 
bescebam. Et ideo, o Domine, vide quoniam dilexi, 
ete. Illo merito dixit, scilicet qua tabescebam. Hoc 
merui, scilicet a te conspici ; supra dixit, vide humi- 
litatem, hie item dicit, vide, addens, quoniam dilexi 
mandata tua. [Ambr.] Secundum legem veterem hoc 
dicitur, qu: przecipit ut unusquisque ter in anno non 
vacuum se offerat in conspectu Dei. Sanctus vero 
quolidie non vacuum se offert quidem, quoniam 
dicit : mandata tua dilexi. In hoc se offert quod di- 
ligit. Ipsa enim dilectio oblatio est. Unde alibi : In 
me sunt, Deus, vota tua (Psal. Lv). Et nota quod 
ait, dilexi ; quod plus est quod servare, quia hoc est 
charitatis, illud necessitatis vel timoris. Ideoque in 
Exodo, illi soli przeipiuntur offerre ad construen- 
dum tabernaculum, qui spontanea voluntate et hi- 
lari animo accedunt. [n misericordia, | Aug., Haym.] 
quasi dicat : Dilexi mandata, unde hoc primium 
postulo, vivifica me in misericordia tua, non in me- 
ritis confido, sed si misericordia est in premio, 
quod debet reddere justitia : quanto magis impensa 
est misericordia, ut obtineretur victoria, cui debetur 
utique pr:emium in vietoria, manifeslior est miseri- 
cordia. Et in misericordia ergo vivifica me, quia 
isti mortificant. [Aug., Gl. int.] Quod utique facies, 
quia dixisti hoc in Seripturis, quie verze sunt, et que 
dicis vera sunt, nam 


VEns. 8 (160). — « Principium verborum tuo- 
«rum veritas; in ;lernum omnia judicia justitiae 
« tug. » 


Principium verborum est veritas, [Cassiod.] id 
est a principio verborum tuorum vera dixisti, prin- 
cipium verborum est principium Seripturarum, ut 
Genesis, a quo principio vera dixit Deus, et usque 
in finem veritatis verba servat. Unde, Celum et terra 
transibunt, verba autem mea mon transibunt (Luc. 
Χχι). Et quia tetigit quod in principio gestum est, addit 
quod post finem βου fiet, subdens, in eternum 
durabunt omnía judicia justitim tua. Judicia justi- 


de malis datam, nec tempus, nec ulla res, subvertet. 
Vel ita : Principium, [Aug.| quasi dieat : Vere vivi- 
ficabis me, qui promisisti. Et principium verborum 
tuorum est veritas, id est a veritate tua verba pro- 
cedunt. Et ideo vacua sunt, et neminem fallunt, 
quibus premnuntiaetur vita justo, poena impio. Hic 
sunt quippe, in zeternum omnia judicia justitize tua, 
quia judicium Dei de omnibus in :ternum ma- 
nebit. 
COLLATIO IN ^ RESCIH. 

VEns. 2 (154). — Judica judicium meum. Sic 
omnino et Sanctes. Et hie accipitur judicium pro causa, 
ut habes in expositione. Posset quis hzsilare de fi- 


delitate seriptoris ex versione Munsteri, vindica cau- 
sam meam, ceu scriba posuisset hie, judica pro vin- 


Bdica, sed hoc non ita est, quia verbum Hebraicum 


utriqueaccommodum est. Hier. habet, judica causam; 
Pratensis, decreta contentionem meam, sive, ut ha- 
bent interpretes pro Cajetano, Litiga litem. meam. 
Quod exposuit Campensis, suscipe patrocinium cau- 
s mec. zm nm? ἈΙΒΑΗ RIBI, Grece xgivov τὴν 
χρίσιν. 

W SIN. 

Principes persecuti. [Cassiod., Aleuin.] Qui supra 
humilitatem Deo obtulit, in hoc vicesima prima lit- 
lera, gratas sibi dieit persecutiones, quibus tan- 
quam emplastris vulnera peccatorum curantur. 
Unde : Da nobis auxilium de tribulationibus (Psal. 
LiX). Et alibi Dominus ait, Ego occidam, et ego vi- 
vere faciam ; percutiam et sanabo (Deut. xxxi). 
Ideoque huie octonario congrue praemittitur "s 22 
littera Sin, [Ambr.] quz interpretatur super vulnus, 
quasi emplastrum. Dicit enim quod tribulatio curat 
vulnera peccatorum, et dat salutem. Vulnus ergo 
est peccatum, super vulnus tribulatio. Vel vulnus 
intelligitur ipsa tribulatio, super vulnus consolatio 
eloquiorum Dei, medicamentum ccelestium praep- 
torum. Istud est spirituale malagma, quo omae ne- 
quiti: virus aboletur, quo non aduruntur, sed ma- 
gis foventur atque liberantur collisi. Ad hanc ergo 
diving grati: medicinam iste quasi a latronibus vul- 
neratus, exsultans vero Samaritano vulnera sua de- 
tegit curanda, dicens : 

VrEns. 4 (161). — « Et principes persecuti sunl 
« me gratis ; et a verbis tuis formidavit cor meum. » 

Principes, etc. [Ambr., Gl. int. ; Ambr.] Quasi di- 
cat : Vivifica et necesse est, quia principes hujus 
mundi rectores tenebrarum, non quilibet, sed multi, 
quod supra in alio oetonario dixit, persecuti sunt me, 
hoe est vulnus, gratis quia nihil suum in me ha- 
bent, non gratis persequuntur eum qui se eorum 
dederit potestati. In. suos enim jure vindicant sibi 
domina!um, a quibus mercedem iniquilatis efilagi- 
tant. Alii libri habent, non ingratis ; quod idem est. 
[Aug.] Vel, prineipes terrz, scilicet homines regnis 
terrenis priesidentes. Persecuti sunt me gratis, id est 
sine causa. Christiana enim religio non lieserat r^- 
ges lerrp, quia etsi liberi sint Christiani, etsi ha- 
bentes regna celorum, tamen reddunt qua sunt 
Cesaris Cesari. Quorum etiam rex, seilicet Christus 
tributum de ore piscis persolvit. Et licet persequan- 


1127 


PETRI LOMBARDI. 


1128 


tur, tamen cor meum formidavit a verbo tuo. Quibus A resurgit, id est non perit, sed. proficit; econtra hoc 


dixisti : Nolite timere eos qui occidunt corpus, po- 
tius timentes eum qui animam et corpus potest mit- 
tere in gehennam (Matth. x). Timor tuus excludit 
timorem eorum. Licet enim expellar, proseribar, 
occidar, ungulis torquear, ignibus torrear, membris 
dilanier; tamen plus timui tua verba, quam eorum 
minas. Et sic viei, unde multa spolia inveni. Et 
ideo 

Vgns. 2 (162). — « Latabor ego super eloquia 
« tua, sicut qui invenit spolia multa. » 

Letabor ego, |&mbr., Aleuin.| vietor quod non 
est ille, qui non. patitur. Lzetabor dico, super elo- 
quia tua. Iste qui prius timet ἃ verbis Dei, postea 
letatur in verbis Dei. Bona ergo trepidatio verbi 
Dei, que exsultationem generat. Et hoc est super 
vulnus, quia eloquiis Dominieis vulneris curamus 
dura. Lzetabor dico sicu£ qui invenit spolia multa. 
Spolia sunt sterna, qu& diabolus conatur au- 
ferre, et conversio persecutorum, quie inventa sunt 
quando palientiam mirati martyrum, etiam perse- 
cutores crediderunt. [Ambr.] Et est hoc simi- 
litudo a vietoribus qui vilis spolia detrahunt. Vel 
spolia multa dicit Scripturas, sapientiam, justitiam, 
resurrectionem. Et omnia in Christo quz iste a Ju- 
dais abstulit, et quasi sine labore invenit, qua 
ante non habebat. 


Vgns. 3 (163). — « Iniquitatem odio habui et abo- 
« minatus sum ; legem autem tuam dilexi. » 

Iniquitatem, etc. Ita construe. [Cassiod., Ambr., 
Aug.| Quasi dicat : L:tabor super eloquia tua, ef 
dilexi legem tuam, iniquitatem autem, non homi- 
nem odio habui et. abominatus sum. Longe faciens 
ἃ me. Amor bonorum odio malorum probatur. Le- 
gem ergo dieit veterem, qua significantiam habet 
Novi Testamenti, ne quis putaret negligendam. Vel 
ita supra dixit se formidasse, a verbis Del, ne autem 
ex formidine quam dixit putes odisse verba Dei, 
addit, iniquitatem, quasi dicat : Formidavi a verbis 
tuis οἱ iniquitatem odio habui, legem autem tuam 
dilexi, timore casto, non perit amor. Illa ergo for- 
mido non facit odium. verborum Dei, sed integram 
charitatem, ut ametur Deus, cujus verba timentur. 
Si enim patres a piis filiis ümentur et amantur, 
et pudica conjux virum, et timet ne ab illo 
deseratur, e£. amat ut fruatur, multo magis pater 
qui est in coelis, qui a nullis. diligitur, nisi à qui- 
bus lex ejus diligitur. Ideo iste ait : Dilexi legem 
tuam, et si aliquando corripit, tamen dilexi : unde 
subdit : et 

Vrns. 4 (164). — « Septies in die laudem dixi ti- 
bi super judicia justitise tuze. » 

Septies, id est semper, in die in hae vita laudem 
dizi tibi, [Aug.) numerus iste universitatem indicat, 
quia septem. diebus omnia tempora aguntur. Unde 
recte pro universitate ponitur, sicutibi : Septies cadit 
justus, et resurgit (Prov. XXIV). Cadit quidem, non 


peccat provaricando, quia tunc non justus. Sed 
cadit omnibus modis tribulationum. Humiliatus 


subditur de malis, Impii infirmabuntur in malis, id 
est tribulationibus. [Aleuin., Cassiod., Haym.] Vel, 
septies in die, id est septem dierum toto tempore, 
laudem dixi tibi ; vel septies, id est septiformi Spi- 
ritu plenus ; vel septies, id est septem vicibus, ut 
mos est religiosis, in die laudem dixi tibi super 
judicia, id est flagella, justitue twm, id est, quibus 
corrigis et justifieas filios quos recipis. Dilexi le- 
gem tuam, et merito, quia jam 

VEns. 5 (163). — « Pax multa diligentibus legem 
« tuam, et non est illis seandalum. » 

Paz multa, (Ambr., Gl. int., Ambr., Cassiod.] 
est in mente, et si non est omnimoda. Vel, pax 
multa erit in futuro, ubi vere multa diligentibus 


B legem tuam. Charitas enim pellit omnes tribulatio- 


nes. Et non est illis scandalum, et si inquietudo, id 
est non offendunt in petram scandali (I Petr. m, ut 
Judzi et haeretici. ΠῚ qui diligunt, non scandalizan- 
tur, [ Ambr.] quia non sunt pusilli, de quibus Domi- 
nus : Quicunque scandalixaverit unum de pusillis his, 
ete. (Matth. xvin), pusilloram est scandalizari. [Aug.] 
Vel, non est illis scandalum, ipsa lex ; quia qui di- 
ligit legem, si quid in ea non intelligit, honorat ; et 
quod absurde sonare videtur, judicat esse magnum, 
et se nescire. Et ideo, lex. Non est ei scandalum, 
vel nullum undecunque est ei scandalum, quia 
fides ejus ex ipsa lege pendet, non ex hominum 
moribus, ne aliquibus cadentibus qui magni habe- 
bantur, ipse seandalo pereat. Securus vero legem 


( diligit, et est ei pax, et. nullum scandalum, in qua 


lege etiam si multi peccant, ipse non peccat, nec 
peccare novit. 

Vzgns. 6 (166). — « Exspectabam salutare tuum, 
« Domine, et mandata tua dilexi. » 

Exspectabam, [Aug.] Ecclesia est qu: loquitur. 
Quasi dicat : Dilexi legem, etc., 0 Domine, exspe- 
ctabam salutare tuum, antiqui justi primum adven- 
tum exspeetaverunt, nos secundum, pro quo et illi 
et nos mandata diligimus, nec profuisset antiquis di- 
lexisse mandata nisi Christus qui est salutare Dei 
eos liberasset ; Et mandata. Quasi dieat : Exspe- 
ctabam, et ideo dilexi mandata tua per qui habeo 
salutare. Dico dilexi mandata tua, etc. 

Vxns. 7 (167). — « Custodivit anima mea testi- 
« monia tua : et dilexit vehementer. » 

Custodivit anima mea testimonia tua. [Aug., 
Ambr., Cassiod.] Custodivit testimonia, qui non ne- 
gat, quod est marlyrum, sed quia nil valet pati 
sine charitate, addit, Ef dilexit ea vehementer : 
quod plus est quam custodire. Quod ait, custodivit, 
hoc ad tolerantiam pertinet, ne amitteret quod ha- 
bet religio ; quod ait, dilexit, hoc ad charitatem tor- 
mentis fortiorem. Et quia dilexi mandata et testi- 
monia, ideo 

Vrns. 8 (168). — « Servavi mandata tua et testi- 
« monia tua, quia omnes vie mese in conspectu 
« tuo. » 

Servavi mandata tua et testimonia tua. [Alcuin., 


1129 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXVIII. 


1130 


Aug.| Mandata in jubendo, testimonia in prohibendo A propinquet. Et si non ego, quod dicere perfectorum 


aecipe. Vel mandata, precepta, testimonia, marty- 
ria. Et nota quod supradixerat mandata dilexi, et 
post, testimonia custodivi, et dilexi; nunc simul 
utraque ponit, ut utraque custodita scires, cum 
ait, servavi mandata tua et testimonia tua. Qui enim 
diligit ipsa veraciter et libenter servat, sed, quia 
modo inimici sunt mali, contra quos fortiter sunt 
custodienda testimonia, quod fecit utraque servans, 
Deo tribuit dicens : Quia omnes via, etc. Quasi di- 
cat: Per hoe potui custodire, quia omnes vie mea 
sunt im conspectu tuo, id est, quia Deus dignatus 
est intendere, qui illuminat, et. errores fugat. Quod 
51 faciem averlisset, fierem turbatus, nec ea custo- 
direm [Ambr.]. Ideo ait : omnes vise mex sunt in 
conspectu tuo, quia aliter nulla via bona est, nisi 
. quam Deus illuminat. 


COLLATIO IN V SIN 


VrEns. 6 (166). — Mandata tua dilexi. Hebraei 
ΤΩΣ Asma, hoe est feci. Atqui mandata Dei pro- 
cul dubio ex charitate fieri debent. Rom. xir : Ple- 
nitudo legis est dilectio. Ut. quisquis mandata Dei 
efficaciter dilexerit, jam ea fecit. 


n rHAU (179). 
Appropinquet [Cassiod.] Qui supra gratas sibi 
fore tribulationes dicebat, in hac postrema littera 
Christo desiderat proximare, precans ut veniat, et 


ovem perditam revocet, studiosius se purgans, 
quanto fruitur vieinitate virtutis. Et, quia Christus 


veniens consummationem seternae beatitudinis contu" 


lit, etab errore ad patriam reduxit, [Ambr.| ideo huie 
octonario recte premittitur littera Thau, qui inter- 
pretatur erravit vel consumunavit, quia hic dicit 
se habere consummationem, id est vitam aeternam. 
Vel jam olim se errasse dicit, non modo : nune au- 
tem dieit se reportandum ad patriam, a pio pastore. 
Ideo interpretatur congrue erravif, et non errat. 
Errasse enim preteriti temporis est, errare prosen- 
tis. Qui erravit, desinit errare, et. veterem condem- 
naterrorem. De eo enim dicitur erravit, quiin er- 
rore jam non sit. Quod si est, non errasse, sed er- 
rare dicitur. Errare enim est permanentis in vitio ; 
errasse corrigentis est. lapsum. Non est autem vitii, 
sed profectus, renuntiasse errori, est etiam in hoc 
consummatio, ut altera docet interpretatio, id est 
disciplinze perfectio, quia plus est a vitio se revo- 
casse, quam prope vitia ipsa nescisse. Imbutos 
enim ἃ vitiis animos exurere atque emendare non 
solum perfecte virtutis, sed ccelestis est graticwe, 
quasi dicat : Quia sie et sic egi, 

Vrns. 1 (169). — « Appropinquet deprecatio mea 
* inconspectu tuo, Domine; juxta. eloquium tuum 
« da mihi intelleetum. » 

Appropinquet tbi, o Domine, deprecatio mea. 
[Ambr.| Peccator longe est, hoe dieit viv perfectus. 
Hiec enim confidentia, non est nisi viri consummati ; 
vel vox est hie viri non perfecti. Et. ideo non ail, 
ego appropinquem, sed, deprecatio mea ap- 


(179) Thau interpretatur juxta Hieron. signa. 
PATROL. CXCI, 


€ 


D 


est, scilicet. appropinquare Deo. Deprecatio dico 
facta in conspectu tuo [Aug., Ambr.]. Quz est illa 
deprecatio ? ista da mihi intellectum juxta elo- 
quium. tuum, id est promissum tuum, quia dixisti 
supra : Intelleetum tibi dabo. Vel, eloquium dicit 
legem Dei. Etest : Da mihi intellectum, quo sapiam, 
juxta eloquium tuum. Juxta eloquium Dei petit ut 
sapiat, ne per humanam prudentiam evanescat. 


Vrgns. 2 (170). — Intret postulatio mea in con- 
« spectu tuo ; secundum eloquium tuum eripe me. » 


Intret etiam ad te postulatio mea facta in. con- 
spectu tuo. [Ambr., Alcuin.] Gradatim ascendit. 
Prius enim dixerat appropinquet ; hie dieit, intret, 
quod plus est. Ecce orationis virtus. Nota etiam 
quod deprecatio hie est de adhibendis bonis, postu- 
latio de removendis malis. Unde subdit : secundum 
eloquium. tuum, [Ambr., Aug.] id est, promissum 
eripe me. Grave est enim tandiu luetavi hie. Vel elo- 
quium dicit legem Dei. Et est, eripe me, a labe 
carnis scilicet, seeundum eloquium 2&2 £s tuum, id 
estper eloquia tu: legis. [Cassiod.] Nota quia qui 
supra secundum eloquium petit intelleetum, ut su- 
perna videat, hic per idem eloquium ut a concupis- 
centi: labe purgetur petit. Utrumque enim facit 
eloquium Dei, et bene hoc duo petit : Da mihi in- 
tellectum et eripe me; [Aug.| accipiendo quippe 
intellectum. eripitur, qui per se ipsum non intelli- 
gendo, decipitur. Da intellectum, quia tune 

Vrns. 3 (171). — « Eruetabunt labia mea hym- 
«num, eum doeueris me justificationes tuas. » 


Eructabunt labia mea, [Ambr., Hilar., Aug.] 
quasi de pleno, quia plenus est pane cceli, pane 
scilicet qui de coelo descendit ; hymnum, id est lau- 
dem Dei. Intus deliciis Dei saginatus, hymnum eru- 
clat, quasi lingua. non humano sensui, sed divino 
famulatur spiritui. Eructabunt dico, cum. docueris 
me justificationes fuas. Aliter non eructabunt, nisi 
ipse doceat, quia unus est magister, qui docet, sci- 
Hcet Deus. Docet vero Deus quando qui audit et 
discit venit ad eum, ut non solum memoria teneat, 
sed el faciat justificationes : et sie. non in se, sed 
in Domino glorians, hymnum  eructat. Qui autem 
didicit et doctorem suum laudavit, jam vult docere, 
Unde subdit : 


Vrns. 4 (172). — « Pronuntiabit lingna mea elo- 
« quium tuum, quia omnia mandata tua :quitas. » 


Pronuntiabit lingua mea, |Aug., Ambr., Cassiod. ] 
ut sim minister verbi, eloquium tuum non otiosum 
verbum. Unde reddenda est ratio, sed eloquium 
tuum. Unde est salus, quod decet pronuntiari, quia 
wquitate fulget. Unde subdit, quia omnia mandata 


tua cquitas, [Aug., 


Ambr.]|id est squitate plena. 
Sciens autem iste quie pericula sequantur docentem 
à contradicentibus, addit : 

Vxns. 5 (173). — « Fiat manus tua ut salvet me : 


« quoniam mandata tua elegi. v 


* 


1131 


Fiui mumusfun,|Anp., Hil, Ang.]id est ad- A 


jumentum tuum, aislves. Vel, salvet sne de manu 
ahena,me fimenm:; sed ut pronuntiem quod hae fi- 
üncis peto, guonium munüaio fuu de omnibns alus 
elegi et timorem amore compressi. Et 

Wams. ὃ (173). — « Conenpivi salutare tuum, Do- 
« pne, οἱ lex tum neditalio mem esi. » 

Genrupivi saluiure iwwm., Ὁ Domine. |&mbr.] 
Ai ala querunt. eso auiem non züsi salutare tuum. 
EX 3üeo ler fua meüifuiio mea tsi. Qui enim eupit 
sslhuem Dei, meditatur n lege, nec ande awertitur 
slgua cura hujus szvuli- Juris est ei meditatio di- 
xinorum decretorum. 


Wems. T(17&). — « Viet anima mea etlaudabi . 
p nes, ut de sua perfectione non superbiat; sed hu- 


x 1e; judicis tua adjmvabuntme. » 

Vivzt umimz mea. |Cessiod., Ambr] Quasi dieat - 
Ἐπεὶ mnanus, ei sic wünef 3m futuro anima meu. Ad 
ápsum Joguitur, gnem desiderat promittens amimam 
ὅτι züernum vivere, quz credit, £f tunc plene luwu- 
dubii ie mowo cautico, ef judicia fuu quibus judica- 
is, wel jodiczbst in fufuro, quando dicet : Venite, 
benedicíi, eie. (Mah. xxv) mon perdent, sed adju- 
vübuni mz períecte, quia qui credit n me mon dam- 
mabitnr. Proderit euim il fides, ei suffracabitur ad 
veniam, etiamsi quam offensam habet. Vel ta : Fiat 
snzpus, adventum Domimi orat, [Aug.] quia znamus 
Patris est Christus. Unde Femias - Ef brachium Do- 
mimi cui revelatum est? (Isa. vzm.) Et alibi - Dez- 
era Domini fecit virtutem. eic. (Psal. cxvu). Quasi 


dicat- Ut lhzec przedicta ampleantur, manus iua, idc 


est Filius tuus, fiot, ex semine David, [4ug.] ut qui 
est Creator sii Salvator. Unde subdit, ut salvet me. 
Qnod hac fiáucia pelo, quomiam mandata tua elegi, 
eL were, quia concupivi videre, o Domine, salutare 
iuum, id est Chrisbum, quem antiguieupierunt nas- 
citurum, ipsum Ecclesia concupivit; de visceribus 
matris venturum, ipsum Ecclesia cupit ad dexteram 
Patris venturum. [Cassod., Aug.] falutare ergo 
düeit Christum momimando salutare. Aperle dieit, 
quod prius in zniemale dixerat, quem qui cupit ex 
Seripturis habet. Et hoc est guod sequitur, ler fua 
meüitutio meu csi, quia perhibet testimonium Chri- 
sio, et heet oocidatur caro, quz ie praedicat, vivel 
tamen amima mea et laudabit te, €t judicia tua, quz 
inejpiumt 8 domo Dei adjuvabunt me. Sanguine 
crevit Ecclesia. 

Wems. 8 (175). — « Erravi sicut ovis quse pertit ; 
« quere servum fuum, Domine, quia mandata fua 
«mon sum oblitus. » 

Erruvi. |Cassiod., Aug.] Novissime aperitur guze 
ex persona per fotum psalmum Joguebetur, seilicet 
generalis justus. Dico adjsvabunt, ei vivam; sed 
Gümab Adam errawi lege peccati, quia declinavi a 
«ia 2d vita. Exravi dico sicuf ovis. Eiece comparatio 
evangelen ubi dicitur, quod pastor, rehetis nona- 
ginis novem ovibus in deserio, ivit quaerere centesi- 


PETRI LOMBARDI 3 


D ptazz7 naxax, est laudare, cantare, lamentari, 


1132. 
mam ovem perditam (Luc. xw). Unde hic ait, qua 
perüi, que scilicet jupis exponitur qnam mec fuga 
nec sua vis liberet. Dicit autem, periit, non perit, 
guia jam ex parie redempta - quod nt peráciatur, 
orai subdens- Ὁ Domüne Christe, reguire servum 
fuum, A&mbr., Aug., Aleum.] iu Christe, require, 
quia infirmus homo te non potest quzrere quasi ut 
coyisti, Perfice dico quzere, quod ideo debes, quia, 
el si erravi, mandata iua mon sum oblitus, quasi 
quzre mne, quia quzro ie, ex hac parie qua dicit, 
mandata iua mon sum oblitus. Erat ovis inventa, 
sed ndhnc ex alia parte quzeritur, et per fusum san- 
guinem pastoris judaieis vepribus lacerati in d 
bus sentibus invenitur. Gonsrue vero post 

ciorum meriiornm gradus, veteres recolit colluvio- 


T. 
[s 


aulis Deo tribust iotum, quia mon ex operibus ju- 
ste quze fecimus mos; sed secundum suam mise- 
Titorüiam salvos nos ferit, ut cum ommia bene fe- 
cerim;us, dicamus - Servi znufiles swmus; qu de- 
buirmus facere fecimus (Luc. xvn.) Hac s 
professione liberari meremur. Unde, in Ezechiele, 
ἘΠῚ sol liberantur, in quorum frontibus Thau repe- 
ritur seriptum (Ezech. 1), quia aliter humana Con- 
dijo lassa non recrearetur, nisi abdieatis veteris vi- 
iz erroribus, frons vitz innovata virlute humilitatis 
insigniatur. Inde est quod parvulo post omnia di- 
cem - Bemedicamus Domino. semiores alia wob 
idem respopdent - Deo gratius, ut quanto pe ec! 
Tes, tanto humiliores ad Deum omnia referant, se 
velut parvulos zstimantes, et puerili simplici! 
Deo post omnia gratias agentes. Ideo post omnia po 
nitur Thau. " 


i 


COLLATIO TN ΤΊ THAT. 


Wrns. 1 (469). — Appropinquet. Sie Chal 
Webiensis, Pellieanus, Pratensis, Sanctes, et 
preies pro Cajetano. Hieronym. ingrediatur; À 
sterus preveniat; Translator ad Campensem, p. 
frei ; Paraphrasis hujus, admittatur. Hebraice 
TiQnas, simpliciter ab verbum est appropimqua 
sed ponderando affectum precantis, eumdem sen- 
sum lieet variüs verbis efferre. 

Deprecatio mea. “ΠῚ RINNATHI. Hio E 
biensis, laus mea. ldem Pellicanus, 1 
editio ad Campensem, similiter nobis. Ceteri, 
mormeus. Radix a qua deformatur dietio pi 


cari. Ob idque appropinquet deprecatio flebilis zr à 


liarum aelionis et laudis im conspectu tuo. 


WEns. À(472). — Pronuntiabit. Sunia et Fre 
1ella, qui legerant in Graeco φθέγξεται, di 
simpleier, munliabi. Respondet Hieronym 
« fliad yerbum, sive dicas promuntiabii, sive 
bitur, sive loquetur, idipsum signi » 
subdit quomodo ex Hebrzeo verterit, loquetur 
ana sermonem iuum. Nune tamen invenio in zz 
cis codicibus φθέγξαιτο pronumiiet. Ad sensum mill 
anierest. j 


1133 


PSALMI TITULUS : * CANTICUM GRADUUM. » 


Ad Dominum cum tribularer. Titulus : Canticum 
graduum. |Cassiod.|] Beatitudinem quam superior 
psalmus unita meritorum varietate cantavit, isti se- 
quentes psalmi ordinatis xv gradibus, lam psalmo- 
rum quam meritorum in sacramentum Veteris et 
Novi Testamenti explicant. [Aleuin.| Septenarius 

enim ad vetus refertur, octonarius ad novum. Pa- 
tres namque Veteris Testamenti hebdoadi, id est 
septenario serviebant ; observabant enim septimum 
diem, vel sabbatum, septimam seplimanam, septi- 
mum mensem, septimum annum, et septimum an- 
num septima decadis, qui jubileus dieitur (Le- 
—vit. xxu, xxv). Patres vero Novi Testamenti ogdoadi 
serviunt, id est octonario, quia servant octavum 
diem que  Dominiea dicitur, et oclavas mar- 
tyrum, et octavam resurrectionis exspectant. 
Ideoque per octonarium et septenarium duo Te- 
stamenta signantur. Unde Salomon : Da partes sep- 
dem, nec non et octo (Eccle. x1). [Hilar.] Quinde- 
eim graduum fit distinctio, ut per hiec significetur 
duorum Testamentorum doctrinam in his gradibus 
-eonüneri. Et sunt hic quindecim gradus, sieut in 
templo Salomonis totidem erant gradus, quibus as- 
.cendebatur in templum quod est figura ecelestis 
templi, ad quod his gradibus ascenditur. H:c est 
scala Jacob. [n sealis enim vidit Jacob angelos 
eendentes et descendentes (Gen. xxvi). [Aug.] Hi 
Sunt spirituales doctores, qui per hos meritorum 
gradus quasi per quzdam intersealaria ascendendo 
profieiunt usque ad intellectum spiritualium, et 
quasi descendentes parvulis se contemperant non 
€adentes. Cadit enim qui deficit, descendit qui se 
' contemperat parvulis. Ceeidit Adam per superbiam 
intumescens ; descendit Christus per misericordiam 
parvulis condescendens. Sic et sui per humilitatem 
descendunt, non per superbiam cadunt. Unde Apo- 
Stolus : Sive enim mente excedimus Deo, sive sobrii 
Sumus vobis (11 Cor. v). His ergo gradibus inoffenso 
pede menlis ascenditur atque descenditur. Graduum 
autem nomen ambiguum est apud nos, quia. gradus 
dieimus ascendentium et descendentium. [^ug., 
iod., Aug.] Apud Crzcos certum est quod. as- 
endentium tantum sunt gradus. Est autem hic 
ascensus, qui fii non pedum passibus, sed promo- 
tione affectuum, ut de virlute in virlutem ascenda- 
tur, ubi charitas movet pedem. Ideoque quanto quis 
plus diligit, tanto magis ascendit : et ideo congrue 
preponitur cantieum, quod est exsultatio mentis 
habita pro :eternis. Et est sensus : hie est canticum 
graduum, id est mentis exsultatio de ascensu spiri- 
lusli, quia spirituales gradus sunt isti. Ascendens 
tgo hie loquitur, sed videndum est. quis ascendat, 
uet unde, et in quid ascendat, et per quem. Quis? 
vir justus ; ubi fit ascensus? in corde. Unde alibi : 
Ascensiones in corde suo disposuit (Psal. Lxxxut). 
Unde ascendit ? A convalle plorationis. In quid ? in 


as- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. CXIX. 


PSALMUS CXIX. 


1134 


A illud quod oculus non vidit, nec in cor hominis as- 
cendit : (I Cor. n). Per quem ascendit? per Verbum 
incarnatum, quod descendit ut per ipsum nos as- 
cenderemus. Yerbum enim caro factum, calicem 
bibens passionis, factum est nobis convallis plora- 
tionis. Maneus vero apud Deum est mons ascensio- 
nis. Sic enim descendit ad te, ut maneret in se; 
descendit ad te, ut fieret tibi convallis ploralionis ; 
mansilin se, ut esset tibi mons, ad quem ascen- 
deres. Ab exemplo ergo humiliationis ejus ascenda- 
tur ad voluntatem, et altitudinem deitatis ipsius. 
Primus autem gradus est ἃ malis seculi exire, et 
universe vanitati renuntiare. [Cassiod., Aleuin.] Ini- 
tium enim profectus est earnalia vitia relinquere, et 
Domino supplicare. Unde in veteri lege quando 
emebatur mancipium gentile radebantur ungues 
ejus, et capilli tondebantur (Zeu£. xxr). Quia opor- 
tet velerem vanitatem quemque exuere, ut Do- 
mini obsequio maneipetur. Hie ergo a renuntiatione 
&eculi, quibusdam egradibus meritorum, ad :eter- 
nam etperfeetam pervenitur charitatem, qui in 
summo gradu loeata est. Intentio : [Hilar.] Nos mo- 
net ascendere, qu:e eadem est in omnibus, sicut et 
unus litulus. Modus : [Cassiod.] Bipartilus est. psal- 
mus. Primo ascendere incipiens, quia multos inve- 
nit obsistentes a linguis eorum eupit liberari. Se- 
cundo de permistione malorum conqueritur, ibi, heu 
mihi! Justus ergo volens exire de malis s:eculi, qui- 
bus premebatur, dieit se clamasse ad Dominum sie : 

Vgns. 1.—22 2 € « Ad Dominum, cum tribularer, 
x clamavi; et exaudivit me. » 

Cum £ribularer, [Hilar.| peceatis, clamavi inten- 
sione cordis, ad Dominum, ut me educeret ; ef exau- 
divit me, [Aug.] constituendo ad gradus ascendendi, 
ubi orat contra linguas detrahentium, dicens : 

VERs. 2. — « Domine, libera animam meam a 
« labiis iniquis : et a lingua dolosa. » 

Domine, libera. [Aug., Cassiod.|] Cum enim inci- 
pit homo ascendere, id est. cogitat perficere con- 
templo szeulo soli Deo hzrens incipit pati linguas 
adversantium, id est detrahentium, et quod. gravius 
est, quasi consulendo ἃ salute. avertentium. Has 
ergo, qui non patitur, nondum prolicere conatur. 
Ascensurus ergo primum contra eas precatur. 
Quasi dicat : Quia me in gradu constituisti, jam 
ergo. o Domine, libera animam meam a labüs ini- 
D quis, que iniqua suadent; e£ a. lingua. dolosa, quie 

specie eonsulendi plus nocet. He talia converso 

mox occurrunt, unde primus homo corruit. Labia 
enim iniqua fuerunt quibus expressum est : Comede 

(Gen. πὴ. Lingua dolosa, qua palliato fine consii 

dictum est : Erilis sicut dii (Gen. τα). Sed Dominus 

quasi exercens istum, dicil ei : 
VEns. 3. — « Quid detur tibi, aut quid apponatur 

« tibi ad linguam dolosam? » 

Quid detur tibi. [Aug., Aleuin., Aug.] Quasidicat: 

Tu dicis libera, sed quid detur tibi aut quid appo- 


B 


1135 PETRI LOMBARDI 1136 


naturtibi, quo te munias ad, id est contra linguam A descenderunt, qui verius ab Agar dicerentur Aga- 


dolosam quie iniqua suadet? Duo verba posuit, dari 
et apponi, quia sagit: dantur in arma, et carbones 
apponuntur quasi in consolatione. Unde Dominus 
respondens subjicit sus interrogationi : 


VERs. 4. — « Sagittze potentis acutze, Cum car- 
« bonibus desolatoriis. » 

Sagitte potentis acute dabuntur cum carbonibus 
desolatoriis, vel, vastatoriis ; quod idem est. [Aug.] 
Sagitl:ze acute sunt verba Dei, quia verbis Dei sagit- 
tatur cor ad amorem Dei, ut fiat in eo vulnus 
amoris, non livoris. Unde in Canticis : Vulnerasti 
cor meum charitate (Cant. 1v). Carbones vero sunt 
exempla iniquorum conversorum ad Deum, qui bene 
dicuntur carbones, qui de mortuis reviviseunt, 
quando accenduntur et adhibiti mortuis eos accen- 
dunt. Ita qui se convertunt ad Dominum de mortuis, 
reviviseunt igne charitatis calefacti et. suo exemplo 
alios accendunt ut vivant. Hi bene post sagittas ex- 
ponuntur, quia post exhortationem verborum exem- 
plis agendum est, ut quod verbis accepit quis, 
credat se posse, cum multi delicati, eliam. femine, 
ut Agnes, Agathes, jam ilud impleverunt; et si 
multum peccaverunt, ut Paulus et Maria, eo amplius 
amaverunt. Hxc exempla dicuntur carbones deso- 
latorii vel vastatorii, quia vastando ad desolationem 
ducunt carnales cogitationes, et scculares amores, 
qui male fronduerant, ut ita sit locus purus sedifi- 
cio Dei. Et est, sagittee potentis acuta dabuntur 
cum carbonibus desolatorüs, id est cum exemplo 
conversorum ad Deum. [Cassiod.] Vel verba ipsius 
justi sunt, qui more nimis cogitanlis hwsitat, et 
querit remedium, dicens: Quid detur, aut quid 
apponatur tibi ad linguam dolosam. Sententia horum 
verborum non mutatur: Deinde interrogationi su: 
respondet, vel Deus dicens : Sagitt:e potentis οι, 
etc. Non mutatur sensus. 


Pans. 1. VERs. 5. — « Heu mihi, quia incolatus 
« meus prolongatus est! habitavi cum habitantibus 
« Cedar; multum incola fuit anima mea. » 


Heu mihi. (Cassiod.] Secundo de incolatu et. per- 
mistione malorum conqueritur. Quasi dieat : Accepi 
sagittas et carbones, sed adhuc inter malos sum. 
Et ideo, Heu mihi! Acceptis enim sagittis et carbo- 
nibus jam factus triticum Bhondum est in horreo, 
sed in area, ubi palea multa premitur. Videns ergo 
multa mala que ante non viderat, clamat. Heu 
mihi. Nulli homini apparent mali, nisi factus sit 
bonus. Hoc enim Dominus docet in parabola evan- 
gelica, qua dieitur quod cum crevit herba et fecil 
fructum, apparuerunt zizania (Matth. xir. Inde : 
Heu mihi, quia incolatus meus, id est peregrinatio 
hujus scculi, prolongatus est, quia, etsi breve sit 
tempus, tamen desiderio nimio longum videtur. 
[Hilar.] Cur inde gemis? quia Aabifavi, non cum 
bonis, sed cum habitantibus, vel tabernaculis Cedar 
(480). Cedar fuit filius Ismaelis. Unde Saraceni 


(180) Ex Hier. in cap. Ezech. xxv. 


reni, sed a Sara digniori et libera nomen sibi vin- 
dieaverunt, quorum uterque in tabernaculis legitur 
habitasse. [Aug., Hier., [Aug.] Tabernacula ergo 
lsmael, recte Cedar sunt dieta ; quia Cedar ad Ismael 
perünet, sieut in Genesi habetur (Gem. xxv). Per 
Ismael autem sive Cedar significantur mali, sicut 
per Isaae significantur boni, Isaac ergo modo est 
cum Ismael, id est spirituales cum carnalibus filiis 
ancille, a quibus et. patiuntur sicut Ismael perse- 
quebatur Isaac. Et est habitavi cum habitantibus 
Cedar, vel, eum tabernaculo Cedar, id est cum 
malis qui significantur per Cedar. Vel secundum 
interpretationem nominis. Cedar enim interpretatur 
lenebra. Et est, cum habitantibus Cedar, id est cum 
habitantibus tenebras, sed non est obscuratus ab 
eis, et est idem sensus cum precedenti. Per hoc 
nota quia non est dimittenda unitas corpotis chri- 
sti, id est Ecclesi: ; non przecidenda ecclesia, quia, 
si mali nune a bonis non possunt separari, ferendi 
sunt. Dico habitavi cum malis, et diu. Et hoc est 
quod subdit : Multum incola, ete. Vel ita continua : 
Cur cum illis doles esse? quia multam incola. Fuit 
anima mea. Ideo dieit animam incolam, ne putes 
corporalem peregrinationem, sed spiritualem. Sicut 
enim corpus peregrinatur locis, ita anima peregri- 
natur affectibus. Si enim Deum amat anima, ascen- 
dit ad Deum ;si autem terram amat, a Deo anima 
peregrinatur. 

Vrns.6.— « Cum his qui oderunt pacem, eram paci- 
« fieus : eum loquebarillis, impugnabant me gratis. » 

Cnm his. [Cassiod., Aug., Cassiod.] Quasi dicat : 
Multum incola fuit anima mea ; et non solum lon- 
gus, sed et gravis, fuit incolatus, quia cum his qui 
oderunt pacem. Vel sie junge, habitavi eum habitan- 
tibus, vel eum tabernaculis Cedar ; et, cum his qui 
oderunt pacem, id est, qui eonseindunt unitatem 
Catholicam, eram pacificus, id est servans unitatem, 
non iratus, non turbulentus. Ef?cum loquebar illis, 
id est cum prohiberem ἃ malis, bona loquens, ipsi 
obstinati impugnabant me gratis. 

COLLATIO IO PSALMUM CXIX : * AD DOMINUM, CUM 

TRIBULARER, CLAMAVI, » ete. 


Vrns. 3. — Quid detur tibiaut quid apponatur tibi 
ad linguam dolosam. Juniores vertunt active Quid 
dabit,et quid apponet tibi lingua dolosa ? Hieronymus 
tamen per omnia sequitur Septuaginta. Ex quo 
rursus trahitur argumeutum, preter infinita alia, 
hie non feeisse punctorum adseriptionem  notatam, 
Nam istae tres litter:e 3r possunt legi sic ΠῚ IITEN, 


quod est. dabit, vel yw JUTAN, dabitur in conjuga- 


tione hophal, quam dieunt. Alterum verbum appo- 
natur, Hebraice est hiphilzy2* ἸΟΒΙΡΗ, quod proprie 


etiam includit aliquam personam patientem. 

Vrns. 4. — « Cum carbonibus desolatoriis. Hie- 
ronym. ae exteri traducunt, cum carbonibus juni- 
perorum seu genistarum, DYZI RETAWMIM. Dicit - 
Munster. eum carbones juniperi incenduntur, ignem - 
diu retinent, et quando loris videntur exstineti, 
intus adhuc ardent, Itaque per carbonesjuniperorum, 
nihil aliud intelligemus, quam carbones vehementer 


ul 


seBESHHBs TTE 


ln- 


1131 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXX. 


1138 


ignitos, qui recte dicuntur desolatorii, ea. ratione À Sanctes, Munsterus, Campenses ac Pellicanus reli- 


quam tradit Hieronymus in Commentar. « Pro de- 
solatoriis, inquit, carbonibus, in Hebrwo ἀρχευθί- 
vor; habet ; desolatorem puto et in Isa., cap. 1v, 
esse carbonem, qui ad labia ejus defertur, ut pur- 
get vitia quz» loquendo, sive optima quzque tacendo 
contraxerat. Et hoe itaque carbonem similem de- 
precatur, ut detur ei carbo de altario Dei, qui in 
ejus labiis peecatorum solitudinem faciat, id est a 
vitiis eum praestet alienum. 

Vzns. 5. — Incolatus meus prolongatus est. Et 
Hieronymus similiter. Pratensis, incola fui Etruric. 


querunt ipsum Hebraicum "v3 MESCHEC, quan- 


quam Pellicanus dicit, wosoc, exponens Capadoces. 
Interpretes pro Cajetano, pro MESCHER habent pro- 
pagatim. Translator tamen ad Campensem ponit 
nobiscum, prolongatur. Ceterum "w»3 wascuan, 


citra controversiam, Hebreis sonat, prolongavit. 
Unde Septuaginta deflexerunt participium "una 


Mascuvc, prolongatus esí, et sensus longe melius 
quadrat, 


PSALMUS CXX. 


PSALMI TITULUS : * CANTICUM GRADUUM. » 


Levavi oculos meos. [Aug., Alcuin.| Titulus: 
Canticum graduum. Idem titulus, qui supra. Et idem 
sensus, id est canticum ascensionis, ascendere autem 
est in Deum proficere. Profectus ergo gradus est. 
Secundus vero gradus est petere divinam defensio- 
nem, cui nil posse obviare monstratur, qui congrue 
premissum gradum sequitur. Cui enim de mundo 
exeunti pericula oecurrunt, exposcere debet divinum 
auxilium. Congrue ergo qui supra gemebat inter 
malorum insidias, hie contra eos orat juvari. [Aug.] 
Non enim est imperitus et improvidus, sieut ille 
paterfamilias, qui in Evangelio nescit quando fur 
venturus sit, et dormit (Ma£th. xxiv). Et ideo ipsum 
subito oecupat hora, per quem significantur illi, 
qui przsumentes de cupiditatibus suis et deliciis 
bujus szculi diflluentes tument et eriguntur adver- 
sus humiles. Hi sunt qui in diebus Noe nubunt, du- 
eunt, et zedificant (Matth. xxiv), id est qui proesu- 
munt de his qui hec Deo praferunt. Et ideo eos 
comprehendit hora, sed filios lueis non compre- 
hendit, quia semper vigilant exspectantes Dominum 
suum quando revertatur (Luc. xm). Talis est iste, 
qui oculos ad Deum levat. Intentio nos ad idem 
monens. Modus. [Cassiod.] Bipartitus est. psalmus. 
Primo levat oculos et orat. Seeundo quod oravit 
affirmat, ostendens virtutem. auxilii impetrati, ibi, 
Dominus custodit. Qui ergo supra, quasi inclinatus 
clamavit, jam respirans oculos ad intercessores 
sanctos elevat, dicens : 


VEns. |. — « Levavi oeulos meos in montes, 
« unde veniet auxilium. mihi. » 


Levavi oculos meos interiores ad montes spiritua- 
les, [Hier., Aug.] ad sanetos, qui prius illuminati sunt 
sole justitie, per quos aperte sunt Scripture. 
Unde veniet auxilium. mihi, quia de Scripturis eo- 
rum in hac vita auxilium habemus, sed non est prze- 
sumendium de illis, imo de Domino suo, quia 


VEns.9. — « Auxilium meum a Domino: qui 
« fecit celum et terram. » 

Auzcilium meum est a. Domino per eos, [Aug.] 
quia et hi de plenitudine ejus accipiunt. (Joa. t) : 
in quos tamen nisi leves oculos per Seripturas, non 
admoveberis, ut ab eo illumineris. Ilii ergo mini- 
stri : Deus autem auctor est. illuminationis, qui est 
lux vera, illuminans omnem hominem venientem in 


hune mundum, qui potest auxiliari. Ipse est enim 
qui fecit celum et. terram. 


B Vans. 3. — « Non det in commotionem pedem 
« tuum ; neque dormitet qui custodit te. » 


Non det. [Cassiod.] Letus iste de tali auxillio sibi 
ipsi loquitur. Quasi dieat : Quia auxilium est 
Domino, ut ergo firmus sis in gradibus : Voz det. Do- 
minus pedem tuum, id est cogitationem, in commo- 
tionem, ut cadas per superbiam, qua cecidit angelus 
et de angelo faetus est diabolus. Sie enim ad per- 
fieiendum non movet pedem nisi charitas, ita ad 
cadendum superbia. Charitas enim ad celsitudinem 
£23 4 humiles provehit, superbia elatos in ruinam 
vergit. Dico : Non det pedem in commotionem, neque 
etiam dormitet (quod minus est) qui custoditte, id 
est non sinat te pigritari in fide, quia, si dormit in 
te fides, dormit in te Christus. Fides enim in corde 

C tuo, Christus est in corde tuo. [Cassiod., Hilar.] Et 
dieitur hoc ab humana consuetudine, ut quando 
fessus custos dormitat, furtum patitur. Dormitat 
vero Christus, quando in fide tepescimus : talis. est 
ipse nobis quales nos ei. Deinde his duobus duo 
alia reddit, dicens : 


VEns. £. — « Eece non dormitabit neque dor- 
« miet qui custodit Israel. » 

Ecce non dormitabit. [Aug.] Ad hoc enim quod 
dixit non dormitet, refert 20» dormitabit ; ad aliud 
vero quod dixit, non det in commotionem, refert ne- 
que dormiet. Quasi dicat : Ut autem tibi non dor- 
miat, esto, Israel, quia ecce non dormitabit neque 
dormiet qui custodit Israel, id est Christus qui cu- 
stodit primo per fidem, post videntes per speciem. 
Si ergo per speciem nondum potes, per fidem vide ; 
si faciem ejus videre non vales, quoniam ibi spe- 
cies, posteriora ejus vide. Hoc enim dietum est 
Moysi a Domino, quierenti faciem ejus videre : Non 
potes videre faciem meam, sed sta. in foramine pe- 
tr, el protegam te dextera mea, et posteriora mea 
videbis, cum pertransiero (Exod. xxxi). Qui ergo 
non potest videre aciem, posteriora videat, eum tran- 
sierit, Pertransivit enim Christus per passionem a morte 
ad vitam ; qui transitus Hebraice dicitur pascha. 
Pascha quidem putatur graecum, quasi passio; sed 
vere Hebreum est, id est transitus. In hoe voluit 
Christus videri, id est eredi, non modo in eo quod 
mortuus est, ut et iniqui credunt, sed quod resur- 


1139 


PETRI LOMBARDI 


1120 


rexit. Primum ergo est : Im principio erat. Verbum A licitas; sinistra mundana, que et a Deo. Ideoque 


(Joan. 1) ; posterius : Verbum caro factum est (ibid.). 
Qui ergo credit quod passus est et resurrexit, 
Israel est. Et huic non. dormit Christus. Vel ita: 
Non det in commotionem. [Cass., Aug.] Loquitur 
vir justus sibi ipsi, dicens : Nondet in commolionem 
pedem tuum. Non mutatur sensus horum. verborum. 
Deinde ipsi Dominus respondet ei, dicens : Neque 
dormitet. Quasi dicat: Oras non moveri pedem 
tuum. Ut autem non moveatur pes, elige tibi, homo, 
custodem qui non dormit. Et hoe est quod. ait : Ne- 
que dormitet qui custodit te. Deinde quzrit vir ju- 
stus, quis est custos qui non dormit? cui respondet 
Dominus : Ecce, qui non dormit, ille scilieet. qui 
custodit Israel non dormitabit neque dormiet. Dor- 
mitat Christus, adhuc mortalis ; dormit moriens, 
quod non jam Christus. Christus enim resurgens a 
mortuis jam non moritur, mors illi ultra non domi- 
nabitur (Rom. v1). Ipse est ergo qui vigilat, et. nun- 
quam dormit. Unde dicitur ad Jeremiam : (Quid tu 
vides, Jeremia ? et ait : Virgam vigiliarum ego video, 
quia ego vigilo super populum meum, dicit Dominus 
(Jer. τὴ. [Aleuin.] Et dicitur hoe a simili virgz, 
quam fur tenet, ut poma vel vestimenta alterius ra- 
piat. Si dormierit ille cujus sunt vestimenta, fur 
cum virga vigilat. Si autem vigilat ille, fur. dormit, 
et non rapit. Similiter, si homo custodit. vestimenta 
sua, ne ambulet nudus in via, id est bona opera 
sua, Christus dormit, id est non punit. Si vero 
dormit homo, Christus vigilat, id est corripit et 
verberat. Hic est custos, de quo in [saia dicitur : 
Ad me clamat ex Seir, custos quid de nocte (Isa. 
XXL) custos quid de nocte? et dixit : Custos venit 
mane et noz, si querilis , querite. Convertimini et 
venite ibid.) Hic ergo non dormitabit neque dormiet, 
[Aug.] Sed, ne adhue putes do aliquo hominum 
hoc accipi, subdit : 


Pans. m. VEgns. 5.— « Dominus custodit te; 
« Dominus protectio tua, super manum dexteram 
« tuam. » 


Dominus custodit. Secunda pars, ubi quod orave- 
rat affirmat, et quasi quis quzsreret, quis est ille 
custos? subdit: Dominus custodit te, quomodo ? 
ecce Dominus est protectio tua, vel, protegit te, alia 
littera super manum dexteram. tuam. Vel sic alii 
transferunt, super manum dextere tua. Non sine 
causa est quod non simpliciter dicit protegit te, vel 
dexteram tuam, vel manum dexteram tuam; sed 
transitive ait, manum dexterze tug. Et non ait si- 
nistrie, cum ipse nos totos fecerit, οἱ dexteram et 
sinistram dederit. Aliquid ergo hic occultum abs- 
conditur, ad quod pulsando pervenitur. Sinstra 
ergo quidquid temporaliter habemus, quod etiam a 
Deo est, dextera :eternum. Illa ergo est consolatio : 
hae, beatitudo : secundum illud : Leva ejus sub ca- 
pite meo, et dextera illius amplexabiturme. (Cant. 
1. etc. Et in Proverbiis : Longitudo dierum et anni 
vite, in dexlera ejus; et in. sinistra ejus divitie 
el honor (Prov. a). Dextera ergo Dei est :eterna fe- 


ad dexteram ejus locandi dieuntur, qui ceterna quaie- 
sierunt ; ad sinistram, qui terrena. Sed quidam er- 
ra ntes, hze alternant habentes sinistram pro dextera, 
et dexteram pro sinistra, sicut ili qui dixerunt : 
Beatum populum cui hec temporalia sum£ (Psal. 
cxLur). Contra quos Dominus dicit : Nesciat sinistra 
tua quid feciat dextera tua (Matth. vr). Id est pro 
lerrenis bona non facias, sed pro «ternis. [Aug.] 
Ideo ait, nesciat, ut nee saltem se admisceat, par- 
lim eclo, partim mundo serviens. Ecce quid est 
dextera; per manum vero accipitur polestas, sicut 
ibi : Mors et vita in manibus lingue (Prov. xvnr.) 
Manus ergo dexterc potestas est, quam Deus dedit 
credentibus ut sint filii, ut sint ad dexteram secun- 
dum illud : Dedit eis potestatem filios Dei fieri, his 
qui credunt in nomine ejus (Joan. 1). Est ergo sen- 
sus : Dominus est protectio tua super manum dexte- 
ram tuam, id est super potestatem quam dedit tibi 
Deus, ut sis ad dexteram, ut sis filius: qui pote- 
stas est per fidem ; sed non valet, nisi Deus prote- 
gat. Vel manus est ipsa fides. Super ergo manum 
dexlerz tuz, id est super fidem qua fiunt filii, Do- 
minus protegit, ut non s'nat tentari supra quam 
possint. Sed quare oportet ut protegat? propter 
scandala, quz? sunt de. duobus, quia et duo sunt 
precepta charitatis, in quibus tota lex pendet et 
prophetze, scilicet dileetio Dei et proximi (Matth. 
XXII). 


Vzrns. 6. — « Per diem sol non uret te, neque luna 
« per noctem. » 


Per diem sol non uret. te, neque luna. per mo- 
ctem.[Aug.| Deusest sol ; dies, sapientia Dei, luna, 
Ecclesia ; nox, caro Christi. Qui ergo errat in Deo, a 
sole uritur et per diem, quia in ipsa sapientia errat, 
de qua dieitur : Dies diei eructat verbum (Psal. 
xviri). [d est perfecti sapientiam perfectis ; noz vero 
noctiindicat scientiam (ibid.), id est parvulis pre- 
dicatur humilis Christi passio que est quasi nox; 
sed non relinquuntur in nocte, id est in carnis hu- 
militate; sed ad altiora divinitatis provehuntur,. 
quia lucet et luna in noete, id est per carnem Chri- 
51 praedicatur Ecclesia et proficit, quia caro ipsa 
Christi caput est Ecclesi. Qui ergo in Ecclesia, id 
estin carne Christi scandalizatur a luna uritur. 
Et est sensus : Ideo oportet ut protegat, quia, si te 
protexerit, So! nom uret te per diem [Aug., Hier., 
Aleuin.], id est non errabis in divinitate, sive in Dei 
sapientia ; neque luna uret te per noctem, id est non 
scandalizaberis in Ecclesia, vel in carne Christi. 
Vel, seeundum litteram nostram, Dominus protectio 
tua super manum dexteram tuam, id est bonam ope- 
rationem proteget ; et non solum operationem pro- 
leget, sed et te intus. Ita quod, so! non uret te per 
diem, id est ita proteget te, ut Christus non scan- 
dalizet te in cognitione deitatis su: : neque luna per 
noctem. Id est ipse idem non scandalizet te in co- 
gnitione humanitatis sus, vel unitatis Ecclesie. 
Vel, luna, id est Ecclesia, non uret te per noctem, 


11 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. 


CXXI. 1142 


id est non permittet teneri nocte tribulationis. [Hier.] A Dominus custodiat introitum tuum et exituum tu- 


Vel per diem, accipiuntur prospera ; per solem ela- 
lio, quz? ex prosperis venit, per noctem, adversa ; 
per lunam depressio, 415 ex adversis aliquando 
provenit. Et est, sol non urel te per diem, id est 
non ureris elatione prosperitatis ; neque luna per 
noctem, id est non depressione adversitatis succum- 
bes. Et est hoc dietum a simili beneficii collati an- 
tiquo populo, quia, ut olim in columna nubis et 
ignis precedebat Judzos, ita nunc in prosperis et 
in adversis nos servat. Et quare sol et luna non 
uret te? quia 


Vrns. 7. — « Dominus eustodit te ab omni malo ; 


« custodiat animam tuam Dominus. » 


Dominus custodit te, [Gl. int., Aug.] Vel ita con- 
tinua, et, ut breviter de omnibus EE Domi- 
mus custodit te ab omni malo, a scandalis in sole et 
luna positis, et a persecutionibus. ΕἸ custodiat Do- 
minus animam tuam, ne cedat, etsi corpus occidi- 
tur, quia martyres occidi queunt, flecti nequeunt. 
Deinde cuneta coneludit, dicens : 


VEns. 8. — « Dominus custodiat introitum tuum 
« et exitum tuum, ex hoc nune et usque in szcu- 


« lum. » 


wm, [Cassiod., Aug.] id est bonis initiis bonos exitus 
adjungat. Sed quis est introitus, quis exitus noster ? 
ecce, quando tentamur, intramus. Unde vasa figuli 
probat fornax, e! homines justos tentatio tribula- 
tionis ; quando vineimus eximus. Intrantes custo- 
dit, ut sana fide intremus et humiles, ne vento su- 
perbiwm crepemus, et etiam, dum non sinit tentari 
supra vires, exitum vero custodit ex hoc instanti, 
quod nunc est et usque in. seculum, quia et nunc 
facit cum tentatione proventum ; et cum exieri- 
mus. ab omni tentatione, jam in seternum nihil 


nocebit. 
COLLATIO IN PSALMUM CXX : « LEVAVI, » etc. 


Vrgns. 5. — « Proteczio tua. Sicque Hieronymus. 


B Quod recentiores vertunt umbra tua, hoc est ad lit- 


leram *»y TZILLECA. Est enim sole clarius Seri- 


pturam accipere umbram pro protectione, ut est il- 
lud : Sub umbra alarum tuarum protege nos. 


VrRs. 6. — Non uret ie 23) NO LO IAKECAH, 
hoc est, nom. percutiet. Sed quid tandem esset, so- 
lem non ferire, nisi intelligatur de ejus ferventi ar- 
dore? Ac sepius ipsi Septuaginta tropos metapho- 
ricos eadem opera explicant. Unde Chaldszus : Im 
die quando dominatur sol, mon mocebunt tibi 
diurni. 


PSALMUS CXXI. 


PSALMI TITULUS : * CANTICUM GRADUUM. » 


Latatus sum. Titulus : Canticum graduum. Patet. 
[Aleuin., Aug.] Tertius gradus est magnum gau- 
dium, quod habet vir sanctus, eo quod se et alios 
videt in Eeclesia publice pura mente conversari, 
atque digne Deo in hac peregrinatione militari. 
Unde suspiramus ad celestem Jerusalem ad quam 
duabus alis dileetionis levamur; amor namque, 
qualiscunque sit, vacare non potest. Nam si terrenus 
est animam ad concupiscenda terrena inclinat ; si 
vero cclestis est, ad celestia sublevat, et ad zeterna 
inflammat. Obligata enim anima terreno amore, 
viseum habet in pennis, volare non potest; sed 
amor sanctus ab hoe visco solutam ad superna le- 
vat ad coelestem Jerusalem, scilicet ubi sunt conci- 
ves nostri angeli. Intentio : Monet ad desiderium 
ilius. Modus : [Cassiod.] Bipartitus est psalmus. 
Primo gaudet se admonitum ire ad coelestem Jeru- 
salem, ubi sancti securi sunt, et cum Domino judi- 
cabunt. Secundo ascensuris optat abundantiam pa- 
Cis, ibi, rogate. Quia ergo iste de coelesti civitate, 
jam a multis multa audierat, ipsum ad eam velut ad 
solemnem festivitatem ire monentibus exauditis ad- 
modum letus ait : 


Vgns. 1. — « Lotatus sum in his quae dicta sunt 
« mihi ; in domum Domini ibimus. 


Laetatus sum, [Hilar., Aug.] id est spem habui et 
gaudium in his que dieta sunt mihi, a Spiritu sancto, 
et a prophetis et ab apostolis, qui priores viderunt 
patriam, et invitant ut curramus ad eam. Quot sunt 


C illa? quod, 


T 


-— 


scilicet ibimus in domum Domini, non 
manufactam. Et cum Πρὸ dicerentur, 


Vgns. 2. — « Stantes erant pedes nostri in atriis 
« tuis, Jerusalem. 


Pedes nostri, [Aug., Aleuin.] id est affectus erant 
stantes in atriis tuis, o Jerusalem. Hec est domus 
Domini, in qua jam stabant pedes. Qui currit ita 
cogitet. Quasi dicat : Jam ibi sit spe, et ibi stet. 
Slantes ideo dicit, quia omnia ibi stant. Nihil trans- 
it vel cadit, ibi non transit Belial, ibi non est ma- 
cula; ibi Rachel non dolet vel timet. Unde alibi : 
Qui posuit fines [uos pacem (Psal. cxr.vir). Et nota 
quod ait, in atriis, a parte. totum accipit. [Cassiod.] 
Atria quidem sunt introitus, sed £2" $ etiam hic 
pro penetralibus accipiuntur. In atriis cujus ? Jeru- 
salem, [Aug.] non illius qu: prophetas occidit, quae 
servit cum filiis suis, qua» corporeis parielibus eri- 
gitur, sed illius 

Vgns. 3.— « Jerusalem quz zedificatur ut civitas, 
« eujus partieipatio ejus in idipsum. 

Jerusalem, que e dificatur, [Aug, , Haym., Gl. int.] 
non saxorum molibus, sed divinis lapidibus quee vir- 
tutum soliditate consurgit, et sanetorum societate 
nunquam dissolvenda exstruitur u£ civitas, id est ad 
similitudinem eivitatis. Non enim est corporalis ei- 
vitas, sed ei similis cujus participatio ejus estin idip- 
sum, quod de nulla carnali potest diei. Hie enim 
babent bomines diversa bona et deficientia ; ibi vero 
bonum quod fuerit singulorum erit omnium. Ideo 
ait, participatio ejus est in idipsum. Quid est idip- 


14413 


PETRI LOMBARDI 


1144 


sum ? [Aug.] Idipsum est quod semper eodem modo A pacem, ea per qui abuzdantia est in zeternum. Hic 


est, id est seternum. Non potuit expressius dicere. 
Stabilitatis ergo particeps est illa civitas, que non 
est hie in aliqua creatura. Deus ergo est idipsum qui 
ait : Ego sum qui sum (Exod. ut.) Et unde scis quo 
ibimus ? 

VEns. ἐξ. — « Illue enim ascenderunt tribus, tri- 
« bus Domini; testimonium Israel ad confitendum 
« nomini Domini. » 


Enim, [Haym.] hoe est quia illuc ascenderunt, id 
est ascendit tribus, non omnes, sed £ribus quse sunt 
Domini. Qux. sunt Domini ? in quibus est Zestimoni- 
um Israel, idestquisetestantur Israel, per bona opera. 
Velita ascenderunt tribus in quibus, scilicet qua 
ascenderunt, est testimonium [srael, id estin quibus 
cognoscitur quia vere Israel sunt. Quando enim gra- 
na sunt cum palea, totum palea putatur; sed cum 
separabuntur, tunc erit testimonium Israel. Et quia 
ascenderunt ad confitendum nomini Domini, non 
sibi, sieut superbi. Ut enim superbia de se presu- 
mit, ita humilitas confitetur Deo. Et vere ibimus in 
domum Domini, quia 


Vzns. 5. — « Quia illie sederunt sedes in judicio ; 
« sedes super domum David. » 

lllic sederunt, [(Aug.] id est sedebunt, im judicio 
sedes, id est justi in quibus Deus sedet, et inde ju- 
dicat quidquid judicat. Unde in libro Sapientis : 
Anima justi thronus est sapientie (Sap. vu.) Quee 
sunt he sedes qui sunt super domum David ? quia 
et hi sedebunt cum Christo super duodeeim sedes, 
ut judicent domum David (Matth. xix), id est fami- 
liam Christi, eui dederunt cibum in tempore. Judi- 
cabunt autem illi, qui omnia reliquerunt, Christum 
sequentes (Matth. xxtv), qui fiunt amiei de mammo- 
na iniquitatis ut recipiant dantes in zeterna taberna- 
cula (Luc. xvi). Et hee est pax Jerusalem, dando et 
accipiendo, ut opera misericordie corporea jungan- 
tur operibus predieationis. Unde apostolus : Si nos 
vobis spiritualia seminavimus, magnum est si car- 
nalia vestra metamus (I Cor. 1X). Et heec est eequa- 
litas quam Paulus dicit, qua qui multum habuit non 
abundavit, et qui modicum, non minoravit. [Aug.] 
Subveniunt enim spirituales hic et in futuro carna- 
libus, a quibus sumunt temporalium fenum. Unde 
iste convertit verba ad judices, dicens : 


Vrns. 6. — « Rogate qu: ad pacem sunt Jerusa- 
« lem ; et abundantia diligentibus te. » 


Rogate [Cassiod.] Secunda pars ubi loquitur ad 
judices optans eis abundantiam pacis, quam pacem 
predicavit amore fratrum. Quasi dicat : Et quia se- 
debitis, ergo, o.sedes Domini, qui sedetis, ut judi- 
cetis, rogate, id est, interrogate. [Aug., Cassiod.] 
Judicium enim est interrogare judicandos, quia judi- 
cans debet omnia rimari. Interrogate dico, qui fece- 
runt que ad pacem sunt Jerusalem |Aug.], id est 
opera misericordie, qua qui fecerunt, sumuntur ad 
Jerusalem ; alii non, quia judicium sine misericordia 
fecit illi qui non. fecit misericordiam (Jac. 1). Ca- 
veant ergo sibi omnes interrogandi e£ quae sunt ad 


enim sunt pauperes omnes, ibi divites, quia hic de- 
derunt sua. Sed quibus est abundantia ? diligentibus 
ie,non dicit multa dantibus, sed diligentibus. Qui 
enim in alio amat bonum quod ipse non potest ha- 
bere, imputatur ei quasi haberet. Unde, si charitas 
non habet quid det, det calicem aque frigide 
(Matth. X), et tantum imputatur ei, quantum Za- 
chzo multa, qui dimidium patrimonii sui donavit 
pauperibus (Luc. x1x.) Quare hoc? ille tam modicum 
dedit, ille tam multum dedit, et tantum illi imputa- 
batur, tantum plane. Impar enim facultas, sed non 
impar charitas. Et ideo, o Jerusalem, 


Vrns. 7. — « Fiat pax in virtute tua, et abundan- 

« tia in turribus tuis. » 

B Fiatpazc in virtute tua, [Aug.] id est in charitate. 
Charitas enim est virtus fortis ut mors, cui nil re- 
sistit, cum venit; cum regibus et ignibus et aliis 
possit resisti, qui et oceidit quod sumus, ut aliud 
simus. Et ideo comparatur morti. Hzc sic occidit, 
ut vivificet, unde Apostolus : Vivo ego, jam non ego 
(Gal. n.) Per hane reguntur infirmi, a firmis, ideo 
ait, fiat pax in virtute tua et per hane virtutem et 
pacem, fiat abundantia in numero, et in praemio, iz 
turribus tuis, velin excelsis tuis. Pauci quidem sunt 
judices, sed multi ad singulos pertinebunt, quos re- 
cipient in sterna tabernacula, et tunc erit abun- 
dantia in turribus tuis, Deus autem erit tota abun- 
dantia eorum, tam recipientium quam receptorum. 
Sed, quia charitas est, non nostra, sed quz aliorum 
sunt querere : Ideo, eum de charitate diceret, sub- 
dit : 

Vgns. 8. — « Propter fratres meos et proximos 
« meos loquebar pacem de te. » 

Propter fratres. [Aug., Cassiod.] Quasi dicat : 
Fiat pax, et ego jam loquebar, id est hic przdiea- 
bam alis de £e pacem, o Jerusalem, et hoc non 
propter me, sed propter fratres meos et proximos 
«neos, id est, ut fratres et primi vinculo charitatis 
astringantur. 


Vrns. 9. — « Propter Domum Domini Dei no- 
« stri, quzsivi bona tibi. » 

Propter domum Dei nostri, [Aug., Alcuin.] scili- 
cet non propter me, sed propter Ecclesiam, propter 
peregrinos ut et ipsi ascendant, quaesivi bona tibi, id 

Dest predicavi de te bona, o tu ccelestis Jerusalem, 
quia domus Dei es, et itainhoe quod te diligo, Deum 
diligo. Vel ita lege, ut hic versus sit expositio prze- 
cedentis. Quasi dieat : Loquebar pacem de te pro- 
pter proximos et fratres, seilicet quzesivi bona tibi 
propter domum Domini Dei nostri. Sententia horum 
verborum non mutatur. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXI : « L:ETATUS SUM IN HIS 
QU.E DICTA SUNT MIHI, » etc. 


Vrns. 2 — Letatus sum in his quc dicta sunt 
mihi. Pratensis, Sanctes et Munsterus sie reddunt ut 
significetur communitas letantium et dicentium. 
Septuaginta autem et ali, ut lzetitia ostendatur die- 
torum. Etenim illi hoc modo : Leatus sum cum di- 
centibus, aut cum his qui dicunt mihi Hieronymus 


1145 


autem, l;etatus sum eo quod. dixerunt mihi. Diversi- 
tas suboritur, ex littera beth, qu: modo notat zn, 
modo cum. 

Vzrns. 2.— In atriis tuis "ovv siscneanare, hoc 


est in portis tuis. Septuaginta respexerunt sensum, 
cum atrium sit prima pars et introitus domus. 

Vgns. 3. — Cujus participatio ejus in idipsum. 
Pratensis et Sanctes aliam lectionem reddunt satis , 
ut puto, obscuram ; ille, que conjuncta est simul. 
Clarius habet Munsterus, quc conjuncta est sibi ipsi 
pariter. Vel, ut habet Hieronymus, cujus participatio 
ejus simul 1r! 2 3107 CHEHUBERAH LAH IACHDAU, 

uia tamen saneti solent etiam idipsum interpretari 
de Christo, commodior est, quantum arbitror, no- 
stra lectio. 


PSALMUS 


» 


PSALMI TITULUS : « CANTICUM GRADUUM. 


Adte levavi Titulus. Canticum graduum [Cassiod.] 
Quartus gradus est inter quaslibet angustias con- 
stanter de Domino przsumere, donec misertus exau- 
diat. Intentio : Monet ascendere. Modus : Bipartitus 
est psalmus. Primo, vox est tribulatorum Deum 
respieientium, non ad alia patrocinia. Secundo pre- 
catur misericordiam contra insultantes, ibi, miserere 
mostri, etc., et attende progressum ascendentis, 
unde gradus cantici dicitur. Qui enim supra ad 
montes, nune ad ipsum Deum, quod majus est, 
oculos levat, dicens : O tu. 


VEns. 1. — « Ad te levavi oculos meos, qui ha- 
« bitas in ccelis. » 

Qui habitas in. celis, [Aug.] id est in justis , qui 
propter justitiam cceli dicuntur. Ego affectu dile- 
ctionis ascendens ad fe levavi oculos meos, scilicet 
oculos fidei et charitatis. Unde se mundat iste, ut 
celum fiat. Ascensus ergo est in affectu. Desiderio 
enim bono levamur ad ccelum sicut desiderio malo 
ad ima przeeipitamur, et sicut affeetu. ascendit ali- 
quis ita et ccelum in quo habitat Deus est in justi- 
lia, id est per justitiam. Et bene ait : Levavi oculos 
ad te. Quo enim levaret, nisi quo ascendens ten- 
debat! Non se attendit iste ut. superbus qui placet 
sibi, et ideo displicet Deo. Deo placet, cui Deus 
placet ; cui vero Deus placet, ipse sibi displicet. At- 
lende etiam quia cum multi hoc dicant, non plura- 
liter, sed. singulariter, quasi unus homo loquitur 
dicens : Ad te levavi. Per charitatem. namque, 
multi unus homo sunt, quia finibus terr: clamat, 
et per eamdem Christo unimur, ut cum ipso quasi 
unus Christus simus, secundum quod ipse dicit in 
Evangelio : Nemo ascendit in celum nisi quidescen- 
dit de celo, Filius hominis quiest in colis (Joan. wi), 
descendit quidem caput, ascenditidem eum corpore, 
Scilicet. Ecclesia vestitus, quam sibi exhibuit sine 
macula et ruga (Ephes. v). Solus ergo ascendit, qui 
nobiseum unus est solus. Unitas enim nos compa- 
ginat uni; cum illo ergo ascendit, qui cum illo 
unus esse voluit per charitatem, nobiscum est in 
lerra, per charitatem eum illo sumus in calo. Ille 
deorsum est compassione charitatis, nos sursum spe 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXII. 


1146 


. Vertunt, in muris tuis, 
BEHELECA. Septuaginta 


Vrns. 7.— [n virtute tua 


EY 
vel antemuralibus vui 


probe figuratam locutionem aperuerunt, etiamsi 5 m 
AHLHAUL, Hebrceis significet fortitudinem ac exerci- 
tum. Non enim perpetuo metaphoras ad planum con- 
vertunt, sieut quod sequitur : [n turribus tuis, sive, 
ut alii volunt, in palatiis tuis ὙΠ Ξ ΝΞ BEARMENOT- 
HAIIC, 


VEns. 8. — Pacem de te. T mH 5N scHaLow Bac. 


Hieronymus dicit, pacem tibi, pleriqie, pacem in 
te. Sanetes stat a nobis, pacem de fe, siquidem hoc 
vel aliud libere sonat Hebrzis, 


CXXII. 


B charitatis. Omnes ergo in Christo sumus unus ho- 
mo, qui non angitur de terrenis ut mali, sed quia 
peregrinatur et desiderat patriam. Cum ergo sin- 
guli dieimus, quia omnes unum sumus in Christo, 
unus homo illud dicit, ad te levavi, non levavimus, 
oculos meos qui habitas in ccelis. Et. quasi aliquis 
qucreret, quomodo levasti ? subdit per simile : 


Vgns. 2. — « Ecce sicut oculi servorum in mani- 
« bus dominorum suorum. » 

Ecce, [Aug., Cassiod.] sicut oculi. servorum, qui 
jubentur ezdi, sunt in manibus dominorum suorum, 
ut jubeant parcere. Servus enim levat oculos in 
manus Domini quando eget, vel quando vapulat, 
quia utrumque est in Domini potestate. Et 


Vgns. 3. — « Sicut oculi ancille in manibus do- 
C» mine sus, ita oculi nostri ad Dominum Deum 
« nostrum ; donec misereatur nostri. » 


Sicut oculi ancillae sunt in manibus domine sue, 
ita oculi nostri, [Cassiod., Aug.] omnium, etiam in 
prosperis sunt ad Dominum Deum nostrum, quare ? 
donec, id est ut misereatur nostri, id est liberet ab 
omni tentatione et opprobrio, quia tota vita super 
lerram tentatio est, tota play. Clamandum est er- 
go quod sequitur : Miserere nostri. Domine. Nota 
congruam comparationem, οἱ 2 "$ €» mysterio ser- 
vientem. Servus enim est populus fidelis, Dominus, 
Christus ; ancilla, Ecclesia ; domina Dei, virtus et Dei 
sapientia. Etsi jam filii et amici sumus per gratiam ; 
servi tameu sumus per creaturam, quia omnis crea- 
tura Deo servit, per manum Domini potestatem ac- 

D cipe, quam boni attendunt qui sentiunt «e exdi. Qui 
enim apponit scientiam, apponit dolorem (Eccle. 1). 
Mali vero perdiderunt sensum doloris, et eo ipso gra- 
vius vapulant atque czeduntur. Boni ergo in flagellis 
manum Domini, id est potestatem attendunt, quoadus- 
que dieal : Parece, ex cujus jussione exdimur de pa- 
radiso ejeeti. [Cassiod.] Dat autem similitudinem de 
servo et ancilla, οἱ domino et domina, ne femineus 
debilior sexus se exceptum putet. Nam et hie per 
justitiam editur, et huie per misericordiam parci- 
lur. Servus ergo qui vapulat, oculis levatis ad Deum 
erumpit in necessariam vocem, dicens : 


Pans m. Vgns. 4. — « Miserere nostri, Domine, 


1141 


PETRI LOMBARDI 


1148 


« miserere nostri, quia multum repleti sumus de- À bus qui hie felices sunt. Abundantes ergo dicit, qu; 


« spectione. » 

Miserere nostri, Domine, etc. [Cassiod., Aug., 
Cassiod., Aug.] Secunda pars, ubi precatur miseri- 
cordiam contra insultantes, dicens : O Domine, mise- 
rere nostri. Hz» sunt voces vapulantis : et geminat, 
miserere nostri. Hoc ideo germinat, quia corpus pas- 
sionibus, et anima opprobriis laborat, et necesse 
est ut miserearis, quia multum repleti sumus despe- 
ctione, id est abundant passiones, in quibus despe- 
cti sumus. Irridetur enim a tenente quod amat, qui 
sperat non visa, et ei dicitur : Quid credis, insane ? 
vides, quid credis ? Reversus est aliquis ab inferis, 
et retulit tibi, quid ibi agitur? ecce quod ego amo, 
video et fruor. Deinde exaggerando subdit : 


VrEns. 5. — « Quia multum repleta est anima no- 
« stra ; opprobrium abundantibus, et despectio su- 
« perbis. » 


Quia multum repletaest despectione anima nostra. 
[Cassiod., Aug.,] Nulla pars est immunis; deinde a 
quibus, et quare despiciatur, subdit : opprobrium 
sumus, quia pauperes abundantibus, scilicet diviti- 


abundant pecunia, putata justitia et nequitia. Justus 
autem dicit: Egenus et pauper sum ego (Psal. CVIII, 
22). Pauper enim in corpore est infirmo : pauper 
est in justitia, dum tentationi subest. Et despectio 
sumus superbis, quia humiles sumus. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXII : «* AD TE LEVAVI OCULOS 
MEOS, » etc. 


Vgns. 5. — Quia multum repletaestanimanostra, 
opprobrium abundantibus el despectio superbis. Lin- 
gui, qui gaudent varia casuum terminatione, facile 
indicant constructionis statum et. ordinem, Hebrza 
autem laborans inopia diversz inflectionis sepe re- 
linquit constructionem ambiguam, ut unusquisque 


quod sibi consequentius videtur transferat. Ideo 27? 
LAAG, polest esse casus rectus, aut ablativus, id est 
opprobrium aut opprobrio. Deinde B*22NV! SCHAANAN- 
NIM, abundantibus vel abundantium. Postea 5*3 BUZ, 


despectio vel despectione. Postremo E^zY N25 LrcEro- 
NIM superborum aut superbis. Proinde poterat sic uti : 
Depleta est anima nostra opprobrio abundantium, et 
despeclione superborum ; quo modo transtulit Hiero- 
nymus. Similiter et alii. 


PSALMUS CXXIHI. 


PSALMI TITULUS : * CANTICUM GRADUUM. » 


Nisi quia Dominus erat in nobis. Titulus : Canticum 
graduum. (Cassiod., Aug.] Quintus gradus est ut libe- 
rati a periculis non sibi, sed Domino tribuant. Et no- 
tandum quod aliquando unum, aliquando indueit plu- 
res : una tamen est Eeclesia, quia in omnibus mem- 
bris est unitas, per quam multi homines unus homo 
sunt. Cantant ergo fideles hoc exsultantes, quia eva- 
serunt. Quod est in spe cantare, si sunt in corpore, 
vel in re, si jam ex corpore exierunt, omnium ta- 
men simul unus est cantus. Intentio. Monet libera- 
tionem nostram Deo ascribere. Modus. [Cassiod.] 
Biparüitus est psalmus. Primo, saneti memores 
quanta evaserunt soli misericordie ascribunt. Se- 
cundo gratias agunt, quod liberati sunt ibi, bene- 
dictus. [Aug.] Hi ergo non dieto unde evaserunt, 
ceeperunt sie cantare : 


VEns. 1. — « Nisi quia Dominus erat in nobis, 
« dicat nune Israel, nisi quia Dominus erat in no- 
« bis. » 


Nisi quia Dominus. [Aug.] Tanta est eorum ex- 
sultatio, ut antequam exponant pericula, dicant se 
liberatos, et per quem, sie : Nisi quia Dominus erat 
in nobis. Jam securi hoe dieunt respicientes quie 
passi sunt, et quot transilierunt, et quo venerunt. 
Et hoe est quod dico. Dicat nunc mecum Israel quia 
jam evasit. Hoe, scilicet dicat nisi quia Dominus 
erat in nobis. 

VEns. 2. — « Cum exsurgerent homines in nos, 
« forte vivos deglutissent nos. » 

Homines cum exsurgerent, [Aug.] persequendo in 


nos, in quibus Deus erat. Quid ergo possunt contra 
Dominum in nobis ? nisi, inquam, hoc esset, forte 


iU 


D 


deglutissent nos vivos, id est scientes malum et ta- 
men facientes, ut qui thurificat sciens idolum nihil 
esse. Vivunt enim qui sciunt idolum nihil esse. 
Mortui sunt, qui illud putant aliquid esse. Ergo 
mortui absorbentur qui putant malum faciendum 
quod faciunt, Vivi autem, qui quidem sciunt malum 
esse quod faeiunt, sed persecutione superati in so- 
cietatrem transeunt impiorum, et Deo hujus vitz 
dulcedinem preferunt, sicut quidam qui timore 
mortis idolis thurificaverunt. Attende etiam quod 
Petrus, id est Ecclesia absorbet multos, sed non vi- 
vos. Cui dicitur : Macta et manduca (Act. x). Nul- 
lum enim manducat, id est membris inserit, nisi 
mactatum, id est renuntiantem diabolo. Mactatur 
ergo in malo, sed vivificatur in bono qui mandu- 
catur a Petro. Econtra accidit, quem deglutit dia- 
bolus. 

VEns. 3. — « Cum irasceretur furor eorum in nos, 
« forsitan aqua absorbuisset nos. » 

Cum irasceretur furor eorum.[Aug., Cassiod.] Ut 
supra vicit linguas dolosas, per verba Dei et exemi- 
pla de morte vivificatorum, sie, si Dominus adest, 
vincit jam minantes de quibus ait, e£ cum furor eo- 
rum, qui est sine ratione, quia ira et invidia judi- 
cio carent. Unde Job : Stultum occidit iracundia, et 
parvulum invidia (Job v). Irasceretur in nos , nisi 
quia Dominus erat in nobis, forsitan absorbuisset 
nos aqua, (Aug.] id est. peceator populus, et est a 
similitudine Egyptiorum dictum, quos aqua maris ab- 
sorbuit. Ac si diceret : Nisi esset Dominus in nobis, 
moreremur more Egyptiorum, non transiremus ex- 
emplo Israelitarum. Sed qualis est ista aqua? tor- 
rens est, fluit cum impetu, sed cito transit. 

VrRs. 4. — « Torrentem pertransivit anima no- 


0s 


1149 


« intolerabilem. » 


Torrentem pertransivit. [Aug.] Quasi dicat : Nisi 
Dominus esset, aqua absorbuisset nos, sed per Do- 
minum, anima nostra pertransivit torrentem, de quo 
et caput bibit in via (Psal. cix), et transit, non πὸ - 
sit, quia passus est, sed resurrexit, et ascendit. Per 
quod et nobis transire dedit. Forsitan pertransisset, 
vel pertransiit , etc.; forsitan ponunt Latini , ut 
ponunt pro Graeco ἄρα dubitationis verbo, quod intel- 
ligibilius dieitur putas, pertransivit anima nostra. Et 
est sensus, quasi nos per Dominum pertransivimus. 
Et forsitan, id est an putas, pertransiit anima no- 
stra aquam intolerabilem. Vel, sine substantia, 
quasi magnitudo periculi vix sinit hoc credi. Aqua 
autem sine substantia sunt vilia, et peccata, et dul- 
cedo hujus vitae, quz» inopiam habent, non substan- 
liam ; egestatem, et non subsistentiam, quia hoe 
vere non sunt, sed transeunt omnia sine fructu. Nam 
et qui peecando lueratur aurum et hujusmodi sine 
substantia est, quia et hie fidem amittit, et in infer- 
num descendens, hzc non secum portat. Majus ergo 
amisi, ut minus lueraretur, pecuniam auxit, fidem 
neglexit, vel exstinxit. Abundat nescio quid in ar- 
ca, sed multo magis quiddam diminutum est in 
corde ; de arca gaudes, de corde non plangis. [Al- 
cuin.] In hac aqua sine substantia perdidit ille filius 
junior substantiam quam accepit a patre, et adhizesit 
uni civium regionis illius, id est diabolo, pascens 
porcos, id est terrenis et immundis actibus delecta- 
tus, desiderans manducare siliquas poreorum, que 
implent ventrem, et non satiant (Luc. vin). Ita et pec- 
cata etsi ad horam delectant, veram tamen satietatem 
non prestant, sed totius boni indigentiam ingerunt. 
Hae est ovis errabunda, quam pius pastor in Evan- 
gelio legitur quisiisse relictis nonaginta novem in 
deserto (Luc. Xv) ; sed, antequam reduceret a longe 
est comminatus baculo Mosaiec legis, ut ovieula 
Se errasse cognosceret, et ultra errare pertimesceret, 
atque per se redire non valens reductorem humili- 
ter exspectaret et. desideraret : qui eam vivifica ba- 
ptismi aqua lotam, siccata aqua sine substantia, 
consortio angelico redderet, prodigum filium neces- 
sitate longa confectum ad patrem reducens. Vel ita 
secundum litteram nostram, forsitan, quasi per Do- 
minum transivit, sed forsitan et si Dominus non 
esset in nobis, dices tu aliquis, anima nostra per- 
transisset. aquam intolerabilem. quod omnino non 
esset in nobis. 


Vzns. 5. — « Benedictus Dominus, qui non dedit 
* nos in captione dentibus eorum. » 


Benedictus. [Cassiod.] Secunda pars, ubi sancti 
j gratias agunt, quod liberati, et. quod laqueus est 
contritus, quasi et quia transivi. Benedictus Domi- 
mus qui non dedit nos in captione, vel in venatione, 
dentibus eorum, [Aug.,Cassiod.] quasi more ferarum 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXIII. 


« stra ; forsitam petransisset anima nostra aquam A sitientium sanguinem nostrum. Dico non dedit, sed 


1150 


potius. 

VERS. 6. — « Anima nostra, sicut passer, erepta 
« est de laqueo venantium. » 

Anima nostra erepta est, [Aug.] et si corpus pas- 
sum. De laqueo, vel muscipula venantium. quia non 
capitur dulcedine presentis vite. Unde sequitur oc- 
Cisio. Venantes sunt, persequentes ; esca in musci- 
pula, dulcedo hujus vitze est. Esca ergo in muscipu- 
la ponitur, cum per hujus vite dulcedinem, in. ne- 
quitiam trahere contendunt. Dico erepta est anima 
nostra, qua prius erat, sieut passer, quia incaute in- 
stabilis ceciderat ; sed, sicut aliquo faciente strepitum 
magnum passer volat de muscipula venantium, sic 
anima nostra, qu: ante vite. dulcedine tenebatur, 
Domino faciente maximum strepitum. gehennarum, 
erula est de muscipula. Vel modo : anima nostra est 
Sicut passer, quia sicut passer vitat laqueum ; sic 
sancli dulcedine hujus vitze, qua est quasi laqueus, 
Et iste 

VEns. 7. — « Laqueus contritus est. Et nos libe- 
« rali sumus. » 

Laqueus contritus est, |Aug., Cassiod.] Quia oc- 
cisis. martyribus non restat dulcedo hujus vitz, 
qua possint iterum capi; sed ipsi non simul con- 
triti sunt, imo liberati. Et nos sumus liberati, qui 
heseramus ante in muscipula. Et nota quod ait 
laqueus contritus est, quasi qui ferreus erat. Non 
ait ruptus, ut stupa. rumpitur : tanta fortitudo mali, 
tanta potentia liberantis. Quare contritus est la- 
queus, et nos liberati? quia 

VEns. 8. — « Adjutorium nostrum in nomine Do- 
« mini, qui fecit ccelum et terram. » 

Adjutorium nostrum in nomine Domini,|Ca ssiod.] 
contra quem nullus praevalet, qui fecit celum οἱ 
terram, id est omnia ccelestia et terrestria. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXIII : * NISI QUIA DOMINUS 


ERAT IN NOBIS,» etc. 


Vins. 4.— Torrentem pertransivit anima nostra, 
Hieronymus et ceteri, forrens pertransiit super ani- 
mam nostram. « Quod. est melius, ait. Hieronymus 
in Commentario istius loci, quod intelligo quantum 
ad litteram. Siquidem quantum ad sensum attinet, 
tribulationem qu:e per torrentem accipitur pertran- 
sit anima nostra, dum fortiter resistendo vincit, et 
eadem super animam ἘΦ $94) pertransit, dum aflli- 
git quidem, sed non absorbet : quin potius quasi su- 
perficietenus transcurrendo tangit. » 

Aquam intolerabilem. Hieron. fransissent aquae 
superbie οὐ pene ad idem ceteri. Hujusmodi 
aquie superbe, seu, utvertit Munsterus, intumentes, 
energiam suam retinent in aqua intolerabili. Non pi- 
gebit addere quid in. hoe sit commentatus D. Hie- 
ron. Verbum ἀνυπόστατον apud Groecos ambiguum 
est, eL potest sonare quod non subsistat, et quod in- 
tolerabile sit, hoc est quod nemo ferre queat. Pro 
quo et Aquila et Symmachus, et Theodotio, et om- 
nes interpreles pari voce consentiunt, superbas 
aquas et arrogantes, pro ἀνυπόστατον 'ransferentes, » 
Hactenus ille. Hebraice est a^zvv 3n 29268 ΠΑΜΜΑΙΝ 
HAZZEDONIM, 


1191 


PETRI LOMBARDI. 


1152 


PSALMUS CXXIV. 


PSALMI TITULUS : « CANTICUM GRADUUM. » 


Qui confidunt in Domino. Titulus : Canticum gra- 
duum. |Cassiod., Aug.| Sextus gradus est con- 
fidentia fidelissimi Christiani, solidissimis monti- 
bus comparata, quam habet in Domino, ne zelet 
felices in hoc scculo, ut eos imitemur. Hic namque 
psalmus docet non intendere in prosperantes in 
hoc seculo : de qua prosperitate, superbia evenit, 
ut se preferant omnibus hominibus per superbiam, 
quibus sunt inferiores per iniquitatem. Inde etiam 
cor durum fit eontra imbrem grati: Dei, ne fru- 
ctum ferat : quos attendentes infirmi nutant, qua- 
liter supra infirmi eujusdam paeem peceatorum vi- 
dentis, moti pedes leguntur ; sed credendum est 
sapienti:e Dei, quod omnia bene facit, etsi non 
videamus quomodo. Et ita erit rectum eor, ut con- 
fidamus in Domino, et non movebuntur pedes no- 
stri. Intentio. Monet confidere in Domino. Modus. 
[Cassiod.| Bipartitus est. Primo asserit non posse 
moveri eum, qui confidentiam in Dei virtute ponit. 
Secundo precatur ut bonis prosperitas, malis veniat 
vindieta, ibi Benefac. Ostendens ergo fidentem in 
Deo non posse moveri, ait : 


Vxns. 1. — « Qui confidunt in Domino sieut mons 
« Sion ; non commovebitur in eternum, qui habitat 
« jn Jerusalem. » 


Qui confidunt in Domino. [Aug., Cassiod. | Et qui 
sunt isti? Qui habitat in Jerusalem, spivituali, id 
est in. Ecclesia Christi, non commovebuntur, alia lit- 
tera, in. eternum. Terreng Jerusalem eives , siepe 
sunt captivali ; non spiritualis, qui? sursum est. 
Non commovebuntur dico, sicut mons Sion non com- 
movebitur in eternum, id est Christus in quo fun- 
data est Ecclesia. Mons enim ille infine seculi move- 
bitur. Vel ita seeundum aliam litteram : Qui. confi- 
dit in Domino, est, sicut mons Sion, id est illi soli- 
dissimo monli comparabilis est. Et, qui habitat in 
Jerusalem, non commovebitur in ceternum, [Aug.| 
sicut passer, qui instabilis est, et cito volat hinc 
inde. [Cassiod.] Vel seeundum litteram. nostram, 
ut partim pluraliter, partim singulariter, legatur 
sic : Qui confidunt in. Domino sunt sieut mons 
Sion, ad litteram, id est illi monti comparabiles. 
Non commovebitur in zeernum qui habitat in Jeru- 
salem. Prius dicit, confidunt, pluraliter ; post , 
non commovebitur, singulariter : quia numerosa est 
unitas hujus populi, quia et multi sunt, et unum 
sunt. [Aug.| Deinde qualis est ista Jerusalem bre- 
viter deseribit, subdens : 


Vrns. 2. — « Montes incircuitu ejus : et Dominus 
« in circuitu populi. sui, ex hoe nune et usque in 
« saeculum. » 

Montes in circuitu ejus. [|Aug.| Quasi dicat.: Non 
commovebitur qui habitat in Jerualem, quia»nontes, 
idestangeli,prophet:e,et angeli sunt, i2 circuitu ejus, 
quasi murus, et antemurale, sed ne in montibus re- 


A maneas , addit : Εἰ Dominus , qui habitat in monti- 


bus, est in circuitu populi sui, ne ergo spes sit in 
montibus, sed in vertice montium. Unde Isaias : 
Erit in novissimis diebus, mons domus Domini in. 
vertice montium (Isa. wu). Hic ergo mons, magnus 
est, in circuitu populi sui, ex hoc nunc et usque in 
seculum. Quos enim assumit ut sint populus suus, 
constringit in unum vinculo charitatis et pacis, ut in 
sternum non moveantur. Et vere non commove- 
buntur. 


VEns. 3. — « Quia non derelinquet Dominus vir- 
« gam peccatorum super sortem justorum, ut non 
« extendant justi ad iniquitatem manus suas. » 


Quia non relinquet dominus virgam peccatorum 
super sortem justorum, |Aleuin., Cassiod., Aug.]id 


B est super justos sorte eleetos, vel qui sunt sors et 


haereditas Dei. Super hos, non relinquet. Dominus 
virgam, id est dominium, peccatorum. Dominantur 
enim aliquando propter disciplinam bonorum ; sed 
semper non erit hoe, ut hie aperte dieit Propheta. 
Et quare non relinquit ? Ut non extendant justi ad 
iniquitatem manus suas. Intelligentes hoe pondus tri- 
bulationum ad tempus esse, et ideo patienter fe- 
rant. Si enim sic semper esse videretur, desererent 
justitiam ; sed ideo non deficiunt, quia sciunt 
tempus futurum quo Christus in claritate sua appa- 
rens, congregabit ante se omnes gentes, et dividet 
eas, sicut. pastor dividit hzedos ab ovibus ; ovesque 
ponet a dextris, hedosautem a sinistris (Mat£h., 
Xxv). 

Pans. rr. VEns. 4, — « Benefac, Domine, bonis et 
« reetis corde. » 


Benefac, Domine, |Cassiod., Hier., Aug.]Secunda 
pars, ubi, eonfirmato populo, preeatur quod scit 
futurum, seilicet ut bonis prosperitas, malis vin- 
dieta veniat. Quasi dieat: Et quia sie placet eis 
Deus per omnia, benefae, Domine, rectis opere, et 
rectis corde, qui nolunt perire, sed sequi. 

Vrns. 5. — « Declinantes autem in obligationes 
« adducet Dominus eum operantibus iniquitatem ; 
« pax super Israel. » 


Declinantes autem,a jussis Dei qui scandalizan- 
tur in viis Domini, adducet Dominus cum operantibus 
iniquitatem, [Aug., Cassiod.] quorum faeta imitati 
sunt, quorum presentes Letitias amaverunt. Addu- 
cet dico, in obligationes culpie οἱ poenze. Iniquitas 
enim obligat eos malis, nec sinit eos liberos. Ecce 
pari sententia pereunt, qui declinant jussa principis, 
et qui eos operari velle mala contendunt, id est 
deficientes cum eogentibus deficere. [Aug.] Sed 
quid erit rectis eorde? ecce, paz erit super Israel 
uno verbo omnia bona dieit. Uno enim nomine 
quod est pax, patria hzreditas dicitur, qua est 
Christus. Ipse enim est. pax nostra, qui fecit utra- 
que unum. (Ephes. 1), qui. pacem super pacem da- 
bit nobis. 


COMMENTARIUM IN 


PSALMOS. 


— PSAL. CXXVY. 1154 


COLLATIO IN PSALMUM CXXIV : « QUI CONFIDUNT IN DO- Α in Domino, immobiles erunt sicut mons Sion, qui non 


MINO, 


» 


etc. 


Vgns, 1.—« Hebrei finiunt primum versum in eo 
quod est : Qui habitat, ac mox exordiuntur alte- 
rum versum ; Jerusalem montes, etc. Hieronymus 
sic vertit : Qui confidunt in Domino quasi mons Sion 
immobilis, in eternum  habitabilis : nec. respexit 
verborum regulas. Munsterus eum eo. quod admis- 
cuit, satis apertum reddidit sensum : (ui confidunt 


nutat, sed stat. in. seculum. Frequentius dictum 
est LXX passim, distinguentes sententiarum ordi- 
nem, versuum periodos secus assignare quam in 
Hebrio, ubi metrice scripti sunt. Et si verbum verbo 
reddens hune versiculum vix posset intelligi ΠῚ ΠΣ 


Emeoan 2e now me N5 qx 02 ΠΑΒΟΤΕΠΙΝ 
BADONAI KEHAR TZION LO IIMMOT LEOLAM IESCHER. 


PSALMUS CXXV. 


PSALMI TITULUS : « CANTICUM GRADUUM. 


» 


In convertendo Dominus. Titulus : Canticum gra- 
duum. [Cassiod., Alcuin. | Septimus iste gradus, in 
figura Veteris Testamenti, quod per septenarium 
signifieatur, per venturum Christum reversionem 
fidelium de captivitate vitiorum qu: Babylonia pro- 
phetat : pro qua reversione, jam consolatio est, et 
seminatio est in operibus misericordix, ut plus me- 
tatur [Hilar., Aug., Cassiod.] Et loquitur hie Pro- 
pheta de illa reversione, velut preterita, cum ta- 
men esset adhuc futura prophetali certitudine, in 
persona eorum qui fuerunt vel sunt redempti san- 
guine Christi, et conversi ἃ captivitate spirituali, 
secundum mentem quia serviunt legi Dei, qui h:ec 
cantant dum peregrini et gementes sunt in via, re- 
demptionem corporis exspectantes. Ex parte ergo 
jam sunt redempti, et ex parte adhue redimendi. 
Intentio : Monet ad gaudium pro spirituali libera- 
lione. Modus : Bipartitus est psalmns. Primo magni- 
tudo facti cum magnitudine gaudii ostenditur. Se- 
cundo precatur conversionem a captivitate, quia 
adhue futura, ibi, convertere, Domine. In. persona 
ergo redemptorum quasi redeuntium de Babylonia, 
ait : 

Vgns. 1. — « In convertendo Dominus captivita - 
« tem Sion facti sumus sieui consolati. » 

In convertendo captivitatem Sion, [Aug.] ut re- 
deuntium de Babylonia, quam conversionem Domi- 
nus fecit, facti sumus, etc. Vel secundum aliam 
litteram : Cum — convertit. Dominus captivitatem 
Sion, quee eadem est et Jerusalem, quie. in angelis 
est :eterna, in hominibus captiva, facti sumus sicut, 
consolati, etsi nondum securi, id est gavisi. sumus 
tanquam consolationem accipientes. Consolatio non 
est nisi miserorum ; zemimus in re, ceonsolamur in 
spe ; cum transierit res, de gemitu gaudium veniet 
slernum, ubi non erit necessaria consolatio, quia, 
miseria nulla saueiabimur. Et nota quod non ail, 
consolati, sed sieut consolati, per quod. videtur non 
esse vera consolatio, sed quaedam similitudo .eon- 
solationis. Sed sciendum quia sicut. non semper ad 
similitudinem ponitur, sed ad proprietatem expri- 
mendam refertur, ut hie ad proprietatem | relatum 
est, eL. exempla de communi locutione hominum 
danda sunt, ut facile intelligamus quando Dominus, 
sieut vixit. Pater, ita et Filius, ad similitudinem 
refertur. Item , cum Dominus, sicut pecus mo- 
ritur, ita moritur homo, ad similitudinem dieitur, 
ad proprietatem refertur, ut cum dicitur, fecit sicut 


B 


justus in quo non justus negatur, sed quod vere non 
ostenditur : quae sit ejus proprietas monstratur, ita 
facti sunt isti sicut. consolati, id est. gavisi sunt, ut 
consolationem anim: accipientes, in resurrectionem 
Christi qui praecessit ut nos sequamur : per cujus 
resurrectionem nostram speramus. Atlende etiam 
quod ait per preteritum, eum converterit, quasi 
enim de preterito loquens, futura prenuntiat. 


Vgns. 2. — « Tune repletum est gaudio os no- 
« strum et lingua nostra exsultatione. » 


Tunc repletum est. [Aug.| Quasi dicat : Dominus 
converlit, et Zunc, in illa conversione, os nostrum 
repletum est gaudio, non mundi, sed redemptionis, 
quod in spe gaudet. Os aecipitur cordis arcanum hie, 
hoe est os eordis, unde procedit bonum vel malum, 
quod nos mundat vel eoinquinat. De quo in Evan- 
gelio Dominus dieit : Quoa. procedit de ore, inqui- 
nat lominem (Matth. xv) : non. de ore carnis, sed 
de ore eordis. Non enim si nominas furta et alia 


O mala, immundus es, sed dum cogitas, etiamsi sileas. 


D 


Et ne quis illud acciperet de ore eorporis, ibidem Do- 
minus quasi exponendo 22 $3 |. subjunxit : De corde 
exeunt cogitationes malc (ibid.) [Cassiod., Aug.] 
Os ergo cordis est, ubi gaudia primum concipiuntur, 
quie post offieio lingu: erumpunt. E£ lingua nostra, 
scilicet corporis, repleta est exsultatione, vel potius 
delingua interiori, quze. intus elamat ad Dominum, 
accipiendum est, qua Moses tacens clamabat (Exod. 
xv); eL Susanna (Dam. χα). Vel secundum pro 
eodem accipitur, os et lingua, et ut figura praeteriti 
futura se cogitare ostendat, ait 


Vrns. 3. — Tune dicent inter. gentes : Magnifi- 
« eavit Dominus facere cum eis. » 

Tunc dicent. | ug., Cassiod.] Quod jam de futuro 
est. Urde etiam et post, ut h:c fiant, orat eum ait : 
Converte, Domine, captivitatem nostram. Quasi di- 
cat : Quando fiet conversio, func dicent inter gentes : 
Hoc fit eum de toto orbe ad Ecclesiam eurritur. 
Non ait : Dicent. gentes, quia non omnes credent, 
sed aliqui inter. omnes. Quid dicent ? Magnificavit 
Dominus facere cum eis fidelibus. Hoc ideo dicunt, 
quia vident eos etiam virtutes operari, et est fir- 
mum testimonium ab adversario. Ita dicent. Et vere 


Vgns. 4. — « Magnilieavit Dominus facere nobis- 
« eum ; faeli sumus lietantes. » 


Magnificavit Dominus facere nobiscum. [Aug.] Nos 
nobis malefecimus, qui sub peecato nos vendidimus. 


1155 


PETRI LOMBARDI 


1156 


Unde Redemptor nos liberans benefecit. Hoc ideo ἃ non perdet mercedem (Matth. x). Si ergo ille qui 


dicit, ne dubites de verbis gentium. Dico quod Do- 
minus benefecit. Unde : Facti sumus lctantes, 
qui prius eramus captivi. 


Pans. π. VERs. 5. — « Converte, Domine, capti- 
« vitatem nostram : sicut torrens in austro. » 


Converte, Domine. [Cassiod. Aug.] Secunda pars, 
ubi precatur conversionem , quia futura erat, in 
qua fieret seminatio spe gaudii. Adventus namque 
Domini redemptione superius prodieta, dimitti pec- 
cata sua iterum precantur, in generali remissione 
gaudent, et sibi veniam precantur. Quasi dicat : Do- 
minus solvet captivitatem, et misso redemptore, o 
Domine, converte captivitatem nostram, qua cap- 
tivi sub diabolo tenemur. Captivitas enim nulla in 
diebus David facta est, sed sub diabolo mundus cap- 
tivus erat. Converte dico, sicu£. torrens convertitur 
in austro, id est austro flante, qui est. calidus ven- 
tus, quo solvuntur torrentes, ut currant, per quem 
significatar Spiritus sanctus, sicut per aquilonem 
frigidum ventum diabolus. Unde in Canticis : Surge, 
aquilo, etveni, auster, et perfla hortum sponse, ut 
fluant aromata illius (Cant. 1v). Ideoque Scriptura 
monens de bonis operibus, ait in libro Jesu filii 
Sirac : Sicut glacies in sereno, ita. solvuntur pec- 
cata Lua (Eccli. ur). Peccata enim ligant nos, ne bene 
operemur, vel ad patriam eurramus, ut frigus vel 
glacies aquam ne currat. Quando autem flat calidus 
ventus auster, liquescit. glacies, implentur torren- 
tes : sic flante Spirilu sancto, solvimur a peccatis, 
et eurrimus ad patriam, in quo cursu labor est. Sed 
non ideo desistendum, quia 


VEns. 6.— « Qui seminant in laerymis ; in exsul- 
« lalione metent. » 


Qui seminant in lacrymis, [Aug.] id est in hac 
vita. plena lacrymis, in exsultatione metent fruetum 
setern:e beatitudinis, quem colligunt ex his quie se- 
minant, sed quid seminant ? opera boua, opera mi- 
sericordiz, ad quie sufficit. voluntas, si desit facul- 
tas. Noli ergo esse tristis, si est libi bona voluntas, 
unde metitur pax. Num enim dieitur pax in terra 
esse divitibus ? non, sed solis hominibus bonzs vo- 
luntatis (Luc. 11). Hane habuit Zacheus, ct in hac se- 
minavit, non minus quam in opere, qui Deum gau- 
dens hospitio suscepit, et dimidium patrimonii sui 
pauperibus daturum se promisit, dicens : Dimidium 
bonorum meorum, Domine, do pauperibus, et si 
quem defraudavi, reddo quadruplum (Luc. N1x). 
Ad hoc reüinuit dimidium, non ut haberet quod 
possideret, sed ut haberet unde redderet debita 
(Matth. xvi). Magna voluntas multum seminavit. 
In hac etiam voluntate illa vidua qu: duo minuta 
misit (Luc. xxt), non. parum seminavit, imo tantum 
quantum Zacheus. Minores ferebat facultates, sed 
parem habebat voluntatem. $i attendas quid dede- 
runt, diversa invenies; si attendas unde dederunt, 
paria invenies. Sed est οἱ aliud vilius, quo seminato 
metitur illa messis, scilicet calix aque frigadz. 
Unde Dominus : Qui dederit calicem aque frigide, 


illud habet, det illi qui non habet, tantum dedit, si 
de plena charitate dedit, quantum illa vidua in duo- 
bus minutis, et quantum  Zachzus in dimidio rerum 
suarum. Quod si nec homo aliquis habet, securus 
tamen sit, si adsit voluntas. Tantum illud timeat, 
ne habeat et non faciat. Si enim habet et non facit, 
intus gelavit, quia voluntas frigida est, nec seminat 
ile inlaerymis. Et ideo non metet in exultatione. 
[Cassiod.| Et nota quod ait, seminant in lacrymis. 
Spiritualis enim seminatio semper fit in laerymis. 
Unde : Beati qui lugent (Matth. v). Qui vero se- 
minant in carne, cum L:titia seminant ; sed post 
sequetur fletus, quia extrema gaudii luctus occu- 
pat (Prov. xi). 

VEns. 7. — « Euntes ibant, et flebant ; mittentes 
« semina sua. » 

Euntes ibant. [Aug., Cassiod., Aug.] Quasi dicat : 
Et quia qui seminant in laerymis metent. Ideo et si 
cum fletu seminant, tamen exultabunt. Et hoc est 
quod ait : Hi tales qui seminant in laerymis, euntes 
ibant, provecta melioris vitz, e£ flebant, quia mi- 
seri erant inler miseros. Melius est enim ut nullus 
sit miser, quam ut tu facias misericordiam. Qui enim 
ut faciat misericordiam optat esse miseros, crude- 
lem habet miserieordiam, sicut crudelis est medi- 
cus, qui, ut exerceat artem suam, optat multos 
weros. Ibant dieo, et flebant , mittentes semina. 
Quasi dieat: Ante se przmittentes in illo szeculo 
futuro. Semina, scilicet misericordiam et bona opera, 
hine aseenditur. [Cassiod.] Semina dico, sua, sci- 
licet non. de rapina, sed de proprio labore facta. 
Isti in via. flebant, 

Vrns. 8. — « Venientes autem venient cum ex- 
« sultatione, portantes manipulos suos. » 

Venientes autem. ad judicium, [Cassiod., Aug.] 
quod erit commune omnium venient cum ezsulta- 
tione, et hoc tantum bonorum, quod ad gaudium 
non nisi boni venieat. Venient dico, portantes ma- 
mipulos suos, fructum seminis, scilicet coronam 
gaudiorum et exultationis. Tunc erit triumphus [6 - 
tantium. Et ipsi morli insultantium, in qua hic ge- 
mebatur. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXV : * IN CONVERTENDO DO- 
MINUS CAPTIVITATEM SION. » etc. 


Vgns. 1 — [n convertendo Dominus. Hebraismus 
est, 3*U2 BEscuuB. Similiter et Grecaniea locutio, 
quanquam Grzce est. £y τῷ ἐπιστρέψα: Κύριον. 

. * - 1 ; J -- 

Sicut consolati. D. Hieronymus, et omnes alii, 


sicut somniantes.. D»2 5m moLEwmr, a radice m55 
HALAM, quz eliam interdum pinguescere significat, 
ut 58 015 eongruat eonsolationj, quanquam somnium 
probeinnuat quietem consolationis. Undetranslatorad 
Campensem dixit, quieti restituti sumus ; et Chal- 
d:us, erimus veluti infirmi qui convaluerunt. Cze- 
lerum D. Hieronymus in Commentariis, hune lo- 
cum concillat, dicens : Pro consolati, omnes pariter 
editiones somniantes transtulerunt. Et pulehre som- 
niautes, nondum est enim plena letitia in captivi- 
tate constitutis. 

VERs. 6. — Sicut torrens in austro Sanctes, 
sicut Lorrens in arido. Consentit Nebiensis, quod 
idem valet. Etenim 233 NEGEB, significat meridiem, 


1157 


sive austrum ventum calidum. Alii ferme transfe- 
runt, sicu£ £orrentes aut vivos, sub accusandi casu. 
Utrumque fuerit aliquid. commodum subaudiendum 
est. Converte captivitatem nostram sicut torrens aut 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « CANTICUM GRADUUM SALOMONIS. » 


Nisi Dominus a dificaverit domum. Titulus : Can- 
ticum graduum Salomonis. [Aug.| Iste est octavus 
gradus in figura Novi Testamenti, quod oclonario 
numero signatur, ubi agitur de cdificatione domus 
Dei, id est Ecclesie per verum Salomonem facta, 
id est per Christum, qui est verus pacificus, qui 
fecit utraque unum (Ephes. 1), et in se lapide an- 
gulari Ecclesiam de duobus parietibus Judz&eorum 
et gentilium construxit. In eujus rei significatione, 
Salomon templum zdificavit (II. Reg. νι). Unde 
congrue hie additur, prater solitum Salomonis, quia 
is το σαν! templum in figura veri pacifici, scilicet 
Christi qui zdificat Ecclesiam, ut dictum est, de 
duobus parietibus. Ne ergo acciperes illum Salo- 
monem, ideo Psalmusait : Nisi Dominus cdificave- 
rit domum (Psal. cxxvi). In hoe spes ponenda, non 
iu ullo hominum, quia et ille Salomon cecidit, qui 
templum zdificaverat. Ille enim Salomon vehemens 
amator fuit mulierum, et usque adeo laqueus fuit 
ilii illa cupiditas, ut idolis a mulieribus sacrificare 
cogeretur (I[] Reg. xr). Et est sensus tituli; hic 
est Canticum graduum Salomonis, id est l:etitia de 
ascensu, scilicet. de z:edificatione et provectu Eccle- 
sie, quam Christus zdificavit. 

Intentio : Monet ascendere. Modus : [Cassiod.] 
Bipartitus est psalmus. Primo dicit quomodo ascen- 
dentes se habere debeant, id est ut discant, quod z- 
dificatio non nisi a Deo est, et exaltatio in futuro non 
est nisi post humiliationem. Secundo dicit qug sit 
h:reditas, et quomodo collecta, ibi, ecce hereditas. 
Ne quis ergo alium adificatorem acciperet, nisi Do- 
minum, ait : 


Vrns. 1. — « Nisi Dominus zdificaverit domum ; 
: in vanum laboraverunt qui zdificant eam. » 


Nisi Dominus. [Hilar.] Quasi dicat : Jam venit 
Jesus, jam de captivitate nos reduxit, jam civitas 
wdificatur Jerusalem ; sed discant ascendentes, 
quod aedificatio et custodia non est nisi a Deo, et 
exaltatio in futuro non erit nisi post humiliationem. 
Etsi enim lzeti de gratia. Novi Testamenti, tamen in 
lanto munere non est presumendum alicui, quia 
nisi Dominus, id est Christus, edificaverit domum, 
in vanum laboraverunt, etc. [Aug.] Dominus Chris- 
tus :dificat sine cooperante interius, frustra labo- 
rant praedicatores foris loquentes tanquam ministri 
sdificalionis, et custodes zedificatorum. Domus est 
populus civitas Dei : ad hanc ascendit omnis qui 
proficit; cadit ab hac omnis qui deficit, amando 
Deum ascendis, amando sweulum cadis. [Cassiod.] 
Sunt enim ista. cantica amantium, et quodam desi- 
derio sancto flagrantium. Nisi, ergo, Dominus adi- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXVI. 


1158 


Α torrentes in austro. Hinc Chaldzus paraphrastes, 
Converte, Deus, captivitatem, sicut convertitur ter- 
ra, quando abundant [fluenta aquarum, tempore 
siccitalis. 


CXXVI. 


fieaverit, hanc domum, in vanum laboraverunt qui 
edificant eam, quia neque qui plantat aliquid est, 
neque qui rigat; sed qui incrementum dat Deus 
(I Cor. ur). [Aug.] Omnes autem in hac zdifica- 
tione laborant, qui in Ecclesia praedicant verbum 
Dei, ministri sacramentorum Dei. Postquam egit de 
eedificatione, subdit de custodia, dicens : 


Vgns. 2. — « Nisi Dominus custodierit civitatem, 
B « frustra vigilat qui custodit eam. » 

Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat 
qui custodit eum. [Cassiod., Alcuin., Aug.] Ecce de 
domo transit ad civitatem, qui plures habet domos, 
ut nec in singulis, nec in munita collectione sit 
presumptio, et quamvis domus et civitas secundum 
metaphoram, qu: de diversis inducitur, sint di- 
versa, una tamen est Ecclesia, quam utraque si- 
gnificant. Deinde ne aliqui velint exaltari, ante hu- 
miliationem conversus ad illos, ait : 


Vgns. 3. — « Vanum est vobis ante lucem sur- 
« gere : ἈΦ ΒΩ ἘΦ surgite postquam sederitis, qui 
« manducatis panem doloris. » 

Vanum est ; [Aug.] quasi dicat : Vanus est labor et 
custodia civitatis, nisi Dominus operetur, et etiam 
vanum est volis surgere ante lucem, id est Christum. 
Surgere est exallari et securos esse, quasi dicat : 
Vanum est vobis, si surgitis antequam lux surgat. 
Lux Christus est, qui illuminat omnem hominem 
venientem in. hunc mundum (Joan. 1). Post quem 
surgendum est non ante, ut ille facit qui se ei prze- 
pouit, volens hic esse altus, ut ille humilis fuit, ut 
filii Zebedai voluerunt : qui antequam humiliaren- 
tur secundum passionem Christi, sibi loca elige- 
bant, ubi sederent in regno Dei, unus ad dexteram, 
alius ad sinistram (Ma£th. xx). Ante lucem volebant 
isti surgere, sed surreclio, id est exsullatio, sequi- 
tur sessionem, id est humiliationem, ut lux nostra 
sit Christus. Post mortem surrexit altius. Ideoque 
subdit : Surgite autem. postquam sederitis, scilicet 
D peracta sessione, id est post humiliationem. Dico, 

postquam sederitis, non dico sedere ad judicandum 
vel gaudendum, sed ad humiliandum. Unde subdit, 
qui manducatis panem doloris. Sessio enim aliquan- 
do humilitatem significat, aliquando honorem judi- 
candi. Hie autem humiliationem designat, quod os- 
tendilur per hoe quod ait, qui manducalis panem do- 
loris. Manducat panem doloris, qui gemit in hac pe- 
regrinatione, qui in valle plorationis de afllictione se 
relieit, dicens : Fact, sunt. mihi lacrymae mea 
panes die ac nocte (Psal. xvt). Et quasi quis d:^^- 
ret, Modo sedere jubemur, modo surgere promittitur 
nobis; sed quando hoc erit ? subdit : 


C 


Vrns. ἧς — « Cum dederit dilectis suis somnum. » 


1159 


PETRI LOMBARDI 


4160 


Cum dederit somnum, |Aug.] id est mortem tem- A excutite pulverem de pedibus vestris (Matth. x). Sed 


poralem, in qua est secura pausatio. Dederit, dico, 
dilectis suis. Post mortem enim surgent dilecti. Do- 
minus enim post mortem exaltatus est. Ergo et tu- 
am exaltationem post mortem spera. Sede ergo 
prius, et sic surges. 


Pans n. VERs. 5. — « Eece hereditas Domini, 
« filii, merces fructus ventris. » 

Ecce hereditas Domini. [Cassiod., Aug.] Secundo 
dicit quz sit hereditas, οἱ quomodo collecta. Quasi 
dicat : Dilecti post somnum surgent. Et qui sunt 
dilecti ? Filii: qui filii? qui sunt fructus ventris. Et 
istis quid erit? Ecce his erit tunc /uereditas Domini. 
Quz estilla hzxreditas? ecce, merces, id est vita 
zterna. Attende quod ait, fructus ventris. Non 
omnes filii Ecclesie, quz quasi quzedam mulier, in 
dolore parturit, sunt fructus ventris, sed soli boni. 
Venter enim Ecclesie, ut Eva, in dolore parturit 
filios bonos et malos, ut Rebeeca geminos inter se 
dissidentes utero gestabat (Gem. xxv), quos cum 
partus apparuisset, discernit et dilexit Jacob. Ita et 
Ecclesia in cujus figura dietum est : In dolore paries 
filios (Gen. 11), bonos parit et malos. Unde Aposto- 
lus : Filioli mei, quos iterum parturio (Gal. 4). 
Boni.vero sunt fructus ventris, ut Jacob dilectus, 
matri, horum est merces, surgere post sessionem ; 
letari post. panem doloris. Modo ergo dolor et ge- 
mitus est eis ; sed in resurrectione hswreditas tunc 
apparebit partus Ecclesie, tunc videbitur qui sint, 
sed per quid acquisiti sunt hi filii? per sagittas, 
quia 

VEns. 6. — « Sicut sagittze in manu potentis : ita 
« filii exeussorum. » 


Sicut sagitlie in manu, etc. [Hilar., Cassiod.] Vel 
ita, ecce hzreditas. Quasi dieat : Qui sunt dilecti ? 
Ecce hzreditas Domini, seilicet filii, renati ex aqua 
et Spiritu sancto, isti sunt hereditas. Qui tales sunt, 
merces fructus ventris, id est sunt merces reddita 
homini Christo, qui est fructus uteri virginalis, qui 
eos acquisivit per obedientiam passionis. Unde : Pos- 
tula a me, et dabo tibi gentes lueveditatem (Psal.). 
[Aug.] Et nota quod secundum hanc lectionem est 
hic psalmi partitio. Sicut sagitte. Quasi dicat : Sed 
unde facta est tanta h:reditas ? per sagittas, quia 
sagitie in manu potentis, sunt excussc, id est apo- 
stoli excussi per manum Christi, usque ad fines terra 
ierunt, quia potens Dominus, dum fortiter de arcu 
sacre Scripture sagittas excussit, usque ad fines ter- 
ri pervenerunt illze excuss;e. Apostoli autem dicuntur 
sagitte, quia sunt missi a Domino, velut sagittze ce- 
leriter omnia transeuntes, et sine errore ferientes. Sic 
sunt autem et filii excussorum excussi, quomodo et 
ille excussa. Ita e£ filii. Quasi dicat : Et, sicut sagittze 
in manu potentis sunt exeusse, ifa filii e»cussorum, 
id est apostolorum, sunt excussi, id est missi, et sic 
acquisita est hzreditas. Dicuntur ergo apostoli, quia 
missi a simili sagittarum. Vel exeussi dicuntur 
apostoli quia ipsi sunt, quibus dictum est a Domino : 
Cum ezieritis de civitate in qua non audierint vos, 


dicet aliquis quod propter hoe videntur dicendi ex- 
cutientes, non exeussi, et secundum hoc melius de- 
berent dici filii excutientium quam filii excussorum. 
Ad quod respondemus, quod propter hoc bene pos- 
sunt dici excutientes. Verum et quod excutitur, ut 
pulvis, excussum dicitur, et unde excutitur aliquid 
ut vestis, οἱ secundum hoc bene dieuntur apostoli 
excussi. Vel potius alia sententia est hic, quam 
praetermittere minime debemus. Ideo enim forte 
obscurius positum est, ut multos intellectus gene- 
ret, et discedant ditiores homines, quia clausum 
invenerunt, quod multis modis aperiretur, quam si 
uno modo apertum invenirent. Sciendum ergo filios 
excussorum dictos esse apostolos filios, propheta- 
rum, qui dieuntur excussi. Excuti enim aliquid 
dicitur, ut saccus, ut exeat quod intus late- 
bat clausum. Prophet» ergo clausa continentes 
sacramenta, excussi sunt a prcedicatoribus, àcce- 
dente eorum diligentia et Domino aperiente, et quie 
abscondita erant, prodierunt aperta sicut illud Isaize. 
Obseurum erat : Cognovit bos possessorem. suum, et 
asinus presepe domini sui , Israel autem me non co- 
gnovit (Isa. 1), Hoc involutum aliquis przdieator ex- 
cutiens dixit : Venit bos triturans de gente Juda»o- 
rum, quia inde triturantes apostoli; omnis enim qui 
praedicat verbum Dei, monet, objurgat, terret, tri- 
turat aream, bovis implet officium. Asinus vero est 
populus veniens de gentibus, ut insidat ei Christus, 
significatus in Evangelio per pullum asinz, cui nul- 
lus insederat (Matth. xxi), quia ad eum nec lex 


C missa, nec propheta. Utrique populo Christus est in 


presepi, utrique cibus est in altari. Ecce qualiter 
illud involutum excussum est. Ideoque propheta 
dieuntur excussi, quibus exeussis generali sunt 
apostoli. Vel ita, apostoli sunt exeussorum filii qui 
a manu Dei sunt missi, usque ad fines terrze. Et est 
sensus littere. Quasi dieat : quomodo collecti sunt 
filii? ecce, quia, sicut sagitte sunt in manu ali- 
cujus potentis hominis, ut eas mittat ad feriendum, 
ita filii exeussorum, id estapostoli, filii prophetarum 
sunt missi a manu Dei. Et, 


Vrns. 7. — « Beatus vir qui implevit desiderium 
« suum ex ipsis; non confundetur cum loquetur 
« inimieis suis in porta. » 

Beatus vir est ille qui implevit desiderium suum 
€x ipsis predicatoribus, [Aug.] quod facit qui non 
amat seculum. Qui enim desiderio szeculi plenus est, 
non est quo intret, quod illi predicaverunt. Funde 
ergo quod portas, et sie fies capax ad id quod non 
habes. Et vere beatus est qui implet, quia 20m con- 
fundetur cum loquetur in porta, id est in Christo, 
inimicis suis quia non erubescit qui in Christo loqui- 
tur, el ejus honorem quzerit, non suum. Vel non con- 
fundetur cum loquetur inimicis suis in porta, id 
est in communi, ut omnes noverint quid loquatur. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXVI : & NISI DOMINUS JEDIFI- 
CAVERIT DOMUM, » etc. 


Vrns. ὃ. — Vanum est vobis ante lucem surgere; 


"ul 


1161 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXVII. 


1162 


surgite postquam sederitis. In D. Hier. non est, sur- A nostrum, et inter spinas et tribulos, brevis vitz ali- 


gite: Frustra est vo»is de mane consurgere, post- 
quam sederitis. Pratensis, aliter, vtnum est vobis di- 
luculo prevenientibus surgere, retardantibus sedere. 
Et ad consimilem modam  peue ceteri. Translator 
lamen ad Campensem, quasi accedit ad D. Hier. 
Frustraneum est si postquam quieveritis quim ma- 
turrime surgatis. Porro in Hebr:eo est una particu'a, 
quie perse significal m«ne surgere, ae mox. sequitur 
allera sign.fieans simpliciler surgere ΒῚΡ c3 


MASCKIME QUM, quod est. ad verbum manesurgentes, 
surgere. LXX sensum tenuerunt. Deinde, postquam 
sederilis, non est ab Hebra. alienum n2 ^"wN53 
MEAHARE SCHEBET. (Quasi dicat: a post sedere, quam 
locutionem non agnoscit latina consuetudo. 

Panem doloris D. Hiero. ad Marcellam, de hoc 
loco disceptat ia hzee verba : Inveni pro. page. dolo- 


ris, scriptum m'axyn Bn5 vere maTZABIM., quod 
Aquila interpretatus est, ἄρτον διαπονηματῶν, id est 
panem elaborationum. Symmaehus, ἄρτον μαχοπα- 
θουμένον, quod exponunt panem «rumposum. Quinta 
editio et Theodotion, qui in exteris eum LXX trans- 
latoribus facit, panem idolorum. Sexta, πλάνης, id 
est erroris. Nec mirandum est de Aquila, si διαπο- 
νὴ ματῶν, pro idolis ponat, eum opera manuum homi- 
nis sint, et prophetice populus arguatur ad. templum 
diluculo frustra consurgere, et post quietem ad san- 
cluarium festinare cum idola Dei honore venerentur, 
secundum quod Ezechiel seripsit iu ip:o templo, 
sacrificare idolis sacerdotes. Ut autem. plenius ad- 
ducaris pro dolore in Hebr. idola posita, hoc. ipsum 
verbum , hoe est ΣΝ aATZzaniw eliam in cul 
psalmo szriptum est. LXX quoque. id-la. transtule- 
runt. Nam et in eo loco ubi legimus, idola. gentium 
argentum οὐ aurum, opera manuum hominum, in 
Hebr. habetur, Basz ArzanknEM, quod Aquila in- 
lerpretatur elaborationes eorum. Unde cum ita 
veritas se habeat, non frustra quidam laboris panem, 
aut h;ereticorum intelligunt. saeramenta, aut vili 
istius miserabilis el zerumnoss interpretantur. labo- 
rem, apud quam in sudore faciei comedimus panem 


men!a nascuntur (Gen. m). 

Vgns. 4. — Merces fructus ventris. Ex Hebr, vide- 
tur quod fruetus sit nominandi casus, eo quod 
seribilur *^Z "ZW sacaR Prnt. Alioquin, juxta — he, 
braismi proprietatem , dicendum foret *Zw sEcaAn- 
ul esset in slatu constructionis. In. Graco tamen 
mauifeste est casus palernus, quomodo etiam in- 
Lerpretatur August. δμισθός «oU χαρποῦ τῆς γαστρός. 
]gitur juxta reetum casum, Christus fructus ventris, 
est merces filiorum, qui dileeti sunt haereditas Domini. 
Juxia vero possessivum, mater Eeclesia parturit 
filios ventre charitatis et tidei, ac merces hujus 
fruetus ventris, erunt filii in resurrectione partieu- 
lari. 


s. 5. [ta filii exucussorum. Hier. et pene cam- 
teri, filii juventutis aut adolescentia. Coterum v3 
NAAR, sign[ieat excutere. Hiuc passivum m'y 

p Monat, id est exzcussi. Est preterea quandoque no- 
men adolescentiam sonans, quomodo aeceperunt alii 
interpretes. Ercussos aulem D. Hier. ad Marcella 
allestatur LXX transtu'isse pro juvenibus, ut. intel- 
ligamus robustos, vegzetos, ac expeditos. Et in cor- 
roborationem ejus adducit Neem. cap. rv, ubi legi- 
mus : Media pars juvenum eorum faciebat opus, et 
media pars parata eratad bellum, et lancece et scuta, 
et arcus, οἱ lorice. LXX dixerunt, Medii excussorum 
faciebant opus, et medii eorum, habebant h:stas ct 
scutt, et arcus et thoraces. Alteram quoque transla- 
lionem prosecutus est, ut intelliras adolescentiae 
populos, Christianos exaculi sensus. 

Vgns. 7. — Desiderium suum. Omnes alii Labent 
pharetram suam, ex. Heb. *n2wN ascupaTIO., Sed 
LXX per metaphoram inte;lexerunt reconditum g«u- 
dium, speiqu? plenitudinem, qua homo spiritu inten- 
tus, quasi sagitta directa. celestia penetret. Nostra 
etenim conversatio in celis est. (Philip. i1). Cur vero 

C iu Hebr. pro desiderio pharetra posita sit, explicat 
D. Hieron., in Commentariis, etc., ul quia sagiltas 
promiserat, in Comparalionem sanctorum, conse- 
quenter pharetram sagittis inferat explendam. Chal- 
dieus παραφαστιχῶς interpretatur scholas. 


PSALMUS CXXVII. 


ARS9IB PSALMI TITULUS ἢ «. CANTICUM GRADUUM. » 


Beati omnes qui timent Dominum. Titulus : Can- 
ticum graduum. [Cassiod.] Nonus g' sdus est ut 
pacificus caste timeatur, qui solus zedificat, custo- 
dit, exaltat. Intentio : Monet caste timere. Modus: 
Biparüitus est psalmus. Primo bona timentis enu- 
merat. Seeundo optat bona timenti, ibi, benedicat 
tibi. Ad timorem ergo Dei monens ait : 

Vgns. 1. — « Beati omnes qui timent Dominum ; 
« qui ambulant in viis ejus. » 

Beati sunt qui Liment. Dominum. |Cassiod.] Mi- 
seri sunt qui mundana timent, Sciendum est qua- 
tuor esse timores prieter naturalem, quie omnibus 
inest, scilicet, mundanum sive humanum, servi- 
lem, initialem, castum vel filialem. Humanus timor 
est, quando timemus pati pericula carnis, vel per- 
dere bona mundi, propter. quod delinquimus. Hic 
limor malus est qui in. primo. gradi cum mundo 
deseritur. Sed d vinus timor comes est. per. omnes 
gradus. [Aug.] Timor servilis est eum | propter. ti- 
morem gehenno continet se homo ἃ peecalo, pra- 
sentiam judicis et pcenas metuit, el timore facit 
quidquid boni facit, non timore amittendi mternum 

Paraor. CXCI. 


bonum quod non amat, sed timore patiendi malum 
quod formidat. Non timet ne perdat amplexus pulcher- 
rimi sponsi, sed timet ne mittatur in gehennam ; 
bonus est iste timor et utilis, per quem fit paulatim 
consueludo jusliti&, et succedit initialis timor, 
quando incipit quod durum erat amari, et. sic. inci- 
pit excludi servilis timor a charitate, et succedit, 
Deinde castus timor, quo timemus ne sponsus tar- 


D det, ne discedat, ne offendamus, ne eo careamus, 


timor iste de amore venit. ΠΙῸ quidem servilis, uti- 
lis est, sed non permanens in :ete. num, ut. iste. de 
quo hie diei Propheta : Beati ommes qui timent 
Dominum casto, scilicet timore, et qui sunt isti? Qui 
ambulant in viis ejus, id est in fide, in bonis operi- 
bus. [Cassiod., Aug.] Hoe ideo ait, ut non tantum 
ἃ malis separemur, sed eliam in. fide ambulemus. 
Et nota quod a pluribus eapit, dicens: Beati. Sed 
quia omnes unum sunt in Christo, singulariter. lo 
quitur. 
Vuns. 2. 
« mandueabis : 


— « Laboves manuum tuarum, quia 

beatus es, et bene tibi erit. » 
Labores manuum. tuarum manducabis. [Aug.) 

Quasi dicat : Ita beati sunt qui timent, quia man- 


31 


1163 


ducabis, labores, ete. Vel sine, quia, lege : quasi 
dicat: Beati sunt qui timent, et o vos. qui timelis, 
velo tu qui times: utrumque enim bene deci- 
tur, quia omnes unus homo sunt. Tu inquam, 
manducabis labores manuum tuarum, vel fructuum 
tuorum, alia littera. Labores. fructuum dicit, cum 
deberet dicere, fructum. laborum ; sed quia labores 
cum gaudio sumuntur, propter spent, et ipsi jueun- 
dant, et modo sunt cibus; sed jucundior eorum 
fructus erit, quando saneti venientes cum exsulta- 
tione, porlantes manipulos suos; postea de utro- 
que subdit, beatus es, jam in. preesenti de labore, 
et bene tibi erit in futuro de fructu; et. tunc. vere 
bene, ubi bene est, omnia bona tibi confluunt ad 
gaudium suavitatis. Deinde qualiter beatus sit. sub- 
dit : 

VERS. 3. — « Uxor tua sicut. vitis. abundans : in 
« lateribus domus tu:. » 

Uxor tva, etc. Etsi ad litteram. hoe accipi pos- 
set, [Aleuin.] tamen nec. omni timenti Deum con- 
venit, nec soli, sed mystice bene accipitur, et 
omni timenti eeneraliter convenit. Quasi dicat : Ita 
beatus es, o tu timens, quia uxor tut, id est. sen- 
sualitas, est sicut vitis abundans in lateribus domus 
tum, id est bene est subdita rationi, et sic manens 
in paradiso, id est in quiete, abundat in bonis ope- 
ribus Et 


VEns. &. — « Filii tui. sieut. novelle olivarum : 
« in eireuitu mens: tua. » 

Filii tui, id est opera, sunt. sicut novelle oliva- 
rum, [Hilar., Cassiod.! quia virent oleo charitatis 
inuneta, et sunt im circuitu mense tuc quia qui 
talia opera faciunt, pane coelesti reficiuntur. Vel 
nxor dicitur sapientia viri, de. qua Salomon: Ama 
sapientiam tanquam sponsam, et ipsa amplexabitur 
ie (Sap. vin), quie ut vitis. uvas, jueundos fructus 
bonorum operum dedit. Domus ergo est cogilatio, 
cujus parietes sunt duo Testamenta, in quibus mens 
ut in lateribus domus solidatur. Et est, uxor tua, id 
est sapientia, est sicut vilis abundans in lateribus do- 
mus tuze, id est abundat fructibus bonorum operum, 
que procedunt ex bona cogilatione informata 
et munita doetrina duorum Testamento:um. Et de 
sapientia uxore nati sunt filii tui. Non dieit filize, 
feminino genere, sed filii, pro firmitate, id est imi- 
talores tui. Et hi sunt in eircuitu mense tue, id 
est cireumdant mensam, id est altare, quando 
pane satiantur corlesti, scilicet Dominico corpore, 
et spirituali doetrina; et isti sunt sicut novellze 
olivarum, [Cassiod.] id est isti comparantur novel- 
lis olivis, quz viridiores, et fortiores, et uberiores 
sunt in fructu. Unde et lumen est, et fessorum le- 
vamen. Et notandum quia hie vitis et oliva memo- 
rantur, sieut in vulnerato a latronibus infunditur 
vinum et oleum (Luc. X). In vino, austerilas justi- 


PETRI LOMBARDI. 


1164 


A tim est ; in oleo, lenitas misericordie. Illud ad ve- 
tus, hoc ad novum Testamentum pertinet. [Aug.] 
Vel per uxorem intelligitur Ecclesia, et dirigitur 
sermo ad Christum caput, cum dicitur tua, et, tul : 
nec tamen mutatur vox vel persona, propter unila- 
tem capitis et corporis. Unus enim. homo Christus 
capul est et corpus, et in capile quisque fidelium 
hzc habet. Dicit ergo Christo, uxor tua, est sicut 
vitis abundans. Uxor Christi est Ecclesia, qux est 
fertilis vinea, que non in omnibus fertilis est et 
abundans, utin paleis. Sed in lateribus domus 
tuz, id est in illis, qui tibi o Christe adhaerent, qui 
latera tua sunt. Sicut enim dicimus de aliquo qui 
malis consiliis utitur, mala habet latera: et ita de 
illo qui bonis consiliis utitur, dicimus, bona latera 
habet. Ita ergo latera domus Christi dicuntur qui 
ei adhzrent. Et, filii. tui. Idem sunt filii Christi, 
qui et uxor, id est Ecclesia. Ipsa enim est conjux 
Christi, et ipsa est filii. Hi filii sunt. sieut novellae 
olivarum, quia paeifici sunt. Oleum enim pacem 
signifieat, quia eharilatem, sine qua nulla est pax : 
et hifilii sunt, in cireritu mense tug, quia sa- 
tiantur mensa cclesü. Deinde sequitur conclusio 
beati. 

Vrns. 5. — « Ecce sie benedicetur omnis homo : 
« qui timet Dominum. » 


Ecce sic [Aug.] Quasi dieat : Sed quare hoc ? 
Ecce ex timore Dei, sic enim benedicetur omnis 
homo qui timet Dominum. 

Pans. m VEns. 6. — « Benedicat tibi Dominus 

Q « ex Sion : et videas bona Jerusalem omnibus die- 
« bus vite tu:e. » 

Benedicat tibà Dominus. [Aug.] Secunda pars, 
ubi ex pietale postulat benedici timentes. Optat 
enim hie bona timenti, sed qui» non sunt inalis 
communia. Quasi dicat: Benedicentur timentes 
Dominum, sed, o timens, ne quaeras has benedi- 
cliones quae non sunt ex Sion, qu: etiam in malis 
sunt; sed potius benedieat tibi Dominus, benedi- 
clione, quie est ex Sion coelesti, id est seterna bene- 
dictione, et ibi positus nune spe, postea re, videas 
bona, etc. [Cassiod.] Vel, Dominus progressus ex 
Sion Judaorum, benedicat tibi. Et, ita, ut videas 
bona, non quie transeunt, sed bona Jerusalem om- 
nibus diebus vile tuc, id est :elerna, quee videbun- 

p ur semper : quod non ista possunt, tumulus bono- 
rum, esl zeternitas. : 

VEns. T. — « Et videas filios filiorum tuorum : 
« pacem super Israel. 

Et videas filios filiorum tuorum, [Aug., Cassiod.] 
id est fructum bonorum operum, vel eos qui de 
doctrina tua generantur. Et ut breviter omnia con- 
cludam vel comprehendam. Videas pacem. super 
Israel, omnia illa hona nominantur pax. 


(In psalmum cxxvn, nihil est annotandum.) 


1165 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXVIII. 


1166 


PSALMUS CXXVIII. 


PSALMI TITULUS : « CANTICUM GRADUUM. » 


Sepe erpugnaverunt. Titulus : Canticum gra- 
duum. [Cassiod., Aug.] Decimus gradus est, ut qui 
caste Deum timet, pro eo omnia palienter ferat : 
quod tunc expedit Ecclesie inter malos. Mali enim 
etsi audiunt verbum Dei, tamen turbant Ecclesiam 
quolidie scandalis et tribulationibus, qui in. Evan- 
- gelio comparantur pelrosis locis, ubi semen aruit , 
quia non habent radicem (Luc. vir. Hos tales ab 
Abel Ecclesia toleravit. Intentio : Monet ad patieu- 
tiam. Modus: Bipartitus est psalmus. [Cassiod., 
Aug.] Primo ostendens qu: tulerit, consolatur in- 
firmos. Secundo agit de reprobatione persequen- 
tium, ibi, Dominus justus. Ecclesia ergo quasi re- 
spondeat querelis infirmorum  murmurantium : 
quod tot malos ferant, ineipit : « O filii, nolite mi- 
rari ad ista, quasi nova, {1 jam diu sustinui, et 
ne turbemini, quia » 

VEns. 1. — « Saepe expugnaverunt me ἃ juven- 
« tute mea ; dicat nunc Israel. » 

Exrpugnaverunt me matrem, sepe [Aug.] hoc. dicit 
. pro frequentia passionum. Et hoc, ὦ juventule mea, 
seilicet ἃ primo tempore :elatis ab Abel. Aliquando 
enim in solo Abel Ecclesia erat, et expugnala est 
ἃ fratre malo, et perdito Cain (Gen. 1v). Et istud , 
dirat Israel nunc, dum licet ut alii instruantur. 
Istud ergo dicat, et non timeat istud, cum senectus 
expugnatur, consolatur se de prwterilis. Quid di- 
cal ? 

VEns. 2. — « Sepe expugnaverunt me ἃ juven- 
« lute mea; etenim non potuerunt mihi. » 

Sepe expugnaverunt ie a juventute mea. Et quare 
expugnaverunt ? [Aug.] quia non consensi eis, quod 
ita ait : Etenim non potuerunt mihi, scilicet praeva- 
lere, ut me traherent in consensum peccati. Quod 
€um non possem, 


VEns. 3. — « Supra dorsum meum fabrieaverunt 
« peccatores, prolongaverunt iniquilatem suam. » 


Supra dorsum. [Aug.] Quasi dicat: Quia non 
potuerunt facere, ut. consentiam, fecerunt. ut. por- 
lem ipsos, οἱ fero usque in finem. Vel ita : Et- 
enim, quasi dicat, expugnaverunt me, sed mihi non 
nocuerunt. [Cassiod.| Etenim, id est quia : Non 
potuerunt mihi praevalere, ut me finirent et con- 
sumerent, quia etsi quidam sanclorum ad ΘΟ Τὴ 
missi sunt, tamen Ecclesia non potuit finiri Ideo 
ait: Non potuerunt, quia Ecclesia crescit adversis. 
Et cum palam non possent nocere, supra dorsum 
meum fabricaverunt peccatores, id est conati sunt 
occulte mihi nocere, quia quod mali nequeunt pu- 
blice omnibus, occulte singulis tentant. suadere, ut 
qui a facie venientes viderenlur, a lergo non sen- 
liantur. Et sicut. scepe. expugnaverunt, ita et. diu. 
Quod ita dieit : Prolongaverunt iniquitatem, vel in- 
, justitiam suam quia non sunt momentanez eorum 
insidie, sed diutinee. [Aug.] Vel ita : Sape expu- 


A 


B 


€ 


D 


gnaverunt, tamen prolongaverunt iniquitatem suam, 
id est longe fecerunt a me injustitiam suam, quia etsi 
mali cum honis sint in szeculo, si etiam in Ecclesia 
sint, ne*quis tamen putet iniquitatem juxta justi- 
liam. Et si eos porto, tamen longe est a me iniqui- 
tas eorum. Ne quis ergo timeat mistos sibi malos 
qui longe sunt. 

VEns. 4. — « Dominus justus concidet cervices 
« peccatorum ; confundantur et convertantur re- 
« trorsum, omnes qui oderunt Sion. » 


Dominus justus. Secunda pars, ubi agit de repro- 
balione persequentium. Quasi dicat : Expugnave- 
runt me peccatores, sed hoc non semper erit, quia 
Dominzs concidet cervices peccatorum. 1n hoc. su- 
perbos et cervicosos peccatores notat. In cervice 
enimnotatur superbia. Et £288 confundanturipsi, 
quod erit cum viderint se damnari, e£. convertan- 
lur retrorsum, id est inefficaces appareant, omnes 
qui oderunt. Sion, [Aug.] id est Ecclesiam, quam 
non tantum manifesti persecutores, sed etiam qui 
ficte intrant, oderunt. Qui enim nolunt observare 
verbum Dei, oderunt Ecclesiam. 

Vrns. 5. — « Fiant sieut fenum tectorum; quod 
« priusquam evellatur exaruit. » 

Fiant etiam sicul fenum tectorum. [Aug., Cas- 
siod.] Quasi dieat : Est herba quz in alto nascitur, 
sed sine radice. Feno ergo tectorum comparantur 
mali quia in culmine superbie nascuntur, ubi non 
solide slant qui siepe dispereunt antequam de vita 
tollantur. Quod priusquam evellatur exaruit, [Aug.] 
quia mali ante sieci sunt, quam de vita abeant. 
Nondum enim finiti sunt in judicio Dei, et jam non 
habent succum viriditatis. 


Vrgns. 6. — « De quo non implevit manum suam 
« qui metet; et sinum suum qui manipulos col- 
« liget. » 

De quo, scilicet feno, id est de malis et aridis, non 
implevit manum suam qui metet,et sinum suum 
qui manipulos colliget. [&ug.] Angeli sunt messores 
qui bonos fruetus  colligent, ut offerant Deo : qui 
grana separabunt a paleis (Matth. x:m), sed hi de 
malis non implebunt manum vel sinum, [Hayrr., Hi- 
lar.] id est non colligent ex eis bonam operationem, 
vel bonam cogitationem, quia nullus in talibus fru- 
cius comperielur, qui manu vel sinu ab anrelis por- 
letur. Manus ad opera, sinus ad conscientiam re- 
fertur, sed in neutro fructus est malis. 

VEns. 7. — « Et non dixerunt qui preteribant : 
* Benedietio Domini super vos : benediximus vobis 
« in nomine Domini. » 

Et non dixerunt. [Alcuin., Aug.] Quasi dicat : 
Quos non colligent angeli, quibus non pr:edicaverunt 
apostoli. Et hoc est quod ait : Et illi non colligentur, 
quibus non dixerunt illi qui prateribant, scilicel apo- 
soli et prophele, benedictio Domini sit super vos. 
Maxime Judiis mos erat, quibuscunque operantibus 


4161 


hoc dicere : Benedictio Domini super vos. Hie enim A 
mos inter Hebr. erat, ut major operantibus benedi- 
ceret (Ru£h. 1). Unde hie. dicitur e contrario. quia 
inaniter operantibus. nulla beuedietio datur. [lli er- 
go qui preeteribant, sunt qui per vilam istam cur- 
rendo transeunt ad patriam, ut prophete et apostoli, 
qui radicatos charitate benedicunt. Superbis vero 
dicunt, benedictio Domini super 
futuri sunt, scilicet miseri, et non dixerunt talibus : 
Benedizimus vobis in nomine Domini. Bonis bene- 
dicilur. Si ergo bene vivis , vide te benedietum. 
Omnes enim viventes benedicunt, non ulique in suo 
sed iu nomine Domini a quo 


vos, sed quod 


nomine, sieut hzretici ; 
vinnia bona dicunt esse, non ab eis. Qui enim dicunt, 
non sanctificat nisi Deus, nee quisquam bonus est 
nisi dono Dei. Ipsi in nomine Domiai benedicunt, 
non in suo, quia amici sunt sponsi, nec volunt esse 
adulteri sponse. 


b 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : * CANTICUM GRADUUS. » 


De profundis. Titulus : [Cassiod.] Canticum gra- 
duum. Undecimus gradus poenitentialis supplicatio, 
qui conzrue post praedietos gradus ponitur, quia nec 
timens tantum Deum, nec. omnia ferens dienum se 
penitus sentit Christo, quia in corpore nullus sine 
peccato est. Et ideo uaa seeurilas es! precibus ineii- 
nari. [Aleuin.] Et est iste sextus psalmus ia. ordine 
. peenitentialium psalmorum, et undecimus in ordine 
canticozum (181). Per senarium notatur perfectio, 
quia sex diebus perfecit Deus mundum. Per unde- 
narium nolatur transgressio, quia el denarium ex- 
ced t, el ad duodenarium non pervenit. Unde et un- 
decim erant vela capillatia 1u tabernaeulo. Domini 
(Exod. XXVI), |Aleuin.] et undecim sunt psalmi 
Asaph, etin undenario fuerunt apostoli, semolo sce- 
lestissimo Juda : sed ad duodenarium redierunt, 
substtuto Matthia. In his ergo datur intelligi quod 
quantzceunque perfectionis sit ali juis, non tamen 
sine peccato est, pro quo necessaria esl peenitentia, 
quia est senarius cum undenario. Intentio : [Cas- 
siod.] Monet ad ponitenbam. Modus : Bipartitus 
est. Primo peenilens caplat a sua persona misera, 
et a misericordia judicis, unde sperat magna. Se- 
cundo ponitur lzeta conclusio, eum cerlitudine ve- 
nie, ibi, speret lsrael. |Aug.] Hie ergo p«eni- 
tens sciens se esse in profundo, a sinili Jong 
clamat, 


VrEns. 4. — « De profundis clamavi ad te, Do- 
« mine; Domine, exaudi vocem meam. » 


De profundis clamavi ad te, D »mine. Hzc est vox 
ascendentis. [Aug.] Altendat ergo quisque in quo 
profundo sit, de quo clamet ad Deum. Clamavit Jo- 
nas de profundo, scilicet de venire céli (Jom. 1), 
quia nec venter bellu potuit tenere vocem preean- 
tis, que omnia penelravit et ad Dei aures usque 


(481) Ex Aug. xv De civitate Dei, cap. 20. 


PETRI LOMBARDI 


4468. ᾿ 

ἱ 
COLLATIO IN PSALMUM CXXVIII. « S/EPE EXPUGNA- 
VERUNT, » etc. 


VERS. 3.— Supra dorsum ineum fabricaverunt pec- 
calores. In Heor. est aravzrunt, arantes, sive arato- 
res, DAZ DTE HARESCHU uonEscuntr. Longaa diu- 
turna perseeutorum molestia hoe et illo modo signi- 
ficatur, veluti et quod stalim se juitur : Prolongave- 


runl iniquitatem. suam. DTY272) 52"Nnh HEERICU | 
LExaaITIAM. hoe est prolongaverunt sulcum suum. 
Persevesat enin in metaphora, qua semel cceporat. 
Et LXX sensum eruerunt, qui decebat. 

— (Qervices peccatorum. Hebr. habent 
pro eervieibus funes. Sciendum aulem quod si 237 
AsoTH, sit plurale hujus nominis 37 AB, recle sonat 
res deusas et inerassalas, quibus siguilicatur more 
Seripturz superbia, etiam cervice g.ugui designata. 
Unde Deut. xxxir, ubi arguitur duritia et obstina!io 


VERS. 4. 


filiorum Ísrael, dicilur ΤΣ ΝΣ ABIT; incrassatus 
[uisli. Si autem. ABoTH fueril ab nay ABATH, sunt 


et densa vincula, quemadinodum. ac- 
Utrobique senlentia digna 


[unes [orles, 
cipere volunt Hebraei. 
est. 


CXXIX. 


pervenit : Ita et iste de hac vita mortali elamat, quae 
est nobis profundum. Qui enim sentit se fore in pro- 
fundo, ubi fluctibus interioris et exlerioris miserie 
alteritur, imago Dei gemit, c; nal donec eam liberet 
Deus, ita ut renovetur et reparelur a Deo, qui illam 
impressit, cum hominem formavit ; sed cum de pro- 
fundo elamat, surgit de. profundo : et ipse elamor 
non eum sinit multam in imo esse. Valde enim in 
profundo sunt qui nec clamaat cum viderinl se quo- 
lidianis pecealis obrulos, et acervis quibusdam et 
molibus iniquitatum pressos; sed potius illos irri- 
dent, qui eos Deum rogare monent. Hoc est pro- 
fundum in quo peecalor contemnit. Sicut dieit 
Scriptura: Peccator cum venerit in profundum ma- 
lorum coniemnit |Prov. xvm). [Cassiod.] De:ude 
subdit quid elamaverit : Domine, exaudi vocem 
meam. Deinde alis verbis idem repelit, dicens, et. 


Vrgns. 2. — « Fiant aures tuz intendentes : in vo- 
« cem deprecalionis med. » 

Fiant aures tue, [Aug.] id est auditus clementize 
intendentes in vocem deprecationis mea:. Precibus: 
Deum rlaceat, ut clementer audiat. Deinde ostendens | 
de quo profundo clamet, all : 


t 


Vrns. 3. — « Si iniquitates observaveris, Domine, 
« Domine,-quis sustiaebit? » 

Si iniquitates. |Aug.] Hoc est. profundum de quo. 
clamat; sub molibus ramque el fluctibus suarum 
iniquitatum elamat. Cireumspectis enim omnibus. 
nullum bonum videns, sed uudique mala οἱ catervas. 
scelerum suorum cernens, quasi expavescens ex-. 
climat, 0. Domine, δὲ iniquitatem vel iniquitates, 
observareris, id est ad. vindielam «eternan servave-- 
ris, Domine, quis sustinehit ? te judicem ? nullus. ! 
Non tanlum ego, non dixil. ego non suslinebo, sed 
quis sustinebiL? quia prope omnis humana vila pec- 
calis suis cireumlatratur, omnisque conscientia suis 


1169 


quod presumat de justitia sua. Prasuinat ergo de 

ei misericordia, scilicel qu ud eum: esl propi- 
D dia, scilicet quod apud esl pro 
tiatlio, 


lUi» VEns. 4. — « Quia apud te propitiatio est; et 
WE « propler legem tuam su-tinui te, Domine. » 

lun; ἢ AUDWCUSDNE MM ΠΣ 
ini Quia apud te propiliatio est. | Aug.] Quasi dicat : 


Quia spe clamat, quia est in eo miserico:dia, quod 
ita ait, quia apud te, etc. Vel ita junge. Nullus po- 


eol 
"M test sustinere, si observaveris iniquitatem ; sed ta- 
Wil men non despero, quia apud te propitiatio est. In 


hoe mihi est spes, quia a: ud te propitiatio, scilicet 
| sacrifieium quod pro nobis oblatum est, quo peceata 


im 

wu solvit, scilicel innocens sanguis Christi, pro nobis 
wlE. fusus et oblatus, quo delentur omnia peeeata nocen- 
ΜῈ tium : quo captivi de manu eaptivantis inimici re- B 


dimuntur. In hoc ergo mihi spes est. Nam si judex 
! Solum esse velles, et misericors esse. nolles, omnes 
| iniquitates observares. Et quis ante te staret in ju- 

dicio tuo ? Una ergo spes est, quia apud te propi- 
J| tiatio est, e£ propter legem. tuam, scilicet misericor- 
| di:e, cum olim premeres sub lege veteri, reos facien- 


VA te, sustinui te, Domine, scilicet propter legem mise- 
PE rieordiz et charitatis quie vivificat, sustinui : quae 


peccata condonat, et de c:etero monet, ne offendat 
homo. Et si titubavi, remedium datorandi : Dünitte 
nobis debita nostra sicut et nos dimittimus delhitori- 
bus nostris (Ma!th. vi). Et quia hanc legem dedisti 
| in ipsa necessitate, sustinui te, exspectans quando ve- 
| nias, et liberes ab omni necess;tate. Sine hac igitur 
|lege misericordie et charitatis, qua aller a;terius 
Onera portat, nullus sustinet, vel frustra sustinet. 
Ὑ Deinde quasi quis diceret : [Gl. int.] Est-ne verum 
quod propter illam legem sustinueris ? conversio sit 
ad auditores, et ait : Utique, 


- Vgns. 5. — Suslinuit anima mea in verbo ejus : 
« speravit anima mea in Domino. » 


Sustinuit anima mea in verbo ejus, [Aug.] quod 
non fallit, quod regnum promisit post veniam. Ac- 
cepimus quidem veniam peccalorum, sed cternam 
|viiam nondum tenemus : debila sunt deleta, sed 
merces est adhue futura, quam spe-:mus in verbo 
ejus. *j verbum nostrum esset, deberemus timere. 

Ἢ δὲ quia verbum Dei est, non lallit. Securi ergo 
| speremus in ejus verbum, quod fallere non potest, 
propter quod subdit, speracit. anima mea in. Do- ἢ 
| mino. 


A custodia, vel vigilia, matutina usque ad noctem. 
J[Aug.] [deo dieit a vigilia matutina, qua est finis 
Jnoctis, quia Dominus tune surrexit, quod et in nob;s 
, Jsperzmus, Et ex tune lioe. caepit sperare anima no- 
jstra, el sperat usque ad noctem, id est usque uo 
jnón moriamur." [Aleuin.] Aliter non valet, quia qui 
Derseveraverit usque in finem, hic salvus erit tantum 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXIX. 


cogitationibus aceusatur, et non est castum cor, ἃ (Ma£?h. x). Inde in lege caput et eauda hosti Do- 


1170 


mino offerebatur (Levit. ni), [Aug.] et quia ea hora 
Christis immortalis surrexit. llle ergo sperat a vi- 
gilia 'natutina, qui non aliud a Deo quam immorta- 
litatem sperat. 

Speret Israel, etc. [Cassiod.] Secunda pars, ubi 
esl lita conclusio, ubi de se securus praedicat aliis 
ut semper sperent in Domino. Quasi dieat : Sicut 
anima mea speravit, similiter speret [srael in Domi- 
noa custodia malutiua usque ad noctem. [Aug.] 
Sed quomodo sperat peecator quod habuit ille, qui 
sine peecato erat ? bene, 

VEns. 7. — « Quia apud Dominum misericordia ; 
« et copiosa apud eum redemptio. » 

Quiaupud Dominum est misericordia ; [Aug.] quia 
ille qui sine peccato praecessit, delet peccata sequen- 
tium ; Ef ajyud cum est. copiosg redemptio, scilicet 
sanguis preliosus, qui totius mundi peccata rede- 
mit. 

VEns. 8. — « Et ipse redimet Israel ex omnibus 
« ESSE» iniquitatibus ejus. » 

Et adeo copiosa, [Aug.] quod ipse qui sine pec- 
cato priecessil, rediiet Israel. Israel se vendere po- 
Lui, eL non redimere : ille quisine peccato est, po- 
test redimere. [Cassiod.] Hic jam dicit, quid sit fa- 
clurus ille, quem dixit misericordem esse et copio- 
sum, scilicet quod. redimel Israel ex. omnibus ini- 
quitatibus ejus. 

PSALMUM 126 : « DE PROFUNDIS CLA- 
NAVI, » 


COLLATIO IN 


Vgns. 4. — Propter legem twtm. Hunc locum 
dilizenter examinavit D. Hier. ad Suniam οἱ Fretel- 
lam, ex cujus pertraetatione palam. advertimus 
ipsum legisse bibla Hebraica absque punetorum 
dislinelione, simul et jod, ubi legimus vau, quod 
vau, et quosdum interpretes prius tenuisse deseri- 
bit, ἃ quibus nostram leetionem habemus in usu, 
sed prestat eum audire loquentem. Dicitis in Graco 
VOS legisse, ἔνεχεν τοῦ ὀνόματός σου, id est propter 
momen tuum, et nos contitemur plura exemplaria 
sie reperiri; sed. quia veritati studemus, id quod in 
Hebr. sit, simplieiter debemus dicere. Pro nomine 
euim sime lege apud eos legitur thira, quod Aquila 
interpretatus. est co6ov, hoc. est timorem. Symma- 
chus οἱ Theodotiou νόμον, id est legem, putantes 
nn muonan, propler litterarum jod et vau simili- 
ludinem et formam, qua tamen magnitudine distin- 
gua tur. Quinta editio Zerrorem. interpretata est. 
Sexta. verbum. Haetenus D. Hier.. Cicterum. nunc 
cum pun.'tis legimus, **n TiuAnE, id est timeberis. 

Vuns. 6. — Aeustodia matulina usque ad noctem. 
"p25 pov yret ὩΣ MISGHOMRIM  LABOQER 


ScHuoMnIM LABOQER, quod interpretatur D. Hier., a 
vigilia matutina, usque ud vigiliam matultine ; Pra- 
lensis, supr observ entes mane, supra observantes 
mane s; Sanetes, nugis quam custodes mane, custo- 
des inine ; Muusterus, ante custodes matutinos, ante 
custodes, inquun, matulinos, ac citer pari forma. 
Quie Lrauslatio eo tendit, quo insinuetur perfecta, 
indefessa, et jugis in Deum fiducia. Ubi ergo sensus 
tenetur, verborum cacozelia aspernanda est. 


11τ 


PETRI LOMBARDI 


PSALMUS CXXX. 


PSALMI TITULUS : « CANTICUM GRADUUM. » 
Domine non estexaltatum. Titulus : Canticum gra- 
duum. [Cassiod.] Duodecimus gradus est humilitas, 
quam intus et extra hic sc habere ostendit. Intentio : 
Monet ad humilitatem. Modus : Biparlitus est psal- 
mus. Primo proponens se humilem, poenam indieit 
non humili. Secundo suo exemplo ad spem monet, 
ibi, speret Israel. Ostendens ergo se humilem intus 
et extra, ait ; o 

VEns. 1. — « Domine, non est exaltatum cor 
« meum : neque elati sunt oculi mei. » 

Domine, non est exaltatum intus, cor meum. 
[Haym., Cassiod., Aug., Hayin.] Per hoe nota con- 
trarium, id est. humiliatum est cor meum, quod est 
sacrificium Deo ; neque jam elati sunt extra, oculi 
mei quia signum superbi: exterius non ostendi. 

VEns. 3. — « Neque ambulavi in magnis : ne- 
« que in mirabilibus super me. » 

Neque ambulavi superbiendo, in magnis, neque 
in mirabilibus super me, [Aug.] id est non fui su- 
perbus, nolui quasi in mirabilibus innotescere ho- 
minibus, non quaesivi aliquid supra vires meas, 
unde apud imperitos jactarem me, ut qui mirabilia 
sibi optant, sieut. Simon Magus in mirabilibus vo- 
luit supra se ire, delectatus potentia apostolorum, 
non justitia. Talia voluit facere, qualia apostoli fa- 


À est concepiionis, secundum alitionis in utero; ter- 


lium emissionis, quartum portationis et lactationis, 
quintum ablactationis, ita et in utero matris Eccle- 


sim, primo concipimur, dum fidei rudimentis in- 


struimur. Inde quasi in ejusdem utero alimur, in 
eisdem primordiis profitentes ; deinde in lucem edi- 
mur dum per baplismum regeneramur. Deinde quasi 
manibus Ecclesie porlamur, et lacte nutrimur, 
cum post baptismum in bonis operibus informamur, 
et lacte simplicis doclrinz proficiendo nutrimur, 
donec jam grandiusculi a lacte matris separati ad 
mensam Patris accedamus, id est a. simpliciori do- 
clrina, ubi przdieatur Verbum caro factum, aeceda- 
mus ad Verbum in principio apud Deum. Inde est 
quod Abraham non in nativitate Isaac, non in cir- 


p eumcisione, sed in ablactatione magnum convivium 


legitur fecisse (Gen. xxr). Hae quinque tempora 
sancta observat Ecclesia. Dum enim in quarla feria 
quartz hebdomadz militie Christian, agonistae 
Christi vocantur, quasi Ecclesize infantia concipitur. 
Tune enim per exoreismum et catechismum rudi- 
mentis Christianitatis imbuuntur. Deinde quasi in. 
utero Ecclesi aluntur, usque ad Sabbatum san- 
ctum, in quo per baptismum ad lucem generantur. 
[|Alcuin.] Deinde quasi manibus Ecclesi: gestantur, 
et lacte nutriuntur usque ad Pentecosten. Quo tem- 


pore nulla difficilia indieunlur, non jejunatur, non | 
media nocte surgitur. Soror namque nostra parva . 
est, et ubera non habet (Cant. vim), ideo paulatim | 
nulrienda. Unde tunc illud Petri in Ecclesia eanta- | 
tur : Quasi modo geniti infantes, rationabiles sing * 


ciebant, sed non talis esse (4c£. vin). Ideo supra 
se, id est supra vires suas erat quod volebat, sed 
potius querendum est. ne quis discordet in corpore 
Christi, quod est Ecclesia, nec majori invideat, sed 
in alterius bono, ut in suo gaudeat. Et qui in gra- 


C 


liis abundat, magis se humiliet, secundum illud : 
Quanto major es, humilia te in omnibus (Eccli. wu). 


dolo, etc. (II Petr. πὴ. Postea Spiritu paracleto 
confirmati, quasi ablaetali incipiunt jejunare, et 


VEnRs. 3. — « Si non humiliter sentiebam : sed — alia diffieilia servare. [Aus.] Multi vero pervertunt M- 
« exaltavi animam meam. » hune ordinem, ut hzretici et schismatici, se ante 

VEns. £. — « Sieut ablactatus est super matre — tempus a lacte separantes, unde exstinguuntur : hic M . 
« sua, ita retributio in anima mea. » vero servasse se dicit, obstringens se maledicto, B. 

Si non humiliter, [Gl. int., Aug.] quasi dicat : sic : Quasi dicat : Non modo in aliis fui humilis, ; 
Non ambulavi in magnis, sed humiliter sentiebam, ^ sed etiam in scientia, quia humiliter sentiebam, : 
beneficia a Deo mihi data. E£ non exaltavi animam — prius nutritus in lacte, quod est Verbum caro fa- M^ 
meam, superbiendo. Totum repete serialim. Et si — ctum, ut sic. erescerem ad panem angelorum, seili- | : 
non humiliter sentiebam, sed exallavi animam — cet ad Verbum quod erat in principio apud Deum: | 
meam, ifa fiat re£ributio in anima mea. Ita peream — Nam ipse est. panis de quo infans pascitur; panis ; 
ego sicut aliquis ineumbens super matrem suam, — enim de mensa trajicitur per matris mamillam, ut , 
id est indigens foveri sinu matris, perit, sisitablacia- — sie perveniat idem alimentum ad parvum infantem : B - 
fus, id est ἃ lacte matris separatus, obstringi se — sie Christus cum esset Verbum in principio apud 


iste maledicto. [Cassiod., Aleuin.] Hoc autem sole- D Patrem, qualem pro modo suo angeli capiebant, αἱ 


mus dicere, quando de causa bene confidimus. Vel 
ita : Si non humiliter. Utitur similitudine, ablactati 
in maledieto, agens de Ecclesia in figura lactantis 
matris. Sieut enim quinque tempora notantur in 
carnali procreatione et alitione, ita in spirituali. 
Prius enim concipimur in utero, deinde ibidem a/i- 
mur, donec in lucem edamur, deinde manibus ma- 
tris gestamur, et lacte nutrimur quousque ablactati 
ad mensam patris aecedamus. Primum ergo tempus 


panem angelorum manducaret homo, ipsum Verbum - 
caro faetum est, ut per carnem panis cce'estis trans - 
siret ad infantes. Et secundum hoc ipsum Yerbum 
crucifixum est, sed non est mutatum in hominem Σ 
homo mutatus est in illo, ut melior fieret quam 
erat, non ul ipsa substantia Verbi converterelur. 
Per id.quod homo eret, mortuus, est Deus ; et per 
id quod Deus erat, homo excilatus est et resur- 


rexit -ἷ 


1173 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXI. 


4114 


Quidquid passus est homo, non potest diei non A si ablactatur, exstinguitur. Bonum est ergo adulto 


passus Deus, quia Deus erat homo ; sed nemo. mu- 
tatus in hominem. Quomodo non poles dicere non 
te passum injuriam ? si vestis tua conscindatur, 
quamvis veslis tua non sis tu, multo magis ergo 
quidquid pattur caro Christi unita Verbo, debet 
dici pati Deus, quamvis Verbum nec mori potaerit, 
nec corrumpi, nec mutari. Sed quidquid horum pas- 
sus est, ia carne passus est. Dominus ergo Christus, 
panem angelorum fecit nobis lac incarnatus, appa- 
rens morlalibus. Et non exaltavi animam | meam, 
ut heretici, qui si uteunque aliquid ceperint, vel 
visi sunt capere, inde superbiunt; et cum adhue 
teneri super matrem suam sint, et portentur mani- 
bus Eeclesie, ut crescunt qui portati fuerunt in 
utero ut nascerentur, a lacte matris ante tempus 
separantur. Unde exstinguuntur. Quod ego mon 
feci. Et si non. feci, sed exaltavi animam meam, 
ante tempus discedens a lacte. [fa retributio in 
anima mea, sicut fit illi qui ablactatus. est. habens 
adhuc necesse incumbere, super matre sua obstrin- 
git se esse maledicto. Quasi dieat : [ἃ fiat mihi ut 
ili qui supra matrem incumbens, et non grandiu- 
sculus ablactatur. Vel ita, egit de humilitate qua 
parvulus est malitia, non altus superbia. Hic agit de 
exaltatione, qua altus est secundum scientiam, non 
humilis. Est enim altitudo bona et mala : similiter 
et humilitas. Humilis enim debet esse homo pro- 
pter superbiam, non secundum scientiam. Altus 
propter sapientiam, non superbiam. Unde Aposto- 
lus : Nolite pueri effici sensibus, s2d malitia parvuli 
estote, ut mentibus perfecti sitis (I Cor. xiv). Bo- 
num est ergo humilem esse propter superbiam caven- 
dam ; altum, secundum sapientiam. Sed quidam ne 
sint superbi, diminuunt se, nihil volunt discere, et 
remanent in lacte : quos redarguit Apostolus, di- 
cens : Facli estis, quibus opus est lacte, non solido 
cibo (I Cor. 11). Lactare ergo ut nutriaris et crescas, 
et ablactatus panem comedas. 

Dicit ergo : Si non humiliter sentiebam, sed exal- 
tavi animam meam, id est si non mente, sed mali- 
tia parvulus fui : I£a fiat retributio in anima mea, si- 
cut sit illi qui grandiusculus et adultus est, id est 
retribuatur mihi, quod retribuitur puero, qui abla- 
etatur a matre, ut jam sit idoneus panem comedere ; 
nec obstringit se hie maledicto, sed asserit sibi bo- 


ablaetari, sed ei qui super matrem est, perniciosum 
est. Ne ergo ablacteris quousque super matrem 
es; sed si adultus errat, redeat ad lac matris ; et sic 
revelabit ei Deus, quod aliter sapit (Philip. 1), quia 
superbis resistit Deus, humilibus dat gratiam (Jac. 
1v), ut hzec sententia stet, littera legi sic potest. Ita 
fiat retributio in anima mea, sicut fit illi qui prius 
incumbens super matrem suam, postea grandiuscu- 
lus adultus factus est, ablactatus, id est a lacte 
matris separatus, ut valeat accedere ad mensam 
Patris. Vel si sunt in littera ablativi casus, idem 
sensus manifestus est, ut dicatur sic: Iía fiat re- 
tribulio in anima mea sicut, ili qui est, ablactatus 
super matre sua, id est a matre sua. 

Pans. n. VEns. 5. — « Speret Israel in Domino, 
« ex hoc nunc et usque in seculum. » 

Speret Israel. (Cassiod., &ug.] Secunda pars, ubi 
est conclusio psalmi, ubi suo exemplo ezteros mo- 
net : Quasi dicat : Et quia ita ago, ergo meo exem- 
plo, speret Israel in Domino, quia sie. mala seculi 
lolerare poterit. Speret dico, ez hoc nunc et usque 
in seculum, id est semper sine fine, quousque ad 
aernitatem veniat, quia postea non erit spes, sed 
res. 


Z2$$€$ COLLATIO. IN PSALMUM CXXX : « DOMINE , 


NON, » elc. 


VEns. 3. — Si mon humiliter sentiebam ; sed 
exaltavi animam meam. In versionibus alia ponun- 
tur verba, nihil tamen sonant, quam ex tenore mode- 
stc nihil sibi tribuere. D. Hieronymus, sinon pro- 

c posui et silere feci animam meam. Pratensis, si non 
posui et humiliavi animam meam ; Sanetes, nisi po- 
sui οἱ silere feci animam meam. Munsterus, si non 
posuiet compescui animam meam; Pellicanus, si non 
modestue studui et. silui ; interpretes pro. Cajetano, 
si non equavi eL silere feci animam meam. "Tran- 
slator al Campensem, sed pono et compesco animam 
meam. Ecce clare vides, quod intelligentiam assecu- 
l1 sunt. 

Sicut ablactatus est super matre sua, ita retributio 
in anima mea. Quia in Hebr. ponitur a//actatio ani- 
mt ad infantis ablactationem, quo significetur mu- 
tua. collatio similitudinis : ideireo LXX. Apte posue- 
runt secundo loco, i£a retributio in anima mea, pro 
eo quod est, ita ablactata ad me anima mea ; sic enim 


fit vicissim utrinque. mutua redditio YN *5y 5223 
ΞΔ ὯΝ 322 KEGAMUL ALE IMMO CAGAMUL ALAI NA- 


puscur Divus Augustinus ad eum modum interpre- 
tatur, sicut ablactatus ad matrem suam, ita ablacta- 


num reddi. Et est sana sententia, sed discordat quod D £a ad me anima mea; Pratensis, sicut ablactatus 


addit, super matrem, non dieit a matre, vela lacte 
matris. Quod si diceret, planus fieret sensus, sed 
ait : Super matrem, quod non bene convenit. Infir- 
mus enim qui super matrem est, ut prxedietum est, 


super matrem suam, sicut ablactatus super me ani- 
ma mea ; Sanetes quidem de suo addit, sicutablacta- 
tum super matrem suam, scut ablactatum eam qua 
estin me animam meam, luec faciat mihi Deus, et 
luec addat. Reliquiin commemoratis ferme leguntur. 


PSALMUS CXXXI. 


PSALMI TITULUS : * CANTICUM GRADUUM, » 
Memento, Domine, David. Titulus : Canticum gra- 
duum. [Aug.]In hoe decimo tertio. gradu, jam hu- 
milis et mansuetus satagit de zedifieatione spiritua- 


lis domus Dei, ut et David ad litteram fecit, qui 
domum Deo amdifieare voluit. Et congrue post gra- 
dum humilitatis agit de :edifieatione domus, quia 
per humilitatem efficitur aliquis domus Dei. Unde : 


15 


PETRI LOMBARDI 


1116 


Super quem requiescet spiritus meus, nisl super hu- A rente felicitates somnia sunt. dormientinm, quiz eito 


málem et quietum, el trementem sermones meos ? 
(Isa. LXvt) 

Intentio : [Cassiod.] Monet ut et nos et alios «di- 
ficemus domum Deo. Modus : tripartitus est. psal- 
mus. Primo ostendens votum :edificandi domum, 
precatur ut impleat. Secundo ostendit domum | a di- 
ficatam : et ubi ? ibi, ecce audivimus eam in. Ephra- 
ia. Tertio dieit promissiones Dei factas, sdificatze 
Sion, ibi, juravit. Dominus David. [Aug.] Volens 
ergo :dificare domum Domino, ail in persona totius 
Christi, o 

VEns. 14. Memento, Domine, David, et 
* omnis mansuetudinis ejus. » r 

Domine Pater, memento David, [Aug.] spiritualis 
manus fortis, qui in mansuetudine diabolum vicit ; 
Et omnis mansuetudinis ejus. Ad litteram, David 
rex ille filius Jesse, valde mansuetus fuit. Adeo ut 
Sauli malum pro malo non redderet, quando in spe- 
lunca ad quam divertit Saul causa purgandi ventrem 
datus est in manus ejus : cui pepercit David, nolens 
eum occidere : erra quem tantam servavit. humili- 
tatem, ut illum regem, se vero canem aut. pulicem 
fateretur {1 Reg. xxiv). Sed non de illo hie agitur. 
imo de ejus significato. Per illum enim 1ypice signi- 
fieatur ille unus homo, eujus vox sepe in psalmis 
auditur, scilicet totus Christus caput et corpus, cu- 
jus humilitas et mansuetudo commendatur hic : 


« 


VEns. 2. — « Sicut juravit Domino, votum vovit 
« Deo Jacob. » 

Sicut juravit. [Aug.] Quasi dicat : Ad. hoc me- 
mento ut impleat sicut juravit et votum vovit, id est 
sicut firmiter promisit, et ex volo voluntatis Domino 
Deo Jacob, id est futura. attendentium, id est ita 
memento David ut impleat quod promisit Deo. Nemo 
presumat viribus suis, reddere qu: vovit. Qui enim 
te hortatur ut voveas, ipse te adjuvat ut reddas. 
Vovit autem Eccles in mansuetudine, ut sit do- 
inus Dei, quo nihil gratius potest Deo offerri. Domus 
aulem est si sua non quarit, sed gaudel de com- 
muni. De propriis enim fuerit mala. 


VEns. 3. — « Si introiero. in. tabernaculum do- 
« mus me:e,.si ascendero in lectum strati mel. » 


Si introiero in, etc. usque, donec inveniam locum 
Domino, tabernaculum Deo Jacob. [Aleuin.] Hueus- 
que littera suspenditur. Et est aposiopesis. Ac si 
diceret : Si hoe vel illud fecero, nunquam de cze- 
tero mihi eredatur. [Aug.] Quasi dieat : Juravit. Da- 
vid Domino dicens : Si infroiero im tabernaculum 
domus mec,id est si qu:esiero quie mea sunt, non 
qui Dei. Quasi dieat : Non. quaeram. Seiebat enim 
se proprio impediri, ne fiat locus Deo, e£ si ascen- 
dero in lectum strati mei, id est si aequievero car- 
ni, quasi non ac (uiescam. Ideo dicit ascendero, quia 
res privata superbos faeit. Et 

VEns. 4. — « Si dedero somnum oculis meis, οἱ 
* palpebris meis dormilationem. » 

Si cedero somnum, [Aug.]id est carnalem delecta- 
tionem oculis meis mentis. Quasi dicat : Non dabo ; ter- 


B 


C 


transeunt. Quomodo enim qui videt tliesauros in som- 
nis dormiens dives est, sed evigi'ans nil reperit, sic 
qui dormiunt torpentes in divitiis et. voluptatibus 
seculi, cum evigilaverint post hane vitam, nili] in- 
venient in manibus suis: quod iste se non fecisse 
qui vult invenire loeum Domino dicit : $1 dedero 
somnum oculis meis, Ez ut plus dicam. Si dedero 
palpebris meis dormitationem quod minus est quam 
dormitio. Quasi dicat: Non dabo, est qui non. dor- 
mit, sed dormitat. Modo enim retrahitur a. terrenis, 
modo revolvitur, illo erebro inclinat caput. tanquam 
qui dormitat. Dum ergo quod minus est, a se remo- 
vet, de se plus dieit, 


VEns. 5. — « Et requiem temporibus meis, donee 
« inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Ja- 
« cob. » 


ET, [Aug.] ut etiam minus dicam, id est quod 
minus est a me removeam. Si didero requiem tem- 
poribus meis. Quasi dicat : Non. dabo. A requie 
temporum somnus venit ad oculos, quia dormituris 
tempora gravari incipiunt, et cum senserint sibi 
gravari tempora jam imminel somnus. Cum ergo 
aliquid temporale te incipit deleetare ad peccatum, 
jam gravantur tibi tempora ; sed ne des te illi de- 
lectationi, et somnus 1.on venit ad oculos. Ista co- 
gitatione quasi. confricans frontem exeutis somnum, 
et speras locum Domino, domec imveniam. Quasi 
dicat : Non introibo in tabernaculum, non ascen- 
dam in lectum, nec ectera quae sequuntur faciam, 
donec inveniam locum Domino, non quod post illa 
faciat, sed in loco paralo in se et in aliis requiescit 
Deus ac si diceret : Non illa faciam, sed istud i'eo 
dicit inveniam, quia diu quiesivit. Locum enim. Do- 
mino in se quzrebat, qui super liumilem et quietum 
requiescit (Isa. παν). Locus autem Dei est, si sua 
deserit re, vel sallem amorem si se non amat, sed 
Deum. Deinde quod dixerat locum, dicit tabernacu- 
lum, subdens, tabernaculum Deo Jacob. Tabernacu- 
lum dieitur secundum presentem statum, in quo 
militatur. In futuro erit domus pacis, ubi pausabi- 
tur. In tabernaculo adhuc zemimus, in domo lauda- 
bimus, quia gemitus est peregrinantium laudatio, 
jam in patria commorantium [Cassiod., Hilar.] Et 
nota quod Deo Jacob dicit se solvisse, sicut. supra- 
dixit promisisse. Vel ex persona Chrisli capitis po- 
test legi ab illo loco : Si introiero. Quasi dicat : Ju- 
ravit David, id est. Christus, dicens : Si in£roiero 
in tabernaculum domus mec, scilicet coelestis habi- 
tajionis. Tabernaculum enim ccelestis et habilatio. 
Et si ascendero in lectun, strati mei, id est ad dex- 
teram Palris, ubi est requies et finis laborum. Et δὲ 
dedero somnum oculis ineis, id est requiem. mortis 
triduanz. Deinde aliis verbis idem repelit, e£ pal- 
pebris meis dormitationem. Et requiem temporibus 
meis, donec inveniam locum. Domino, tabernucu- 
lum Deo Jacob, | Meuin.] id est Ecclesia sancta pra- 
dicatione, donee fundata sit aposiopesis. Quasi dicat : 
Non amplius credatur mihi. 


umo 


P4ms m. VERS. 6. — « Ecce audivimus eam in A 
« Ephrata : invenimus eam in eampis sylva. » 

Ecce audivimus. [Cassiod., Alcuin.] Secunda 
pars, ubi ostenditur zediieata domus, et ubi: et 
precatur ut. exalletur, et ne Judei penitus, sint 
alieni. Quasi dicat : Hoc. promisit. David et imple- 
vit. Nam ecce audivimus eam neutra iter, [Haym., 
Gl. int.] scilicet locum, sedem, domum; vel eum 
scilicet locum vel Deum ; vel, eam. Quam eam ? sci- 
licet sedem Domini. [m Ephrata. Ephrata enim 
interpretatur speculum. [Aug.] Domus ergo Dei 
futura in lege et prophetis pr:edicata est, iu 
quibus fuit imago et umbra. Inventa autem est 
in gentibus, unde subdit : [2venimus eum, vel eam 
in campis sylvo, id est in gentibus incultis, ubi erant 
vepres idololatrie, quia quod inimagine, id est in B 
figura proedicatum est Judieis, in fide gentium ma- 
nifestatum est. Unde: Misit Dominus Verbum in Ja- 
cob, et cecidit in Israel (Isa. 1x). Vel ad Litteram 
ita : Ecce audivimas eum, [Hilar.] seilicet. Domi- 
num nasciturum, in Ephrata. HLec est Bethlehem 
ubi natus est Dominus. Et invenimus eam in cam- 
pis sylvaie. Auditum quippe et nasci in Bethlehem, 
sed propter fidem gentium in campis sylvze comper- 
tus est. Et ut amplius confirmet, dieit se introisse, 
subdens : 


Vrns. 7. — « Introibimus in tabernaculum ejus, 
« adorabimus in loeo ubi steterunt pedes ejus. » 


Introibimus. [Aug.] Quasi dicat : Nos quoque 
perseverando in militia, non tantum invenimus, sed 
inlroivimus. Vel, introibimus in tabernaculum ejus 
Dei Jacob. Qui intrat ut habitet ipse, a Deo habi- 
latur; ad hane domum perlinet, qui aliis tanquam 
vivis lapidibus charitale compaginatus est. — lntrat 
ergo qui diligit ; et qui intrat, domus Dei efficitur. 
Et etiam adorabimus in loco ubi steterunt pedes ejus 
Domini. Domus Doiest ubi debet adorari, prweter- 
quam non audit Deus ad vila:n :eternam. Ille ad do- 
mum Dei pertinet qui charitate compaginatus est 
aliis. Et est sensus : Adorabimus in loco ubi stete- 
runt pedes ejus, Dei, id est ita quod de eis erimus, 
in quibus stant pedes ejus. Hi sunt. qui perseverant 
usque in finem. Vel ita, ut ad ipsam domum  refe- 
ratur ejus, adorabimus in loeo ubi steterunt pedes 
ejus, scilicet domus Dei. Loeus ubi stant pedes do- 
mus Domini, Christus est, in quo perseverant. 
Deinde conversus ad Dominum ait : 


Vgns. 8.— « Surge, Domine, in requiem tuam : 
« Qu et arca sanctificationis tuc. » 

Ecsurge, Domine, [Aug.] ei dieitur hoe qui di- 
cit ; Dormivi cbnturbatus (Psal. tvi). Quasi dieat : 
ut hiec proedieta fiant, o. omine, surge à morte. àn 
requiem tuam, ut jam non conturberis, quia mors 
illi ultra non dominabitur (Hom. wt. Et,o Do- 
miue, te prius exallato, exalletur postea Eeclesia, 
tu et arca, quasi dieat : Surge : Tu, prior et arca ; 
[Cassiod.] non area Noe vel Testamenti, quee figura 
fuit, sed sanctificationis Luce, id est. E;celesia. surgat 
quam sanctifieasti. [Aug.] Hzc sibi resurrectionem 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXI. 


1118 


non promitte-et, nisi prius resurgeret caput. Et, 
te eunte ad Patcem 

VEns. 9. — « Sace»dotes tui induantur justitia : 
» et saneli tui exsullent. » 

Sacerdotes tui induantur justitia, [Aug.] id est 
regale sacerdotium induatur fiue, quia justus ex fide 
vivit (Habtc. αὐ. Unde Petrus ait : Vos estis genus 
elecium, regale sacerdotium, gens sancta, et popu- 
lus acquisitionis. Et sancti tui (I Petr. n), id est 
membra tua, accepto pignore Spir:tus saneti, exsul- 
tent, id est letentur, spe resuzrectionis. Et accepit 
eosdem sacerdotes et sanctos, scilicet. omnes fide- 
les. [Aleuin.] Vel per sacerdotes significat przla- 
tos Ecclesie, per quos, subjeetos fideles; arcarmn 
vero quam surgere precatus erat, per partes ipsius 
eclesie distinguit dicens : Sacerdotes tui, id est 
praelati, iuduantur justitia, et aliis virtutibus. Ut 
enim in veleri Testimento sacerdotes diversis orna- 
menlis vestium utebantur, ità hi evangeliei sacer- 
dotes £25" diversis virtutibus adornantur. Hmc 
sunt ornamenta qu: Deus exigit. Que enim legales 
pontifices in vestibus gestabant, illa evangeliei sa- 
cerdotes in cordibus habere debent. Et sancti tui, 
[Aleuin.] id est minores et subditi exsullent. Deinde 
ex persona ipsius David roganiis Deum Patrem, 
subditur : 

Vins. 10. — « Propter David servum tuum, non 
« avertas faciem Christi tui. » 

Propter David servum tuum non avertas faciem, 
[Aug.] penitus ἃ Judzis, o Deus Pater, faciem 
Christi tui ; quia enim Christus a Jud:eis, a quibus 
crucifixus est, faciem suam avertit ad gentes, roga- 
tur propter reliquias Israel, ut salvze fiant : quod in 
apostolis et in pluribus aliis imp:etum | est. Et. nota 
quod ait, propter David, ae si diceret : Mei etiam 
memento, ut propter me Judaeos funditus non re- 
p?llas. 

Pans. rr. Vgns. 11. Juravit Dominus Da- 
« vid veritatem, et non frustrabiiur eum ; De fruetu 
« ventris tui ponam super sedem luam. » 


—3À ΙΝ 


Juravit Dominus. [Cassiod.] Tertia pars ubi dicit 
promissiones Dei facetas eedifical:e Sion, id est. Eccle- 
six. Et loquitur David in sua vel totius Christi per- 
sona. Quasi dieat : Bene dico, propter David, quia 
Dominus juravit veritatem Duvidilli actuali ilio Isai. 
Et non frustrabitur eum David. [Aug.] Vel secun- 
dum aliam litteram, non peenitebit eum seilicet Do- 
minum. Peenitere dieit Dominus, non propter consi- 
lii, sed operis mutationem. Non enim penitentiam 
patitur Deus, aut in aliquo. fallitur, ut. velit corri- 
gere in quo erravit. Sed quomodo homo qui poui- 
tet mutare vut quod feeit, sie ubi audis, quia pue- 
nitet Deum, mutationem ipsam intellige. Ahter fa- 
cit illam Deus, aliter tu. Tu enim faeis, quia erra- 
veras; ille facit, quia. vindicat vel liberat. Juravit 
dico, dieens : De fructu ventris tui ponam super se- 
dem lw un. Poterat dicere, de fruetu femoris tui, sed 
significanlius ait, de fructu ventris tui, quia de lemi- 
na tantum natus est Christus, quo, id est ad. quam 


1119 


PETRI LOMBARDI 


1180 


feminam vir non aecessit. Unde et. illud, ex cantu A erit finis. Ac si diceret : non est Lemporale praemium, 


Ecclesie : Et exivit per clausam portam lux et de- 
cus. Christus positus estsuper sedem David patris sui, 
juxta illud : Et dabit illi Deus sedem David patris sui 
(Luc. αὐ. [AMeuin.] quia quod David temporaliter 
rexit, Christus spiritualiter. Et non modo illum po- 
nam super sedem throni, sed etiam, 


VERs. 42. — « Si custodierint filii tui testamen- 
« tum meum : et testimonia mea hiec quie. docebo 
« eos. » 


Sicustodierint filii tui testamentum meum [Aug.] 
tune et filii eorum sedebunt. Meritum videntur fa- 
cere parentes filiis suis, per hoc quod dieit : Si cus- 
todierint filii tui, et filii eorum sedebunt. Sed scien- 
dum est quod homines spem suam dicunt filios ge- 
nerare et relinquere, filii spes eorum sunt. Ideo fi- 
liorum nomine spem posuit ; per filios autem filio- 
rum fruetus spei accipitur. Et est sensus : δὲ filii 
tui, id est spes filiorum tuorum, custodierint testa- 
mentum meun, [Rem., Hay.] scilicet paetum baptis- 
mi, id est si lilii tui bene sperantes custodierint 
pactum baptismi. Et testimonia mea, id est precep- 
ta vite, scilicet eec que docebo eos, non que ipsi 
sibi constituunt, 


Vgns 13. — « Et filii eorum, usque in sceculum 
« sedebunt super sedem tuam. » 


Et filii eorum [Aug.] id est fructus eorum usque in 
saeculum, id est in zeternum, sedebunt super sedem 
fun, id est tales fractus habebunt, ut spes eorum 
non fallat ; sed veniat quo sperat. Vel ita : Per filios 
accipe homines, per filios eorum imitatores : et est : 
Si custodierint filii tui, id est homines ex te nali, 
testamentum et. testimonia mea luec que docebo 
605. Hoc non mutatur. Et etiam, filii eorum, id est se- 
quaces eorum, si custodierint, et distingue, et postea 
inferas, usque in seculum, [Alcuin.] id est quan- 
diu durabit hoe s:eculum, sedebunt filii tui et filii 
eorum super sedem tuam, id est spirituales reges 
sui et aliorum erunt ut ta. temporalis; si eustodie- 
rint, sedebunt. [Aug.]| Quid ergo si non custodierint, 
perit promissio ? non, quia siin te non impletur, im- 
pletur in alio. Nam et filii David sunt non stirpe, sed 
cultu Dei et fide. Si ergo non custodiunt testamentum 
meum, non sunt filii. Non ergo glorieris de carne. 
[Aleuin.] Vel ita, ut per David intelligatur Christus, 
et agit de promissione faeta Christo hoc modo : Ju- 
ravit Dominus Pater David, id est Christo verita- 
tem et non frustrabitur, vel peenitebit cum, dicens : 
De fructu ventris tui ponam super sedem £uam, id 
est, illos quos paries ad finem, o tu Christe, faciam 
reges, sednon tamen omnes, sed custodientes te- 
stamentum : Si tamen, custodierint filii tui testa- 
mentum meum, et testimonia mea hec que docebo 
605. Hoc non mutatur, e£ filii eorum si custodierint, 
sedebunt super sedem tuam, id est parlieipes erunt 
Qu: beatitudinis, ut sicut es regi: potestatis, ita et 
ipsi pro modo suo. Et hoc usque in seculum, id 
est in zeternum. Hoc est illud seculum, cujus non 


sed eternum. 


Vrns. 14. — « Quoniam elegit Dominus Sion; 
« elegit eam in habitationem sibi. » 

Quoniam elegit Dominus, [Hilar.] quasi dicat : Hoc 
promisit Deus, et gratis, non pro merilis, quoniam 
elegit Dominus sola gratia Siom, id est Eccle- 
siam. Ad quid elegiteam? in habitationem sibi, ut 
spiritualiter habitet, qui ubique est. Elegit, dicens : 


VEns. 15. — « Hee requies mea in swculum 
« sieculi : hic habitabo, quoniam elegi eam. » 

Heec est requies mea. (Aug.] Verba Dei Patris sunt 
ha;c, quia sic amat nos Deus, ut dicat se requiescere 
in nobis, si nos requiescamus in illo. Non enim ipse 
aliquando turbatur aut requiescet in se ; sed dicit se 
requiescere in nobis, quia nos in illo requiem habe- 
mus. lec est ergo requies mea, [Hilar.] ubi scilicet 
requiesco. Et hoc in seculum seculi, quia durat in 
seternum. IHoc ad litteram non posset dici, cum s:pe 
sit eversa illa, terrena Jerusalem, Aic, id est in Ec- 
clesia habitabo, non merito suo, sed quoniam elegi 
eam dans benedictionem. 


Vrgns. 16. — « Viduam ejus benedicens benedi- 
« cam ; pauperes ejus saturabo panibus. » 

Et benedicens benedicamjugi benedictione viduam 
ejus [Cassiod., Aug.] Vidua est anima omnis quae 
irtelligit se desertam omni auxilio, nisi solius Dei, 
et ego saturabo panibus, scilicet ccelesti pane. Deus 
enim est panis qui in carne selae fecit; quos satu- 
rabo? pauperes ejus Sion, scilicet non presumentes 

C de se, sed de Deo. Unde alibi: Eden! pauperes et 
saturabuntur (Psal. κα. Superbi vero saturati 
sunt in se, nee saturabuntur; sed humiles quanto 
plus esuriunt, tanto plus mandueant ; et tanto plus 
esuriunt, quanto magis manes sunt a seculo. Plenus 
fastidit, eL quidquid illi daturus est respuit. 

VEns. 17. — Sacerdotes ejus induam  salu- 
« tari. Et sancti ejus exsultatione exsultabunt. » 

Sacerdotes ejus. (Aug.) id est genus electum, sci- 
licet omnes fideles induam salutari, id est Christo, 
secundum illud : Quotquot in Christo baptizati estis 
Christum induistis (Gal. n). Et sancti ejus, idem 
qui et sacerdotes, exsultatione exsultabunt, quia in 
duti sunt salutari. (Alcuin.) Non enim in se lux 
sunt, sed in Domino. Vel distingue inter sacerdotes 

D et sanctos, sieut supra. Et est : sacerdotes ejus, id est 
prelatos induam salutari, id est Christo, ut honest; 
sint ad doceudum. et sancti ejus id est subditi ezsul- 
latione exsultabunt de Cnristo. 


Vzgns. 18. — « Illuc produeam cornu David : pa- 
« ravi lucernam Christo mco. » 

Illuc, vel illie, vel, ibi producam, vel suscitabo 
cornu David, (Aug.) id est Christum, ut de Christo 
presumatur. Ipse est enim altitudo quam signifieat 
cornu non carnalis, sed spiritualis. Ipse est qui bap- 
tizat potestaie et auetoritate. Ergo seeure in eo ex- 
sultant, qui bene per cornu significantur, quia cornu 
carnem excedit, et Ecclesi: altitudo spiritualis, que 
carnem excedit Christus est, qui per gratiam. nobis 


pe 


iul 


Km 


que 
Dà, 
Jens 
ilu- 
oli 
E 


ps 
auus 


ulis 
jum 
nin 
lit 
doles 
lest 
testi 
niu 


1181 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXII. 


carnem vincere prestat (Joan. 
cerna paratur. Unde subdit : Paravi lucernam Chri- 
sto mco. Hzclucerna est Joannes qui illum ostenden- 
do predicat, dicens: Hie est qui baptizat (Joam. 1), 
[Aleuin.| qui Joannes pracurrens Christum nun- 
tiat, homines baptismo assuefaciens viam praeparat 
Verbo. Ipse enim est praeco Verbi, paranymphus 
sponsi, lucerna Chrisu. Inde est quod in diebus qui- 
bus festum non celebratur, unus cereus ante Evan- 
gelium defertur. Hie est Joannes qui Christum prw- 
cessit praedieando, baptizando. In festivis autem 
diebus duo cerei precedunt, quia bini et bini 
sunt missi apostoli ad  predicandum in Judow- 
am ante Christi mortem et resurrectionem (Luc. x). 


VEns. 19. — « Inimieos ejus induam con- 
« fusione : super ipsum autem efllorebit. sanctifi- 
« catio mea. » 


Inimicos autem ejus, id est Christi, induam confu - 
sione, [Cassiod.| Hoc faciet Filius, cui omne judi- 
cium datum est. [Aug.] Sed nola Patrem qui hie 
loquitur facere. quod Filius facit. Super ipsum au- 
tem Christum efflorebit sanctificatio mea. Non tan- 
tum erit, sed οἱ efllorebit, quia ipse solus sanctifi- 
cat, et nemo alius. In eo floret ad. gloriam sanctifi- 
catio a simili arboris, quz cum | floret pulehrior est. 
Floret ergo ad gloriam sanctificatio in Christo, in 
quo est polestas sanctificationis. In homine autem 
qui fenum est, cujus omnis claritas est, ut flos feni 
(Isa. xL), non posset florere. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXI : « MEMENTO, DOMINE, 
« DAVID, » elc, 


Vrns. 1. — Mansuetudinis ejus. D. Hieronymus 
οἱ alii transferunt, afflictionis ejus. Et licet alllietio 
quam patienter perpessus est David, ejus mansue- 
tudinem plus satis patefecerit, verumtamen apud IIe- 
brzeos quoque, qui hie legunt *zY 22 UNNOTHO, 327 ANAU 
signilicat mansuetum et humilem a themate. 3:7 
ANAH hoe est humiliavit, oppressus est. 


Vrns. 5.— Et requiem temporibus meis. Istud non 
habetur in Hebrzis codicibus. « Multi autem ut ma- 
nifestum est, a septuaginta viris, Hebraicce lectioni 
non otiose addita comperimus, inquit D. Ambrosius, 
ac superius multo pluribus ostensum est. » Sciendum 
tamen hie non accipi tempora, pro zetatum spatiis, 
sed, pro capitis lateribus. quod apertius liquet ex 
Graco τοῖς χροτάφοις. 


Vgns. 6. —Ecce audivimus eam in Ephrata; in- 
venimus eamin campis sylva. Faber contendit debe- 
re legi eum in masculino, quia pr:ecessit, locum. 
Quod si in feminino legeretur, non haberet quo re- 
ferretur, nisi foris emendicelur, quemadmodum D. 
Augustinus subaudit. sedem. Et recte tamen ex Ie- 
brzo, tum ex Grieco *3y v SCcHEMAANUI S audivimus 
eam, miNS?2 METZANUMA invenimus eam, Grace αύ- 
τήν. Verum est tamen D. Hieronymum, bene vertisse 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : CANTICUM GRADUUM, » 


Ecce quam bonum. Titulus: Canticum graduum. 
[Cassiod.| Quartus decimus gradus est charitas 
proximi, quz facit fratres habitare in. unum. Unde 
est benedictio et vita. Et est hic psalmus atomus, id 
est sine divisione, ubi charitas proximi commen- 


1182 


v), cui Joannes lu- A sub masculino ; non enim debet, ut ipse sepius ad- 


monet, reddi verbum verbo. 
Vrns. 7. — In loco ubi steterunt pedes ejus. He- 


braice legitur *533 m5 LAus50M nacLaU, hoc est 
scabellum, pedum ejus;quod et eodem recidit. Nam 
et locus ubi pedes stant, scabellum utique solet esse, 
ac utrobique humilis przedicatio apostolorum, 
et fidelium  perseveranüa congruenter insinua- 
tur. 

VEns. 8. — Sanctificationis tuv. Hebraice diei- 
fur ΠΣ UzECA, homo est. fortitudinis tue. Atqui 


sancti sunt, qui amore Dei firmiter roborati sunt : 
et sanctum, firmum sane dicitur. Unde Chaldzeus 
paraphrastes, e£ arca in qua est lex tua. 

Vrns. 11. — Non. frustrabitur eum. In feminino 
genere legitur in. Hebr. in Graeco similiter 52272 
UEDMP αὐτήν. Celerum legunt divi Hilarius 

22 €3 $3 οἱ Augustinus sub masculino. Ille refert ad 

p David hie ad Deum, quia legit, non penitebit eum. 
Qui vero sub feminino, respiciunt veritatem, a qua 
Deus non avertetur. In sensu nulla est discrepantia. 
Nec magni negotii est, mutuum transitum fieri in 
quavis lingua similitudinis cognatione. 

Vrns. à. — Viduam. D. "Hieronymus verlit ve- 
nationem, et. cceteri viaticum, escam, victum. aut 
quid sim le. At Grieci trifariam variant. Quidam co- 
dices habent. θύραν,, id est. jamuam, alii θήραν, hoe 
est venationem. Sed oblinuit nsus, inquit. Hiero- 
nymus in Commentariis, et ex parte tangit in qua- 
stionibus, ut unius littere. demutatione, diceretur 
χήραν, id est viduam. Sed Faber οἱ Ciccus admodum 
suadent, ut in posterum psallatur viaticum ejus, etc. 
Reclamat D. Hilarius, qui nec ignorat translationem 
venationis. Ait enim : « Quidam translatorum inter- 
pretatus esse ita repertusest : Captionem ejus bene- 
dicens benedicam, tanquam venatoribus et piseato- 
ribus hominum effectis apostolis. hme. eorum bene- 


C dicta sit captio, maxime quod Bethsaida ex qua apo- 


stoli sunt, per interpretationem lingu: Hebraice, 

domus venantium nuncupetur. Sed nobis sequenda 
est prima illa, et sub Judajorum temporibus, aute 

Domini adventum, ad Ecclesie doctrinam, consi- 
gnata translationis auctoritas, viduam ejus be nedicens 
benedicam. » Ita Hilarius. Quodautem D. Augustinus 
legerit et exposuerit viduam notius est. Denique in 
Hebraeo lezitur Ty TzEDAU. Quodsi inelinetur ἃ 
radice ΤῚΣ Tzop significat venationem, vel cibum ; 
sia radice n3 IZADAI, quod interdum. denotat de- 
solari, presertim in passivo, utest illad Sophon. n: 

Desolatee sunt civitates. YY32 NiTZDU, haud absurde 
signifieabit viduum | desolatam atque. derelictam. 
« "Vidua, inquit D. Augustinus, est anima quae sein- 
tellisil desertam omni auxilio, nisi solius Dei. » 
VEns. 19. — Sanclific ilio mea. lIebr. *3 NiZRO, 

consecratio, di«dema. corona, sancticatio. Sed ubi 
legunt Hebraei per vau, corona cjus, Septuaginta le- 
cerunt per jod, notam pronominis prime personze, 

qnod frequentissime fit. U ade Hieronymus in Com- 
mentariis, de hoc loquens simplieiter retulit. citra 
quod vis pronomen. Scribit ergo, prosanctificatione 
33 NEZER, in Hebr. habetur, quod Aquila conseera- 
tum inlerp 'elatur, et significat laminam ex auro, 

quie in fronte pontificis ligabatur. seulptam. habens 
nomen Domini. 


ὙΠ 
ΟΧΧΧΙΗ͂Ι. ἣ 
datur, qui nullam. admittit alienationem mentis seu 


divisionem. Hic ergo vir justus de fratrum cohabi- 
talione exsultans, ait : 


I 


— 


Vrns. |. — « Ecce quam. bonum et quam jueun- 
« dum, habitare fratres in unum. » 


Ecce (Cassiod.) Quod ostendentis est, quasi plus 


1188 


PETRI LOMBARDI 


1184 


estensione. quam lingua explicetur quod dieturus A Christi inungebantur. [Aug.| Quod unguentum po- 


est. Quam bonum, idestutile, e£ zum jucundum, id 
est delectabile, [Hilar.] hoc ideo subdit, quia sunt 
bona qua non delectant. Quid est. bonum et jucun- 
dum? fratres habitarein unum. [Aug.| Recte tamen 
dispositis singulorum offieiis quod non impedit uni- 
tatem, sed facit quz unitas erat inter illos, de qui- 
bus dicitur : Era£. illis cor unum, et anima uma. 
[Act. 4] Hoe autem quod hie. dieit, scilicet habitare 
in unum, omnibus Christianis convenit, qui in unum 
debent habitare mente et fide ; sed propzie couve- 
nit monasteriis et fratribus in unum cohab:tan!i- 
bus, non modo corde, sed etiam corpore, ut et illis 
fratribus de Jud»a, qui omnibus suis positis ad pe- 
des apostolorum, in unum habitabant de quibus 
dicitur : Erat illis cor unum, et amima una ; everant 
illis omnia communia (ibid.). Iste namque versus 
velut duleis sonus et suavis melodia, tolo orbe no- 
tissimus, ut tuba Spiritus sancti, divisos corpore 
congregavit in unum, et. monasteria plurima pepe- 
rit, a quibus tamen benedielio ad czteros descen- 
dit : qui, si non corpore in unum habitant, mente ta- 
men. Et quia ostendendo dixerat, ecce, ostendit 
quam bonum sit et quam jucundum, subdens : 


Vgns. 2. — « Sicut unguentum in capite quod 
« descendit in barbam, barbam Aaron. » 


Sicut unguentum. [Aug., Alcuin.] Quasi dicat : 
Ita est bonum et jucundum habitare fratres. in 
unum. Sicut unguentumin capite quod descendit in 
barbam, barbim Aaron. Dicunt quidam hie fieri 
comparationem inler cohabitationem fratrum et 
actualem unctionem Aaron, et rorem llermon ; sed 
nihil est, eum hoc magnum non sil, et illi montes 
magno intervallo divisi sint. Spiritualiterergo intel- 
ligenda sunt. Aaron sacerdos est, qui seipsum ob- 
tulit, id est Christus, qui. intravit in saneta sancto- 
rum, qui fuit et. vielima οἱ sacerdos : qui cum in 
mundo non inveniret mundum quod offerret, seipsum 
obtulit, qui eum Ecclesia est unus et totus Chri- 
stus. In capite ejus est unguentum, quia in eo ha- 
bitavit plenitudo. divinitatis corporaliter, (Colos. 1), 
cui non est datus spiritus ad mensuram (Joan. 11}, 
sed a capite Christo ascendente ad coelos, venil 
Spi itus sanetus in. barbam ejus, id est in fortes, 
strenuos, alacres : quos barba sign.fieat, quie est 
indieium virilitatis.. Ideoque cum fortem aliquem 
deseribimus dicimus : Barbatus est. Descendit ergo 
unguentum in barbam, primum) in apostolos, et in 
illos qui primos impetus sustinue:unt : sed vinci non 
potuerunt, et ab illis descendit etiam in oram vesti- 
menti. Vestis Ch-isti est Ecclesia, quie est sine ma- 
cula et ruga (Ephe. v) ; ora. vestis fiuis est, in quo 
vestis perüieitur. Hi sunt perfecti quin. unum habi- 
tant, qui Christi legem implent, quz est : AlZer αἱ - 
torius onera portate (Gl. νι). δι est sensus: lta est 
illud bonum et jaeundum, sicut unguentum, [ilier.| 
idest unetio Spiritus sancli, quie. fuit prius iz ca- 
pite Christi. Et dicitur. hoc ἃ similitudine regum et 
sacerdotum, qui in Veteri Testamento in figura 


slea descendit a capite. Christi, in La-bum. Demnde 
delerminat in cujus barbam, sublens, barbaim 
Aaron, scilicet. Ch isüi. veri sacerdotis. Ecce deter- 
minalio, id est in apostolos, et alios primitivos 
sanctos, qui primo pro fide cerlaverunt ; sed vinci 
non potuerunt, quia jam caput ipsum prxecesserat , 
ἃ quo desceudit unguentum praecedente tali exem- 
plo qui vinceret barbain. Dico descendit in barbam 
unguentum. 


Vgns. 3. — « Quod descendit in oram vestimenti 
« ejus, sicul ros Hermon, qui descendit in montem 
« Sion. » 


Quod unguentum postea descendit in oram vesti- 


B menti ejus, [Hilar.] id et Christi, id estin illos per- 


feelos, qui ia unum habitant. Et fit eomparatio iuter 
cohabitationeru fraternam et spiritualem unctionem, 
scilieet. inter causam et effectum. [Aug., Cassiod., 
Aug.| Vel ora ad quam desceudit unguentum acci- 
pi'ur, non illa qu:e est. in lateribus vestis, sed qui 
capilii veslis esl. Tales sunt qu. habitant in unum. 
Sieut enim per istas oras intrat caput hominis ut 
vestiat se, sic per fraternam coacordiam intrat 
Christus, ut ab Ec:lesia vestiatur, et significatur 
idcm peroram vestis, qui et prius. sed juxta aliam 
proprielatem. Vel per oram quae est finis vestis, in- 
telliguntur saneti, qui erunt in novissimis tempori- 
bus Ecclesie, scilicet tempore Antichristi. Est et 
sensus. Descendit in oram vestimenli ejus, id est 


C usque ad extremitates Ecclesie in fine mundi, quz 


est tuniea inlivisibilis. Deinde aliis verbis diversa 
nolantibus idem dicit, sicu£ ros. Quasi dicat : Ita 
bonum est et jucundum habitare fratres in unum, 
sicut bonus est el jucundus ros Hermon. Ros de 
ccelo veniens, gralia est, qua fratres ia unum habi- 
lant, non suis viribus vel meritis. Hermon, ad litte- 
ram, mons est trans Jordanem. Si ergohoe ad iitte- 
ram accipiatur, mirum est quod ab eo ros descen- 
dit in Sion, imo impossibile, sed spiritualiter intelli- 
gendum est. Hermonenim dicitur lumen exaltatum, 
id est Christus prius in cruce, postea in ccelo ex«l- 
tatus, a quo ros graliz descendit ; in Sion, id est 
in Ecelesiam. Et est sensus : lta est illud bonum 
sicut ros Hermon, id est gratia Christi, prius in 
cruce, postea exa!tali in ecelo, qui ros descendit in 
montem Sion, id estin Ecclesiam. Non enim in ἃ 10 
est Eeclesia, nisi ejus dono et gratia. Idem igitur 
signifieat hie Sion, quod supra barba et ora vesti- 
menti. [dem vero ros H2rmon, quod supra unguen- 
Lum, scilixeL gralia, per quam fit cohabitatio. Qui 
enim in uno siue rore charitatis sunt, sunt iuquie- 
tum jumentum in junctura, quod non trahit, sed 
turbat. Odiosi enim sunt, molesti sunt, et. turbu- 
lenti sunt, anxietate sua. e:eteros lurbant, et quae- 
runt quid sinis'ri de aliis dicant. Hi etiam murmu- 
rant, de quibus dicilur etiam in libro Jesu fiii Si- 
raeh : Priecordiu fatui, rota carri fenum portat, et 
semper murmurat (Eccli. xxu). Hi tales sunt qui 
relinquuntur in mola, in agro, in lecto (Ma£th. 1v), 


1185 » 


qui in unum corpore solummodo sunt; ceteri vero A 


assumuntur qui in unum sunt corde. Vel ita : (Haym.] 
Hermon mons paseualis est, sicut et. mous Sion. 
Per Hermon ergo significantur gentes, quz pabulum 
receperunt verbi. [Hilar., Cassiod.| Et est hoc 
bonum, sicut ros Hermon, id est gratia. quam gen- 
les acceperunt. Qui prius descendit ia montem Sion, 
id est super Jud.eos. Vel per Hermon, qui interpre- 
tatur anathema, aecipiuntur peccatores; per Sion 
Ecclesia. Ros est tenuis aqua, uude terra germinat ; 
et signifieat graliam, qua peccatores convertuntur. 
Ros erzo ejus, id est Hermou est ros gratie, qui 
peccatores nutrit in bono. Qui ros descenditin mon- 
tem Sion. Quaado illi hoe rore rigali convertuntur 
ad Ecclesiam, quie eos recipit. Et est sensus : Ita 
est etiam illud bonum, sieut ros Hermon, id est 
gralia nutriens peecalores. Qui descendit in mon- 
tem Sion, id est quo illi convertuntur ad Eccle- 
siam. 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « CANTICUM GRADUUM. » 


Ecce nunc benedicite Dominum. Titulus : Canti- 
cum graduum. Decimus quintus gradus est charitas 
Dei. [Cassiod., Aleuin., Cassiod.] Et est iste psalmus 
tertius de charitate Dei, de qua hie agit, sicut. su- 
pra de charitate proximi, non quod alia gratia sit 


qua diligitur Deus, et alia qua proximus; sed quiag 


diversos aetus habet ipsa virtus, et diversa dili- 
gunfur ea. Intentio : monet od diligendum Deum. 
Modus : Bipartitus est psalmus. Primo invitat. pla- 
raliter benedieere Deum. Secundo optat benedici, 
ibi, benedicat. Moneus ergo ad benedieeadum ait: 


Vgns. 1. — Z2 δὸ p « Ecce nunc benedicite. Domi- 
« num, omnes servi Domini. » 

Ecce, [Hier., Hilar.] Demonstrantis est, et. quibus 
faeiat hane demonsteationem determinat : vos servi 
Domini omnes, adunali in uuum | unc, scilieel. tot 
gradibus conscensis. Vel, nunc, id est in hoc tem- 
pore in adversis benedicite Dominum, vos dico, 

Vins. 2. — « Quistatis in domo Domini, in atriis 
* domus Dei nostri. » 

Qui statis, Cassiod. Hier., Aug.) id est perse- 
veralis, im domo Domini, id est in peuetra'ibus, id 
est majores el perfecliores in Ecclesia, et vos etiam 
qui statis n a£rüis domus Dei nostri, id est in. in- 
gressu, scilicel ine/pientes. Sunt enim in hac. domo 
diversi slantium ordines. Et, nota. quod ait, slatis, 
non sedelis, quia servorum non est sedere in domo 
domini. Vel de eisdem accipitur, el per domum in- 
lelligitur Ecelesia, per atria latitudo. charitatis. In 
claritate enim extenditur us que ad inimicos latitido 
esl. In olio, anzustia. Quasi dicat : Vos bendicile, 
qui statis, id est perse-eratis, in domo Domini, id 
est in Eccles, et, qui statis in atriis domus Dei 
nostri, id est in latitudine chavalis, ubi nullus 
angusliatur, elc. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXIII. 


D 


1186 


Vrns. 4. — « Quoniam illic mandavit. Dominus 
« benedictionem ; et vilam usque in seculum. » 


Quoniam illic. (Aug.) Quasi dicat : ideo bonum 
est, eL jucundum habitare fratres. in unum, quo- 
niam illie, id est in fratribus qui habitant in unum 
mandavit Dominus benedictionem, id est hic proece- 
pit, ut hie benedieerent Deum. Conceordes enim be- 
nedieunt Deum ; discordes non. Nam in discordia 
non est vera benedictio, quia si lingua sonat, cor 
silet. Ef mandavit, i1 est promisit vitam in futuro, 
duraturam usgue im seculum, id est iu slernum. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXI : « ECCE QUAM BONUM 


ET QUAM, » elc. 
VrEns. 2. — Sicut. unguentum. Dicunt Hebrzi 
Boleun optimum, quia "vov? scuEwEN, significat 


oleum, et adjiciendo partieulam optimum, fiet uz- 
quentum odoriferum. Et Chaldzeus habet, unguen- 
tum bonum. 


CXXXIIT. 


Vgns.3. — « In. noctibus extollite manus vestras 
« in sancta; et benedicite Dominum. » 


In noctibus, (Aug.) id est in adversis, non solum 
in diebus prosperitatis, ex/ollite manus vestras cor- 
poris et operis, (Hilar.) sicat Moyses manus suas 
levavit pugznante populo Israel contra Amalee (Exod. 
xvi). Extollite, dieo, im sancta, ut intentione zeter- 
norum bon:m operermini. Aliter enim non valet. Ef 
benedicite Dominum, nil boui vobis tribuentes, sed 
lotum Deo. 

Pans. m. VEns. 4.—.« Benedicat te Dominus ex 
« Sion : qui fecit eoetum et terram. » 

Benedicat te, [Cassiod., Aleuin., Aug.] Secunda 
pars, ubi optat benedici fideles. tQuasi dicat : Dixi, 
benedieste, et ut hoc possitis, henedicatte Dominus 
benedietione. qure est ex. Sion, qui potest, quiaipse 
est qui fecit celum et terram. Nota quod supra hor- 
tatur plures benedicere uui ; ipse ν᾽ Ὁ unum benedi- 
cit tantum, id e:t bened:ei hortatur, et precatur quod 
notat, dicens singulariter, benedical te, quia et si 
plures sint, lamen ia unum sunt, et unitati bene- 
dielio eonvenit. Unde unus in piscina sanabatur, 
qui prior descendebat (Joam. v). Esto. ergo in uno 
eL pervenit ad le benedielio. Attende eliam, quia 
vir justus qui Lol gradibus conscendit benedictionem 
supernam loco remuneralionis accipit : quia omne 
munus ascendentium, benedietio est. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXIIT. κα 
CITE DOMINUM, OMN 


CCE NUNC BENEDI- 
;8, » elc. 


Vgns. 2. — In atriis domus Dei nostri. Adje- 
etum est a Septiaginra emphiaseos gratin ; il. enim 
noa estapud eos insolibiimn, ae. eur. quedam: adidi- 
derint vel o niserint, satis multis sunerius. ostensum 
est. Sea quid de hoe sontiat. D. Hilariis. dicamus : 
« Reperi quosdam ambizuos cirea hoe, in atriis 
domus Doinini, tuisse dicentes. [leireo hoe atra :s- 
latoribus primis ad,eetium. esse, quia sub iisdem 
versibus sequenti psalmo continetur, opinantibus 


1187 


PETRI LOMBARDI. 


1188 


ipsis, seriptorum vitio in libris Hebraicis fuisse A revocant ΗΘ τοὶ ad przecedentem versum, sed. stare 


preteritum. Sed novi interpretes. (γὼ volunt. tra- 
ctent ; nobis vero obsequendum est auctoritati trans- 
lationum et vetustati. » H:ecille. Deinde in. noctibus 


in domo Dei in noctibus, et attollere manus in no- 
ctibus, utrumque idipsum designat. 


PSALMUS CXXXIV. 


PSALMI TITULUS : & ALLELUIA. » 


Laudate nomen Domini. Titulus : alleluia. [Cas- 
siod.] Post gradus qui ducunt ad celernilatem, con- 
grue ponitur alleluia, ut Ecclesia fruatur laudibus 
Dei, cui tale munus paratum est. Intentio : Monet 
ad laudem. Modus : Tripartitus est psalnus. Primo 
demonstraliva oratione utens propheta, monet 
Deum laudare, propter ejus potentiam enumerans 


ejus magnalia. Secundo idolorum cultoresredarguit, B 


ibi, simulacra. Terlio omnes ordines monet ad lau- 
des, ibi domus Israel. Propheta ergo quasi inten- 
lionem suam aperiens, post gradus preedietos stantes 
in domo alloquitur, ut post beneficia Deum laudent, 
dicen 


[7] 


Vgns. 1. — « Laudate nomen Domini; laudate 
Εἰ 


« servi Dominum. » 


Laudate nomen, id est potentiam, Domini [Aug.] 
Unde vos meliores estis, non ipse. Deus enim nec 
melior fit, si laudaveris, nee deterior, si vitupera- 
veris, sed tu laudando melior eris, vituperando 
deterior. Bonus autem ille manet ut est, deinde qui 
οἱ quare laudare debeant, subdit : laudate, servi, 
Dominum. Quasi dicat : Quis diceret. Qui debent 


eum, eo quod hoc fecit, quod res nominis sui exigit, 
cum se incarnatum dedit hominibus gustari. Et hoc 
ideo, quoniam suave est nomen gustanli, id est. res 
nominis. Et notandum quod ita temperatur laus Dei 
in hoe psalmo, ut. et firmorum sit et infirmorum. 
Sieul per Moysen, quando mitteret eum a4 filios 
Israel, cum dixisset : Ego sum qui sum, hec dices 
filiis Israel : Qui est misit me ad. vos (Exod. 1m). 
Quod non capit homo, ideo continuo temperavit et 
dixit quod potest capi ab homine, ila: Ego sum 
Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob (ibid.). 
Quod nomen propter bominem ne videretur tempo- 
rale addit : Hoc nomen mihi est in eternum (ibid.), 
non quia illi sint zeterni, sed quia illos fecit zeter- 
nos poslea sine fine. Habuerunt quippe initium, sed 
finem non habebunt, in quibus tota. Eeclesia intelli- 
gitur, totum semen Israel cogitatur. 


Vrns. 4. — « Quoniam Jacob elegit sibi Dominus, 
« [Israel in possessionem sibi. » 


Quoniam Jacob elegit. [Aug., Cassiod., Aug.| 
Quasi dieat : Ideo psallite, quia ista quz? sequuntur 
fecit, qua? capere valetis dico, scilicet. quoniam 
Dominus elegit, gratia, non merito, Jacob, id est 


laudare, et quare ? ecce vos servi estis: et quia C Judaieum populum qui intelligitur per Jacob qui 


servi estis, laudate Dominum, alioquin, id est nisi 
laudent offendunt, cum ipsi servi sint. Et ipse Do- 
minus, deiude addit : 

Vrns. 2. — « Qui statis in domo Domini, in atriis 
« domus Dei nostri. » 

Qui statis. |Aug., Cassiod.] Quasi dicat : Vos 
servi laudate, qui statis, non titubantes, non ruitis 
unde eum laudare debetis. Statis dico à» domo Do- 
mini in atriis domus Dei nostri, id est qui statis, 
velin secretario, vel in ingressu. Deinde repetit, 

Vzgns. 3. — « Laudate Dominum quia bonus Do- 
« minus ; psallite nomini ejus, quoniam suave. » 


Laudate Dominum. [Aug.] Propter hoc laudate 
quia bonus est Dominus. Proprie a quo sunt. omnia 
bona uno verbo laudis causa explicata est. Si enim 
omnia laudantur, quia bona sunt; precipua causa 
laudis est, quia bonus est ex se, et in se cujus boni- 
las, non qualitas, sed natura est. llle bono suo, 
bonus est. Non aliunde participato bono. llle seipso 
bonus, non adh:rendo alteri bono qui non eguit 
aliquo ut fieret bonus; sed eguerunt illo eztera, ut 
fierent bona. Sed quia ipse a nobis non potest videri 
qualiter in natura sit bonus, vel id est saltem opera 
videamus. Psallite nomini ejus quoniam suave, vel 
suavis, dum dedit se posse guslari carnem factum, 
ut de pane angelorum vivat homo : quod est prz- 
cipuum inter alia opera. Et ideo ante alia hoc poni- 
tur. Et est, psallite nomini ejus, id est laudate 


interpretatur luetator, et significat illos qui contra 
spirituaies nequilias luctantur. Aliis verbis idem 
repetit /srael elegit sibi in possessionem, adlitteram, 
caleras gentes posuit Dominus custodiendas sub 
angelis; Jacob vero, id est Judaicum populum 
sibi elegit, quem ut agrum coleret, seminaret, pos- 
sideret, servaret. Et quasi aliquis quareret unde 
scis hoc? subdit : 


VEns. 5.— « Quia ego cognovi quod magnus 
« est Dominus ; et Deus noster pre omnibus 
« diis » 

Quia ego, [Aug.] raptus ad superna cognovi quod 
inagnus est Dominus, in se. Quod non omnes pos- 
sunt scire, sed credant noscenti, qui intravit in 
sanctuarium Dei, et forte audivit arcana verba et 
ineffabilia, quie non licet homini loqui (If Cor. xim), 
qui dixit quod posset hominibus diei; et tenuit 
apud se quod non posset dici. Si enim diceremus 
ili: Rogamus te, explica magnitudinem illius. 
Nonne forte responderet nobis : Non est valde ma- 
gnus quem video, si a me poterit explicari ? Ef 
Deus noster est pra omnibus diis, id est super omnes 
deos, qui sunt in ccelo et in terra, quia eos fecit. 


Vrns. 6. — « Omnia quecunque voluit Dominus 
« fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus 
« abyssis. » 

Omnia quecunque. [Aug.] Hic redit ad opera qu: 
capiantur. Quasi dicat : Magnus est in essentia, 


ji 


1189 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXIV. 


1190 


magnus quoque in operibus, quia Dominus fecit in À possedit Israel terram eorum (Num. xxi). Et omnia 


cclo et. in terra omnia visibilia et invisibilia qua- 
cunque voluit. [Cassiod., Aug.] Breviter concludit 
omnia, et bene ait, quecunque voluit. Causa enim 
omnium quiz fecit voluntas ejus est, et nulla ne- 
cessitas, et non tantum in colo et in terra, [Cas- 
siod., Aug.] sed in mari, quod commeatur, et in 
omnibus abyssis, 3d est in profunditate ignoti oce- 
ani, quod firmiter credendum est. Si ergo omnia 
opera ejus comprehendere non possumus, hoc de 
eis firmiter teneamus quod omnia facta sunt. 


VERS. 7. — « Educens nubes ab. extremo terra ; 
« fulgura in pluviam fecit. » 

Educens nubes. [Cassiod.] Que fecit narrat ad lit- 
teram. Secreta nature Deum dicit ministrare. Quasi 


regna Chanaan pereussit sub Josue, mortuo jam 
Moyse. Hiec potent. 


Vrns. 12. — « Et dedit terram eorum hzredita- 
« tem Israel populo suo. » 

EL dedit terram. [Aug.] Quasi dieat : illos impios 
expulit, e£ dedit terram eorum luereditatem, lueredi- 
tatem Israe! populo suo. Pro his factis sequilur ex- 
sullalio laudis. 


Vgns. 13. — « Domine nomen tuum in :ternum ; 
« Domine, memoriale tuum in. generatione et gene- 
« rationem. » 


Domine, nomen tuum. [Aug.] Quasi dicat : Cum 
hic feceris impletum est os meum laude, et dixi : 


dicat : Fecit quse voluit. Ipse dico educens nubes ab p 2omine, nomen tuum, etc. Iec quidem ad litteram 


extremo terre , id est sive ab imo terre, unde 
educes, sive a circumdalione finium terre, unde 
educit eas ad medium terre, ut ibi pluant. Et ful- 
gura fecit in pluviam quia fulgura sine pluvia terre- 
rent, et nihil darent; fulgura terrorem, pluvia 
gaudium faeit. Qui ergo terruit fulgure, reficit pluvia. 
Ipse est etiam 

VEns. 8. — « Qui producit ventos de thesauris 
« Suis : qui pereussit primogenita Egypti ab homine 
« usque ad pecus. » 

Qui producit ventos de thesauris suis. [Aug.] Id 
est de occullis causis nescis unde veniat, sed scis 
quod jussu Dei flat. Quod enim flat ventus, sentis ; 
sed qua causa flat, vel de quo thesauro ralionis e- 


ductus sit, nescitur. Ipse est qui percussit, etc. Hzc (y 


qui sequuntur in hominibus fecit, propler populum 
suum. Si dixit quze amares in creaturis, audi quie 
limeas. Ipse est enim qui percussit primogenita 
AEgypti ab homine usque ad pecus. Hoc swpe repetit 
ad indieandam potentiam Dei, ut non hzc casu 
faeta putarentur, sed in magna futuri siguifi- 
cantia. 

VEns. 9. — « Et misit signa et prodigia in medio 
« tuj, Egypte, in Pharaonem οἱ in omnes servos 
« ejus. » 

Et misit, [Aug.] vel, emisit signa et prodigia in me. 
dio tui, E Sb .Egypte, in Pharaonem, et in omnes 
servos ejus. Hec. ita. manifesta sunt, ut expositione 
magis obseurentur. Dum vero audis, qu:e facta. sunt 
in impios, cave ne et in te fiant. Ideo hec utilia sunt D 
cum leguntur. Deinde qu:& Dominus fecerit, post- 
quam populus eductus est de /Egypto, subdit : 


Vgns. 10. — « Qui percussit gentes multas, et 
« occidit reges fortes. » 

Qui percussit gentes multas, [Aug.] qu:e posside- 
bant terram, quam populo suo dare volebat ; et occi- 
dit reges. fortes. 

Vgns. 11. — « Seon regem Amorrhieorum, et Og 
" regem Dasan, et omnia regna Chanaan. » 

Seon regem Amorrleorum et 0g regem. Basan. 
[Aug.| Hoc sub Moyse factum fuit. De hisin libro 
Numeri legitur, quod cum prohiberent filios Israel 
per fines suos transire, percussi sunt ipsi ab eo el 


quomodo sunt scripta vidimus, sed et aliquid signi- 
ficant quod explicari oportet, 

Repetamus ergo ab illo loco: Omnia qurcunque 
voluit Dominus fecit in colo et in terra, etc. Typice 
hie in hominibus possumus accipere, et agnoscere. 
Coelum enim sunt spirituales, terra carnales. Ex his 
duobus tanquam coelo et terra constat. Ecclesia ; in 
his facit quecunque vult. Et etiam in mari facit 
quod vult, id est in. infidelibus, iu quibus nihil fit 
sine jussu. Dei, nec ssviunt, nisi permiltantur a 
Deo, nee vindicatur in eos, nisi Deus jussit ; e£. in 
omnibus abyssis quce voluit fecit. Abyssi sunt laten- 
tia corda mortalium, profund:e- cogitationes homi- 
num. Et ibi facit Deus quod vult, quia interrogat 
justum et impium, latet cor bonum, latet et cor ma- 
lum, et in utroque est abyssus ; sed Deus hoe videt, 
quem nihil latel, et consolatur cor bonum, et tor- 
quet malum. Et ipse est educens muhes ab extremo 
terre. Nubes sunt predieatores. Unde : Mandabo 
nubibus meis, ne pluant super eam imbres (Isa. v). 
Et item : Qui sunt isti qui ut nubes volant (Isa. vx). 
Quas nubes non tantum de filiis Israel. misit, sed ab 
extremo Lerrze excitat, et in fines orbis terr: millit. 
Sed quid de ipsis nubibus facit ? [Aleuin.] Fulgura 
in pluviam fecil, id est minas ad. misericordiam 
flexit, de terroribus irrigavit. Prodicatores namque 
et terrent, et blandiuntur : terrent. comminando 
iterna supplieia ; muleent, promiltendo :elerna gau- 
dia. Ideoque de manna legitur quod liquescebat ad 
solem et indurabatur ad ignem (Exod. xvi). Manna 
enim eclitus datum figura est. divini eloquii. quod 
liquescit ad solem, dum mentes fidelium futurze cla- 
rilatis promissione L:etifieat, ut. cum ait τ Fulgebunt 
justi sicut sol in regno Patris corum. (Matth. xin). 
Induratur autem ad ignem, dum peccantium. con- 
scientias futur poene comminatione adurit, ul 
illud : Omnis arbor que non facit. fructum bonum 
ecvstinguitur οἱ in igne mittitur ( Matth. ui). Ideoin 
veteri lege iu veste summi pontificis erat eoceus bis 
linetus, qui habet speciem ignis (Ezod. xxvi). 
Ignis vero duo facil, urit scilicet et lucet, quia prae- 
dicator peceantium cor adurere debet fulgure, id 
est terrore comminalionis, et piorum mentes con- 
fovere, et promissione iternz lucis. Inde est etiam 


1191 


PETRI LOMBARDI. 


1192 


quod baeulus pontificalis ex inferiori parte pangitur, A modo autem non humiliatur, sed paratur humilia- 


superius in anteriora extenditur, quia praedicator 
pungeze debet vitia carnis, el mentis vires in ante- 
riora dirizere. [ta tamen, ut ad sui consideralio- 
nem semper redeat, ne cum aliis priedieaverit, ipse 
reprobus efficiatur (1 Cor. 1x). [Aug.] Et in princi- 
pio sermonis sui aceu-atlor fit sui (Prov. xvur), ne 
videat festucam in oculo allerius, gestans trabem 
in suo (Luc. vi). Ideo dieitur, fulgura in. pluviam 
fecit. Sequitur : Qui producit. ventos de thesauris 
suis. Idem praedicatores et. nubes sunt et venti. Nu- 
bes sunt propter carnem, venti propler spiritum. 
Nubes videntur ; venti sentiunlur, et non videntur. 
EL quia caro de terra est, ideo dieitur : Nubes exci- 
lat ab extremo terrw, sed. spiritus hominis ignora- 
tur unde veniat. Unde recte dicitur, qui producit 
ventos de thesauris suis, vel propter aliud, venti 
dieuntur apostoli, sed totum mundum velociler 
pereurrerunt. Qui percussit primogenita Egypti. 
Primogenita fides est, unde incipimus bonum, qua 
via proficit homo in melius. JEgyptus interpretatur 
afflictio. Percussit ergo primogenita /Egypti, quia 
quicunque aflligit. Ecclesiam et scandala facit, etsi 
Christianus dicitur, perdit fidem. Percussit dico, 
ab homine usque ad pecus, id esta. doclo usque ad 
indoctum. Homo enim doctum signifcat, qui οἱ 
post se trahit indoetas turbas, id est pecora. Et 
misil signa et prodigia in medio tui, Egypte, inPha- 
raonem et in omnes servos ejus. Pharao interpretatur 
dissipatie ; E zyptus, ut diximus, afflictio. Dissipatio 
ergo procedit ut rex, οἱ sequitur alilictio. Dissipati 
enim a?ligunt Ecclesiam, ul eaim afiligant dissipan- 
tur. (ui percussit gentesmultas, et occidit reges for- 
tes. Quas gentes et quos reges ? Sehon regem Amor- 
rheorum, occidit. Audi nomina saeramentis gravida. 
Seon interpretatur. fentatio oculorum, et Amorch:el 
interpretantur amaricantes. Amaricantes ergo re- 
gem habent tentationem oculorum ; tentatio oculo- 
rum non est nisi in mendacio oculorum. Putat ha- 
bere rem, verilatem non habet. Retur enim quod 
non est, non intuetur quod est. Tentatio ergo ocu- 
lorum, id est fallacia et simulatio, ut rex pracedit, 
el sequitur amaricatio. Inde enim amaricant, quia 
fingunt. Oceidit Deus in homine illum regem cum 
populo suo, quando homo damnat simulationem et 
diligit veritatem, et desinit amaricare. Occidit etiam 
aliuin regem, seilicet Og regem Basan. Og interpre- 
tatur conclusio, per quod signifieatur diabolus , 
[Aug.] qui intereludit viam ad Deum, ne credatur 
in eum, sicut Christus aperit, et ipse Christus est 
via. Cui ergo clauditur via, ne eredat in Deum Chri- 
stum, eum venerit Christus, confundetur. Ergo Ba- 
san, id est conlusio, quia. coufusio conclusionem 
sequitur. E£ omnia regna Chanaan. Chanaan inter- 
pretatur. paratus. huiniliationi. Et intelligitur hic 
hum.:liat;io, non quz virtus est, sed quie püena est, 
de qua dieitur : Qui se exaltat. humiliabitur (Luc. 
xvii). Chanaan ergo est omnis superbus, qui modo 
exaliat cor suum, qui in die judieü humiliabitur : 


tioni, id est damnationi. E£ dedil terram eorum luere- 
ditatem, haereditatem. Israel populo suo. Per terram 
eorum significantur omnes gentes, qua sunt heere- 
ditas Israel, id est fidelis populi, quam pascunt tri- 
bulatione docentes patientiam. Et ideo dicuntur hz- 
reditas Israel, quia eas Israel excolit conformando 
sibi. : 

Aliter ab illo loco : Percussit primogenita ZEgypti 
ab homine usque ad pecus. JEgyptus mundus est 
isle, primogenita sunt principalia mundi vitia, qua 
destruit in prudentibus et in idiotis. E£ misit signa 
et prodigia in medio tui, ZEgypte |Hilar., Cassiod.], 
quia palam et visibiliter signa fecit in mundo, ut 
in passione te:ra tremuit, et sol obscuratus est. Et 


B i1 Pharaonem, et in omnes servos ejus, wisit signa 


D 


contra diabolum et malos homines. Qui percussit 
gentes multas, id est innumera vilia, et occiditreges 
fortes, id est dominantia vitia. Vel reges sunt im- 
mundi spiritus, qui sunt occisi dum nequeunt in 
nobis quod volunt. Selon regem Amorrlueorum. Per 
Amorrhzeos  inteliiguntur vitia. Amara enim sunt 
qui tollunt beatitudinem, quorum rex, diabolus est, 
qui dieitur Seon, qui transfigurat se in angelum lu- 
cis. Sehoninterpretatur £entatio oculorum, qui eliam 
est rex confusionis qui interceludit viam ad Deum. 
Et 0g regem Basan, et omnia regna Chanaan, id 
est omnes illos qui male humiliantur. Chanaan enim 
dicitur humilia!fio mala, quando ab honore sancto 
decidunt. Εὖ dedit terram eorum hereditatem, 
luereditatem Israel populo suo, id est ceelestem bea- 
litudinem, quam d:emones per superbiam deserue- 
runt, dedit fidelibus. Hzec est vera terra. prom:ssio- 
nis, quie verius dieilur haereditas, quae in pace est, 
quam illa actualis, quam siepe amiserunt filii Israel. 
Ita hzc preedieta spiritualiter sane. accipiuntur, cum 
lam tamen ad litteram factitata sint. Si ergo corpo- 
raliter tune illos occidit Deus, modo etiam non ces- 
sat manus ejus. [Aug.] Et ideo ne putares hec tunc 
pacta cessasse, inquit : Domine, nomem tuum, id 
est operalio potenti: Luze est. n celernum, id estnon 
cessal manus tua facere hee in sseulo, quae tunc 
pranuntiasti in figura. Et, o. Domine, memoriale 
tuum est in generatione presenti, et generatione fu- 
tura. Generalio una est, qua. renascimur per bapti- 
smum, altera qua. resurgemus. In utraque est me- 
moriale Dei, quia non est oblitus Deus in hac vo- 
care, et in illa coronare. 

Vrns. 14. — « Quia judicabit. Dominus populum 
« suum : et in servis suis deprecabitur. » 

Quia judicabit. Causa laudis hie ostenditur. 
[Hilar., Cassiod.] Quasi dicat : Ideo laudabilis est, 
quia Dominus judicabit populum suum. Judaicum, 
cui tot fecit, prophelas misil, post eLam filium pro- 
prium ; sed quia duri fuerunt, judicabit eos in fu- 
turo; e£ in servis suis, id est in. fidelibus, depreca- 
bilur, vel consolabitur, eum praemia zeterna eis 
resituel. Ecce gradalio laudis usque ad judicium 
perducta est, Vel ita ut de prasenli accipiatur, ju7 


1a 
* [unt 
», ii 
Shui 
Aun 
ΠῚ 
jd [d 
byplie 
s me 
g v 


juin 


1193 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXV. 


1194 


dicabit. Quasi dicat : Ideo est laudandus, quia pre- A — Domus Israel. [Cassiod.] Tertia pars, ubi post 


ter judicium futurum, Dominus judicabit, in pre- 
senti, populum suum, id est Judzeorum. [Aug.] Hoc 
jam complevit, quia jam judicavit Dominus Judzeos, 
alios assumendo, alios reprobando, quia separati 
inde sunt justi et remanserunt injusti. Hoc est ju- 
dicium discretionis de quo ipse ait: [m judicium 
veni in hunc mundum, ut qui non vident videant, et 
qui vident ceci fiant (Joan. xix). Et, illis judicatis, 
in servis suis deprecabitur, vel advocabitur. Non 
enim repulit Deus plebem suam, quam preascivit 
(Rom. πὴ). Habet et suos de omnibus gentibus. Unde 
converlit se Propheta ad exprobranda idola, quie 
jam a suis cultoribus irridentur, dicens : 


Pans. m. VEns. 15. 
« argentum et aurum ; 
« num. » 


— « Simulaera gentium 


opera manuum homi- 


Simulacra [Cassiod., Aleuin.] Secunda pars, ubi 
postquam se laudibus Dei explevit, idolorum culto- 
res, irridendo redarguit, quia perfecta laus veritatis 
est destruere falsitatem. Supra in alio. psalmo fue- 
runt eadem dieta, sed repetita verecundiam augent. 
Quasi dicat : Deus noster est magnus, simulacra 
gentium autem sunt, argentum et aurum quantum 
ad materiam, e£ opera manuum hominum, quantum 
ad formam. 


Vgns. 16. — « Os habent et non loquentur ; ocu- 
« los habent et non videbunt. » 


VEns. 17. — « Aures habent et non audient: 
« neque enim est spiritus in ore ipsorum. » 


Aures habent et non audient. [Cassiod.] Deinde 
concludit omnia ostendens quod nec hominibus , 
nec pecoribus possunt comparari, cum ait : Neque 
enim est spiritus in ore ipsorum, [Aug.]id est. illa 
exteriora arüifex potuit facere, sed non spiritum 
dare, nec auditum auribus, nec lucem oculis, nec 
vocem ori. Hoc scientes, irrident idola, sed quid 
nescientes ? 


C 


VEns. 18. — « Similes illis fiant qui faciunt ea, 
« et omnes qui confidunt in eis. » 

Süniles illis fiant, [Aug.] interius, qui faciunt ea, 
el omnes qui confidunt in eis. Et ita proeul dubio fit. 
Exprimitur namque in eis quaedam similitudo idolo- 
rum, non quidem in carne eorum, sed in interiori 
homine. Aures enim habent, nec audiunt Deum ad ἢ 
ipsos clamantem. Oculos habent, non vident fide ; 
nares habent nee sentiunt bonum odorem Christi. 


Pans. 11. VEns. 19. — « Domus Israel, benedicite 
« Domino : 2€» ἢ domus Aaron, benedicite Do- 
« mino. » 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : & ALLELUIA. » 
Confileinini Domino. Titulus : Alleluia, [Aug.] 
Psa'mus iste laudem Dei continet, ubi etsi multa 
in laudibus Dei dicantur, maxime tamen hie mise- 
ricordia Dei commendatur. Unde et diversa inilia 
PATROL. CXCI. 


irrisa idola laudes Dei celebrare omnes monet or- 
dines. [Aug.] Quasi dicat: Cultores idolorum simi- 
les illis fiant, sed vos quiestis domus Israel, scili- 
cet domus que quotidie suscitatur de lapidibus, de 
quibus potens est Deus filios Abrahz suscitare 
(Matth. n1), benedicite Domino ; et vos. qui estis 
domus Aaron, scilicet praepositi, enedicite Domino, 
et vos qui estis 

Vgas. 20. — « Domus Lev?, benedicite Domino ; 
« qui timetis Dominum, benedicite Domino. 


Domus Levi, id est ministri, benedicite Domino, 
prepositi et omnes, qui timetis Dominum. [Aug.] 
Scilicet omnes populi, benedicite Domino ; przepositi 
sunt domus Aaron, ministri, domus Levi, populi 


B omnes qui timent, omnes generaliter sunt domus 


Israel. Omnes ergo una voce dicamus : 


Vrns. 21. — « Benedietus Dominus ex Sion, qui 
« habitat in Jerusalem. » 


Benedictus Dominus. [Gl. int.; Cassiod.] Et loqui- 
tur in persona omnium fidelium, vel in propria 
persona dicit hoc Propheta, et facit quod alios fa- 
cere docuit. Quasi dieat : Benedicite Domino : et 
ego ex parte mea dico : benedictus sit. Dominus qui 
venit ex Sion, homo factus, qui habitat in. Jerusa- 
lem, ubi ad litteram praedicavit et multa miracula 
fecit. [Aug.] Vel, juxta interpretationes nominum, 
Sion enim interpretatur speculatio, Jerusalem visio 
pacis. Nunc ergo ex Sion benedictus est, id est 
a nobis, qui quandiu in spe vivimus, sumus in Sion 
quia speculamur quoad veniat; finita vita, eri- 
mus cum illo in eterna civitate, quia ipse est qui 
habitat in Jerusalem colesti, qute nunquam rui- 
tura est, ubi videbimus eum in :eterna pace. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXIV : « 
DOMINI, » etc. 


LAUDATE NOMEN 


Vrgns. 1&4. — [n servis suis deprecabitur. Juxta 
Hebr. ὩΣ uruNEHAM, caperetur passive, hoc est 
placabilis evit, ut vertit D. Hieron., aut, ut alii volunt, 
consolabitur, vel ignoscet. Hoc tamen est inusitatum 
apud Latinos, ut deprecatur sumatur in passiva 
significatione. Et D. Augustin. legit advocabitur. 
Hilarius et Arnobius, consolabitur, quemadmodum 
etiam habet psalmodia Romana. In Graeco est. vox 
passiva, quanquam interdum significantia sit activa 
παραχληθησεται. Denique mos Seriptur:e est usur- 
pare sicut interdum verba aetiva, ut tamen actio 
sit, in altero passio. Exempli gratia Rom. wirt: 
Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabili- 
bus, hoc est postulare nos faeit. Sic accipiendo 
deprecari aetive, sensus erit quod Deus faciat suos 
servos deprecari, ut quocunque verleris, eodem 
conspiret intelligentia rei. 


CXXXV. 


versuum in unum finem conveniunt, quia quidquid 

hic dicitur, ad misericordiam Dei refertur, sine 

qua non subsisltitur, quz omnia operatur. [Cassiod.] 

In misericordia ergo perseverare monemur. Magna 

virtus hujus psalmi in Paralipomenon ostenditur, 
38 


1195 


PETRI LOMBARDI 


1196 


ubi legitur quod eum coepissent filii Israel Deum Á seurum est quod hie dicitur, ita ut possit putari 


laudare et dicere : Confitemini Domino quoniam bo- 
qus, quoniam im seculum misericordia ejus. (II Pa- 
val. v), statim implevit gloria Dei templum Dei. Ita 
praesto est divin: grati: praesentia, $i pure cantatur. 
Intentio. Monet ad laudem. Modus. Tripartitus est 
psalmus. Primo, magnificentiam Dei, et totius orbis 
conditionem exponit. Secundo dieit qua» in. /Egypto 
et in gente Jud:orum fecit, in figura nostri, ibi qui 
percussit. Tertio agit de Christianis, ibi et dedit 
terram eorum. Ad laudem ergo Dei invitans ait : 
VEns. 1. — « Confitemini Domino, quoniam bo- 
« nus, quoniam in zeternum misericordia ejus. » 
[Hilar.] 
peccata 
laudare 
laudare 


Confitemini laudes et. peceata. Domino, 
quoniam bomus est, quia laudes audit, et 
dimittit, [Aleuin.] Ideo. omnes et. semper 
debemus : modo laudemus, ut eum angelis 
mereamur. Ipsa laus est. nostra refeetio, ut nulla 
videatur similis deleetatio. Ipsa est remuneratio, 
qui el operatio. Ergo confitemini Domino, ideo 
quoniam in eternum, [Cassiod.] id est hie etin fu- 
turo est misericordia ejus, quia hic parcit, ibi co- 
ronat. Vel, in zeternum, id est in. sceeulum praesens 
est, misericordia ejus, per quam ἃ miseria pecca- 
torum nos liberat. [Aug.] Vel ita, dico : confitemini, 
nee pro hae confessione estis aliquid temporale 
sumpturi. Quoniam in zeternum, id est post judicium, 
est misericordia ejus, id est beneficium quod  mise- 
ricorditer prestat, seternum est, quia beatitudo 
per misericordiam data :wterna erit. Deinde osten- 


dens excellentiam ilius cui confiteri nos monet, 
subdit : 
Vzns. 2. — « Confitemini Deo deorum, quoniam 


« in seternum misericordia ejus. » 

Confitemini Deo deorum. [Aug.] Deos dieit homi- 
nes, ad quos sermo Dei facetus est (Joan. x), in 
alio psalmo, ubi ait : Ego dixi : Dii estis (Psal. 
Lxxx1). Et non ideo dicuntur dii quod omnes sinl 
boni. Si enim omnes boni essent, non diceret in eo- 
dem psalmo : [n medio autem deos dijudicat. Vel dis- 
cernit, de quibus etiam subdit : 


Vgns. 3. — « Confitemini Domino dominorum, 
« quoniam in aeternum misericordia ejus. » 

Confitemini Domino dominorun. |Aug.| Pluraliter 
dicit deos et dominos. Siquidem sunt dii multi, et 
domini mulü, ut ait Apostolus (1 Cor., wur, 5), 
super quos ipse est 

VrEns.£. — « Qui facit mirabilia magna solus, 
« quoniam in sternum misericordia ejus. » 

Qui facit. |Aug.] Sciendum quod sicut in fine 
versuum ponitur ubique quoniam in eternum mise- 
ricordia ejus, sic in capite omnium, licet non sit 
positum, subaudiendum est, confitemini : quod 
aperlius est in. Graco, ut si diceremus facienti 
mirabilia, vel ei qui facit mirabilia, ubi necessario 
subaudiretur, confitemini : quod nostra locutio in 
his omnibus servare non potuit. Et ideo Latino 
sermone diei non potest, nisi in quibusdam subau- 
diatur hoc totum, ei qui facit, vel fecit. Unde ob- 


sententia sie jungi : Qui facit mirabilia, qui fecit 
c:elos, ete., quoniam in eternum misericordia ejus. 
Quasi dieat : Ideo fecit ista, quia in :zelernum est 
misericordia ejus, cum potius pertineant ad mise- 
ricordiam hi quos a peccatis mundat et de miseria 
liberat. Hoc autem ad bonitatem, quod ccelum, 
terram et omnia valde bona creavit ut. essent. Di- 
cendum est ergo, etsi positum non. sit, confitemini 
ei qui facit vel fecit, haec vel illa, ideo, quia ejus 
misericordia est vobis cterna, ut finis singulorum 
versuum referatur ad principium, hoe modo : Con- 
fitemini ei qui faeit mirabilia magna solus, ideo 
confitemini, quoniam in seternum, etc., ila el in 
ccteris. Solus Deus dicitur mirabilia facere, quia 

p due per homines vel angelos fiunt, ipse facit, et 
quidam magna, ipse solus sine ministerio hominis 
vel angeli facit qu:e exsequitur dicens : 

VEns. 5. — « Qui fecit ecelos in intelleetu, quo- 
« niam in zeternum misericordia ejus. » 

Qui fecit celos in. intellectu, [6]. int.| id est. in- 
lelligibiles, scilicet empyreum : quod etsi sit corpo- 
reum, tamen tantae est tenuitatis ut a mortali videri 
non possit, 


VEns. 6. — « Qui firmavit terram super aquas, 
« quoniam in zeternum misericordia ejus. » 
Qui firmavit terram super aquas. [Aug.] Univer- 
'sàm creaturam ergo per se non per creaturam fecit, 
cujus aliquas exeellentiores partes posuit, ex qui- 
bus omnia cogitentur, id est intelligibiles colos 
C et visibilem terram. Sed quia sunt et visibiles cceli, 
per eorum luminaria totum cceleste corporeum in- 
tellizere nos admonet, subdens : 


Vrns. 7. — « Qui fecit luminaria magna, quoniam 
« jn zeternum misericordia ejus. » 

Qui fecit luminaria magna, [|Aug.] scilicet solem 
et lunam et stellas. Vel per ecelos ecelestem machi- 
nam aecipiamus. Et est sensus : Qui fecit ccelos, 
non alterius opera secutus, sed in intellectu suo, 
id est in sapientia sua. Unde : Omnia in sapientia 
fecisti (Psal. cur). Quod dietum est de coelis, de 
omnibus aliis debet intelligi hoc modo : Qui firma- 
vit terram super aquas, subaudi intellectu. Sed et 
quomodo gravior terra ab aquis levioribus porta- 
tur ? Sed sive ita, sive aliter sit, ne adversus eos 


D qui se putant ista. certis rationibus comperisse con- 


lentiose agere videamur, habemus quod de proximo 
intelligamus. Dicitur enim terra super aquas fun- 
data, eo quod aquis cireumfluentibus supereminet, 
sieut dieitur illa vel illa civitas super mare fundata, 
non quod mare sub ea sit, sed quia mari super- 
eminet, sieut Dominus super puteum sedit, id est 
juxta puleum sedit (Joan. 1v). Qua fecit. luminaria 
magna ? 

Vrns. 8. — « Solem in potestatem diei : quo- 
« niam in :eternum misericordia ejus. » 

Solem in potestatem diei. [Aug., Cassiod.] He 


solus per se facit. Sol est potestas diei, quo omnia 
declarantur. : 


ái 
(s 
na 


umm 


ΕΞ -- Ἔ- 


* 


NOT Ow 


1197 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXX. 


1198 


Vrns. 9. — « Lunam οἱ stellas, in potestatem A — VERs. 14.— « Qui eduxit Israel de medio eorum, 


« noctis, quoniam in :eternum misericordia ejus. » 


Lunam et stellas fecit in potestatem noctis, [Aug.] 
id est ut sint lux noctis. Vel typice hoc accipi 
possunt. Fecit ergo in intellectu eolos, id est spi- 
rituales sanctos, quibus non modo credere, sed di- 
vina intelligere dedit ; simplices autem. qui solam 
fidem tenent, quasi infra ccelos terra dicuntur, qui 
quia in baptismo quem accep^runt, firma fide consi- 
stuat, quasi super aquas terram. firmavit. Qui fecit 
luminaria magna, id est dona. gratiarum suis fide- 
libus contulit. Quze? Solem in potestatem diei, lunam 
et stellas in potestatem noctis. Per solem accipitur 
donum sapienti:e, quod datur diei, id est spiritua- 
libus, αἱ possint lucere; per lunam, spiritus scien- 
lide ; per stellas, alia minora dona, qu: dantur nocti, 
id est minoribus, ut et ipsi possint lucere in nocte 
hujus seeuli, hoe est quod Apostolus ait: Ali 
per spiritum datur sermo sapientie (I Cor. xi), 
hic est sol ; alii scientia, hzc est luna; alii fides, 
curatio, etc., hae sunt stellae. Nihil enim horum est, 
quod in nocte hujus sseculi non sit necessarium : 
postea cessabunt, cum transierit nox isla, et vene- 
rit dies. Hzxec autem fecit, in potestatem diei, vel 
noetis, id est, ut potestas sit diei, lucere, vel noctis. 
Distat autem sapientia a scientia, testante sancto 
Job, qui quodammodo singula diffiniens ait : Sapiea- 
lia est pietas (Job xxvim), id est Dei cultus, quie 
est in cognitione et delectatione ejus, quod semper 
est et incommutabile manet, quod Deus est : scien- 


« quoniam in :ernum misericordia ejus. » 

Qui eduxit Israel de medio eorum. [Aug.] Sic et 
sanctos de malorum conversatione educit. Eduxit 
dico, 

VEns. 12. — « In manu polenti et brachio ex- 
« celso, quoniam in zeternum misericordia ejus. » 
In manu potenti et brachio excelso. |Cassiod., 
Aug.| Manus Dei est invincibilis actio, que a bra- 
chio venit, id est ab omni potentia singulari. Hoc 
est brachium de quo dictum est : Et brachium Do- 
mini cui revelatum ? (Isa. vin.) 

VEns. 13, — « Qui divisit mare Rubrum in di- 
« visiones ; quoniam in eternum misericordia 
« ejus. » 


B Qui divisit mare Rubrum in divisiones. [Cassiod., 


Aug.] Ad litteram, in divisiones duodecim, pro nu- 
mero tribuum, ut singulz» tribus suas vias meandi 
haberent. Typice, sie per varias vias de mundo ad 
Deum transitur : per mare quippe Rubrum s:xceu- 
lum accipitur. Vel per mare Rubrum intelligitur 
baptismus, quem nune dividit Deus, ut unus et 
idem baptismus aliis sit in vitam, aliis in mortem. 

Vzns. 14. — « Et eduxit Israel per medium ejus, 
« quoniam in &ternum misericordia ejus. » 

Et eduxit Israel per medium ejus. [Aug.] Sic 
etiam reducit innovatum populum per lavacera rege- 
nerationis. 

Vrns. 15. — « Et excussit Pharaonem, et virtu- 
« tem ejusin mari Rubro, quoniam in aeternum mi- 


tia vero est abstinere ἃ malis (Philipp. w), id est C « sericordia ejus. » 


in medio prave nationis, quasi in nocte hujus sz- 
ΟὟ prudenter versari, ut abstinendo quisque ab 
iniquitate non confundatur tenebris proprii muneris 
luce diseretus ; aliter etiam potest diei mystice, ab 
illo loeo : Qui fecit luminaria magna, id est celestes 
spiritus, qui sunt ante omnia lucentia. EL fecit solem, 
[Cassiod.] id est sapientes, in potestatem diei, ut per 
eos majores luceant, e£ lunam, id est Ecclesiam, e£ 
stellas, id est diversos ordines, in potestatem noctis, 
ut per hiec quoque minores luceant 


Pans rr. VEns. 10. — « Qui percussit /Egyplum, 
« eum primogenitis eorum, quoniam in slernum 
« misericordia ejus. 

Az21»22 (Qui percussit. [Cassiod., Aug.] Secunda 
pars, ubi dicit τας ἴῃ JEgypto fecit, el in gente Judcao- 
rum sub figura nostri. Et notandum quod supra dixit, 


quie solus fecit, hic jam incipit ostendere quie per 


angelos vel per homines fecit. Quasi dicat : Confi- 
lemini ei qui percussit ZEgyptum cum primogenitis 
eorum. Typice ita percussit et seeeulum, cum his 
que precipua putantur in seculo. [Cassiod.] Pri- 
mogenita namque /Egypti percussit, quando glo- 
riam sseculi damnavit, qui? putabatur prwcipua. 
Luxus enim, superbia, avaritia sunt, quie primo 
generat venter, et ut charos filios ampleetitur ; sed 
Deus a se excludit 


(182) Ex Orig. hom. 2 in Exodum. 


Et excussit Pharaonem et virtutem ejus in mari 
hubro. [Aug., Cassiod.] Ita interimit peccata suo- 
rum per baptismum. Vel Pharaonem et virtutem 
ejus in mari Rubro, id est diabolum cum ministris 
ejus, celeriter in baptismo excussit, ut pulverem, 
qui celeriter exeutitur. In hae celeritate et virtus 
deitatis ostenditur, et illi terren: sordes esse indi- 
cantur, quas solemus excutere (182). Et congrue 
per Pharaonem diabolus intelligitur. Pharao enim 
maseulos necat et feminas servat : ita diabolus vir- 
tutes priefocat et coneupiscentiam nutrit. 

VEgns. 16. — « Qui traduxit. populum suum 
« per desertum, quoniam in :ternum misericordia 
« ejus. » 

Qui traduxit populum suum per desertum. 
[Aug.] Ita et nos per hoe s:seulum traduxit, ne 
in eo pereamus vel adh:reamus. 

, Wrnms. 17. — « Qui pereussit reges magnos, quo- 
« niam in :eernum misericordia ejus. » 

VEns. 18. — « Et occidit reges fortes, quoniam 
« in seternum misericordia ejus. » 

Qui percussit reges magnos, et occidit reges for- 
ies, [Aug.] Ha et in fidelibus suis diabolicas et 
noxias potestates pereutit et occidit. 

Vgns. 19, — « Sehon regem Amorrhaorum, quo: 
« niam in :eternum misericordia ejus. » 


1199 


PETRI LOMBARDI 


1200 


Sehon regem Amorrheorum. |Aug.] Sic germen A « fuit nostri, quoniam in zeternum misericordia 


inutile, vel calentem tentationem amaricantium oc- 
cidit. 

Vgns. 20. — « Et Og regem Basan, quoniam in 
« seternum misericordia ejus. » 

Et 0g regem Basan. [Aug.] Ita et coacervantem 


diabolum regem Basan, id est confusionis. Quid 
enim coacervat diabolus, nisi confusionem ? 


Pans nr. VEns. 21. — « Et dedit terram eorum 
« hereditatem , quoniam in cternum misericordia 
« ejus. » 

Et dedit terram. eorum hereditatem. Cassiod.] 
Tertia pars, ubi descendit ad Christianos, exponens 
beneficia eis data, ut sic auctorem omnium unum 
scias. 


VEns. 22. — « Hswreditatem Israel servo suo, 
« quoniam in :eternum misericordia ejus. » 

Hereditatem Israel servo suo. [Aug.]Quasi dicat : 
Ita percussit praedictos reges. If dedit terram eorum 
hzreditatem, Acreditatem Israel servo. suo. Sic et 
quod possidebat diabolus hereditatem dat semini 
Abrahz, quod est Christus. Et accipit per Israel 
servum, Christum. Vel per Israel servum accipit 
Christianos, quibus data est promissio Jud:worum. 
[Cassiod.] Et est sensus : Prcdieta beneficia ad lit- 
teram contulit Judzis. Et dedit terram. eorum hzxe- 
reditatem. H:reditatem Israel servo suo, id est pro- 
missionem eis sub figura factam, dedit Christianis. 
Etsi enim hoc videatur de Hebraeis dici, ad Chri- 


stianos tamen proprie pertinet, quibus datur pro- € 


missio illis facta, ad quos proprie pertinet huuili- 
tas, quam Christus docuit. 
VERS. 23. — « Quia in humilitate nostra memor 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID PROPTER JERE- 
MIAM. 


Super flumina Babylonis. Titulus : Psalmus Da- 
vid propter Jeremiam. [Cassiod.] Tertius psalmus de 
lamentatione Jerusalem est hie de hoe, quia a Ba- 
byloniis destructa est. Pracedunt alii duo, scilicet : 
Ut quid, Deus, repulisti (Psal. xxu), ubi agitur de 
captivitate faeta a Romanis; et : 
gentes (Psal. ixxvim), ubi agitur de vastatione facta 
sub Antiocho (I Mach. 1). Hie autem agitur de capti- 
vitate facta a Nabuchodonosor (IV fieg. xxv), quam 
Jeremias quadruplici alphabeto deploravit, propter 
quod titulus hujus psalmi nomen ejus continet. Et 
est sensus : Psalmus iste est David prophetze [Aug.] 
ens vel compositus, propter, id est juxta, Jeremiam, 
quia agit de captivitate Judzorum, quam deflevit 
Jeremias in figura nostri, qui spiritualiter captivi 
tenemur, Sicut enim du: fuerunt civitates, Jerusa- 
lem et Babylonia, quarum altera afflixit alteram, 
atque captivavit, iià modo duc civitates sunt, una 
bonorum, altera malorum, permist: corpore, sepa. 
Ταῖς corde, scilicet. Jerusalem οἱ Babylonia. Tene- 


« ejus. » 

Quia in humilitate nostra, (Cassiod.] scilicet in 
interiori, quze est propria Christianis. Vel, in humi- 
litate, id est in dejectione, nostra memor fuit no- 
stri, quando advenit. 

Vrns. 24. — « Et redemit nos ab inimicis nostris, 
« quoniam in :elernum misericordia ejus. » 

Et redemit nos ab. inimicis nostris. |Aug., Cas- 
siod.] Hoe proprie de Christianis, quos redemit san- 
guine unigeniti Filii. Pro Hebraeis enim nullum pre- 
tium dedit /Egyptiis. 

"VEns. 25. — « Qui dat escam omni carni, quo- 
« niam in z:elernum misericordia ejus. » 

Qui dat escam, [Aug.] spiritualem, de qua diei- 


B tur : Caro mea vere est cibus (Joan. v1). Omni carni, 


id est omni generi hominum, Israel scilicet et gen- 
tium, non sicut manna soli Jud:eo dedit. Et quia sie 
facit, ergo 

Yzns. 26. — « Confitemini Deo coli, quoniam in 
« :ieternum misericordia ejus. » 

Confitemini Deo cceli. [Aug.] Hoc est quod supra 
dixit, Deo deorum : unde et hie repetit quod ibi 
subjunxit, 

Vgns. 27. — « Confitemini Domino dominorum, 
« quoniam in ceternum misericordia ejus. » 

Confitemini Domino dominorum. ldeo confite- 
mini, quoniam in eternum misericordia ejus. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXV : « CONFITEMINI DOMINO 
QUONIAM BONUS, » etc. 


Pro titulo in Greco ponitur : Alleluia. In Hebraeo 
est finis versus ultimi in superiori psalmo. Illud est 
perpusillum. Caetera satis conciliata sunt. 


CXXXVI. 


tur ergo Jerusalem captiva in Babylonia, sed non 
tota. Cives enim ejus sunt angeli, omnis miserie 
exsortes, sed tenetur captiva secundum homines 
predestinatos ad gloriam, qui per peccatum captivi 
sunt, et à patria peregrini. De ea igitur captiva per 
peccatum hie agitur : de reditu supra egit, in psal- 
mo illo : Te decet hymnus, Deus, in Sion (Psal. 1x); 


Deus, venerunt 1) hic : Super ftumina Babylonis illic sedimus et flevi- 


mus. Si enim cives sumus de Sion, in atriis Jeru- 
salem stamus spe ; sed hic in ista Babylonia, id est 
in confusione hujus seculi, non cives habitamus, 
sed captivi tenemur et sedemnus humiles, poenitendo, 
confitendo. Sunt autem et alii futuri Jerusalem ci- 
ves mente, qui jam sunt praedestinatione ; sed adhuc 
corpore et corde sunt cives Babylonie, eique ser- 
viunt. Habet enim Babylonia amatores suos consu- 
lentes paei temporali, et nihil ultra sperantes, to- 
tumque gaudium suum ibi figentes, et videmus eos 
pro republica terrena plurimum laborantes. Sed 
quieunque in ea non superbe, sed fideliter versan- 
tur, ut quantum intelligunt, fidem exhibeant, quam 
possunt, et quibus possunt, eos non sinit Deus per- 


jam 


iln 


1201 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXVI. 


1202 


ire in Babylonia, predestinavit enim eos cives Je- A interrogare dicuntur, dum illi interrogant in quibus 


rusalem. Intellizit enim captivitatem eorum , et 
ostendit eis aliam civitatem pro qua laborent, cui 
suspirent, ad quam et alios adhortentur. Unde dicit 
Jesus : Qui in modico fidelis est, et in magno fidelis 
est (Luc. xvr). Et rursus : Si in alieno fideles non 
fuistis, quod vestrum est quis dabit vobis ? (ibid.) de 
talibus tamen non agit hie psalmus, sed de illis qui 
mente et desiderio sunt cives Jerusalem. Intentio. 
Monet non conformari Babyloniw, sed in supernam 
Jerusalem suspirare. Modus. Bipartitus est psalmus. 
[Cassiod.] Primo captivandos longe post per Nabu- 
chodonosor (quos deflevit Jeremias) hie sua mala 
flere, nec inter mala oblivisci Jerusalem , inducit in 
figura nostri. Secundo contra hostes ad Deum fit 
conversio, ibi, memor esto. Propheta ergo in persona 
captivi qui quasi laudibus stantium in domo exci- 
tatus est, lamentationem hane profundit desiderio 
patrie, dicens : 

Vrns. 1. — « Super flumina Babylonis illic sedi- 
« mus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion. » 


Super flumina Babylonis illic, [Aug.] scilicet in 


tam notabili loco, sedimus humiliati, non erecti per 


superbiam, non jacentes per ruinam. Flumina Ba- 
bylonis sunt omnia qua» hic amantur et transeunt. 
Quod attendentes sancti, non se eis amore immi- 
scent, sed supra sedent contemnendo et flent vel 
eos qui rapiuntur, vel se qui captivi ibi sunt. Unde 
sequitur : ££ €P25 Et flevimus, scilicet incolatum no- 
strum. Sedimus dico et flevimus, dum recordaremur 


operantur. Quid interrogaverunt? Verba cantionum, 
vel canticorum, id est rationes aggratulationis et 
professionis nostra, ut cum quaerunt hujusmodi : 
Quid prodest Christus? vel qu: est alia vita ? Nonne 
ex quo venit Christus, pejora sunt in rebus munda- 
nis, quam fuerunt antea ? et feliciores erant tunc 
humans res quam modo ? Dicant nobis Christiani : 
Quid boni attulit Christus ? Quare mihi imperas ut 
credam de Christo, et dealia vita quam non video ? 

Vrns. 4. — « Et qui abduxerunt nos, hymnum 
« cantate nobis de canticis Sion. » 


Et qui abduxerunt nos, [Aug.] a societate angelo- 
rum scilicet, vel adduxerunt, alialittera, ad has mi- 
serias, subaudiinterrogaverunt nos verba cantionum 

B dicentes : hymnum cantate nobis de canlicis Sion. 
Cantate nobis, sed his respondemus : Babylonia 
vos portat, Babylonia vos Continet, Babylonia vos 
nutrit : non nostis capere, nisi quod fulget in tem- 
pore ; :eterna meditari ignoratis, pleni estis cupidi- 
tatibus malis. His autem qui sunt malis pleni, non 
debemus organum percutere ut sonet ,sed suspen- 
dere. Diabolus enim astute quaerit per suos ut irri- 
deat. Unde est respondendum eis sic : 

Vrns. 5. — « Quomodo cantabimus canticum Do- 
x mini in terra aliena ? » 


Quomodo cantabimus. [Aug.] Quasi dicat : Ita ipsi 
dicunt. Sed nos respondemus eis : Quomodo canta- 
bimus canticum Domini in terra aliena ? Cavendum 
est ne quis timens talibus displicere, affectet amici- 


tui, Sion, ubi nihil fluit. Non de alia re llevimus (1 tias eorum et incipiat delectari in Babylonia. Pas- 


nisi pro Sion, ut multi faciunt. Multi enim flent 
fletu Babylonio, qui et gaudent gaudio Babylonio, 
quia gaudent lucris et flent pro damnis temporali- 
bus. Utrumque de Babylonia est. [Cassiod.] Fiere 
utique debet quisque, sed recordando Sion. In 
hostili enim terra duleis est recordatio patrie. Et 

Vrns. 2. — « In salicibus in medio ejus suspendi- 
« mus organa nostra. » 

In salicibus [Aug.], id est in malis quie sunt, n me- 
dio ejus Babylonis, quie scilicet. rigantur fluminibus 
Babylonis, sed steriles sunt in bono opere, et sunt 
in medio Babylonis, id est multum mali, scilicet cu- 
pidi et avari. Sunt enim aliqui in exterioribus par- 
libus Babylonis, id est non sie concupiscentiis 
obruti. In illis, inquam, salicibus, qua» sunt in me- 
dio Babylonis, id est ab illis valde malis, suspendi- 
mus, id est distulimus et subtraximus, organa mo- 
stra, id est Scripturas et promissa Dei. Ab his enim 
porcis et canibus Seripturas avertimus, non eis in- 
ferendo alligamus, sed differendo suspendimus. [Cas- 
siod.] Et sciendum quod vis doloris exaggeratur , 
quando delectatio qua se consolari solebant, suspen- 
ditur. Et quia suspendimus organa, 

Vgns. 3. — « Quia illie interrogaverunt nos qui 
« captivos duxerunt nos, verba cantionum. » 

Quia illic, [Aug.] id est in Babylonia, interrogave- 
runt nos, tentanles, non proficientes, qui captivos 
duxerunt nos, scilicet diabolus et angeli ejus, qui 


sus autem iste undique interrogatores adulantes , 
irrisores, reprehensores, quasi inter eos periclitans, 
animum erexit ad recordationem Sion, et constrin- 
xit se juramento, dicens : 

Vrns. 6. — « Si oblitus fuero tui, Jerusalem, obli- 
« vioni detur dextera mea. » 

Si oblitus fuero. [Aug.] Quasidicat : Illis non can- 
tavi, sed si, inter verba illorum, oblitus fuero tui, 
Jerusalem, ut illis placere velim, oblivioni detur, vel 
obliviscatur me, alia littera, dextera mea, id est vita 
sterna, qu:e est. dextera nostra. Unde alibi : Leva 
ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur 
me (Cant. w). Sinistra nostra est vita temporalis. 
Quidquid ergo facis pro vita eterna, dextera ope- 


D ratur; siet alio. intendis, sinistra se immiscuit , et 


in ea deleetatus, quasi in dextera perdit :eterna. 
Nota quod conditionem ponit, quam necesse est fie- 
ri, ut. scilicet oblitus Jerusalem detur oblivioni. 
Item ait : 

Vrns. 7. — « Adhwreat lingua mea faucibus 
meis, si non meminero tui. » 

Adluercat lingua mea faucibus meis, si non memi- 
nero tui, [Aug.] id est obmutescam et mutus fiam in 
laudibus Dei, si non fuero tui memor, quod est con- 
solatio fletus et miseriarum : sie contingit ut. pro- 
nuntiat. Mutus enim fit qui. memor ejus non est, 
quia ut quid sonat, ut quid loquitur, qui cantieum 
Sion non sonat ? Canticum Jerusalem nostra lingua 


1203 


PETRI LOMBARDI 


1204 


est, scilicet lingua fidelium ; cantieum delectationis A quia prius est quod animale est, postea quod est 


sieuli hujus, lingua barbara est. Mutus est Deo qui 
oblitus est Jerusalem. Unde bene ait : Sinon memi- 
nervo fui, scilicet cum amore. Unde subdit : 

VEns. 8. — « Si non proposuero tui, Jerusalem, 
« in principio Letiti:e mese. » 

Si non proposuero tui velte, o Jerusalem, in prin- 
cipio letitie mer, [Hilar., Haym.] id est si non est 
mihi precipua letitia de te et in te, o Jerusalem 
(183). Ibi est enim summa Letitia , ubi Deo perfrue- 
mur, ubi de fraternitate eohzerente securi sumus vel 
erimus, [Aug.] Nihil enim ibi delectabit nisi bonum. 
Morietur omnis necessitas et orielur summa feli- 
citas. 

Pans m. Vgns. 9. — « Memor esto, Domine, fi- 
« liorum Edom ; in die Jerusalem. » 

Memor esto. [Cassiod., Gl. int.] Secunda pars, ubi 
contra hostes ad Deunr fit conversio. Quasi dicat : 
Ego ita me habeo, sed, o Domine, memor esto filio- 
rum. Edom ; in die Jerusalem. Edom idem est qui et 
Esau. Dietus enim Edom, Esau et Seir (Gen. xxxvi). 
Filii autem Edom,[ Alcuin.] id est. Idumzi, impedi- 
mento fuerunt Judaeis resdificantibus Jerusalem 
post reditum de Babylonia, vel in destructione Je- 
rusalem fuerunt conjuneti Babyloniis. Unde postea 


dicit : Filia Babylonis. Et est sensus : Memor ero - 


illorum, id est puniam eos, pro eo quod fecerunt , 
in die restitutionis , Jerusalem, quam impediunt. 
Vel in die quo evertere volunt Jerusalem, adjuncti 
Babyloniis. Eece qui faciunt : 

VEgns. 10. — « Qui dieunt : Exinanite, exinanile, 
« usque ad fundamentum in ea. » 

Qui dicunt : Evinanite, exinanite, [6]. int.] quid- 
quid est in ea usque ad fundamentum, id est nec unus 
remaneat in Jerusalem. 

Vrns. 11. — « Filia Babylonis 
« qui retribuet tibi retributionem 
« tribuet nobis. » 

Filia. Babylonis (Gl. int., Aug., Alcuin.] Quasi 
dieat : Illi ita, sed, o filia Babylonis, vel, tu etiam 
filia Babylonis, misera es in tua exsultatione et prze- 
sumptione. Et dieit filiam Babylonis, Idnmseam, quce 
Babyloniis se addidit ; sed Peatus qui retribuet tibi 
retributionem tuam, quam retribuisti nobis. Deus 
seilicet retribuet. Quam retributionem ? 

Vzns. 12. — « Beatus qui tenebit et allidet par- 
« vulos tuos ad petram. » 

Beatus, [Aug.] seilicet qui tenebit et allidet parvu- 
los suos vel tuos ad petram. 

[Aug.] Vel mystice potest legi. Esau enim omnes 
carnales significat, Jacob spirituales. Esau autem 
appellatus est Edom a cibo quodam lentieul rubro, 
pro quo vendidit primogenita sua minori fratri suo 
Jacob (Gen. xxv). Ille autem concessit cibum vo- 
luptatis et sumpsit honorem dignitatis. Ita factus 
est ille major dignitate, qui erat minor tempore. Ma- 
jor itaque est carnalis homo ; minor. spiritualis, 


misera; beatus 
tuam, quam re- 


(183) Ἐάν μὴ προανατὰ ξωμαι τὴν Ἱερουσαλήν. 


spirituale (1 Cor. xv). Omnis enim homo qui nasei- 
tur, carnalis et animalis incipit esse. Si autem a 
captivitate convertitur, in reditu Jerusalem renova- 
tur, et. fit renovatio quedam secundum interiorem 
hominem. Et sicut ille major frater Esau inimieus 
fuit Jacob, ita omnes carnales inimici sunt spiri- 
tualibus. Unde ait : Memor ero, Domine," filiorum 
Edom, id est carnalium qui sunt inimici sanctorum, 
id est libera nos ab illis, in die, sequestrationis, Je- 
rusalem, id est quando sequestrabuntur ἃ Jerusa- 
lem, id est ut ipsi mali puniantur et boni coronen- 
tur. Qui dieunt : Exinanite, exinanite usque ad fun- 
damentum in ea. Jerusalem, scilicet in Ecclesia. Di- 
citur hoc a simili cisternze. Unde si aqua hauritur , 
ad fundamentum pervenitur ; sed quid prodest etiam 
vitam talibus tollere, quibus in fundamento , quod 
est Christus, vita seterna est? Dum putant mali no- 
cere, coronas dant. [Aug.] Deinde convertens ser- 
monem ad ipsam civitatem malorum ait : Sed, o fi- 
lia Babylonis, misera es ipsa exsultatione tua et 
ipsa pressumptione tua et inimicitiis tuis. Nota quod 
civitas malorum Babylon dicitur et filia Babylonis ; 
quomodo Dei Ecclesia Sion et filia Sion? sed per 
successionem et immutationem faeta est filia Baby- 
lonis, sicut per successionem Ecclesia fit filia Sion. 
Deatus quiretribuet tibiretributionem tuam, scilicet 
allisionem spiritualem pro allisione carnali, quam 
retribuisti nobis, scilicet odium pro dilectione no- 
stra. Quam retributionem ? Beatus qui tenebit et al- 
lidet parvulostuos ad petram, id est Christum , qui 
reducet ad viam veritatis eives tuos, qui, dum par- 
vuli sunt, possunt reduci, non omnino in malitia 
obdurati. Vel secundum moralem sensum totum po- 
test accipi. Edom enim qui interpretatur ferrenus 
vel sanguineus carnalilas est, quz per illieitos mo- 
tus tanquam per illieitos suos nos seducit. Et est : 
Memor esto, Domine, filiorum Edom, [Hilar.] id est 
illicitorum motuum carnis, ut allidas eos in die Je- 
rusalem, id est in bonis, qui sunt dies Ecclesi:e. 
Unde : Dies diei eructat verbum (Psal. xvn). Qui 
dieunt : Exinanite, exinanite usque ad fundamen- 
tum in ca. Coacervatione enim vitiorum subrepit 
diffidentia, sed filia Babylonis misera. Filia Babylo- 
nis est caro quie confusionem peccatorum ingerit , 
cui digna compensatio datur, ut sicut concitat ad vi- 
D tia, ita repressa subdatur virtutibus. Beatus qui re- 


tribuet tibi vetvibutionem tuam, quam retribuisli - 


nobis. Quod carni retribuere, beatorum est, qui etiam 
parvulos qui ex carne naseuntur, id est malos mo- 
lus, antequam crescant, relinent, ne sint liberi, et 


allidunt ad petram Christum, ut confracti disper-. 


eant. Beatus qui tenebit parvulos tuos, vel suos, ad 
petram. [Aug.] Eece digna retributio. Ut enim  Ba- 


bylonia natos in mundo dum parvi sunt, parentum - 


el sieeuli hujus suifocat erroribus, iàa qui jam ju- 


venes sunt, data agnitione Dei parvulos Babylonis | 


; 
? 


1205 


allidunt, nascentes cupiditates, antequam robur ac- A. 
cipiant ; sie facilius vincuntur, scilicet. dum parvu- 
le sunt, sed et ad petram majores occidend: sunt. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXVI : « SUPER FLUMINA 
" BABYLONIS ILLIC SEDIMUS, » etc. 


Vzns. 3.—Qui abduxerunt nos hymnum cantate. 
D. Hieronymus. (ui affligebant nos leti; Pratensis, 
deridentes nos letitiam ; Pellicanus, qui rapuerunt 
nos Letitiam ; interpretes pro Cajetano, ejulatus no- 
stros letitium, ut hzc referantur ad verbum. quod 
precesserat, nempe interrogaverunt ; Campensis, 
qui insultabant manifeste nobis, jubebant nos signa 
leetitie edere. Secus autem. Sanctes et Munsterus : 
Ille, citharis suspensis verba letitie ; hic, cum sus- 

endissemus instrumenta letitie. Porro omnes in 

oc conveniunt, quod nma2w scuiman, id est leti- 
tiam, ubi dieimus hymnum  copulant superioribus, 
et nos posterioribus. Quia quando legimus /uymmum p 
cantate, hi dicunt simpliciter cantate, propterea 
quod jam particulam hymnum, aut letitiam denotan- 
tem, junxerant, ut dictum est, antecedentibus. De 


alio vocabulo, vorn TOLALENU , est controversia , 
etiamnum testante Munstero apud Hebr. Quidam 


enim derivant a radice 55» rarar, id est ululavit. 
Ululatus autem denotat satis aut afflictionem, aut 
derisionem , aut insultationem. Alii volunt esse 


2 ΤΙ, hoc est suspendimus, ἘΣ $5 a schemate n5n 
TALAH. Nos autem sequimur quod certius est. 


Vrns. 6. — Oblivioni detur dextera mea. Sanctes 
et Munsterus addiderunt de propriooperis sui, quod 
mere est voluntarium. Id fecisse videntur, eo quod 
oblivisei in Hebr. est activum, ut aliquid comino- 
dum subaudiendum fuerit. Czeterum activum et pas- 
sivum nihil distant supra apicum affixionem n2v7 
potest legi n2wnm Tiscucan, vel ΠΌΤ Tiscnacam, 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS IPSI DAVID. » 


σ 

Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo. Titu- 
lus : Psalmus ipsi David. [Aleuin.| Captivus qui su- 
pra fleverat, sedens super flumina Babylonis, jam 
quasi rezdificata Jerusalem, et templo restituto, et 
quasi factus concivis illi parti Jerusalem, qux non 
fuit captiva, id est angelis exsultat et laudat Chri- 
stum, cui fit hic psalmus. Et hoc est : Psalmus iste 
fit ipsi David, id est Christo, cui fit hujus psalmi 
tota confessio. Intentio. |Cassiod.] Monet ad laudem, 
Modus. Biparüitus est psalmus. Primo commendat 
beneficia sibi data. [Aug.] Secundo dicit quomodo 
li:ee ad omnes dilatentur, ibi, confiteantur, etc. Ex 
voce igitur Ecclesie quae in superioribus est spe, 
exspectans ibi esse in re, ait : 

VEns. 4. — « Confitebor tibi, Domine, in toto ἢ 
« corde meo, quoniam audisti omnia verba oris 
« mel. x 

Gonfitebor tibi, Domine, [Aug.] id est laudabo te, 
in toto corde meo. Totum cor inaram tux confessio- 
nis impono, totum accende flamma tui amoris. 
Ideo confitebor, quoniam audisti verha oris meiinte- 
rioris, cui prope est Deus. Longe a Deo non facit, 
nisi iniquitas sola, cui adhirens intus non elamat 
ad Deum, etsi extra. vociferetur. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXVII. 


1206 


rursus si quidquam subaudiendum erat, poterat id 
fieri, ut habet translatio Romana; cum persequuntur 
divi Hilarius et Augustinus, utpote obliviscatur me 
dextera mea, cujus sensus idem erit cum eo, quod 
estoblivioni detur dexteramea,id et quodattestatur 
D. Hilarius his verbis : « Sed id. quod ait, oblivisca- 
tur me dextera mea, obscurum est per conditionem 
Latinitatis. Nam secundum Grzcitatis proprietatem, 
qua dictum est, ἐπιλησθεύη ἢ δεξιά μου, non ut 
lpsa obliviscatur, sed ne oblivio ejus fiat ostendi- 
tur; et magni periculi res est, si dexterze nostrae 
fiat oblivio. » DeniqueD. Hier. Pratensis et Pellica- 
nus consentiunt nostre lectioni. Similiter Chald:eus 
et Nebiensis. 


Vzns. 12. — « Allidet parvulos suos ad petram. 
Hebraice, Grace et Latine habetur £uos, et siclege- 
runt omnes antiqui, To» OLALALIIC. Verum si ex- 
ponamus tropologzice, quemadmodum faciunt D. 
Hier. in Commentariis, et ad Eustochium de custo- 
dia virginitatis, Augustinus, Hilarius et Arnobius, 
idem sensus erit : Beatus qui allidet parvulos suos, 
hoe est qui cohibebit concupiscentiarum suarum 
primas titillationes. Etbeatus qui allidet, o filia Ba- 
bylonis, parvulos suos ad. petram, ut alloqui intelli- 
gamur nostrum hominem exteriorem. Secundum 
historiam vero non perinde quadraret quod hic 
predicitur vindieta exercenda in Babylonios ab 
aliis, jubente Deo, ut beatus sit futurus qui parvulos 
Babyloniw alliserit ad petram, quasi in repensatio- 
nem malorum qui ipsi Babylonii dura captivitate 
egerant in parvulos Jud&orum. Ideireo vitio libra- 
riorum videtur faetum, ut legamus suos pro £uos, 
nisi velimus abuti pronomine reciproco, pro non 
reciproco, ac si esset : Beatus qui allidet parvu- 
los ejus ad. petram. Tamen, ut. predixi, secundum 
intelligentiam quam tradunt saneti, nihil est seru- 
puli. 


CXXXVII. 


VEns.2. — « In conspectu angelorum psallam 
« tibi; adorabo ad templum sanctum tuum, et con- 
« fitebor nomini tuo. » 


In conspectu angelorum psallam tibi. |Aug., Al- 
cnin.] Coram angelis enim psalterium et gaudium 
mecum est, quod est de superioribus, non coram 
hominibus, qui de inferioribus gaudentes nesciunt 
gaudium justi, sed putant miserum quemr vident 
flagellari. Vel ita : In conspectu angelorum psallam 
tibi, id est laudando propono mihi angelos ut imiter 
eos, quibus zquari sieut laude nune, ita dignitate 
post exspecto. Hi autem in laude Dei nihil aliud sibi 
proponunt quam ipsum Deum. In conspectu ergo 
angelorum, id est in ea puritate qua te angeli con- 
spiciunt et laudant, scilicet ut in te solo sibi ac- 
quieseant, ego psallam tibi. Inde et. Moses jubetur 
construere tabernaculum Domino, secundum ex- 
emplum quod ei monstratum est in monte (Eod. 
xxv). Etadorabo ad templum sanctum tuum, id est 
in templo saneto tuo. Intra nos enim est quo ado- 
remus. Unde Apostolus: Templum Dei sanctum est, 
quod estis. vos (I Cor. 1). Templum enim Dei est 
sedes Dei. Porro sedesDei est anima justi (Sap. vt). 
Tamen et angeli templum Dei possunt intelligi, 
[Aug.] quia et in angelis habitat Deus : angeli sur- 


1207 


PETRI LOMBARDI. 


1208 


sum, fideles deorsum sunt. Ecclesia ergo sursum, A vellere complueretur area (Judic. vi). Area est 


Ecclesia deorsam. Sed si gaudent de spiritualibus, 
non de terrenis, ad illud templum angelicum, ubi 
angeli sunt, adorant futuri socii eorum, pro quibus 
venit Dominus angelorum. Et est, adorabo ad tem- 
plum sanctum tuum, id est adorabo pro «ceternis, 
scilicet ut sim soeius angelorum. Et confitebor mo- 
mini tuo, id est laudabo te. 


VEns. 3. — « Super misericordia tua et veritate 
tua, quoniam magnifieasti super omne nomen 
sanctum tuum. 


» 


Super, [Aug.] id est de misericordia tua qua vo- 
cas, qua peccatorem respicis; e£ veritate tua qua 
remuneras, qua promissiones reddis. H:e sunt uni- 
verse vie Domini, misericordia scilicet et veritas 
(Psal. xxiv), quia nonsunt alie vie quibus ad nos 
venit ; non sunt alie, quibus ad eum veniamus. Has 
ergo Deo reddamus, misericordiam in subveniendo, 
veritatem in judicando. His duobus adjuvamur, his 
promeremur Deum. Deinde quare confiteatur sub- 
dit. [Haym.]Ideo scilicet, quoniam magnificasti san- 
ctum, id est Christum, super on.ne nomen ccele- 
stium, terrestrium et infernorum (Philipp. u). [Cas- 
siod.] Vel, magnifieasti super nos, alia littera, no- 
men sanctum tuum, quando nobis cultura tua inno- 
tuit. Et quia ita fecisti, ergo 

Vgns. ἃ. — « In quacunque die invocavero te, 
« exaudi me, multiplicabis in anima mea vir- 
« tutem. » 


In quacunque die, (Cassiod., Aug.]id est in quo- 
cunque tempore, vel quando sine nube cupiditatis, 
invocavero te, exaudi me, quia jam non terrena peto, 
Novo instructus Testamento. Sed hoc quod sequitur, 
scilicet multiplicabis,id est multiplica,in anima mea, 
non in earne peto, sed in anima. Et quia in anima 
potest fieri carnalis multiplicatio, addit virtutem, 
quasi dicat : nihil aliud peto in anima, nisi virtu- 
tem, in quo plene exprimit sanctum desiderium. Si 
enim diceret simpliciter, multiplicabis me, deterrena 
possessione posset intelligi cogitasse. Ideo addit, in 
anima. Rursus ne in anima vilia cogitares, addit 
virtutem. 


Pans it. VEns. 5. — « Coníiteantur tibi, Domine, 
« omnes reges terre, quia audierunt omnia verba 
« oris mel. » 


Confiteantur. [Cassiod., Hilar., Aug.] Secunda 
pars, ubi dicit quomodo hzc bona ad omnes sint di- 
latanda, quasi meo exemp'o. Confiteantur tibi, Do- 
mine, omnes reges terre, id est. moderati viri, qui 
carnem regunt et spiritui subdunt. Hoc jam fit 
quotidie et ita fiet. Jam ostenditur non frustra pri- 
dietum, eur debent confiteri, quia audierunt obe- 
dienter omnia verba oris tui, qua prius erant abscon- 
ditain una gente Judeorum, quibus credita. sunt 
eloquia Dei (Rom. m); sed modo ubique revelata 
sunt, et ad omnes gentes missa, quod significatum 
est in vellere Gedeonis, qui iturus contra Madiani- 
las peliit signum a Domino, scilicet ut. vellus irri- 
garetur, sicea manente area. Deinde petiit ut siccato 


B 


D 


orbis terrarum ; vellus, gens Judaeorum in medio 
orbis terrarum, habens grati: sacramentum, non in 
manifesto, sed in nube secreti, tanquam pluviam in 
vellere circa vellus area existente sicca , id est toto 
orbe cirea Judzorum gentem, sed expresso vellere, 
id est revelato figurarum secreto, pluvia in area, id 
est in toto orbe manifestata est, non operta. Solus 
Christus suavitas pluvie est, id est gratie. Hunc 
solum ergo nescis in Scripturis, o Jud&e, per quem 
faetee sunt quem orbis terrarum recipit, quo irri- 
gata est area. Et ita vellere siccato, omnes reges 
terr: audienl omnia verba oris tui. Dico confitean- 
tur reges, 

VEns. 6. — « Et cantent in viis Domini, quoniam 
« magna est gloria Domini. » 

Et cantent reges terree, [Aug.[ ut viatores cantent, 
et quo tendunt pervenire festinant. Cantent dico, 
in viis Domini, qui sunt misericordia et veritas. 
Quid cantent? hoc : quoniam magna est gloria Do- 
mini, non regum. Si humiles sunt, hoc amant, hic 
cantant; nam etsi extulerint, timeant quod se- 
quitur : 


Vzgns. 7. — « Quoniam excelsus Dominus et hu- 
« milia respicit, et alla a longe cognoscit. » 


Quoniam excelsus Dominus. [Aug.,Cassiod.,Aug.| 
Et licet sit excelsus, tamen humilia respicit oculo 
misericordie. Si ergo volunt respiei, sint humiles. 
Non enim est hic humana conditio, ubi humilis de- 
spieitur, superbus respieitur, sed Dominus humiles 
respicit. Si autem aliqui superbi sunt, noneum la- 
tent, sed a longe videntur. Unde subdit e£ alfa, id 
est superbos, a longe vel longe, cognoscit, quia per 
gratiam non est cum eis, quos tamen perfecte videt. 
Non ergo hoe agit. superbus, ut minus perfecte vi- 
dealur a Deo ; sed ut non sit cum illoa quo videtur. 
Alta a longe cognoscit. [Cassiod.] Sed si contingit 
justis tribulatio, adest Deus vivificator. Et hoc est 
quod ait, conversus ad Dominum : 


VEgns. 8. — « Si ambulavero in medio tribulatio- 
« nis, vivificabis me ; et super iram inimicorum 
« meorum extendisti manum tuam, et salvum me fe- 
« cit dextera tua. » 


Si ambulavero in medio tribulationis, | Aug.] quze 
semper instat, saltem a diabolo, vivificabis me. Vel 
ita : et alta longe, alialittera, id est valde superbos, 
cognoscit. Dicit hoc a simili superborum, qui ex ni- 
mia superbia non conspiciunt ad pedes suos elata 
fronte incedentes. Alta longe ergo sunt, id est valde 
superbi, qui non vere invenerunt tribulationem et 
dolorem hujus sceeuli peregrinationis , :estimantes 
hie esse patriam et beatitudinem, quia nesciunt vel 
non amant veram patriam. His ergo quasi nescien- 
tibus evenit tribulatio, quia eam non agnoscunt. 
Econtrario in medio tribulationis sunt, qui in hac 
vita degentes, eam totam tribulationem esse et mi- 
seriam agnoscunt, legentes hune incolatum. Siam- 
bulavero. Quasi dicat : Illos ita, sed si ego ambula- 
vero in medio tribulationis, idest siinhac vita fuero 


1209 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXVII. 


1210 


quasi in medio tribulationis, eam totam miseriam A se nihil debuit, in quo princeps mundi peccatum 


reputans et veram patriam quzerens, vivificabis me. 
Aliter vero non vivificat aliquem, nisi sit in medio 
tribulationis. Unde : Beati qui lugent; et : Ve ri- 
dentibus (Matth. v. Luc. v1). Et super iram. inimico- 
rum meorum extendisti manum tuam,id est super 
id quod possunt inimiei est manus tua. Possunt. enim 
ut plus occidere, sed non a te separare. Velita: Su- 
per iram inimicorum tuorum extendisti manum 
tuam, id est amplius vindicas inimicos meos, non 
diutius licet eis conterere me, quia vel moriuntur, 
vel convertuntur, ut pauci jam aperte impugnent 
nomen Christianum. 22 €»2» Quanta ira inimicorum 
seviebat, quando sanguis martyrum fundebatur ! 
sed ecce illi qui martyres persequebantur, memorias 
martyrum inquirunt. [Alcuin.] Vel ita : Et super 
iram inimicorum meorum extendisti manum tuam, 
id est hoc ipsum quod irascuntur mihi. Tua est in 
illis animadversio, id est punitio. Est enim irasci eis 
pena, non tantum culpa. Dum ergo hoc promittis, 
super eos vindictze manum extendis. Ef salvum me 
[fecit dextera tua, non sinistra, quee temporaliter sal- 
vat. [Aug.] Et est quedam salus in dextera, est alia 
in sinistra. Salus temporalis in sinistra est, salus 
:zlerna in dextera. Non habet Deus in se dexteram 
vel sinistram, sed dextera Dei dicitur felicitas 
slerna, sinistra felicitas temporalis. Aliquando 
ergo non salvat in sinistra sanctos suos, sed sem- 
per salvat eos in dextera; impios autem plerum- 
que salvat in sinistra, non autem in dextera. Et 
quasi quis diceret : Quare tu non vindicas ? re- 
spondet : 


Vrns. 9. —« Dominus retribuet pro me, Do- 
« mine, misericordia tua in seeulum : opera ma- 
* nuum tuarum ne despicias. » 


Dominus retribuet, [Aug.] vel retribues, vel retri- 
bue, alia littera. Quasi dicat : Ego non retribuo, 
sed Dominus retribuet pro me, quia ego non possum, 
nec debeo. Unde Apostolus : Non vosmetipsos defen- 
dentes, charissimi, sed date locum irc (Rom. xi). 
Unde : Mihi vindictam et ego retribuam, dicit Do- 
minus (Deut. xxxn). Vel hie. est alius. intellectus 
non negligendus, et forle magis est intelligendus ; 
tangit illud quod in Evangelio legitur de Christo, 
qui eum vellet solvere censum pro se οἱ pro Petro, 
illis qui tributum exigebant, dixit Petro : Vade, et 
milte hamum in mare, et piscem qui primo ascen- 
derit tolle, et aperi os ejus, et invenies staterem, id 
est duas drachmas (Matth. xvi). Stater enim. genus 
est ponderis habens quatuor drachmas. Et addidit : 
Da illis pro me et pro te (Ibid.). Wcc specialiter. fecit 
Christus, qui quod non rapuit, pro. nobis solvit (Co- 
- loss.1). Christus ergo primus piscis, hamo mortis cap- 
lus, primus surgens de mari, quia primogenitus a 
mortuis, in cujus ore invenimus duas didrachmas, id 
est quatuor drachmas, scilicet quatuor Evangelia, 
quibus a vexationibus hujus s:weuli liberamur, ne 
jam debitores remaneamus. Ibi enim omnia peccata 
nostra solvuntur, Pro nobis ergo reddidit, qui pro 


non invenit quare occideret (Joan. xiv). Ideo iste 
humiliter ait : Domine, retribue, ete., quasi dicat: 
Salvasti me, et hoc gratia tua, qua retribues pro 
me prelium redemptionis. Et, o Domine, misericor- 
dia tua est in seculum, id est in eternum. Et ideo 
nolo diem hominis, qui temporalis est; sed cter- 
num per misericordiam tuam. Et, o Domine, ze de- 
spicias opera manuum tuarum, id est ne despicias 
nos quod homines sumus, quod creati a te. sumus, 
vel quod justificati ate sumus, et creati in bonis 
operibus (Ephes. πα). Opera ergo tua in nobis videas, 
quia opera nostra si videris, damnas; tua si vide- 
ris, coronas. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXVII ;: « CONFITEBOR TIBI , 
DOMINE, IN TOTO CORDE MEO, » elc. 


Vgns. 1. — Quoniam audisti verba oris mei. Hzc 
clausula non habetur in Hebr. A LXX est addita 
non continuo post ea verba : Confitebor tibi in toto 
corde meo ;sed interjeeto versiculo, im conspectu 
angelorum psallam tibi. De ratione hujusmodi affa- 
tim dietum est. Et veteres manifeste legerunt, et 
interpretamentis suis ornarunt, quoniam audisti 
verba oris mei. Cujusmodi sunt Arnobius, D. Augu- 
stinus et Hilarius. Hieronymus quidem indieat non 
haberi in Hebrzo. Nihilominus interpretatur. 


Vzgns. 3. — Magnificasti super omne nomen san- 
ctum tuum. In Hebreo pro eo quod est sanctum 
tuum, habetur verbum tuum. Sed et quidam ex junio- 
ribus censent faciendam esse diastolen post illam par 
tieulam omne, ac inter nomen et verbum tuum con- 
junctionem copulati vam infuleiendam. Quod si verum 
sit, ipsi viderint. Igitur ut res dilucidior fiat, refe- 
ramus in medium multorum versiones. D. Hier., 
magnificasti super omne nomen eloquium tuum ; 
Pratensis, magnificasti super omne nomen tuum 
eloquium tuum ; Pellicanus et. Sanetes consimiliter. 
Sed Munsterus, magnificasti super omnia nomen 
tuum et eloquium tuum. Nec ab eo recedunt in- 
lerpretes pro Cajetano. Translator ad Campensem, 
eloquium tuum secundum nomen tuum magnifi- 
cas. Paraphrasis, mulfo namque plura, quam tu 
verbis tuis promiseras praestitit. nobis augustissi- 
mum, illud nomen tuum. Quid circa hoe nobis sen- 
ltiendum sit, audiamus Hieron. ad Suniam et Fre- 
tellam : « In Graecoreperisse vos dicitis, ἐπὶ πάντας, 
id est super omnes. Sed in LXX legitur ὅτι ἐμεγά- 
λυνας ἐπὶ πᾶν τὸ ὄνομα τὸ ἅγιόν σου, sicul οἱ nos in 
Latinum vertimus. Czeterum apud Hebr. ita esse co- 
gnoscite, quoniam iagnificasti super omne nomen 
verbum tuum. Juxta editionem autem Latinam, hic 
sensus est : Quoniam magnificasti super omne no- 
men, hoc est quod in ccelo et in terra : dici potest 
sanctum Filium tuum. » Hactenus ille. In. Hebraeo 
est STYYZN IMRATECA, verbum tuum. Et psal. n. le- 


gitur super Filio Dei : Dominus dixit ad me, ut ma- 
gnifico illo sensu interpretatur Apostolus Hebr. I. Ac 
in Hebr. legis verbum SN AMAn,. Unde dellectitur 
quod hie dicunt verbum tuum, sive eloquium tuum. 
Vrns. 9. — Itetribuet pro me.Sic Sanctes. D. Hier., 
operabitur pro me. Alii perficiet pro me. Munsterus 
admiscuit quod placuit, nempe pietatem suam. 22* 
itGMon, hoc est retribuet, perficiet, operabitur. Id 
valet et vocabulum significat. D. Hilarius. interpre- 
tatur de vindicta soli Deo servanda. Et August. 
itidem, alteram nihilominus superaddens interpre- 
tationem, quod solvendo pares non eramus, adeoque 
oportuerit Christum. pro nobis miseris satisfacere. 
Chaldceus priorem modum de vindicta sequitur. 


1211 


PETRI LOMBARDI 


1212 


PSALMUS CXXXVIII. 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » À Patri secundum quod homo. Non enim Dominus 


Domine, probasti me et. cognovisti me. Titulus : 
In. finem psalmus David. |Aug.] Iste psalmus pro- 
funditate mysteriorum plenus est. Unde et obscu- 
rissimus est. Hxeautem obscuritas mysteriorum ex 
peecato primi parentis aceessit, eui dietum est : In 
labore et sudore vultus tui vesceris pane tuo (Gen. 
ni). Ex primo igitur peecato, hane poenam subimus, 
quod in sudore vultus nostri et labore manducamus 
panem, qui est Christus, qui ait: Ego sum panis 
vivus qui de celo descendi (Joan. v1). Hic panis in 
prophetis est velatus, in Evangelio revelatus. Sub- 
est tamen labor, etiam nunc ad pereipienda myste- 
ria ejus. Lóquitur autem in hoc psalmo totus Chri- 
stus, tanquam unus et integer vir, propter nimiam 
unionem capitis et corporis, que unio signiffeata p 
est in primorum parentum conditione, quia et fe- 
mina de viro facta est, et dictum est : Éruntduo in 
carne una (Gen. 1). Quod exponens Apostolus dicit 
magnum sacramentum hoe esse in Christo et in 
Eeclesia (Ephes. v). Unde vere dieitur, quod jam 
non duo sunt Christus et Ecclesia, sed una caro, 
quia Christus de nobis carnem suscepit, non una 
divinitas nobiseum est, quia ille Creator, nos crea- 
tura. Quidquid ergo hie loquitur ex persona sus- 
cepie carnis, et ad caput perlinet, quod jam 
ascendit in ecelum, et ad membra, quie adhue pere- 
grinantur in terra, ut sint duo in voce una, sicut 
sunt duo in carne una. Quantum vero ad membra, 
loquitur in persona superioris captivi, qui jam spe 
in Jerusalem restitutus, memor discessionis sum, in 
qua Deum latere non potuit, in qua et eum secuta 
est manus Domini. Deliberat non esse ulterius ab eo 
fugiendum, sed ad eum per eum, et ab irato ad pla- 
catum. Unde sibi magna bona dieit esse, et quod 
non nocent sibi mala seeuli. Et hoe dieit ex per- 
sona totius humans nature revertentis ad. Deum, 
tanquam ex voce prodigi filii de longinqua regione 
redeuntis ad Patrem (Luc. xv). Sensus tituli talis 
est : Psalmus iste dirigens nos in finem, id est Chri- 
stum, attribuitur David, id est toti Christo, in. cujus 
persona loquitur hie Propheta. Intentio. Monet non 
fugere a Deo, sed ad eum per eum. Modus. Quatuor 
sunt parlitiones. Primo agit de notitia Dei, quae 
comprehendit omnia opera, et reversi, οἱ exsulan- 
lis, quee cogit eum qui latere non polest reverti, 


maxime cum manus Dei ibi eum tetigerit. Seeundo D 


dieit non esse a Deo fugiendum, sed ad ipsum, ibi, 
quoibo. Terlio quanta sit exsullatio revertenti ud 
Deum dieit, ibi, confitebor tibi. Quarto quomodo ej 
mali non noceant, aperit, ibl, si occideris. Ait ergo 
Propheta ex persona capitis loquentis ad Patrem : Ὁ 

Vrns. 1. — « Domine, probasti me et cognovisti 
« me; tu eognovisli sessionem meam, et resurre- 
« etionem meam. » 


Domine. [Aug.] Quasi dicat : Hoc. dicit Christus 


ejus est Pater ejus, nisi quia dignatus est nasci se- 
cundum carnem : Pater est Dei, Dominus est ho- 
minis. Ergo quia Pater et Dominus est, Pater est 
forme Dei, Dominus est forme servi : unus tamen 
el idem Dei et hominis filius. Qui secundum quod 
homo, ad Patrem ait : Domine, probasti me experi- 
mentis ut in passione, ef cognovisli me, ut in resur- 
rectione. Non dieit eum. novisse tune, quod ante, 
non noverat ; sed aliis tunc notum fecit, quem ante 
non fecerat; ita et probatum aliis ostendit. E£ fu, 
Domine, cognovisti, id est voluisti, approbasti, se- 
cundum voluntatem tuam faetum est. Quid cogno- 
visti ? sesstonem meam, id est humilitatem in pas- 
sione, e£ resurrectionem meam,id est. glorificatio- 
nem in resurreetione. Potest et hoe accipi ex voce 
membrorum. Ut enim Christus caput sedit et re- 
surrexit, sic et. sui sedent. Humiles in patientia, 
surgent erecti in spe vite ἴθι πο. Item, sedent 
confitentes peceata sua; surgent justifieati gratia. 
Dicamus ergo et nos : Domine probasti me et eogno- 
visti me, quod postea exponit, scilicet tu cognovisti 
sessionem meam, quod in humilitate patientiam 
habeo, et peccata confiteor. Et resurrectionem 
meam, scilieet quod per gratiam justifieatus surgo, 
οἱ in spem vite cetern: erigor. 

VEns. 2. — « Intellexisti cogitationes meas de 
« longe ; semitam meam et funieulum meum inve- 
« Ssligasti. » 

Intellevisti. |Aug.] Hoc prius ex persona mem- 
brorum, ubi incipit agere de exsilio suo, sub simi- 
litudine prodigi filii. Quasi dicat : Probasti me, et 
cognovisti me, et etiam, Zntellevisti cogitationes 
meas de longe, vel de longinquo, cum adhue in pere- 
grinatione sum, antequam ad patriam veniam, ut filio 
minori redeunti occurrit pater, quia intellexit. ejus 
cogitationes de longinquo, qui apudse dixerat ege- 
state confectus : Surgam, et ibo ad patrem (Luc. xv). 
Hane cognitionem praecognoscens, pater ei occurrit. 
Et intellexisti semitam meam, scilicet malam, quam 
tanquam oceultus ivi, patrem. meum deserens, ef 
investigasti funiculum meum, vel limitem, scilicet 
quousque perveni, longe quidem ieram: sed tu 
ibi eras, a cujus oculis longe non eram, ut depre- 
hensus fugitivus loquitur sequente se legitima vin- 
dicta Dei vindieantis. 

VEns. 3. — « Et omnes vias meas przevidisli, 
« quia non est sermo in lingua mea. » 

Et omnes vias meas, | Aug.] id est opera, previdi- 
sli ; ἈΦῈΡ 45 οἱ hoc antequam irem eas ; et permisisti 
ire in laborem, ut redirem si nollem laborare. Hoe 
modo fateor, quia nom est sermo, sine veritate seili- 
cet; vel, dolus, alia littera, i2 lingua mea, id est iu 
lingua mei, jam gratia tua justifieati. Et vere prae- 
vidisti omnes vias meas, quia 

Vgns. 4, — « Ecee tu, Domine, cognovisti omnia, 


ttl 
oa 


1213 


« novissima et antiqua ; tu formasti me, et posuisti 
« super me manum tuam. » 


Ecce tu, Domine, cognovisti omnia, scilicet novis- 
sima mea, quando poreos pavi, ef antiqua, quando 
partem substanti: petii. Hoe seeundum parabolam, 
sed mystice antiqua nostra fuerunt, quando per an- 
tiquum peecatum lapsi sumus. Novissima est hoe 
pcena, scilicet quando in hane mortalitatem venimus, 
scilicet quie est ultima, si redire velimus, alioquin 
restat aeterna, £u formasti me ad istos labores, ad 
quos omnes nati sumus. Ef posuisti vel gravasti, 
super me manum tuam, vindicem gravantem, super- 
bum, salubriter ut erigat humilem, et in gravata 
manu, 


Vzns. 5. — « Mirabilis facta est scientia tua ex 
« me, conforta est, et non potero ad eam. » 


Mirabilis facta est scientia tua ex me, [Aug.]id est 
ex neccato meo, mira et incomprehensibilis faeta est 
mihi scientia tua. Mihi enim non facile est contem- 
plari te, quem superbus reliqui, ut prius erat, cum 
essem apud te, quando dixi : Da mihi portionem 
substantie mec. Confortata est. vel invaluit , adeo 
quod, et ego nom potero ad eam attingere ex me. Ecce 
in his verbis gentilis populus su: ccecitatisrecordatur, 
quiz non solum super Judzos, sed etiam super gen- 
tes olim invaluit, unde et eadem verba, qu: in Exo- 
do Judciorum ezeitatem significant, ponit hie, scilicet, 
posuisti super me manum luam. In Exodo enim 
legitur Dominus dixisse Moysi : Non poteris videre fa- 
ciem meam, sed ponam te in foramine petra, et pro- 
tegam te dextera mea, donec transeam, tollamque 
manum meam ; et cum transiero, posteriora mea vi- 
debis (Exod. xxxim). Moses est Judaieus populus; ma- 
nus Domini super eum, ut non videat faciem tran- 
seuntis, czecitas est in Judzis, ut non cognoscant di- 
vinitatem Christi, donec per passionem pertransiit de 
hoe mundo ad Patrem ; post transitum tollit Domi- 
nus manum suam, et vidit Moses posteriora sua, 
quia post resurrectionem ablata est ezeitas eorum 
qui crucifixerant Dominum. Sicut ergo super genti- 
lem populum posita manu Dei, incomprehensibilis 
facta est scientia Dei, ita gravata manu super Mosen, 
id est Judzeos, non potuerunt videre Christum esse 
Deum, donee transiit ad Patrem. Tunc enim przedi- 
cante Petro multi de illis. conversi sunt. Conclusit 


ergo Deus omnia ininfidelitate, ut omnium miserea- ΤῊ 


tur (Rom. nu). 


Vkns. 6. — « Quo ibo a spiritu tuo ? el quo a 
« facie tua fugiam. » 

(Quo ibo ? [Aug.] Secunda pars, ubi jam. deliberat 
non esse a Deo fugiendum, sed ad eum, ab irato, ad 
placatum, quod erit per ipsum. Quasi dicat : Et cum 
fugitivus te non lateo, eujus limitem vides. Quo ibo 
α spiritu tuo, quo plenus est mundus ? Spiritus enim 
Domini replevit orbem terrarum, sicut. legitur in li- 
bro qui Sapientia Salomonis inscribitur. (Sap. 1). 
Et quo a facie tua, id est ab. ira tua. vel priesentia, 
fugiam ? Se vertit hac et illae, quasi querens locum 
fug, et dicens : 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. CXXX VIII. 


1214 


À  VWERs. 7. — « Si ascendero in ccelum, tuillic. es, 
« si descendero ad infernum, ades. » 


Si ascendero. [Aug.] Quasi dieat : Quo fugiam te 
iratum ? nusquam, quia si ascendero in colum, £u 
illic es, id est, si me superbiendo extulero, invenio 
ie repressorem ; si justitia mea superbiero, tu ibi es 
ad percutiendum, cujus est vera justitia. [tem : δὲ 
descendero ad infernum, id est si peccando venero in 
profundum malorum, et nolens confiteri dicam : Quis 
me videt ? etiam illic ades ut vindices. Quo ergo 
iturus sum, ut faciem tuam fugiam ? id est te iratum 
non sentiam ? invenit iste consilium. 


VEgns. 8. — « Si sumpsero pennas meas dilueulo ; 
« et habitavero in extremis maris. » 

Sisumpsero pennas meas. [Aug.| Quasi dicat : 
Quiero quo fugiam, sed sie potero fugere iratum, 
scilicel si sumpsero pennas meas , idest duas alas 
charitatis, quas perdideram. Et hoc iz diluculo vir- 
tutum, vel iz directum, alia littera, scilicet ut nec 
erigar superba presumptione, nec mergar despera- 
tione. Ef si habitavero mente, non in medio, ubi 
mergerer, sed in extremis maris, id estin fine sce- 
culi, non ut seculum amem, sed ejus finém, in quo 
sit mihi requies. Illuc ergo jam volemus spe et de- 
siderio, habentes alas geminz charitatis ; sed etipse 
illue nos duci. Unde subdit : 


Vrns. 9. — « Etenim illic manus tua deducet me, 
« et tenebit me dextera tua. » 


Etenim illuc. [Aug.] Quasi dieat: Et potero habi- 
C tare, etenim illuc manus tua deducet me, ut erigar, 
quasiin aere, non tangens eclum per elationem, 
nee terram per desperationem. Ef fenebit me, ne re- 
cidam, sed perseverem, dextera tua, id est gralia 
tua. Considerans autem longinquitatem vii, et qua- 
liter abundante iniquitate refrigeseit charitas (Matth. 
XXIV), subdit : 


Vins. 10. — « Et dixi: Forsitan tenebra coneul- 
« cabunt me; et nox illuminatio mea in deliciis 
« meis. » 

Et dixi: Forsitan. [Aug.] Quasi dieat: Ita. cogi- 
tavi volare, etc. Et eum cogitarem, dizi mihi: For- 
sitan Lenebra, scilicet tot mala seculi, conculcabunt 
me. Abundat enim iniquitas s:eeuli, qua penna cha- 
ritatis refrigescere possunt. Et quia in nocte despe- 
ravi transire mare, id est per me, ideo et nox facta 
est illuminatio mea, id est hiec tota misera vita faeta 
est mihi illuminatio. Et hoc, in deliciis meis, id est 
per delieias meas. Nostre delieie Christus est, de 
quo exsullamus. Venit enim mulier, scilicet sapien- 
lia Dei, que drachmam, ubi est imago regis, id est 
hominem faetum ad imaginem Dei, perdiderat, et 
aecendit de se lucernam, qui de luto est, id est 
carnem luce divinitatis replevit, noctemque illumi- 
navit, et noeteilluminata invenit draehmam (Luc. Xv). 
Vel ita : Nox, qui prius erat horror, est illuminatio 
mea in deliciis meis, id est illuminata est, delicioe 
me:e. Et bene dico quod a te est illuminata, 

Vrns, 11. — « Quia tenebre non. obscurabuntur 


1215 


PETRI LOMBARDI 


1216 


«ἃ te, et nox sicut dies illuminabitur ; sicut tenebrze A. minati, erunt in diliciis meis. Bene dico illuminati, 


« ejus, ita et lumen ejus. » 


Quia tenebre, [Aug.] id est peccata et homines 
mali, qui cum peccant, utique sunt tenebre, nom 
obscurabuntur ate, sed flagellando erudis homines, 
ut confiteantur peccata, et confitentes vera luce il- 
luminas. Qui enim non confitetur peceata, tenebras 
suas tenebrat ; sed si confitetur, Deus illuminat, ef, 
o Domine, 70: hujus noctis zlluminabitur a te, sicut 
et dies ejus noctis. Notandum quod nox illa quam 
supra posuit, id est h:ec vita misera, et noetem  ha- 
bet et diem. Hujus enim nostr: noctis, id est hu- 
mans vitz:e misere nox, est seculi adversitas, dies 
ejusdem prosperitas. Sed si Deus inhabitat in anima 
promittens aliam lucem, illuminat noctem hujus 
noctis, sieut diem docens, scilicet non letari pro- 
speris, vel frangi adversis. Et tune incipit homo his 
indifferenter uti. Et sie est ei nox hujus noctis, ut 
dies ejus ; et in omni tempore benedicit Deum, ut 
Job. Sicut tenebre, etc. Quasi dicat : et cum hoc sit, 
sicut tenebre ejus noctis sunt mihi, id est adversa, 
ita indifferenter, et lumen ejus, id est prospera. Et 
si hoc est, tenebr:e non coneuleabunt me, quem lu- 
mennon extollit. Et quasi quis diceret : Unde in 
hzc differentia est tibi ? respondet, 


Vrns. 12. — « Quoniam tu possedisti renes meos, 
« suscepisti me de utero matris mee. » 


Quoniam tu, o Domine, possedisti renes meos. 
[Aug., Gl. int.] Quasi dieat: hzc indifferentia est 
mihi, quia interior possessor non solum cor, id est 
cogitationes, tenet, sed etiam renes, id est delecta- 
tiones, ut non delectet me lux noetis, sed lux sapien- 
lid. Dico, possedisti, e£. suscepisti me. Prepostere 
hie dicit. Prius enim est suscipere quam possidere. 
Suscepislti, inquam, de utero matris mec, [Aug.] id 
est consuetudine civitatis me:e Babylonim, in qua 
prius sum natus, sum captivus ; ubi non indifferenter 
habebam lucem et tenebras noetis. 

Aliter ab illo loco : Si ascendero. Et legitur simi- 
liter in persona membrorum, quasi dicat: Nescio 
quo fugiam a facie tua, quia, s? ascendero mente in 
cclum, id est ad supercoelestes angelos, fuillie es, 
quia quod perstitit angelus, tuum est. Et, si descen- 
dero ad infernum, id est ad eos angelos qui non 
persüterunt, illic etiam ades, per vindictam ; et 


si sumpsero pennas meas, id est, bona facere volo, D 


in diluculo, virtutum; e£ si habitavero im. extremis 
maris. Hoc non mutatur, scilicet ades. Quasi dicat : 
Non sine te possum hoc facere, et vere : Etenim il- 
lic manus tua deducet me, et tenelit me dextera 
tua, hoc non mutatur. 1 diri, id est deliberavi, etiam 
510 : Forsitan tenebre conculcabunt e. Tenebras 
dicit illam inferiorem partem rationalis creaturz, no- 
bis contrariam insistentem, scilicet iniquos homines, 
velcarnem, unde timet. Et est, tenebrz conculeabunt 
me, id est inferior rationalis creatura, tenens si- 
nistram viam, forsitan conculcabunt me. lta time- 
bam, sed, et nox facta, illuminatio mea, eritin de- 
liciis meis, id est. illi etiam qui prius nox erant illu- 


quia tenebra, id est peccatores, nec. obscurabuntur 
a te, sed illuminabuntur ; e£ noz, id est peccator de 
gentibus, illuminabitur a te sicut dies, id est sicut 
sancti de Judais. Dico quod nox illuminabitur 
Deo. Et sicut sunt tenebre ejus, noctis, ita et lumen 
ejus, Dei. Quatenus namque agnoscis tenebras tuas, 
eatenus Deus ignescit. Sed unde hzc praedicta mihi ? 
Quia tu possedisti renes meos, suscepisti me de utero 
matris mec. tac non mutantur. 


Vzns. 13.— « Confitebor tibi, quia terribiliter ma- 
« gnificatus es; mirabilia opera tua ; et anima mea 
« cognoscet nimis. » 

Confitebor tibi. [^ug.| Tertia pars, ubi dicit 
quanta est exsultatio et multiplicatio revolanti ad 


B Deum, Deo illuminante et renes possidente. Quasi 


dicat : Quia suscepisti me, ideo confitebor tibi, id 
est laudabo te, quia. terribiliter magnificatus es, vel 
mirificatus es, id est eo ipso quo te miramur ter- 
ribilis es, et ita cum tremore gaudemus, quia time- 
mus ne superbi perdamus quod humiles percipimus. 
Et mirabilia sunt opera tua, non modo tu es mira- 
bilis ; et anima mea non cognoscet nimis, vel valde. 
Jam cognoscit anima mea valde, ante erat mira 
Scientia tua. ex me, nec poleram ad eam, sed 
modo possum, quia noctem illuminasti, renes pos- 
sides, de utero suscepisti, id est quia venit mihi 
gralia tua et illuminavit me. Et merito cognoscit, 
quia 

Vrns. 14. — « Non est oecultatum os meum a te 
« quod fecisli in occulto ; et substantia mea in in- 
« ferioribus terre. » 


0s meum quod fecisti in occulto, non est occulta- 
tum a te [Aug.]Os hiedieiturabosse, non ab ore. Est 
ergo quaedam firmitas interior, quz? est. abscondita 
hominibus; sed tu qui fecisti eam, vides qua frangi 
non potest. Occidi enim possunt sancti, sed flecti 
nequeunt. Unde hominibus tristes esse extra vide- 
bantur; Deo autem, qui intus videt, gaudent. Unde 
Apostolus : Quasi tristes, semper autem gaudentes 
(H Cor. NY) et substantia mea etin inferioribus terre, 
id est ego subsisto in earne corruptibili, et tamen os 
non cedit malis hujus regionis inferioris. Non ita 
mirum est si angelus est fortis, quoniam si caro est 
fortis, quod est ex osse occulto. 


Vgns. 15.—« Imperfectum meum viderunt ἘΦ €» δ΄ 
« oculitui; et in libro tuo omnes scribentur, dies 
« formabuntur et nemo in eis. » 

Imperfectum meum. [Aug.] Qui hueusque loeutus 
est ex persona corporis, hic jam loquitur in per- 
sona capitis in eadem voco. Quasi dieat: Mihi fe- 
cisti os occultum, sed quid de his fiet in quibus 
non est hzc fortitudo ? Christus qui ab initio psalmi 
ccpit loqui, post interposita membrorum verba, 
item dieit Patri ex persona sua: Ef imperfectum 
meum viderunt oculi tui, quia etiam titubantes re- 
spicit Deus misericorditer, ut Petrum, ne pereant. 
Et in libro tuo, scilicet in me, quem dedisti formam 
justitia hominibus, scribentur, id est instruentur, 


1211 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXVIII. 


1218 


et nominabuntur, omnes, non modo perfecti, sed et A quentibus diebus non repetitur, sed illud quod per- 


imperfecti. Non ergo desperent. 

[Hilar.] Aliter ab illo loeo : Intellexisti, et legitur 
ex persona capitis, scilicet. Christi, qui secundum 
quod homo loquitur Patrem, sieut in primo versu 
coepit. Quasi dicat : Probasti me et cognovisti me, 
intellexisti etiam cogitationes meas de longe, 
prescientia deitatis hie ostenditur, quz» de longe 
intelligit, non loco, sed tempore, quia omnia an- 
tequam sint videt. Intelleristi cogitationes meas, 
semitam meam et funiculum meum investigasti. Se- 
mita ad tacitas cogitationes pertinet, directio ad 
justa judicia. [Cassiod., Gl. int.] Vel semitam dicit 
areliora precepta, quie servare docuit ; funiculum 
hareditatem  :ternam, quam pro illis observatis 


promisit. Et omnes vias meas pravidisti. [Hilar.] B 


Vie pertinent ad humanos actus, quibus in mundo 
conversatus est. Hzec. omnia dico te novisse, quia 
dolus non est in lingua mea, utin lingua Ade et 
filiorum ejus : ego autem non nisi veritatem loquor, 
quamvis dixerim quzedam qua videntur sibi adver- 
sa, ut illud : Pater major me est (Joan. xiv), et 
illud : Ego et Pater unum sumus (Joan. x), quie 
non esse contraria ei advertit, qui quid secundum 
quid dicatur, animadvertit. Secundum humanitatem 
namque Pater major Filio ; secundum divinitatem 
equalis est Patri Filius, et cum eo unum. Et vere 
non est dolus, quia ecce, Domine, tu cognovisti om- 
nia novissima, de incarnatione, e£ antiqua, scilicet 
quie sunt de ceterna divinitate. Novissimum est Ver- 
bum caro faetum (Joan. 1), scilicet puer natus est 
nobis (Isa. 1X) ; antiquum, n. principio erat Ver- 
bum, et Verbum erat apud Deum (Joan. 1). [Aleuin.] 
Hec sunt nova et vetustissima, de quibus in Levitico 
Moses ait : Vetustissima veterum comedetis, et novis 
supervenientibus vetera abjicietis (Levit. xxvr). 
Alia sunt vetera, alia sunt nova, alia vetustissima. 
[Hilar., Cassiod.] Vetera sunt promissiones legis et 
prophetarum de venturo tune Christo. Nova sunt 
promissionum impletio, veritatis exhibitio. Vetu- 
stissima, quie ad. divinitalis :elernitatem pertinent. 
[Aleuin.] Novis ergo supervenienlibus velera sunt 
projicienda, sed vetustissima servanda, quia exhi- 
bita veritate Dominici adventus, figura et promis- 
sio cessare debent. Inde est quod tres miss in na- 
tali celebrantur. In prima. de :eterna Filii genitura 


[S 


tinet ad promissionis completionem, scilicet Puer 
natus est nobis. 

Hzc ergo sunt novissima Christi et antiqua, quae 
novit Pater et cui Filius revelat, qu: abscondit a 
sapientibus et prudentibus (Matth. xr), id est de 
scientia. intamescentibus, Scribis scilicet et Phari- 
sceis omnibusque h:zretieis, [Hilar.] qui novissima 
οἱ antiqua in Christo recipere refugiunt. Tu forma- 
sli me, secundum hominem, e£ posuisti super ime 
manum tuam, ut juvares me. Unde : Manus enim 
mea auciliabitur eum. (Psal. xvii). Quam manum 
non posuisti super primum hominem. Ef scientia 
lua ex me, [Cassiod., Gl. int.] id est per meam pre- 
dicationem facta est mirabilis, hominibus. Scien- 
lia enim Patris per Christum praedicata facta est 
mirabilis hominibus, quibus tot arcana patuerunt. 
Per illum vero, scilicet per.primum hominem, de- 
spicabilis fuit. Et confortata est, in pectoribus ho- 
minum, eum firmiter crediderunt; sed per illum, 
scilicet. Adam, infirmata est. Et tamen non. potero 
ad eam, [Hilar., Cassiod.] ex eo quod homo, ve- 
ritas human: conditionis ostenditur, cum ait, »0n 
potero ad eam, quia homo assumptus divin: sub- 
stanti: non potest aequari in scientia vel ἴῃ alio. 
Deinde ostendit presentiam Dei nihil posse latere, 
subdens : Quo ibo a. spiritu tuo et quo fugiam a fa- 
cie tua ? id est a praesentia tua. fugiam ? nusquam. 
Quia si ascendero in ccelum, ut in ascensione fecit, 
tu illic es, ubi sum locandus ad dexteram tuam. Et 
si descendero ad infernum, ut fecit cum expiravit, 
ades, cujus virtute debellavit aereas potestates. Et 
si sumpsero pennas meas, qua» potestatis mec sunt, 
id est efficaciam deitatis, qua corpus de sepulero 
levavit, et hoc diluculo, id est ante lucem, et Aa- 
bitavero in extremis maris, id est super finem sce- 
culi, tu ades. Has utique pennas sumpsit Christus 
ante lucem, id est tempore resurreetionis, et habi- 
lavit in extremis maris, super sweeuli amplissi- 
mum finem. Et vere ades; etenim illuc manus. tua 
deducet me, et cenebit me dextera tua, id est Filius 
tuus, scilicet Verbura mihi unitum. Ef dizi hoc : 
Forsitan tenebre conculc«bunt me. Ironia est, et 
irrisio opinantium hae, quod ipse qui est lux mundi 
coneuleetur a tenebris. Non ergo dubitative hoc 
dieit, sed ad irrisionem illorum qui hic opinantur. 


cantatur : Dominus dixit ad me; in secunda, de Ὁ Ae si diceret : Utique hoe non facient, sed ego po- 


promissione adventus : Lux fulgebit, etc.; in ter- 
tia, de impletione promissionis : Puer natus est no- 
bis. Et quia idem ille. qui est Dei Filius, factus est | 
hominis filius, ideo in illo misse oflieio ubi canta- 
tur de seterna. genitura, Dominus dixit ad me, etc., 
legitur evangelium de temporalis Christi nativitate : 
Liber generationis ; et in missa ubi cantatur de tem- 
porali Christi nativitate, legitur evangelium agens 
de :eterna. Verbi genitura. Cantatur enim : Puer na- 
tus est nobis ; et legitur : Im principio erat Verbum. 
Et quia veritate exhibita figure cessare debent, 
ideo officium missie ad. promissionem pertinens se- 


tius eas conculeabo, quia auferam e:zecitatem. Ef, 
id est quia, et ox erit. zHuminatio mea, id est illi 
qui prius erant. nox, illuminabuntur a me, et i!lu- 
minati erunt, in deliciis mets. Et vere nox est illu- 
minalio, quia fenebre, id est mystica Seriptura- 
rum, πο obscurabuntur a te, et nox, [Cassiod.] id 
est tenebrosus et obscurus sermo, illuminabitur 
sicul dies, id est patebit sicut apertus sermo, et 
sicul. sunt. tenebre ejus, Scripture, ita et. lumen 
ejus, quia in utrisque, scilicet in aperlis et in 
operlis, similis veritas est, e! utraque per Chri- 
stum. revelata sunt.  [Hilar., Cassiod.| Ideo 


1219 


PETRI LOMBARDI 


1220 


lenebre non coneuleabunt me, quia tu possedisti A non errarelt. Amici tui facti sunt, o Deus, et mihi 


"enes meos, ut sine peccato fierel conceptus meus 
et ortus ; e£ suscepisti me de utero matris mec, vir- 
ginis; tua enim operatione totum factum est hoe. 
Ideo confitebor tibi, id est laudabo te, quia terribi- 
liter per me magnificatus es, per illum, scilicet 
Adam, decidit homo. Per me eminuit quam sis 
magnificus. Et mirabilia sunt opera tua, circa 
me, ut patuit in passione el in resurrectione et 
in ecleris. E£ anima mea cognoscet mimis, quia 
nemo novit Patrem nisi Filius (Ma£th. x1). [Gl. int.] 
Et non est occultatum 0s meum, id est divinitas, a 
te, quod. fecisti in occulto, id est fecisti malis oc- 
cultum : e£ substantia mea, secundum hominem 
est, im inferioribus terre, id est de fragili terra. 


[Aug.] llle primus homo inter angelos creatus fuit, B 


nec tamen stetit. Exo inler peccatores natus non 
peccavi. Et ideo, scilieet propter preedieta, oculi tui 
viderunt, misericorditer imperfectum meum, id est 
imperfectos, non modo perfectos, [Gl. int., Haym.] 
et in libro, scilicet in me, omnes scribentur, hoc 
non mulatur. Et dies, id est majores, ut apostoli, 
scilicet de quibus dieitur : Dies diei eructat verbum 
(Psal. xvii), formabuntur, in me, a quo perfeetio- 
nem graliw: sumunt; e£ 2emo, meorum formabitur, 
in eis, quia non dicuntur esse Petri vel Pauli, sed 
Christi, a quo Christiani dieuntur. Sed tamen 

Vgns. 16. — « Mihi autem nimis honorificati sunt 
« amici tui, Deus; nimis confortatus est principatus 
« eorum. » 

Mihi autem nimis, [Gl. int.| id est valde honori- 
ficati sunt, quia sunt amici tui, o Deus, et princi- 
patus eorum confortatus est nimis, ultra quam diei 
possit. [Aug.]'Vel nimis, ponit pro valde. Vel ita, 
ubi habetur : Dies formabuntur, secundum aliorum 
editionem legitur alia littera, seilicet, per diem er- 
vabunt, et nemo in eis. Dies hic manens adhue Chri- 
stus erat, unde dicebat : Ambulate, dum lucem ha- 
betis (Joan. xu), qui inter suos multa mira fece- 
rat, et tamen imperfecti trepidabant, ut Petrus, ne 
in morte eum perderent (Matth. xxvi). Et hoc est 
quod hic ait, omnes scribentur, sed tamen per diem 
errabunt. Imperfecti adhue, id est de Christo non 
recte sentientes, errabunt. Et nemo prorsus fuit in 
eis, qui non erraret, nee eliam ille qui dixerat : 
Tecum ero usque ad mortem (Matth. xvi) ; scilicet 


Petrus, qui illum confessus fuerat Det Filium, sed D 


tune timuit, ne sicut hominis filius moreretur, et 
non resurgeret ut Dei Filius. Erat utique Fllius 
Dei, erat et filius hominis Filius Dei erat in forma 
Dei, Patri zqualis; filius hominis in forma servi, 
in qua Patre minor est. Timuit ergo Petrus, ne in 
forma servi periret forma Dei, et non polius prwe- 
sumpsit, quia forma Dei revivisceret ex forma servi. 
Per diem ergo erraverunt, eum hie positum Domi- 
num non intellexerunt ; sed non perierunt, quia 
imperfectum meum viderunt oculi tui. EL scilicet 
errabunt, mihilamen münis honorificati sunt. Idem 
ipsi qui errabunt, et ipsi in quibus nemo fuit, qui 


honorificati sunt nimis, quia factum est in illis os 
in occulto post. resurreetionem, quando sunt induti 
virtute ex alto. Quo. confirmati verbum Dei ubique 
predieaverunt, et pro ejus nomine passi sunt, in 
cujus passione trepidaverunt. Ef nimis confortatus 
est principatus eorum, quia faeli sunt apostoli du- 
ces, et greges, et pastores Ecclesi. 


Vzns. 17. — « Dinumerabo eos, et super arenam 
« mulliplieabuntur ; et surrexi, et adhuc sum te- 
« cum. » 

Dinumerabo eos. [Aug.] Quasi dicat : Merito eos 
confortavi, quia ego, non aliquis homo, dinumerabo 
eos, quos in fide genuerunt. Ef ipsi enumerati super 
arenam multiplicabuntur. Quasi dicat : Tam innu- 
merabiles sunt nati perillos qui per diem errave- 
runt, quam innumerabilis est arena. Dum ait dinu- 
merabo, ostendit. quod Deo numerabiles sunt ; sub- 
dens vero, super arenam multiplieabuntur, ostendit 
nobis innumerabiles esse. Vel ita dico : Confortatus 
est principatus eorum, et putasne paucos bonos per 
eos esse natos? [Hilar.] Ne putes, quia dinumerabo 
608, qui sunt stellze, seilicet bonos. Et multiplicabun- 
Lur super arenam, id est super Judaeos, qui propter 
sterilitatem arena dieuntur. Unde in promissione di- 
ctum est Abrahee : Mültiplicabo semen tuum, sicut 
stellas cali, et sicut arenas maris (Gen. xxm). Per 
stellas populus Christianorum intelligitur, qui nu- 
merosior est populus Judzorum, qui arenze compa- 
rantur propter sterilitatem. Et hoc totum ideo, ef, 
id est quia, surrezia morte et adhuc sum tecum, 
[Aug.] nondum cum ipsis per notitiam, quia non- 
dum agnoscunt, quia non mox post resurrectionem 
Christum agnoverunt, sicut in Evangelio legitur. 
Vel ita : surrexi, et adhue, id est toto tempore vitze 
presentis, tecum sum, id est occultus ad dexteram 
tuam, donee amnibus videar in judicio. Toto enim 
hoe tempore Christus in occulto est ad dexteram 
Patris antequam reveletur in ea claritate in qua ven- 


turus est. Vel ita, surrexi, a morte. Hoc non mu- - 


tatur. [Aieuin.] Et adhue, id est post. mortem, sum 
lecum, sicut ante. mortem. Quod putaverunt se tu- 
lisse Judaei. Vel ita, et adhue, scilicet in ipsa morte, 
sum tecum : quod non videtur de mortuo. Vel ita, 
ego surrexi, et licet resurrectio sit signum divinila- 
tis, tamen adhue sum occultus pluribus, tecum, id 
est ut tu. Deinde subdit ex persona membrorum 
quid interea patitur, per commistionem malorum 
in Eeclesia, et per separationem hzreticorum, di- 
cens : 

Pans n. VEns. 48. Si occideris, Deus, 
« peecatores, viri sanguinum, declinate a me. » 

Si occideris. [Aug.] Quarta pars, ubi dieit quo- 
modo a malis non noeeatur ei. Ordo verborum talis 
est: Quasi dicat : Tecum sum, sed tamen adhuc 
patior ab horetieis in corpore meo, quod est Eecle- 
sia, quia, o Deus, si, id est quando, occideris pecca- 
tores, id est heretiecs, qui fastu superbi: se ab aliis - 
corporaliler dividunt, qui occiduntur, cum per su- 


πα 


H 


H 


1221 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXVIII. 


1222 


perbiam qua tumescunt, amittunt gratiam. Acci- A — Vrns. 31. — « Perfecto odio oder^m illos; ini- 


piant, vel accipient, ipsi occisi in vanitate, civitates 
suas, id est populos Z2 €P$3 suos vanos, eorum va- 
nitatem seetantes, qui ipsos nomine justitize. inflatos 
sequuntur, dirupta unitate. Est autem oceasio in- 
flatis hereticis, seducentibus populos, separandi se 
et illos ab unitate, talis scilicet quia mali ibi, id est 
in Eeelesia sunt, quibus nolunt misceri. Et sunt 
vere in Ecclesia, non modo boni quos infamant, 
sed et certe mali. Et hae occasione, seet alios a 
bonis dividunt corporaliter. Et etiam ideo, quia 
Deus monet bonos, ut a malis se separent. Ideoque 
interponit, viri sanguinum, declinate a me. 


Vgns. 16. — « Quia dicilis in cogitatione : Aeci- 
« plant in vanitate civitates suas. » 


Quoniam. dices alia littera. im cogitatione. [Aug.] 
Quasi dicat : Ideo accipient hieretiei i vanitate civi- 
tales suas, id est, ideo seducent in separatione pro- 
pria populos, quia tu, o Deus, dices, id est immittes, 
in cogitatione, justi, ut dieat malis hoc : Viri san- 
qguinum, declinate a me, id est, quia mones bonos ut 
à malis se separent, non utique loco, non corpore, 
sed mente, non aperte adhuc, ne et bonos deserant ; 
sed puritate vitze. Quod autem modo dieit Deus 
malis in cogitatione bonorum, in judicio dicet 
aperte : Amen. dico vobis, non novi vos (Matth. vu). 
Hzeretiei ergo qui innocentes sspe infamant, quos 
tanquam malos se fugere simulant, videntes malos 
inter quos triticum gemit, usurpant hanc auetorita- 
tem, et dicunt imperitis ut separent se a malis cor- 
poraliter, qui eum bonis sunt; quia Deus monet 
justos, ut dicant, viri sanguinum, declinate a me. Et 
ideo nisi id fecerint quod Deus monet eos, non esse 
justos dicunt ; sed non sieut hireltiei putant, illud 
monet Deus. Non enim monet ut ante novissimam 
ventilationem, ut. putant heretiei, se corporaliter 
dividant a malis, sed per vit:e dissimilitudinem se 
sejungant a viris sanguinum. Viri autem sanguinum 
sunt qui oderunt fratres, sieut. Joannes dieit : 
Qui odit. fratrem suum, homicida est (I Joan. n). 


VEns. 20 — « Nonne qui oderunt te, Domine, 
« oderam, et super inimicos luos tabescebam ? » 

Nonne qui oderunt te. | Aug.] Quasi dieat : Here- 
lici non intelligentes accusant in honis communio- 
nem malorum. Sed quid mihi calumniantur, dicit 
corpus Christi de eommistione malorum? Nonne 
eliam misti illis separati sumus ab illis? quod ita 
ait : Nonne, o Domine, oderam illos qui oderunt te ? 
Cur exigunt a me corporalem a malis ante tempus 
messis separationem, ut ante tempus ventlilationis 
perdam tolerantiam sustinendi paleam ? ut antequam 
omnia genera piscium ad finem sceuli, tanquam ad 
littus separanda perveniant, relia pacis unitatisque 
dirumpam?(Matth. xux.) £t nonne superinimicos Luos 
quos videbam pr:eterire legem tuam tabescebam ? uti- 
que zelo domus tu: vidi insensatos. Et tabescebam. 
Quasi dicat : Saeramentis malorum, non faetis commu- 
nico. Et zelo domus {πω super eos tabesco, sed tamen 


D 


« mici facti sunt mihi. » 

Perfecto odio oderam illos, [Aug.] id est, iniqui- 
tates eorum odi, non naturam. Hoc est perfecto 
odio odisse, ut nec propter vitia homines oderis, nec 
propter homines vitia diligas. Quomodo ergo com- 
mistione malorum contaminor, sicut. calumniantur 
mihi hzeretiei ? de quibus adjungit : Et inimici facti 
sunt mihi, non tantum Dei, sed et. mei inimici sunt 
in quo illos odio haheo. 

Vgns. 22, — « Proba me Deus, et scito cor meum ; 
« interroga me, et cognosce semitas meas. » 

Proba me, Deus. [Aug.] Hueusque egit de hzere- 
licis et aliis eos sequentibus ab Eeclesia separalis, 
nunc etiam agit de malis vel fietis sibi conjunctis, 


p quos patitur Ecclesia et gemit. Quasi dieat : Hzre- 


liei se et alios separant. Ergo cum separatis here- 
licis, et suis sequacibus restent mali inseparati, in- 
ler quos gemit Ecclesia, quos et patitur, quid ait 
ipsa? Vide quid, o tu Deus, proba me, et, pro id est, 
scito cor meum, quia non consentio factis malorum, 
tu Deus, proba, tu scito quod non potest homo non 
heretieus, qui nec probare novit, nee scire cor 
meum; sed tu solus qui rimaris occulta cordium. 
Ecce quid ait proxima Christi inter filias. Ha» sunt 
voees ejus : proba me, Deus, et scito cor meum. Hzec 
conscientia munda est, et species fili: regis intrin- 
secus est, quie est inter filias, ut lilium inter spinas 
(Cant. u). Quasi dicat : llli sunt inimici; tu vero, 
Deus, proba me, et seito eor meum. /nterroga me, 
ut negare non possim. Quasi dicat : Quiestionibus 
interrogatus, non potest negare qua gesta sunt ; e£ 
cognosce semitas meas, id est perserutare consilia 
et cogitationes. Ut quid ? ecce : 

Vgns. 23. — « Et vide si via iniquitatis in me 
« est; et deduc me in via :eterna. » 

Et vide si via iniquitatis in me est, [Aug.] faciendo 
vel eonsentiendo. Si quid autem inveneris in via 
mea, quod oeulis tuis displiceat, quia via mea mor- 
talis est. Tu dedue me in via eterna, qux est Chri- 
stus. Christus enim zlernus est, qui dixil : Ego sum 
via, veritas et vita (Joan. xiv). In hac ergo via nulla 
est iniquitas, quia si quis peccat, advocatum habe- 
mus apud Patrem Jesum Christum (1 Joan. XIV). 

Vel ex persona capitis potest accipi ab illo loco : 
δὲ occideris. [Haym., GI., int.] Quasi dieat : Et quia 
surrexi et tecum sum, ideo, o Deus Pater, si occide- 
ris peccatores, in futuro dicens, viri sanguinum, de- 
clinate a me, ideo, quia dicitis de preconibus meis, 
in cogitatione, quod pejus est quam dicere ore. Hoe, 
inquam, dicitis : Accipiant in vanitate civitates, non 
quidem in szternitate civitates suas, id est populos 
suos. Si, inquam, occideris, «omne qui oderunt te, 
Domine, oderam ? Utique, id est si occideris, et ego 
occidam. Et nonne super inimicos tuos tabescebam ? 
irascendo peecatis eorum? utique. Et perfecto odio 
oderam illos ; non mutatur sensus, Et inimici facti 
sunt mihi. Nec hoc mutat. Proba me, Deus, |Hier., 
Cassiod.] quam lihere cuneta egerim ; e£ scito cor 


1223 


PETRI LOMBARDI 


4224 


meum; interroga me et cognosce semitas meas, qui- Α cidentalem significat. « Eo quod mare magnum, in- 


bus mundum pertransivi. Et vide si via iniquitatis in 
me est. Hoc secure dicit, in quo princeps mundi nihil 
invenit, vel habuit. Et deduc me, hominem, ad dexte- 
ram tuam, in via eterna, id est per Verbum tibi 
cozlernum. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXVIIHI : « DOMINE PROBASTI 
ME, ET COGNOVISTI, » elc. 


Vrns. 2. — Cogitationes meas. Hebr. *wy* REI. 
D. Hieronym. inclinavit id vocabuli a yY? Ro4, quia 
vertit malum meum. Sic et interpretes pro Cajetano. 
Pellican. deformavit a radice ny? nEAn, id est socia- 
vit, verlit enim amicum meum. Videtur secutus 
Chaldzum interpretem, qui habet, vesfigatus sum 
quo sim in societate Ecclesie tuc. Translator ad Cam- 
pensem a themate ny? ΚΆΛΗ, quia transtulit pro- 
spicis victui meo. Septuaginta, quibus astipulantur B 
Pratensis, Nebiensis, Sanctes, Munsterus et Cam- 
pensis ab eodem themate, secundum aliam signifi- 
cantiam. 

Funiculum. D. Hieronymus et ceteri juniores 
traducunt accubitionem, seu accubitum meum. (- 
terum dieitur Deus cognoscere funieulum meum, 
quando novit quousque perventurus sum, ut illic 
conquiescam, quod est accubare, sieque id sensus 
emergit, quanquam fortasse Septuaginta acceperint 
vocabulum per metathesim, quod aliquoties solitum 
est fieri, ut sit *2*7 IRBI, pro *y2* RIBIE. Siqui- 
dem 37y EREB.interim notat fegmen seu filum quod 
stamini subtexitur. 

Investigasti. D. Hieronym. et nonnulli alii, ven- 
lilasti ;Pratensis et Munsterus, circumdedisti. ΤῚΣ 
zERITHA. Sed eventilare et investigare ad propositum 
idem valent, ac rursus hoc et ilud providentiam 
Dei circa peccatores revocandos insinuant. 

Vrens. 3. — Non est sermo. Romana psalmo- 
dia, quam D. Auguslinus imitatur, habet nom est 
dolus. Et ita nunc Greci codices habent ojx ἐστι 
δόλος. Atqui D. Hieronymus ad Suniam, censet esse 
de sexta editione. Apud Septuaginta et omnes alios 
interpretes secus dicit haberi. 

VERs. 4. — Tu cognovisti omnia. Hic. faciunt 
distinctionem Heb., ac juniores transferunt fotum 
ipsum ; D. Hieronymus et Nebiensis, omnia ; Chal- 
d:xus paraphrastes, cogitationes cordis mei omnes. 
Deinde quod sequitur, 2ovissima et antiqua, copula- 
tur verbo subsequenti, et dicunt, retrorsum et ante 
formasti me. Tota diversitas pendet ex hoe quod 
Septuaginta TN AHOR, el ΤΏ QUEDEM, acceperunt 


sub significatu nominis. Quasi dicat : Tu. cognovisti 
omnia que sunt novissima, et que fuerunt ante. Eo- 
que sensu facienda erat altera periodus in altero ordi- 
ne. Non enim distinctio pausarum in Hebr. semper fa- 
cit distinetionem sententiarum. Si Septuaginta se- 


quimur auctoritatem ex visione qua dicitur, azte et D 


vetro, caballistte somniant hominem fuisse creatum 
cum duobus vultibus, anteriori et posteriori. 

Vrns. 8 — Si sumpsero pennas meas diluculo. Ac 
ad eum modum D. Hieronymus pluraliter eas. 
Cieterum alii vertunt diluculi sive auroram, quia in 
Hebrzo est status regiminis, "'3V"222 CANPE SCHAHAR. 
Non dubito Septuaginta legisse aut extulisse. *z:2 
CENAPHAI, id est pennas meas. Sic enim et Graeci 
reddunt. In. Hebr. autem hz litterze 1512, possunt 
hoc aut illo modo dici. Ideireo frustra causatur 
ac rhetoricatur Faber, quod hie meas superfluum 
sit, imo absurdum. Siquidem D. Hilarius putat 
grande esse mysterium. [Interpretatur enim de 
Christo, qui propria virtule ad immortalitatem evola- 
vit. D. Augustinus pro diluculo, legit in directum ; 
quod est de veteri translatione. 

In. extremis maris. Pro mari, Sanctes et Campen- 
sis ponunt occidentem ; B^ 1AM, mare et plagam oc- 


€ 


quit Sanctes, est in occidente ad respectum terra 
Israel. » Omnes alii stant a Vulgata lectione. Deni- 
que sensus ne tantillum quidem variatur. 

Vgns. 10. — Ef noz illuminatio mea in deliciis 
meis. In Hebrzxo non videtur esse iz deliciis meis. 
Sed sciendum quod dictio hic posita, si simpliciter 
scribatur non signata punctulis, manifeste poteris 
invenire hoe, in diliciis meis. *i"y3 Nam pronun- 
tiando *3573 ΒΑΑΡΑΝΑΙ, littera num erit essentialis 
a radice ΤῊΣ ADAN, quod est delectari voluptate. Nec 
dubito Septuaginta hoc pacto accepisse, alioqui 
quid somniassent ? Nunc autem legunt Hebrzei *23573 
BAADENI, ubi littera num servilis est, ac vertit D. 
Hieronymus circa me, vel ut alii plerique volunt pro 
me. Quin et Sanctes addidit de suo verbum occulta- 
bit. Nox, inquit, occultabit lucem pro me. Alii nonsic 
accipiunt, sed ut nihil Deum latere possit. Unde D. 
Hieron. in hoc loeum : « In Hebr. sensus iste est : E£ 
dixi: Forsitan tenebre conculcabunt me; econtrario 
autemnoz ipsa apud te lumen fuit, quia nihil celare 
te potest. » Quod Symmachus melius interpretatus 
est, etc., e£ noc lux circum me sedet. 

Vgns. 11. — Sicut tenebre ejus, itaet lumen ejus. 
Hic advertendum quod pronomen ejus utrobique 
est femininum, ac refert noctem quz mox preces- 
serat. Id claret ex Greco ὥς τὸ σχότος αὐτῆς, οὕτως 
xui τὸ φῶς αὐτῆς. C:eterum magis arridet D. Augu- 
stinus, qui utrumque censet perlnere ad noctem, 
quam Faber qui vult prius referre noctem, sed po- 
sterius diem. [n Hebr. nunc non leguntur hzc rela- 
tiva; verum Septuaginta acceperunt aspirationem - 
he pro relativo feminino, quod solent facere He- 
brzi, quando addunt punetum, quod vocant map- 
pic. Hebraieantes autem sumunt illud he tanquam 
paragogen m2WTN2 CAHASCHECAH. ΠΣ CAORAH, vel 
sic ΠΟΤ nmu». 

Vzns. 13.— Terribiliter magnificatus es. In Hebr. 


obseurum est, si ad verbum. reddas *n55i n'N?" 
NORAOTH NIPIILETII, hoc est zerribiliter mirificatus 
sum. D. Hieroynmus legit sub activa significatione, 
et ut iod sit nota pronominis prim:e personz, aut duo 
iodim legerat. Dicit enim. Terribiliter magnificasti 
me,nisi quod sensumaliter Z2 22€» expressit, quam 
littera sonaret. Siquidem alii eamdem intelligentiam 
quasi sequuntur verbis accommodatis. Pratensis 
ita, terribiliteret mirifice formatus sum. Et ad eum- 
dem modum Munsterus et Campensis. Sanctes 
paulo aliter, terribilia sunt opera tua, mirabilis sum. 


Tantum restat Septuaginta legisse T 222 NIPHLETA, 
diminutione iod. Nebiensis, et Latina versio re- 
spondens Chaldzo, sunt cum Hieronymo. 

VEns. 14. — Non est occultatum os meum a te 
quod fecisti in occulto. Omnes interpretes pene con- 
veniunt. Sanetes tamen et Munsterus pro osse meo 
posuerunt corpus meum, «el substantiam corporis 
mei. Et Nebiensis essentiam meam. Asserit autem 
Munsterus id se fecisse ex opinione Kimhi, qui 
accipit DX7 ATZAM, pro 773 GuPH, id est pro corpore. 
Sed eodem tendit intelligentia de plasmatione cor- 
poris humani, quod non subsistit nisi in ossibus. 
Unde Chaldzus, non sunt abscondita ossa mea 
a te. 


Etsubstantia mea in inferioribus terre. Propter 
verbum *zv277 nvQoaMTI, quod est proprie distin- 
guere variis coloribus, metaphoram diversis modis 
extulerunt. Eo tandem veniunt, ut mirabilis signi- 
ficelur hominis formatio in utero matris. Sic ergo 
D. Hieronymus, imaginatus sum in novissimis terra; 
Pratensis, formatus sum in inferioribus terra ; Pel- 
licanus,ingeniosissime,contectus sum in inferioribus 
terra. Sanetes, variis membris decoratus fui instar 
operis phrygionici invulva, quc est ut pars inferior 
terre; Munsterus, variis distinctus membris infe- 
vioribus terre. Interpretes pro Cajetano et Nebien- 


ni 


jit- 
To 
ài. 


itii 
Vit, 
tl 
lenis 
Du. 
llis 
Nt 
lui 
DH 


1D. 
Lom 
illt- 
Insit 
eL. 
Hi 
furi) 
2] 
Aus 


ju. 
Miqu 
tb 
P 
DT 
ΤῊΝ 
(lem, 
d p 
τὐ- 
IOnemm 
: e 
Tip- 
tm 
αι πὶ 


eor, 


ΠΝ 
fatu. 
ilie, 
εἰ d 
foot 
quim 
TOUT 
sens 


1225 


COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. CXXXVIII. 


1226 


sis, Acu pictus sum in inferioribus terre. Para- A tamen, o Domine, non est ea dierum varietas, sed 


phrasis Campensis, veluti tapetum e nervis et ve- 
mis, contextus sum in utero matris, loco magis ab- 
dito, quam ullum antrum terra. 

Vgns. 15. — [mperfectum meum, “ὯΔ GoLwi, 
omnes interpretantur massam. rudem et informem, 
seu fetum in utero incompositum. Unde D. Hierony- 
mus in Commentariis, imperfectum hie pro incom- 
posito posuit : quod etiam elementa hominis ante- 
quam formentur in utero, cognoscat Deus. Interim 
nescio quid secutus verterit translator ad Campen- 
sem, errores meos. Nec enim respondet ei para- 

hrasis, sicut nec sepe aliubi. Dicit tamen Sanetes 
in suo Thesauro, quod eo nomine appellatur Aomo 
rudis, qui est absque sapientia. 

In libro tuo omnes. scribentur. Quia ex Hebreo 
potest indifferenter verti omnes, vel omnia sub ma- 
sculino et neutro. Et rursus omnes potest referri, 
vel ad homines, aut dies, aut oculos : ob id conse- 
quitur diversitas interpretationum. D. Hieronymus B 
lectionem nostram prorsus sequilur, ac exponit 
quod nullus nascatur absque voluntate Dei, nec 

uisquam ejus subterfugiat motitiam. Munsterus, 
anctes, Campensis, referunt ad membra corporis, 
quorum omnium Deus rationem habeat. D. Hila- 
rius vult omnes dici de oculis, quos interpretatur 


apostolos. In. Hebraeo habetur 252 kuLLAM, id est 
omnes illi vel omnia illa. 

Dies formabuntur et nemo in eis. Hic locus varie 
redditur ex Hebrzo, variat in Graco, et dissimilis est 
apud Latinos. Pratensis et translator ad Campen- 
sem, assonant Septuaginta, el sensus est dies for- 
matos esse, priusquam aliquis nasceretur, quan- 
quam a Deo pramosceretur masciturus. Si tamen 
altiorem sequamur intelligentiam secundum Septua- 
ginta, interprete. D. Hieronymo, sic exponitur : Tu 
omnes in die formas,tu cunctos vis esse filios diei ; 
sed nullus est in hominibus, qui non peccato obnoxius 
fiat, et per hoc filius noctis esse incipiat, nec quis- 

uam eorum luce ipsius diei toto viti? suze tempore 
deos perficiat. Unde et Apostolus ad eos qui filii 
noctis esse cessaverant loquitur : Nos autem, fra- 
tres, non sumus filii noctis, sed filii 2iei (I Thess. 
y). Ex hoc arguitur quod nunc dixeramus in Graco 
variare. Siquidem colligitur ex verbis his ἢ. Hie- 
ronymi Septuaginta verüsse ἡμέρας, hoc est. die, eo 
quod carent Graci sexto casu, et ita comperimus 
plures codices habere, secundum quos, quantum 
àd haac partem divi Augustinus et Hilarius suos 
habent contextus. Alii codices plane habent ἡμέραι, 
hoc est dies, quos sequitur Arnobius velustus au- 
ctor. Unum tamen adnotandum est quod eis, 
Buondo dieitur 2emo in eis, non debeat referri ad 

ies, sed ad homines : dico si Grivcos ae Septua- 
ginta placet tenere. Nam constat apud eos esse 
masculini generis ἐν αὐτοῖς. Secus autem — Heb. 
quantum ad dies. Hinc D. Hieronymus hoe pacto 
reddidit: Dies. formati sunt, et non est una in eis. 
Οὐ quem. sensum habeant in Commentariis expli- 
cat, ete. Hunc locum Symmachus transtulit, dies 
nd formati sunt, ne una. quidem ez eis. deest. 

Lest sensus : Omne tempus alatis, cui jam ab 
exordio vita istius sunt. curricula deputata, certo 
[ine decurrit. Nec una dies aut plus aut minus est 

uantum, Conditor, esse voluisti. Pellicanus non 
onge est ab hac sententia. Dies, inquit, observabun- 
tur, et non unus in eis, scilicet est nobis assignatus, 
ad nostrum arbitrium, sed statuta. Periodus vita 
ὦ Deo, preteriri non potest a mobis. Sanctes et 
Munsterus, aliam faciunt intelligentiam in. qua duo 
concordant. Ille dicit: Diebus multis membra [formata 
sunt, nec. [uit unum. ec eis tibi incognitum. Hic 
autem : Que per dies formata sunt, cum adhuc 
nullum eorum  exstaret. Paraphrasis Campensis 
Secus aliquanto : Que etsi nonnisi multis diebus ad 
justam magnitudinem. excrescere possint, apud te 


ParRoL. CXCI. 


€ 


unus perpetuus dies. D. Hilarius legit, die replebun- 
tur, indicans quosdam codices habere, die formabun- 
tur. D. Augustinus, omnino aliam habetleclionem, per 
diem. errabunt. In secunda tamen parte conveniunt, 
nemo in eis. Juxta Hilarium, die, id est Christo, reple- 
buntur apostoli, et nemo in eis prater diem, juxta 
Augustinum. Per diem errabunt, scilicet infirmi 
relinquentes diem. Christum, et nemo in eis, quia 
omnes fugerunt. Chaldieus paraphastes, alium refert 
sensum, 2n die qua creatus est mundus, a principio 
create sunt omnes creature, et non in. uno die, 
unico in illis. 

Vgns. 16. — Mihi autem nimis honorificati sunt 
amici tui, Deus. Omnes fere accedunt preter San- 
ctem , Munsterum, Campensem ae Nebiensem, e£ 
mihi, aiunt, quam pretiosm fuerunt cogitationes 
tuc. Alteram tamen interpretationem non tacet nec 
improbat Munslerus in scholio "7 REECA, anceps 


est, commune cogitationibus, sociis amicis. 

Nimis confortatus est principatus eorum. Qui ver- 
tunt pro eo quod est principatus, capita aut prin- 
cipes, pauxillo distant. Qui vero transtulerant cogi- 
tationes in precedenti clausula, perseverantes in 
illo modo dicunt summa .earum, videlicet cogita- 
tionum, vel seeundum Nebiensem, computatio ea- 
rum. Solus Hieronymus traduxit, pauperes. Ex 
quo arguitur manifeste ipsum legisse sine aleph ΘΠ 
ww nascHEHEM, ubi habemus Bi» VN? RAsCHEHEM,id 
quod et tetigit Eugubinus. Sed cum interpretatur 
de apostolis, eodem recurrit sensus, ut qui fuerint 
principes, et paupertatis primarii duces. 

Vrns. 17. — Dinumerabo eos et super arenam 
multiplicabuntur. Nulla est dissonantia apud trans- 
latores, nisi quod qui in superiori versu dixerant 
cogitationes, ad eas hunc. versiculum, adaptant tan- 
tum mutato genere ac re subjecta. 

Vzns. 48. — Si occideris, Deus, peccatores ; viri 
sanguinum, declinate a me. Solos invenio Sanctem 
οἱ Campensem, quibus placuerit distare a lectione 
Vulgata. Ad. hoc tamen non cogebat Hebraismus. 
Itaque dieunt : Si occideris, Deus, impium, et viros 
sanguinolentos, quibus dico : Recedite a me. 

VEns. 19. — (uia dicitis in cogitatione. Praten- 
sis, quoniam loquentur de te in scelere ; Sanctes, 
qui dixerunt contra te abominationem ; Munsterus 
et Campensis, itidem. Sed fortasse D. Hieronymus, 
Pellicanus, translator ad Campensem οἱ Nebiensis 
acceperunt 172* IOMERUCA ἃ radice 32 wanan, id 


est rebellis fuit, quia vertunt, contradicent tibi sce- 
lerate, aut rebellant per audaciam, quanquam re- 
gula exigit "yY2? mumEca. Alii aulem ducunt ab 


ΖΝ AMAR, deficiente aleph. Deinde mava5 nwziw- 
MAH, à themate 227 ZAMAM, quod est cogitare sce- 
lus. Et cogitatio, de qua in. nostra lectione, intelli- 
gitur secundum Cassiodorum, deprava. Quod autem 
habemus sub secunda persona, et si sensus non 
leditur, eo quod. dirigebatur superior sermo ad vi- 
ros sanguinum, et congrue subdebatur, quia dici- 
lis, elc. Verumtamen colligimus Grecos codices 
variasse, et ex verbis D. Hilarii, et ex lectione 
quam comperimus nune in Grecis exemplaribus. 
Interpretatus proinde hune. locum D. Hilarius, ait : 
« Latina translatio dum virtutem dieti ignorat, ma- 
gnam intulit obscuritatem, non discernens ambigui 
sermonis proprietatem. Quod enim nobiscum scri- 
bitur, quoniam dices im cogilatione, cum Grocis 


hoc modo est ὅτι ἐρεῖς εἰς διαλογισμόν, οἱ illud , 
CUT ipe c eb EC 
ἔρεις pronuntiatione distinguitur, ut aut dicis intel- 


ligatur, aut. contentio. Utrumque enim sub iisdem 

verbis significatur hoc dicto. Sed hi qui Hebraici 

sermonis seientiam conseculi sunt, non dicis, sed 

contentiones in eo quod Zoe, translatum. est pro- 

diderunt. Et sane ita esse ratio el intelligentia 

monstrabit, Viri, inquit, sanguinum, declinate a 
39 


19271 


PETRI LOMBARDI 


1228 


me, ac paucis interjectis : Ut igitur, viri sangui- A potest esse ab *y on, quod est Znimicus, vel ao y 


mum sunt, quorum adulans doetrina est, ila et 
viri sanguinum, quorum dolosa est doctrina. Do- 
losa autem doctrina hzreticorum, sub nomine Dei 
blasphema, sub pretextu religionis impia, sub ve- 
ritatis specie fallax. Quorum in animo et cogita- 
tione, solum contentionis studium persistit, nihil 
ad salutem hominum laborant, nihil ad spem aequi- 
runt, nihil pacificum cogitantes, ut omnibus his in co- 
gitationibus labor sit, et pugnam meditentur.» H:ec D. 
Hilarius. Cseterum alia est leetio apud. exemplaria 
Greca quae licuit videre, tametsi eodem tendat ὅτι 
ἐρισταί εἰσι εἰς διαλογισμούς, hoc est quoniam. liti- 
giosisunt in. cogitationibus, vel ut alii habent ἔστε, 
hoe est estis. Denique contextus quo utitur D. 
Augustinus est, dices in cogitatione. Et in bonam 
partem refert, juxta quod adducit magister. 

Accipiant vel. accipient in vanitate. Niv5 NU 
NASU LASCHANE, à diversis varie redditur. D. Hiero- 
nymus, elevati sunt frustra. Pratensis similiter ac 
Nebiensis. Pellicanus verlit sub nomine, elevatio 
inanis. Interpretes pro. Cajetano, active ad verbum, 
sumpserunt, elevaverunt frustra. Sed Sanetes, Mun- 
sterus, Campensis addiderunt quod eis videbatur, 
utpote zomen tuum. Assumpserunt in. vanum mo- 
men tuum, dicit Sanctes ; Musterus, assuniturgue 
nomen tuum frustra ; Campensis, usurpabant con- 
temptim nomen tuum ; Chaldzeus, qui jurant in va- 
mum patroni inimicitie (uc. Denique nostra leetio 
respondet veritati Hebraieze, quanquam non serva- 
tur verbi tempus. Ceterum, ut dieit Sanetes, po- 
test esse hic ΝΣ NASU, pro NV NASEU. 

Civitates tuas. Omnes translationes prieter eam 
quie est Pellicani habent Aos£es vel adversarios tuos, 
in casu convenienti regimini. Certe "p^óy AmEca, 


PSALMUS 


σ 


PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » 


Eripe me. Titulus : In finem psalmus David. [Aug.] 
Per David hic intelligitur Ecclesia, quc est corpus 
Christi. Et est hic conquestio et gemitus et oratio 
corporis Christi, inter malos constituti, nondum 
habentis in re, sed in spe bonum, ubi est est plena 
exsultatio. In hoc ergo psalmo sonat vox corporis 
Christi : φρο est. vox nostra, si tamen sumus in 
corpore Christi ubi quisquis non fuerit in eis erit, 
inter quos illud corpus gemit, aut membrum Christi, 
aut hostis Christi erit. Et est sensus tituli : Psal- 
mus hic dirigens nos in finem, id est in. Christum, 
est David, id est Ecclesise, quie hie loquitur. 

Intentio : [Cassiod.] Monet ut contra mala sceuli 
ad Deum oremus. Modus: Triparlitus est psalmus. 
Prius proponit qui hostes, quae mala movent, oppo- 
nens eis preces. Secundo dieit quod auxilium ha- 
beat contra mala, ibi, divi Domino. Tertio qu: sint 
mala inimicorum aperit, ibi, capu£ circumitus, etc. 
Ecclesia ergo inter malos laborans, clamat : O 

Vgns. 1.— « Eripe me, Domine, ab homine malo ; 
« à viro iniquo eripe me. » 

Domine, eripe ie ab homine malo, [Aug.] non ab 
uno, sed a toto genere malorum, cum principe suo 
diabolo, qui et homo dicitur in figura. Unde : /[mi- 
micus homo hoc fecit qui superseminavit zizania 
(Matth. xi); et vir dieitur, quia fortis ad nocen- 
dum, unde subdit : 4 viro iniquo eripe me. Vir ini- 
quus est qui nocet, omnis autem malus nocet. 


IR, quod est civitas. Pellicanus quidem habet civitates, 
sed pronomen £uas, non suas, ut in Hebreo. Verum 
sicut in Greco oportuit variare exemplaria, eum 
nune legamus τὰς πόλεις σου ; veteres autem Latini 
cujusmodi sunt D. Augustinus, Hilarius, Arnobius, 
Cassiodorus legerunt civitates suas, sic non minus 
probabile est eontigisse Hebraeo. 


Vzns. 22. — Interroga me. Interpres Latinus vi- 
detur legisse in Gr:eco αἴτησον, 1d est pete, pro 
ἔτασον, ld est examina, scrutare. Heb. 1227 BEHO- 
NENI. Sed Hilarius et Arnobius scribunt interroga 
me, cum Vulgata lectione. 


Semilas meas. ὩΣ ssncapar, hoc est cogilatio- 
nes meas. Et hz? profecto sunt mentis institutiones, 
quie non absurde semitce cordis dicuntur. Affecti- 
bus etenim quasi quibusdam pedibus ingreditur 
anima. Unde Chaldwus interpres, cognosce affectus 
meos. 


.Vgns. 23. — In via cterna. Ita D. Hieronymus et 
aliquot alii. Pratensis, Sanetes el interpretes pro 
Cajetano, vertunt per viam seculi, aut mundi, cum 
tamen testificetur D. Hieronym. ad cap. 1, ad. Gal. 


mw oru, maxime eum vau diei de 2$ 9€ zterni- 
late : Denique haud seio quid sibi velit Paraphra- 
sis Campensis, puniar equo animo, ut more aliorum 
impiorum occidas me. Verum Eugubinus docet esse 
Hebraieam dialecton, ut sit imprecatio. Si cum im- 
piis sentio, duc me in viam mundi, id est in mortem 
ad quam totus mundus contendit. Et hoc est. quod 
dieit Chald:eus, deduc me in via rectorum mundi. 
Hzc tamen non satis quadrant sententie Hiero- 
nymi, nec sanetorum expositioni. 


7 
CXXXIX. 

Unde eum dixisset, ab homine malo, quasi expo- 
nens subjunxit, ἃ viro iniquo, volens significare 
quod omnis malus iniquus sit qui nocet sibi ve 
ali. Alii quidem nocet, vel mox ut malus est vel 
postea. Sunt enim quidam mali, qui non videntur 
iniqui, quia non sunt sevi, non sunt asperi, non 
sunt persequentes , et pressuras hominibus non 
faeientes ; sed tamen luxuriosi, ebriosi, voluptati- 
bus dediti : qui etsi aliis nocere non videantur, 
sibi tamen nocent, et ita non sunt innocentes. 
Innocens enim est, qui nec sibi, nec aliis nocet. Si 
quis tamen alte consideret, eliam aliis nocet, sal- 
tem exemplo, quia vivit tecum, et ad id quod agit 
te invilat, postea vero nocebit et opere. Cum enim 
quod habet voluptuose vivendo  consumpserit ; 


D postea rapit aliis, quod. effundere possit. Ex volu- 


plate ergo et luxuria, quibus aliis nocere non vide- 
batur, procedit quo te pungit, sicut spin: in radice 
suntlenes, sed inde procedit quod pungit. Incen- 
datur ergo radix, et non est unde procedat spina. 
Ita dum aliquis voluptuose vivit, nulli nocere vide- 
tur, sed post rapit, quod effundit. Corrigatur ergo 
voluptas tanquam radix, et non nascetur rapina 
qui pungat velut spina. Deinde qualiter mali per- 
sequuntur, exsequitur. [Aleuin.] Impugnant tribus 
modis, scilicet lingua, manu, corde, et de corde 
promittit dicens : 

VrERs. 9. — « Qui cogitaverunt iniquitates in 
« corde, tota die constituebant praelia. » 


1229 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXXXIX. 


1230 


Qui cogitaverunt. [Aug.] Quasi dicat: Eripe mea A — Ef illi superbi quid fecerunt? Ecce extenderunt 


populo malorum, qui etsi in labiis plerumque bona 
protendant,tamen cogitaverunt iniquitatesin corde, 
ab his maxime eripe, facilius enim vitaretur aperta 
inimicitia quam oceulta. Ille enim difficile vitatur, 
qui in labiis bona portat, et in corde mala occultat, 
quia nulla pestis efficacior quam familiaris inimieus 
et hi tales £ota die, id est continue constituebant 
prelia, id est schismata et haereses, contra quae 
pugnarem. De cordibus enim talium, bella semper 
perveniunt, etsi verba sint pacata. Per hoc quod 
ait, tota die, [Cassiod.] continua eorum nequitia 
ostenditur, non lassata per moram, deinde qualiter 
lingua persequantur, ostendit : 


VEns. 3. — « Aeuerunt linguam suam sieut 
« serpentes ; venenum aspidum sub labiis eorum. » 


Acuerunt linguas suas, [Cassiod.] id est verba 
nequiti:? sus polluerunt, addit sicut serpentes. 
[Aug.] Congrue comparat eos serpentibus. Ia ser- 
pente enim astutia et dolus nocendi est. Ideo et 
serpit, non habens pedes ut audiatur dum venit. In 
itinere lenis est tractus, sed non rectus. Sic ergo 
mali serpunt ad nocendum, sub leni contactu ver- 
borum habentes occultum venenum. Venenum aspi- 
dum, id est venenum insanabile, est sub labiis eo- 
rum.In labii alia habent. [Hilar.] Deinde de per- 

.Secutione quae fit manu, id est opere, subdit 
dicens : 


Vrns. 4.— « Custodi me, Domine, de manu pec- 
« catoris ; et ab hominibus iniquis eripe me. » 


Custodi me, Domine, de manu peccatoris, [Cas- 
siod.| id est diaboli, quia validus est ad nocendum, 
unde princeps mundi dicitur (Joan. xim). Ideo, iste 
petit custodiri ab eo, quiaper multa diabolus fallit, 
quie iste per se nequit pr:ecavere ; e£ ab hominibus 
iniquis, id est a membris ejus, per quos conatur, 
quod per se nequit, eripe «ne, ut non noceant. Non 
dico in causis seculi, sed in via Domini. Unde 
subdit : 


Vgns. 5. — « Qui cogitaverunt supplantare 
« gressus meos : abseonderunt superbi laqueum 
« mihi. » 

Qui cogitaverunt supplantare gressus meos, [Cas- 
siod., Aug.] id est decipere a via Dei, scilicet retra- 
here, per hoc quod ait, supplantare : nota quod vi- 
cinas υἱῷ Dei foveas parant. Deinde qui sunt inimici 
ostendens subdit, absconderunt superbi laqueum, 
vel, muscipulam mhi; superbi hoe nomine breviter 
lotum corpus diaboli ostendit et explicavit. Inde 
Scilicet. ex superbia est, quod et justos plerumque 
se dicunt, cum sint iniqui. Inde est quod nolunt 
confiteri peccata. Inde etiam est quod invident veris 
justis. Omnis enim superbus et invidus est, sicut 
diabolus qui invidit homini quod perdidit. Quia 
enim amisit regnum, hominem illuc pervenire no- 
luit, et non vult ; et id agit nunc, ut homo illue non 
perveniat, unde ille ejectus est. 

Vgns. 6, — « Et funes extenderunt in laqueum ; 
« juxta iter scandalum posuerunt mihi. » 


funes velrestes im laqueum mihi, [Aug.] id est 
peecata sua, que» mihi suadent facere, de quibus 
dicit Isaias : Vez his qui trahunt peccata, sicut re- 
stem longam (Isa. v). Restes dicuntur peccata, quia 
in peecatis perseverantes addunt peccata peccatis ; 
et cum deberent accusatione peccati sui corrigi, 
defensione duplicaut, ut qui defendit quod male 
egit, et plerumque aliis peccatis vult esse munitus 
propter illa qu&e commisit ; fecit adulterium : et ne 
oecidatur parat homicidium ; addit peccato pecca- 
tum, scilicet adulterio addit homicidium, et pro illo 
rursus forte venefieium, et ita producitur restis, 
non ulique de rectis, sed de tortis filis, ut sit ei 
unde in fineligentur manus et pedes, et mittatur 
in tenebras exteriores. Hos igitur funes, extende- 
runt mihi, dicit vir iste justus : ubi extenderunt ? 
ecce: Juzxtaiter, vel, semitas scandalum posuerunt 
mihi. Juxla dicit iter, non in iünere. Iter sunt 
precepta Dei. Non ergo exeas a via Dei, id est a 
preceptis Dei, et non ruis in scandala. 


Pans rr. Διάψαλμα. VERS. T. — « Dixi. Domino : 


« Deus meus es tu; exaudi, Domine, vocem depre- 
« calionis mea. » 

DixiDomino. [Aug.] Secunda pars, ubidicit quod 
auxilium sit contra predieta mala : quasi dicat: 
Tot modis mali impugnant, et quod remedium est 
tibi inter tot. mala, quid restat in his periculis ? 
Clamare ad Dominum. Ideoque ego clamans, dixi 
Domino : Deus meus es tu. Illi homines sunt, et non 

C mei ; tu vero es Deus. et meus. Magna fiducia hoc 
dicit. Et si omnium sit Deus, per recreationem, 
proprie tamen est Deus eorum qui eo fruuntur, 
deinde petit dicens: Exaudi, Domine, vocem depre- 
cationis mec. Non aliud quaro. Vocem deprecatio- 
nis mez, non simpliciter dicit deprecationem meam, 
sed quasi evidentius exprimens, affectum animi sui, 
ait, vocem deprecationis mec. Sunt enim. depreca- 
liones malorum sine voce, quia ex bono cordis 
affectu non proveniunt ; deprecatio justorum vero 
vocem habet, quia ex medulla dilectionis procedens 
digna est auditu. Vox enim proprie hominum est 
et animatorum. Sonus vero caeterorum est. Qui ergo 
precantur Deum, et non deDeo bene sentiunt, sonum 
habent et non vocem, quia et ibi vita non est, id 

Ὁ est affeetus charitatis. Qui vero de Deo bene sen- 
tiunt eorum deprecatio habet. vocem, quie est vila 
el anima deprecationis. Talis itaque dieit : O 

VEgns. 8. — « Domine, Domine, virtus salutis 
« mei, obumbrasü super caput meum in die 
« belli. » 

Domine, Domine, [Aug.] id est verissime Domine, 
non ut homines domini sunt, qui emunt sacello, tu 
vero sanguine tuo. Tu, inquam, exaudi, qui es 
virtus salutismec, id est qui das vires saluti mec, 
id est perseverantiam, qua sim salvus. Hoc dicit 
iste, quia videbat perieula, videbat. mala abundan- 
tia, pro quibus refrigescit charitas et abundat. ini- 
quitas (Matth. xxiv), sed et vidit solatium, scilicet 


1231 


quod quiperseveravit usque in finem, hic salvus erit A 
(ibid.). Perseverantiaigiturad virtutem pertinet. Quia 
ergo diffieile est in longinqua via perseverare, ail : 
Tu es virtus salutis mex, id est tu. das vires perse- 
verandi, ut perseverando sim salvus. Et unde spero 
quod est virtus, quia Zn die belli, scilicet dum pugno 
contra filios et contra legem membrorum, obum- 
Drasti super caput meum, id estin pugna qua luetor 
foris contra fietos, et intus contra legem. membro- 
rum gratia tua me refrigerat. Ad hoe autem valebit 
mihi hoc obumbraculum, ut 


Vrns. 9. — « Non tradas me, Domine, a desi- 
« derio meo peecatori, cogitaverunt contra me, ne 
« derelinquas me, ne forte exaltentur. » 

Non tradas me, Domine, peccatori, [Aug.] id est 
diabolo a desiderio meo , id est ut &estum non patiar 
a me ipso. a desiderio meo, quo locus fit diabolo, 
sine quo nihil facit quantumcunque seviat hoslis. 
Quod ut exemplo clarius fiat : ecze diabolus propo- 
nit lucrum, ut trahatte ad. fraudem. Non habebit 
lucrum, nisi fraudes. Luerum esca est ; fraus la- 
queus est, quo capiaris, si. fraudem feceris. Quem 
ergo vicit desiderium, cadit in laqueum, sed :estum 
desiderii, contemperat umbraculum Dei, et nusquam 
est locus diabolo, nisi ex tuo desiderio. Ideo iste 
ait: Non. tradas me, Domine, adesiderio meo pecca- 
lori, id est non sinas me tradi per meum deside- 
rium diabolo. [Cassiod.] Taliter dieitur hie tradere 
qualiter Apostolus dicit : Tradidit illos Deus in desi- 
deria cordis eorum (Rom. 1.) Tradidit quidem relin- 
quendo, sinendo tradi, non malitiam impertiendo. 
Hoc autem ne fiat, seilicet ne tradatur a desiderio 
suo peccatori, probabilis res sequitur, ut. sicut illi 
faciunt in malum consilium, ita virtus Dei det auxi- 
lium. Cogitaverunt inimici contra me, et tu, o Do- 
mine, ne derelinquas me, me forte Mi. exaltentur, 
[Aug.] id est ne de me vieto triumphent et gaudeant. 
Seducto enim homine, gaudet et triumphat diabolus 
et sui. Undealibi: Exsultabunt, si motus fuero 
(Psal. xit). 


Pans ΠΙ. Διαψαλμά. VEns. 10.— « Caput circum- 
«itus eorum ; labor labiorum ipsorum operiet 
« eos. » 

5 4 B Caput circuitus. | Aug.] Tertia pars ubi di- 
cit quze sint mala inimicorum, quasi dieat: Me te- 
git umbra tua indie belli, sed illos tegit caput cir- 
cuilus eorum, id est superbia, mali eunt in gyrum 
erroris, ubi est iter sine fine. Hujus cireuitus super- 
bia est caput, quia initium omnis peccati superbia 
est. Et quia omnis superbus fietus est, et omnis fi- 
ctus mendax, ideo subdit : Labor labiorum ipsorum, 
id est mendacium, operiet eos, id est protegel eos et 
defendet. Mendacium reete dieitur labor ; laborat 
enim qui fingit quid dicat : veritas autem facile dici- 
tur. Vel, labor labiorum ipsorum, id est falsa et men- 
dax assertio eorum, operiet eos, [Cassiod.] quia de 
sua falsa assertione superantur. Vel ita: Tu, Domi- 
ne, es mihi umbraculum, sed caput eorum, scilicet 
qui eogitant contra me mala, est circuitus, id est 


D 


PETRI LOMBARDI 


1232 


diabolus qui nunquam recte incedit, et error et 
temporalia. Et, labor labiorum ipsorum operiet eos: 
hoe non mutatur, et preeterea 


Vgns. 11. —« Cadent super eos carbones, inignem 
« dejicies eos, in miseriis non subsistent. » 

Gadent super eos. |Haym.] Hie in terra, antequam 
veniat ignis ;eternus carbones, scilicet ignis concu- 
piscentie, ir: et luxurie. Et in ignem, id est in illos 
carbones, dejicies eos, id est permittes dejici. Et di- 
cit idem carbones et ignem. [Aug.] Vel secundum 
aliam litteram, cadent super eos. carbones ignis in 
terra, et dejicies eos, id est in hae vita, antequam 
veniat ignis seternus. Cadent super eos carbones 
ignis, seilicet. sancti qui ex mortuis revixerunt : 
qui eum essent fenebre aliquando, nunc sunt au- 


B tem lux in Domino (Ephes. v) ; quicum aliosaccen- 


dunt, alios dejiciunt Et. dejicies eos, scilicet malos. 
Cum enim vident mali sanctos lucere invident eis, 
el sic saneti super eos cadunt, quia ex bona vita et 
predicatione ipsorum, mali ruinas incurrunt. Unde 
Apostolus : Aliis sumus odor vite in vitam, aliis odor 
mortis in mortem (1I Cor. n). Et hi tales in miseriis 
hujus seeuli nom subsistent, quia in his miseriis 
impalientes cadunt, id est deficiunt, quas boni pa- 
lienter transeunt. Vere non subsistent, quia 


Vgns. 12. — « Vir linguosus non dirigetur in 
« terra ; virum injustum mala capient in interitu. » 

Vir linguosus, [Aug.] cui voluptas est loqui, nec 
altendit quid dieat : non dirigetur in terra hac, id 
estin hae vita. Vir linguosus namque amat men- 
dacia, non. cavens quid loquatur. Ideoque non po- 
test fieri ut dirigatur. Quisquis ergo vult dirigi, ma- 
gis oportet audire quam loqui, sieut. Jacobus ait : 
Sit omnis homo velox ad audiendum, tardus autem 
ad loquendum. (Jac. 1). Nam si quis vera dicat, sed 
preter necessitatem, vir linguosus est. Perfectius 
igitur esset omnes audire sponsum, ut Joannes qui 
non tantum gaudebat quod docebat, quantum quia 
audiebat, ait: Amicus sponsi stat, et audit, et gaudio 
gaudet propter vocem sponsi (Joan. n1). Sed propter 
imperitos necesse est loqui aliquando ut doceantur. 
Qui ergo semper vult docere, semper vult imperitos 
habere quos doceat. [Aug.] Gaudiumergo sit tacitur- 
nitatis, el sponsum audiendi in voluntate vox do- 
etrine sit in necessitate, et itanonerit vir linguosus, 
qui nunquam dirigitur. Intus audiendum est a veri- 
tate, ut. intremus in gaudium Domini, sicut dictum 
est servo fideli : Intra in gaudium Domini tui 
(Matth. xxv). Quem vero delectat loquendo. foras 
exire tumidus est : et quia foris est quod amat, 
mittetur in tenebras exteriores. De interioribus er- 
go sit gaudium, de exterioribus necessitas, non vo- 
luntas. Virum injustum ; quasi dicat : Non modo 
non dirigetur vir linguosus, sed et mala capiet vi- 
rum injustum etiamet justum. Sed injustum capient 
in interitu ; quasi dicat : Omnes volunt se abscon- 
dere a malo, quod etiam et boni fugiunt ; sed ma- 
lum capit omnes bonos, non ad interitum, quia mo 
do et anima coronatur, et in posterum caro repara- 


um 
si 
ns 
s gi 
qui 
nudi 


1233 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. CXL. 


1234 


bitur. Malos vero capit ad interitum, quia in mise- A fit Hebraeis, aut aliud si commodum est, ob id paulo 


riis non subsistent ; quod non fit inopi, qui etsi 
capitur malis, noa tamen in interitum. Flagellat 
enim Deus omnem filium quem recipit (Hebr. xi). 
Hxc mala modo sunt malis, sed et de futuro. 


VEns. 13. — « Cognovi quia faciet Dominus ju- 
« dicium inopis, et vindictam pauperum. » 

Cognovi ego quod illi non przvident, [Cassiod.] 
scilicet quia Dominus tandem faciet, etsi non modo 
facit. Faciet dico judicium inopis qui esurit justi- 
tiam, quarit et pulsat; e£ faciet. vindictam, [Aug.] 
vel, causas, alia littera, pauperum spiritu. 

VEns. 14. — « Verumtamen justi confitebuntur 
« nomini tuo ; et habitabunt recti cum vultu tuo. » 


Verumtamen justi. [Aug.] Hie est conclusio psal- 
mi, ubi dicit, quod si boni liberati sunt, et de inimi- 
eis vindicati, non sibi dant, sed Deo. Unde et habi- 
tabunt cum eo; [Cassiod.] quasi dicat : Et licet 
boni modo sint afllicti, verum£amen justi confite- 
buntur, hic inter gravia, quod laudabilius est; et 
maxime in futuro, dum et causas eorum, et judi- 
cium facies. Confitebuntur, dico, nemini tuo, [Aug.] 
quia meritis suis nihil tribuent, sed tu:» misericor- 
dim. Vel ita sunt, recti : qui enim ad se flectit cor, 
torquet ; qui vero intendit in Deum, dirigit. Et ideo 
ibi in eis requies, ubi cor habent. Unde addit : Et 
habitabunt. Hi quibus male erat in vultu suo, in 
cujus sudore pacem ederunt. Habitabunt cum vultu 
tuo, quia Deum trinum, prout est, videbunt, et 
tunc deterso sudore finitisque laboribus, perenni 


diversum reddiderunt sensum. Pellicanus est cum 
Septuaginta, non des me, Domine, desiderio impii. 
Sed et Septuaginta videntur in voce **N'2 accepisse 
men servile in principio, et iod in fine, ubi legimus 
ὙΝῸ MAAUAIE, ἃ radice ΝῚΝ IvA, desideravit. 

Cogitaverunt contra me. D. Hieronym., scelus 
ejus ; vel, ut alii habent, nefarium. cogitatum ejus, 
seu quid simile. Certe Septuaginta videntur legisse 
vo ΖΕΜΑΜΑΙ, quod potest esse cogitationes contra 
me. Sed habemus nune per vau, litteram forma 
paulo distantem ab ipso iod, *i2:»25 zEMAMO, 

Ne derelinquas me. Hebr. ^2n ὮΝ ΑΙ, TAPHEQ, ubi 
quoquomodo vertere volueris, juxta diversam voca- 
buli significantiam in econjugatione hiphil, aliquid 
conveniens foris emendicandum est. D. Hierony- 
mus verlit, ne effundas, sive ne effundatur, scilicet 
in opus. Et Sanctes traduxit, ne perficias; Praten- 
sis, ne consummes ; Munsterus, 20n permittas progre- 


B di. Et quia id verbi in conjugatione quam dicunt Cal. 


significat quandoque impingere, idcirco recte ad 
verbum hie verteris, ne facjas impingere, videlicet 
me, quod idem valet, ne derelinquas me. 

Vgns. 10. — Caput circuitus eorum. Recentiores 
vertunt, caput aut principem. circeumdantium me, 
sicque sunt cum sensu nostro lectionis. D. Hiero- 
nym. aliud secutus est, cum ait : amaritudo convi- 
varum meorum. Siquidem N^ noscHu, homonymum 
est, ad caput, principem, et amaritudinem. Quod 
sive intelligas de superbia, sive de ipso diabolo, ni- 
hil non quadrat. Deinde si *3772 wEsiBAr, traxeris 
à themate 33» saBamB, recte est circumdantium 
me; si aulem a NZD significat juxta Hieronymum, 
convivas meos. 

Vrgns. 11. — In miseriis non subsistent. Alii in 
foveas, ut referatur ad verbum superius, dejicies. 
Deinde dieunt, non resurgent, aut u£ non resurgant. 
Non variatur intelligentia, qua indieatur desperabi- 


letitia implebuntur. Et ideo nihil timetur ab eis in C lis miseria, per foveas profundas, a quibus nemo po- 


mundo. 


COLLATIO IN PSALMUM CXXXIX, « ERIPE ME, DOMINE, 
AB HOMINE MALO, ἃ VIRO, » elc. 


VEns. 9. — Ne tradas me, Domine, a desiderio 
meo peccatori. D. Hieronymus et fere czeteri, vertunt, 
ne des , Domine, desideria impii, aut ne perficias, 
Domine, desideria impii. Sed quia Septuaginta sub- 
audiri voluerunt pronomen, »:», quod non raro 


lest. exsurgere, T2^p 52 ΤΊ ΩΠ:Ξ sEvAHAMOROTI 
BAL IAQUMU. 

Vgns. 12. — Virum injustum mala capient in in- 
teritu. Sic etiam ad verbum Hieronymus. Alii verbis 
mutatis eumdem sensum referunt. Virum iniquum 
malum venabitur in expulsiones seu przcipitalio- 
nes. Venatio est captio preeipitationis, damnatio 
:terna. Hine Chaldceus paraphrastes, virum pravum 
et malignum venabitu: angelus mortis, et detrudet 
in gehennam. 


PSALMUS CXL. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 
Domine, clamavi. Titulus. Psalmus David. [Aug.] 
Psalmus iste subobscurus est. Sunt enim in Sceri- 


pturis sanetis profunda mysteria, qu: ad hoc abscon- D 


duntur, ne vilescant ; ad hoe quiruntur, ut. exer- 
ceant; ad hoc aperiuntur, ut pascant. Scriptura 
enim sacra si nusquam aperta esset, non te pasce- 
ret; si nusquam occulta, non te exerceret. Hic ta- 
men non alia dicuntur quam in aliis psalmis dicta 
sunt, sed eadem, licet diverso modo. Ideo eadem, 
quia operlet sdepius commemorari quod cogit mun- 
dus oblivisci. Ideo etiam divina multipliciter dicta 
sunt, ut varietas locutionis, fastidium tolleret veri- 
tatis. Illud autem de quo hic et in aliis psalmis tra- 
ctotur, est charitas; charitas vero et amor est, sed 
non quilibet. Est enim amor :ethereus ; est et amor 
lartareus. Amant enim se invicem mali; sed iste 


amor tartareus est. Alia est charitas Christianorum 
qua Deum propter se, et proximos propter Deum 
diligunt, quam Paulus diffinit dicens : Finis pre- 
cepti est charitas, de corde puro et conscientia bona, 
el fide non ficta (Philipp. Y). Alibi vero quasi seien- 
libus loquens dieit : Finis legis est charitas 
(Rom. xut) : et non dieit ibi qu: charitas, quia alibi 
dixit, Non. enim omnia ubique diei, aut possunt, 
aut debent. Ideoque ibi non dixit, qualis charitas 
sed ibi delerminavit ubi addidit, de corde puro, et 
conscientia bona, et fide non ficta. Purum autem cor 
in charitate habes seeundum Deum, quando diligis 
hominem qualiter et te ipsum debes diligere ; quod 
non est inter malos. IEec autem charitas nos Christo 
compaginat. Per charitatem namque, quasi unus 
homo est eaput et corpus; proprium vero capitis 
est loqui pro omnibus membris, sieut. lingua nostra 


1235 


PETRi LOMBARDI. 


1236 


personam omnium membrorum suscipit. Ipsa enim A ctime salutaris, quod fecit in. resurrectione munus 


pro omnibus verbo fungitur, dicens pro pede : Cal- 
cas me; et pro manu : Vulnerasti me. Ita et Chri- 
stus, qui est caput pro membris loquitur, cum qui- 
bus est unum. Charitas enim unum facit nos cum 
Christo. Sive ergo caput loquatur sive membra, sive 
quod dieitur capiti conveniat, sive membris Chri- 
stus loquitur; sed in voce ejus quisque agnoscat 
suam, tanquam hcrens in Christi corpore. Aliquan- 
do enim dieit quod sibi soli competit, non tamen 
separat se a verbis nostris; sed a suis propriis ad 
nostra redit, et a nostris, interdum ad sua propria 
transit. Christus ergo per totum hune psalmum lo- 
quitur sive in sua, sive in persona membrorum 
[Cassiod.] Intentio : Monet ad Deum clamare. Mo- 
dus : Bipartitus est psalmus. Primo sciens Propheta 
hominem implieari peccatis, orat ut audiatur sub- 
dens a quibus maxime vult liberari. Secundo dicit 
quod a justo correptus, spernet falsos laudatores, 
ibi, corripiet, etc. In persona ergo hominis peccatis 
circumventi, ait : O 


Vzns. 1. — « Domine, clamavi ad te, exaudi me; 
« intende voci mez, cum clamavero ad te. » 

Domin?, clamavi, [Cassiod., Aug.] jam diu ad te : 
quid clamavi? Exaudi me, et item adhuc elamo inten- 
de voci mee ; quando ? Cum clamavero ad. te inten- 
tione cordis. Nondum enim finitus est clamor, quia 
nondum finita est tribulatio. Si finita est tribulatio, 
finitus sit et clamor. Si vero manet usque ad finem 
sseculi, nunquam cessit clamor, o Domine, 


Vrns. 2. — « Dirigatur oratio mea sieut inces- 
« sum in conspectu tuo ; elevatio R4» 22 manuum 
« mearum sacrifieium vespertinum. » 


Oratio mea, [Cassiod.] igne charitatis incensa di- 
rigatur in conspectu tuo sicut incensum, id est sit 
libi incensum, id est bonus odor, in cujus figura in 
veteri lege incensum dicebatur offerri in odorem 
suavitatis Deo (Exod. xxix). Et elevatio manuum 
mearum, |Aleuin.] id est operatio mea bona, quie 
fit pro aeternis, sit tibi sacrificium. vespertinum, id 
est placeat tibi, ut saerifieium quod in veteri lege 
offerebatur, quod erat acceptabilius (Num. xxvi), 
quia figura erat illius veteris sacrificii, quod in fine 
mundi in eruce est oblatum. [Cassiod.]In lege nam- 
que sacerdos jugiter et mane et vespere offerebat, 
scilicet quod in vespere offerebatur dignius erat ; vel 
quia vespera nostra finis est vite, potest sacrificium 
dici vespertinum poenitentia, quia in fine munda- 
mur. Et est elevatio manuum mearum sit tibi sacri- 
ficium vespertinum, id est opera mea bona sie tibi 
sint aecepla, ut penitentia quz: agitur in vesperam, 
scilicet in fine viti, in quo si perfecte offerimus 
recte purgamur. Hoc dicit, ut nemo desperet, qui 
in fine poenitet. [Aug.] Velde Christo potest accipi 
hoe. Hoe enim de capite omnes intelligunt, qui ad 
vesperam animam posuit recepturus, non amisit in- 
vitus ; sed tamen nos ibi figurati sumus. Quod enim 
illius pependit in ligno, de nobis accepit. Vesperti- 
num ergo sacrificium est passio Christi, oblatio vi- 


D 


matulinum. Oratio ergo pure directa de corde fi- 
deli, tanquam de ara sancta incensum surgit. Et 
elevatio manuum mearum in cruce expansarum est 
sacrificium vespertinum, quia tune animam depo- 
suit. Deinde subdit ex voce corporis : Et o 


Vzns. 3. — « Pone, Domine, custodiam ori meo : 
« et ostium cireumstanlize labiis meis. » 


Domine, pone custodiam ori, [Cassiod.] vel, cordi 
meo, ne iniqua cogitet, e£ pone ostium circumstan- 
tie labiis meis, ne stulta promat. [Aleuin.] Et dici- 
tur hoc ἃ simili illius qui circumstat ostium, ut non 
intret vel exeat, cui non licet. Dicit enim Jeremias : 
Mors. intravit per fenestras nostras (Jer. 1x). Et Pe- 
trus ait : Adversarius noster diabolus tanquam leo 
rugiens circuit, querens quem devoret (I Petr. v). 
[Cassiod.] Et nota quod et cordi et ori petit apponi 
custodiam. Duplici enim munimine opus cst, ut nec 
cogitatio iniqua sapiat, nec prava voluntas in fatua 
verba erumpat. Velita : Pone custodiam ori meo, 
ne incongrua verba exeant, et ostium continentic, 
alia littera, labiis meis, non dixit claustrum conti- 
nentid?, sed ostium. Ostium et clauditur et aperitur : 
ita et ostium labiorum aperiatur ad confessionem 
peecati, et claudatur ad excusationem, et ita erit 
ostium continenti: non ruine. Ad quid prodest hoc 
ostium ? ad hoc, nt 


VrEns. 4. — « Non declines cor meum in verba 
« maliti:e, ad exeusandas excusationes in peeca- 
« tis. » 

Non declines cor meum, o Deus. Hoc Christus di- 
cit ex persona Ecclesie. [Aug.] Cum enim unum 
ex membris hoe orat, ipse orat, ut cum alibi dicit 
in persona membrorum : Saule, Saule, quid me pe- 
sequeris ? (Act. 1x.) Et item : Esurivi e£ nom dedistis 
mihi manducare (Matth. xxv). Wa et hie, non decli- 
nts cor meum,id est me: Ecclesiz, cor utique cor- 
poris mei, i» verba malitie, scilicet ad ezxcusandas 
excusationes in peccatis, quasi omnia casu agantur. 


Vzns, 9. — « Cum hominibus operantibus iniqui- 
« tatem : et non communicabo cum electis eorum. » 


Cum hominibus operantibus iniquitatem, [Cassiod. 
id est sicut excusant. homines qui operantur iniqui- 
latem. Et est. sensus : Ad hoc. pone ostium ut non 
excusem peccatum meum. quod summum vitium 
dominatur hominibus, unde tardius pcenitent. Unde 
inlibro Regum dieitur : Quasi peccatum ariolandi 
est repugnare, et quasi scelus idololatrie est nolle 
acquiescere (Reg. Xv). Nota quod ait, ad excusandas 
excusationes in peecatis. [Aug.[ Hzc est consuetudo 
imprudentium, ut deprehensi primum per aliqua 
falsa se excusent, et inde convicli alia quzrant, tem- 
pori, vel necessitati mala imputantes, nequando ve- 
ritati cedant. Ef 2on communicabo ; quasidicat : Non 
declines cor meum. Et si hoc fuerit, ego non commu- 
nicabo, vel, combinabor cum electis eorum, non Dei, 
id est non ero socius eorum. Electi eorum sunt, qui 
se justificant ezeterosque despiciunt, ut Phariszeus qui 
dicebat : Non sum sicut ceteri hominum, etc. (Luc. 


1237 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXL. 


1338 


xvin), qui peceata defendunt, quibuseunque modis. A id est compara illos Christo, et nihil sunt ; mortui 


Cum talibus non vult iste combinari, id est sociari, 
ne impediatur ab eis. [Cassiod.] Combinari enim 
proprie dieuntur, quando duo rei simul uno vinculo 
ligantur, ut alter alterum impediat, ne sit fuga li- 
bera. 


Pans rr. VEns. 6. — « Corripiet me justus in mi- 
« sericordia et inerepabit me ; oleum autem  pecca- 
« toris non impinguet caput meum. » 


Corripiet me. [Cassiod., Aug.] Secunda pars, ubi 
fidelis iste jam econtra a justo correctus, spernit 
falsos laudatores, malis verbo et moribus profutu- 
rus, in qua parte etiam custodiri pelit ; quasi dieat : 
Non communicabo cum illis, ut defendam peccata ; 


sed potius justus corripiet me, et increpabit me in B 


misericordia. Non enim odit qui arguit, et eo magis 
arguit quia non odit. Justus iste Christus est vel 
quilibet frater, vel ipse idem secundum interiorem 
hominem corripit se secundum carnem quasi uxo- 
rem. Oleum autem peccatoris, id est falsa laus adu- 
latoris et simulata dileetio, quee mentes a rigore ve- 
ritatis emollit ad noxia, no» impinguet, vel, impin- 
guabit, caput meum, id est mentem meam ; id non 
crescit caput meum de adulatione falsa, non me de- 
leetat oleum peccatoris. Inde est quod et homines 
cum falsa laude aliquem irriserint, de illo. dieunt : 
Unxi illi caput. Amet ergo fidelis argui a viro justo 
in misericordia, et non laudari a peccatore cum 
irrisione. Habeat secum conscienti:. oleum, quod 
ille prudentes virginesseeum portabant ( Matth. xxv): 
non quzrat oleum peccatoris. 


VEns. 7. — « quoniam adhue et oratio mea in 
« beneplacitis eorum ; absorpti sunt juneti petrae ju- 
« dices eorum. » 


Quoniam adhuc ; (Rem.] quasi dieat : Non impin- 
guel caput meum, et ita vere erit, quoniam. adhuc 
futurum est hoc quod dicam, e£ quid est. illud ? Ec- 
ce, eL oratio mea erit in beneplacitis eorum, id est 
ili peccatores orabunt pro ceternis ut ego. [Aug.] 
Vel ita conjunge : Non communicabo cum malis, cor- 
ripiet me justus, quoniam adhuc, exspeeta, et oratio 
mea, erit in beneplacitis eorum. Primis temporibus 
vituperabantur Christiani, sed adhue exspecta. Et 
oratio mea, erit in beneplacitis eorum, id est veniet 
tempus, quo placebit eis oratio mea, ul dicant : Di- 
mitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus 
debitoribus nostris (Matth. v1). Et item : Habemus 
apud Patrem advocatum Jesum (I Joan. v). Et oratio 
mea, id est mei capilis, seilicet oratio quam ipse do- 
cuit, vel qua ipse interpellat pro nobis, erit in bene- 
placitis eorum, id est beneplacebit eis. Et etiam ju- 
dices eorum, id est potentes, docti, qui de moribus 
judicant, ut Plato, Aristoteles, P*thagoras absorpti 
sunt juncti petra, id est comparati Christo erucifixo. 
Vel absorpti sunt juxta petram, alia littera. Idem sen- 
sus est, id est juxta Christum, id est comparati 
Christo, per se videntur aliquid dieere, sed junge, 


(184) Orig., homil. 14 in Exod. 


jacent; stulta sapientia eorum est (184). Surrexit 
enim Christus, et omnes eum colunt. Christus vin- 
cit, Christus regnat, Christus imperat, in cujus rei 
figura serpens Moysis dracones magorum devoravit, 
quia sapientia Christi s£ultam fecit. sapientiam hu- 
jus mundi (I Cor. 1). [Aug.] Quid ergo de eis erit ? 
Eeceipsi tandem 


VEns. 8. — « Audient verba mea quoniam po- 
« tuerunt ; sicut erassitudo terree erupta est super 
« terram. » 


Audient verba mea. Quare audient? quoniam ipsa 
verba potuerunt, [Aug.] vel prevaluerunt, id est po- 
tentiam habent, et prevaluerunt verba mea verbis 
eorum. Si enim illi locuti sunt diserte, ego vere. 
Aliud est laudare loquacem, aliud commendare ve- 
racem. Preterea verba mea predicant, qui pro eis 
nec mori timent, secundum illud : Ecce ego mitto vos 
sicut oves in medium luporum (Matth. x) ; et: Nolite 
timere eos qui occidunt corpus, ete. (Ibid.); ac si di- 
ceret : Nolite timere mortem. Quid ergo mortes il- 
lorum fecerunt ? Ecce sicut crassitudo terram, etc.; 
quasi dicat : Prosunt verba mea eis ; prosunt eliam 
mortes. Et hoc per simile ostendit, quia sicut cras- 
situdo terrz erupta est, vel dirupta est super £erram. 
Unde proventus fertilitatis evenit, licet vilis sit. res, 
La 


Vrns. 9. — « Dissipata sunt ossa nostra secus in- 
« fernum, quia ad te, Domine, Domine, oculi mei ; 
« in te speravi, non auferas animam meam. » 


Ossa nostra, id est corpora testium Chrisli dis- 
sipata sunt, | Aug.]|id est ex dissipatione ossium no- 
strorum summa ulilitas venit. Et est congrua com- 
paratio. Crassitudo enim terre est quadam con- 
temptibilia, unde terra tamen accipit pinguedinem : 
sie ex eo quod contempsit mundus, accepit pingue- 
dinem, unde seges Eeclesix feracius pullularet. Hzee 
est mors sanctorum, qua contemptibilis est sdeeulo, 
sed pretiosa agricole, id est Christo, qui novit ibi 
utilitatem, ut uberem succum, unde crevit Ecclesia. 
Contemptibilia enim mundi elegit Deus, et ea quae 
non sunt, ut ea quie sunt evacuentur ex illis (I Cor. 
1). Modo jam saginala est terra, exsurgente segete 
Ecclesie. Vide sane. quomodo nobile praecipuum 
mundi humiliatum est. Imperator venit Romam, quo 


D festinat ? Ad palatium imperatoris, an ad memoriam 


piscatoris ? Utique piscatori hominum supplicat. Se- 
cus infernum ; [Gl. int.] quasi dicat : Dissipata sunt 
ossa nostra, et hoc, secus infernum, id est pro velle 
profundorum, id est pro voluntate eorum qui sunt 
infernus, id est profundi in vitiis. Vel secus infer- 
num dicit, non in inferno, quia elsi communi 
forte moriuntur, non lamen descendunt in infernum 
ut mali, sed vita :elerna datur illis. Vel ita ab illo 
loco : Absorpti, ubi agit de contradicentibus Chri- 
sto et Ecclesi, scilicet de horetieis et sehismaticis ; 
quasi dieat : Oratio mea placebit eis, quod si qui 


1239 


PETRI LOMBARDI 


1240 


sunt qui contradicant absorbentur. Et hoe est. quod A operantium iniquitatem, id est a manifestis pertur- 


ait, judices eorum, scilicet. doctores hzwretiei, a5- 
sorpti sunt a profundo vitiorum, entes juxta petram, 
id est juxta Christum, et non super petram, quia 
communicant sacramentis, non tamen in Christo 
sunt. Et ideo merguntur in profundum peecati. Et 
merito, quia audient verba mea, nee corrigentur : 
quod mirum est, quoniam ipsa verba, potuerunt, 
vel praevaluerunt, omnibus aliis verbis. Et ideo 
magis rei sunt, quia contendunt. Ef sicut crassitudo 
terre erupta est super terram, unde sit. morbus in 
corporibus ; sie tabe maliti:e eorum dissipata sunt 
ossa nostra, id est corpora martyrum Christi. Cras- 
situdo enim terrze quando eructat, aerem corrumpit, 
et tane lues in hominibus late diffunditur ; sic. su- 
perbia eorum tabe maliti:? sug corpora martyrum 
sauciat, qui sunt ossa. et firmamenta fidelium. |Al- 
cuin.] Vel ita ab illo loco : A4udient, aliis quee prie- 
cedunt non mutatis, quasi adhue placebit illis oratio 
mea, et vere quia ipsi verba mea audient aure obe- 
dienti:e, non sieut Adam qui audivit Dominum di- 
centem : De ligno scientie boni et mali ne comedas 
(Gen. 1) ; sed non obedivit. Preedestinati autem. ad 
vitam audient aure audiendi verba mea. Quoniam 
ipsa verba mea potuerunt, id est potentiam habent 
ut penetrent corda. Et ideo audient ea, et recurren- 
tes ad Adam, ejusque excessum recolentes, dicent: 
Adam fuit perditio nostra, qui non stetit ; stemus 
nos, ut repatriemus, et dicent : Adam est sieut eras- 
situdo terr: erupta est super terram, quia sieut 
crassa terra prz» abundantiam germinat spinas, ita 
Adam pre divitiis liberi arbitrii, quasi luxurians 
terra, lignum velitum usurpavit: sed sicut agricola 
eam proscindit, ne ultra luxuriet, ita dissipata sunt 
ossa nostra a Deo, id est Deus dissipavit interiora 
nostra, ubi osseos, id est firmos nos esse oportuit, 
id est infirmos et inconstantes nos fecit Deus. Nos 
dico 35 Φ 22 projectos, secus infernum, [Cassiod.] id 
est maledictioni proximos, quia ad te, dieta fragili- 
tate hominis, ad divina remedia confugit. Quasi di- 
cat: τος predieta sunt in nobis, sed, o Domine, 
non auferas, id est non auferri sinas a bonis tuis, 
animam meam, et si corpus perimitur. [Aug., Cas- 
siod.] Hoc ideo petit, quia sciebat multos cedere 
adversis. Ideo non auferas, quia oculi mei sunt, ad 
te, Domine, non ad minas persecutorum. Novi enim 
quid pro me passus sis, quid promiseris, et per hoc 
secure speravi in te, et ideo non auferasa me a bo- 
nis tuis, sed spes mea semper sit in te, el oculi mei 
semper te intendant. Non enim petit iste contra hoc 
quod saneti volunt, scilicet de sceulo eripi, et esse 
cum Christo. 


Vrns. 10. — « Custodi me a laqueo quem statue- 
«runt mihi; et ἃ scandalis operantium iniquita- 
« tem. » 


Custodi me, [Aug., Cassiod.] quasi dieat : Non au- 
feras animam, sed potius custodi mea laqueo, vel 
muscipula, quem, vel quam statuerunt mihi mali a 
deceptione, ubi esca ducit ad laqueum; e£ ascandalis 


bationibus inquietorum. Per laqueos et scandala 
totius mundi mala breviter notat. Laquei enim sunt 
blandi nexus deeipere volentium, et carnis deside- 
ria. Si per hos diabolus non perficit nititur. scan- 
dalis, quee per inquietos movet. 


Vrns. 11. — « Cadent in ratiaculo ejus peccato- 
« res ; singulariter sum ego, donec transeam. » 


Cadent, [Cassiod.]quasi dicat: Me custodi, sed 
peccatores ruentes de vitio in vitium, cadent in re- 
tiaculum, vel retiaculo ejus iniquitatis. Dicendo, ca- 
dent in retiaculum peccatores, aperta verba com- 
parationi ponit. Nam quasi quadam circuitione pec- 
catorum clauduntur, dum de vitio in vitium cor- 
ruunt, eum istis talibus non vult iste combinari. 
Unde addit, singulariter sum, quasi dicat: llli ca- 
dent, sed ego singulariter, vel singularis sum, quia 
cum pessimis non ambulat, neque consensum cum 
eis habet. Singulariter sum dico, donec, ut viator, 
Lranseam viam hujus mundi, quam inoffenso gressu 
transit, quia nulla voluptate capitur. 

[Aug.[ Vel aliter ab illo loco: Custodi me. Et 
dicit statuentes laqueum persecutores manifestos, 
operantes autem iniquitatem, consentientes illis, 
qui timore persecutionis deficiunt. Et est, ne aufe- 
ras animam meam, sed potius custodi me «laqueo 
persecutionis, quem statuerunt mihi. Hoc faciunt 
persecutores, qui escam vitee hujus quasi in musci- 
pulam ponunt. Si amat avis hanc escam, cadit in 
muscipulam, quia timore mortis perseculioni suc- 


C cumbit. E£ custodi me a scandalis operantium ini- 


quitatem, id est scandalo eorum, qui ilis consen- 
tiendo labuntur, et ita iniquitatem operantur. Hoc 
ergo de eis dieitur qui consenserunt illis qui aposta- 
verunt. Ex utrisque vult iste custodiri, id est a 
terrentibus et a lapsis ; ac si diceret : Custodi me a 
persecutoribus qui terrent, et a lapsis, qui territi 
sunt, ut nec illos timeam, nec istos imiter. Et. non 
modo ali operantur iniquitatem ; sed etiam ipsi 
primi, seilicet apostoli hzerentes ori ejus defecerunt. 
Et hoc est : Cadent in retiaculum ejus, scilicet ini- 
quitatis, peccatores, id est apostoli, qui usque eo 
fuerunt peccatores, ut sic amareni vitam istam, ut 
eam praponerent zeterne. Nondum enim eis factum 
erat quod in alio psalmo dieitur : Ego confirmavi co- 
D lumnas ejus (Psal. uxxiv). Deinde ex persona capi- 
tis subditur, singulariter sum, ete. Nec mutatur vox 
propter unitatem capitis et corporis. Quasi dicat : 
Quare est hoe, scilicet quod defecerunt ? Quia sin- 
gulariter, vel singularis sum ego, id est quia solus 
sum in tempore passionis, quia nullus eum ea vel 
ante eum pro nomine ejus passus est, et apostoli 
defecerunt, et in eruce pendens unum solum latro- 
nem comedit. Singularis sum dieo, donec. transeam 
de mundo ad Patrem. Tunc confirmabo columnas, 
quia in resurrectione Christi didicerunt mortem 
non timere. Singularis ego sum , donec transeam : 
cum vero transiero, multüplicabor. Hoc est illud 
idem quod in Evangelio ait : Nisi granum frumenti 


mea 
il 
τ] 
ig 


1244 


cadens im terra mortuum fuerit, ipsum solum A. 


manet ; suautem mortuum fuerit, multum fructum 
affert (Joan. xiu). Et item : Cum. exaltatus fuero a 
terra, omnia traham ad me (ibid.). Ergo solus erat 
antequam esset mortificatus, et a terra exaltatus. Pro- 
pterea nondum habebant apostoli tales vires. Ac- 
cepturi erant vires sequendi, quia non habebant 
vires preecedendi. Nemo enim ante Christum occi- 
ditur propter Christum, id est propter confessio- 
nem nominis Christi, ne pro nomine Christi mo- 
riendo antecederet Christum. Etsi enim multi mor- 
tui sunt, marlyres sunt. Et licet prophete multi ta- 
lia passi sunt, non tamen ideo moriebantur, quia 
prenuntiabant Christum ; sed quia peccata homi- 
num dicebant in eos, et eorum iniquitatibus resiste- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXL. 


1242 


Non impinguet caput meum v^ ^z* 5x TANI πο- 
scr. D. Hieron. est nobiscum, ubi verbum redditur 
juxta rei commoditatem. Alii enim vertunt, ne fran- 
gat; vel ne prohibeat, sive non prohibebit caput 
meum. Sic autem est sententia ambigua. Siquidem 
potest accipi, ne delici: peccatoris turbent caput 
justi, aut sensu converso, ut oleum primum, quod 
dicunt sit habitum a viro pio loco beneficii, quanquam 
reveraforet durum vulnus. Tantum abest ut injuria 
reta liet, quin quod est per se molestum candido pec- 
tore amplexatur. Quantum veroad nostram lectionem, 
nihil magis turbat aut dementat caput, id est men- 
tem hominis, quam fallax adulatio, ut apposite ver- 
sum sit secundum proprietatem intelligenti, non 
impinguet caput meum. 

Vzns. 7. — Oratio mean beneplacitis eorum, D. 
Hieron., oratio mea pro malitiis eorum. Et ceteri eo- 
dem tendunt. Pratensis, inter mala eorum. Sanctes 
vertit paraphrasticos, u£ eruat me a malis eorum. 


bant, et habentur eorum quidam inter martyres. p Munster., contra mala eorum Qnmiy^3 BERAOTHE- 


Nec etiam Joannes, quo major non surrexit inter 
natos mulierum (Math. x1), pro Christi testimonio 
Occisus est ; sed pro Herodis adulterio, quia dice- 
bat: Non licet tibi habere uxorem fratris tui (Matth. 
xlv). Pro lege veritatis vero mortuus est, pro ju- 
stitia martyr fuit, non pro nomine Christi. Sic et 
alii antiqui, proprie tamen martyres dieuntur, qui 
pro confessione nominis Christi patiuntur. 


COLLATIO IN PSALMUM CXL : € DOMINE, CLAMAVI AD TE, 
EXAUDI ME, INTENDE VOCI MEE, » etc. 


Vzns. 3. — Ostium circumstantie labiis meis. 
Ferme omnes vertunt, serva ostium labiorum meo- 
rum, quod idem pollet. Sed Hieronymus transtulit, 


serva paupertatem labiorum meorum. Siquidem o1 
sine punctis potest efferri 54 per kaMETZ, οἱ est 


pauper sive paupertas, aut 54 nar, per patha defi- 
ciente thau in fine, et est janua, ostium. Interpretes 
pro Cajetano dixerunt, elationem. 

VEns. 4. — Ad excusandas excusationes in pec- 
catis. D. Hieronymus, volvere cogitationes impias ; 
Munsterus, ne occuper in operibus inpietatis. Et alii 
fere ad consimilem modum. Pellicanus tamen acce- 
dit ad censum Vulgatz lectionis, u£. non adinventam 


studia in impietate. Nam 055 ALAL, est. adinvenire 
, 


bonn Lrnrmiorgr, ad inveniendum. Deinde n »Sy 
ALILOH, adinventiones, recle, excusationes in pecca- 
Lis indicant. 

Vrgns. 5. Non. communicabo cum electis eorum. 
D. Hieronymus, neque comedere in deliciis corum. 
Caeteri etiam ad. consimilem modum, verbi gratia, 
Sanetes, non comedam cibum voluptatum. eorum ; 
Munsterus, non. comedam de his que sunt eis ju- 
cunda. Verum eodem recurrit sensus si dixeris, ?0n 
communicabo cum his que sunt electa, et non 
communicabo cum his que sunt eis jucunda vel non 
communicabo cum his qui sunt. electi, οὐ cum his 
qui sunt eis jucundi, sive deliciosi. Nam expositio 
sanctorum est de ipsis hominibus, non item de rebus. 

Vrns. 6. — Oleum peccatoris. D. Hieronymus, 
oleum amaritudinis. Alii oleum capitis, alii oleum 
primum seu praecipuum. Dietum est in superiori 
psal wN? noscu anceps esse. Et quia interim de- 
signat fel. Septuaginta et. Hieronymus pro peccatore 
aut peccato accipiunt. Quo quid amarius ? 


HEM. Si elieiatur a radice τ Roa, procul dubio 
significat malitias eorum. Sia. ΠΥ ΚΆΛΗ, aut sit 
plurale, interim designat voluntates, que sane be- 
neplaeita sunt. 

Absorpti sunt. D. Hieron., sublati sunt ; Pratensis, 
distrahantur ; Sanctes et interpretes pro Cajetano, 
derelicti sunt. Alii, precipitati sunt, aut simile quid, 
quod respondet nostre lesioni. Ceterum vorava 
NISCHMETU, à themate 11v? scuAMaT, quod est deje- 
cit,dimisit, precipitavit, excussit, potest varie reddi. 

Juncti petrc. Pratensis, super cacumina lapidum. 
Sanetes et Munsterus, in locis petrosis. Ad litteram 


dicendum foret, in manibus rupis seu petre y5o "Ya 
BIDE SELA. Sed juxta phrasin Hebraicam ΤῊ 14D, id 
est manus, cuique rei pro commoditate officii accom- 
modatur. D. Hieronymus dixit juxta petram. Con- 
sentit Nebiensis. 

Vrns. 8.— Audient verba mea quoniam potuerunt. 

C Alii transferunt pro eo quod est potuerunt, jucunda, 
dulcia, aut decora fuerunt, quia Hebrzi dicunt 272 
NAEMU. Certe ubi verba placent, ibi efficaciam suam 
obtinent ; quod est verba posse et praevalere. Recte 
admonet Sanctes interpretem Latinum legisse in 
Greco ἐδυνήθησαν, pro ἡδύνθησαν. 

Sicut crassitudo terre erupta est super. terram. 
D. Hieronymus in eumdem sensum, sicut agricola, 
cum scindit terram. Sive convertasad superiora, sive 
referas ad sequentia, seilicet vel quod audientur verba 
Dei, sieut pinguescit aut fruetificat terra, vel quod 
ossa martyrum instar terre discisse contemptim 
dispergentur. Sanctes et Munsterus admiscuerunt 
quod tantum libuit, et sequitur Campensis, sicu£ qui 
frangit et dissecat ligna in terra. Alii non adden- 
les ligma, videntur eliam seeundum accipere sen- 
sum, quem modo indicavimus propter aliam distine- 


tionem versiculorum ΥἽΝΞ yp n5 23 


D Vrns. 11. — Singulariter sum. Sic et Pellicanus 
post Chaldzeum, singularis sum. Coteri vertunt si- 
mul *2*3N 5T? ragmap ANocHI, indifferens est, tamen 
transferendo simul, ambiguum erit, an simul res- 
piciat superius, ut pote cadent simul, an inferius, 
simul £ransibo, quandoquidem in Hebr. est pausa 
membrum in D^yv^ nEscnary. 

Donec transibo, Sanctes et Munsterus dicunt, in. 
seculum transibo. D. Hieronymus neutrum ponit, 
sed tantum, simul autem ego transibo. Unum tamen 
est quod *y Ap anceps est, domec sive seculum. 
Hinc Chaldzeus donec tempus transeat. Et Nebien- 
sis donec transeam. 


1243 


PETRI LOMBARDI 


1244 


PSALMUS CXLI. 


PSALMI TITULUS : « INTELLECTUS DAVID CUM ESSET Α scientia. Vel innocentia securus in occulto ad eum 


IN SPELUNCA, ORATIO. » 


Voce mea Titulus : Intellectus David cum esset 
in spelunca. Oratio. [Aug.] Psalmus iste quintus 
est eorum qui nomine orationis intitulantur, ubi non 
alia dicuntur, quam quz in aliis psalmis dicta sunt, 
sed eadem quia repetitione communi consulitur in- 
firmitati, non supervacue iterantur, ut repetita me- 
lius memoriee commendentur. Unde scriptum est in 
Proverbiis : Thesaurus desiderabilis requiescit in 
ore sapientis (Prov. xxi); vir autem stultus. glutit 
illum, quia sapiens quee audierit cogitat, el retrac- 
tando ruminat ; stultus vero glutit, id est non cogi- 
tat, oblivioni dat. Et haee. sunt illa munda animalia 
inlege, quie ruminant, et ista immunda quae non ru- 
minant. Quod vero ait, cum esset David in spelunca, 
ad litteram. manifestum est. [Alcuin.] David enim 
fugiens Saulem in spelunca latuit, de quo tamen 
5 9.3. non hic agitur, sed de significato. David 
enim significat Christum ; spelunca vero, carnem, 
vel sieculum, vel sepulerum. David ergo in spelunca, 
Christus cum membris est in. seculo, vel Christus 
in carne, vel in sepulero. Et est sensus tituli : Hic 
est intellectus David, id est totius Christi, quae ha- 
buit cum esset in spelunca, id est in seculo, vel in 
carne, vel in sepulero. [Cassiod.| Et est hie oratio. 
Intentio : Monet nos orare. Modus : Bipartitus est 
psalmus. Primo ponitur oratio contra mala. Se- 
cundo agit de fine malorum, ibi, clamavi. In per- 
sona ergo totius Christi, quasi de spelunca ad Deum 
clamantis, ait : 


VEns. 1. — « Voee mea ad Dominum clamavi; 
« voce mea ad. Dominum deprecatus sum. » 

Voce mea interiori, non strepitu labiorum. Cla- 
mavi ad Dominum. [Aug.] Deinde hoc quod dixerat 
exponit, subdens, voce mea ad Dominum deprecatus 
sum, quod enim dixit, clamavi, dicit, deprecatus 
sum. Quod ideo adjunxit, quia clamant ad Domi- 
num etiam qui blasphemant, ac si dieeret : Clamor 
meus deprecatio est, non murmur, non blasphemia. 
Et adhue 


Vrns. 2. — « Effundo in conspectu ejus oratio- 
« nem meam : et tribulationem meam ante ipsum 
« pronuntio. » 


Effundo copiose ut purum fontem, orationem 
meam factam im comspectu ejus, [Cassiod.] id es 
videt Deus, scilicet in abscondito conscientiz, ubi 
solus videt ille qui reddet. Ibi ergo effunde precem 
tuam; si homines reddunt, ante eos effunde. Si vero 
redditurus est Deus, in occulto ora, sieut precipit 
in Evangelio : Tu autem. cum oraveris, intra in 
cubiculum tuum, et clauso ostio ora Patrem tuum ; 
et qui videt in abscondito reddet tibi (Matth. v1). Et 
tribulationem meam,id est orationem quze sit in tri- 
bulatione ante ipsum pronuntio, id est intus de con- 


dirigo. Et hoc facio dieit Ecclesia. 


Vzns. 3.— « In deficiendo ex me spiritum meum; 
« et tu cognovisti semitas meas. » 


In deficiendo ex me spiritum meum, [Aug.] vel, 
dum defecit a me spiritus. meus, alia littera, id est 
dum ex me virtus defecit:quod fit, ne de viribus 
suis preesumat, ne virtutem quam habet, sibi arro- 
get, et sciat quod alius in eo operatur, secundum 
illud : Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiri- 
tus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. x). Si 
ergo tuus Spiritus deficit, loquitur in te Spiritus 
Dei, et forte quia homines audientes, defecit Spiri- 
ius meus. Putant eum dejectum. Et addit : Ef tu 
cognovisti semitas meas, id est. semitas justitide et 


B priceptorum, quas illi non vident, qui me captivum 


putant, per quas illis cadentibus, securus ambulo ; 


VEns. 4. — « In via hac qua ambulabam : abs- 
« conderunt superbi laqueum mihi. » 


In via hac, [Aug.] quasi dicat : Si illi putant me 
dejectum quia spiritus meus defecit, tu me stantem 
vides, eujus spiritus me vivificat, et illi qui pro 
Christo me persequuntur, absconderunt mihi la- 
queum in via hac qua ambulabam, id est in Christo. 
Hoc enim zelant, quod Christi sum. In hae via po- 
nunt laqueum, non secundum rei veritatem , sed 
quantum ad se, id est quantum ad opinionem suam, 
quia in via ponere intendunt; sed extra viam po- 
nunt sieut heretici, non in via ut volunt, sed extra 
abscondunt laqueum. Unde alibi: Juxta iter scan- 
dalum pone mihi (Psal. cxxxix). In via ergo secun- 
dum votum eorum ponitur laqueus ; sed juxta viam, 
secundum rei veritatem. Christus enim est via, qui 
non sinit eos laqueum ponere in via, ut non sit no- 
bis qua eamus. Sinit taraen ponere juxta viam, ne 
a via declinemus. In via se putat. ponere seandalum 
qui dieit : Colis Deum erucifixum. Reprehendit enim 
crucem Christi, quoniam non intelligit. Hoc enim 
intelligenti non est seandalum, sed gloria. Vel via 
hic accipitur charitas. Nota quod pluraliter dixit su- 
pra, semitas meas, hic singulariter via, quia multze 
sunt vie, et una; multe sunt vie, quia multa sunt 
precepta; una est via, quia omnia ad unum, id est 
ad charitatem rediguntur. In via ergo hac, id est in 
charitate, quz? in me omnia tolerat, qua ambulabam, 


,D Pro te patiendo, absconderunt persecutores, juxta 


opinionem suam, laqueum mihi. Illis autem undique 
frementibus et crebris exsultationibus exprobranti- 
bus, ego contemnens presentia, 

Vrns. 5. — « Considerabam ad dexteram, et vi- 
« debam : et non erat qui cognosceret me. » 

Considerabam ad dexteram, [Aug.] id est ad ieter- 
na respiciebam, ef videbam ipsam dexteram, quam 
mali non videbant. Qui enim in dexteram attendit, 
videt ; qui vero in sinistram altendit excecatur. 


1245 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLI. 


1246 


Ideoque mali sinistram attendentes, dexteram non A Ideo intende ad deprecationem meam et necesse est, 


vident. Et hoe est quod sequitur : E£ non erat qui 
cognosceret me, cum enim pateris omnia, quis novit 
quid attendas, utrum in dexteram aut sinistram ocu- 
lum dirigas ? 

VEns. 6. — « Periit fuga a me ; et non est qui 
« requirat animam meam. » 

Periit fuga, [Aug.| quasi dicat : persecutores 
absconderunt laqueum mihi, sed tamen non fugi, 
imo perüt fuga a me. A duobus perit fuga, scili- 
cet ἃ concluso vel a forti. Conelusus enim fugere 
non valet; fortis non vult. Et duplex est fuga : Una 
qui fit corpore, quam Dominus permittit dicens : 
Si vos persecuti fuerint in unam civitatem, fugite in 
aliam (Matth. x); altera, que fit animo, quam Do- 


minus in Evangelio vituperat, dicens : Mercenarius B 


autem et qui non est pastor, videt lupum venientem, 
et fugit (Joan. x). Talis quidem fuga ab isto perit. 
Ideoque ait, periit fuga a me, id est non fugi. Ab illo 
enim periit fuga qui non fugit, quasi cireumclusum 
se dieit, quia sicut cireumclusus non fugit corpore, 
quia non potest, ita iste non fugit mente, quia non 
yult, Periit ergo fuga ab illo, quia nunquam fugit 
animo, licet corpore aliquando. Ef non est de illis 
persequentibus, qui requirat animam meam, non 
dico ad persequendum, sed ad imitandum. Quiri- 
Iur enim anima duobus modis, aut a persecutoribus, 
aut a dilectoribus, sicut fuga perit duobus modis, 
et a capto, et a forti. 

Pans m. VEns. 7. — « Clamavi ad te, Domine, 
« dixi : Tu es spes mea; portio mea in terra vi- 
« ventium. » 

Clamavi. [Cassiod., Aug., Hilar., Cassiod.] Se- 
cunda pars, ubi agit de fine malorum. Quasi dieat : 
Ita mihi. Et ideo, clamavi ad te, Domine, et dizi : 
Tu es spes mea. Mie ideo omnia tolero. Et portio 
mea, tu es, non hie, sed in terra viventium, ubi se, 
ipsum videndum dabit. Vel in persona Christi po- 
lest accipi ab illo loco : Considerabam, qui in pas- 
sione etiam a discipulis derelietus ait : Considerabaum 
ad decrteram, ad litteram, e£ videbam, si essent 
ibi apostoli mei. E£ non erat ibi qui cognosceret me. 
Apostoli enim non stabant ad dexteram ut solebant, 
quia carnali timore dispersi sunt ; sed ego perstiti. 
Unde sequitur : Periit fuga a me, fuga, scilicet tam 


corporis quam animi. E£ non est qui requirat. ani- ΤῊ) 


mam meam, quia nulla consolatio ei data est, sed 
solus ad passionem relietus est. Unde alibi : Ef 
sustinui qui consolaretur, et non inveni. Etideo cla- 
mavi ad te, Domine, et dixi : Tu es spes mea, qui ex 
omnibus te eligo, et tu es portio mea in terra viven- 
tium. Wumiliter dicit et communiter portionem sibi 
esse in terra viventium, cum tota sit sua. Hoc patet 
ex hoc quod dixit latroni : Hodie mecum eris in pa- 
radiso (Luc. xxm), qui est terra viventium zeterna- 
. liter. Deinde sequitur ex persona totius Christi : 

VEns. 8. — « Intende ad deprecationem meam, 
« quia humiliatus sum nimis. » 


Intende, [Aug.] quasi dicat : Quia tues spes mea. 


quia humiliatus sum nimis. Humilio enim me intus 
invisibiliter, et humilior a persequentibus extra vi- 
sibiliter. Et 


Vrgns. 9. — « Libera me a persequentibus me, 
« quia confortati sunt super me. » 

Libera me a persequentibus me, [Aug.] non ut cor- 
pus non ruat, sed anima. Ad hoc enim diabolus per 
vasa sua, id est per filios diffidenti:& agit persecu- 
lionem corporis, ut intus fiat cordis ruina. Si ergo 
cadente corpore stat anima, muscipula est commi- 
nuta. Et necesse est ut liberes, quia confortati sunt 
super me. Crevit enim numerus persequentium, 
abundat iniquitas, refrigescit charitas (Matth. xxiv). 
Deinde ex persona Eeclesie loquens, exponit unde 
sit liberandus, dicens : 


VEns. 10. — « Edue de custodia animam meam 
«ad confitendum nomini tuo ; me exspectant justi 
« donec retribuas mihi. » 


Educ de custodia, vel carcere, alia littera, animam 
meam. [Aug.|] Hzc custodia, vel hie carcer forte est 
spelunca illa, quam titulus dicit, Hie autem carcer 
mundus potest dici, ubi omnia vana sunt, quia om- 
nia sub sole vanitas. Unde iste rogat educi animam, 
qui inde multa patitur, id est orat educi de hoc 
mundo, de sub sole, ubi omnia vanitas. Vel carcer 
dieitur corpus humanum, sed non est magnum de 
corpore exire, quod et mali habent, et omnes cito 
vel sero hoe habent ; nec est charitas, si justus ad 


C hoc nimis festinat. Debet enim velle manere in carne, 


si necesse est propter fratres. Vel potius corpus est 
carcer, non utique secundum id quod Deus fecit 
ipsum bonum, sed seeundum id quod corrumpitur 
et aggravat animam, id est corruptio ejus, qu: venit 
ex peccato carcer est. De qua corruptione iste vult 
educi, ut fiat incorruptibilis, et in incorruptibili 
carne quiescat anima, quie nune in corruptibili carne 
gemit et angustiatur. Nunc ergo corpus animae car- 
cer est, propter corruptionem ; in futuro erit domus 
propter ineorruptionem et libertatem. Merita enim 
carcerem faciunt, sieut. unum habitaculum incluso 
carcer est, custodi domus est ; libertas domum facit, 
servitus carcerem. Ita ergo non caro, quam Deus 
fecit, sed corruptio et tentatio carcer est, de quo 
precatur educi, dicens : Educ animam meam de cu- 
sLodia, vel carcere, id est de corruptione corporis, 
quia in corruptione que est pana corporis angu- 
stiatur, post quas angustias in domo Dei tota vita erit 
confessio, id est laus Dei. Unde subdit ad confi- 
tendum, id est ut confiteatur nomini tuo. Modo im- 
pedit carcer confiteri, me exspectant justi. Hoc ex 
capite, id est ex persona capitis subdit, non mutata 
voce, quale fuit illud quod supra in fine priecedentis 
psalmi dixit, singulariter sum donec transeam. [Cas- 
siod.] Vel totum ex persona capitis potest accipi ab 
illo loco : Libera me a persequentibus me, Judiwis, 
quia confortati sunt super me, me occidendo. Et, o 
Domine, educ de custodia, vel carcere, sepuleri sci- 
licet animam meam, id est carnem anime redden- 


1241 


confitentes tibi. Et debes educere, quia me exspe- 
ctant justi, donec. retribuas mihi, suscitando me 
tertia die. Dico refribuas mihi, resurrectio enim 
ipsa, passionis est retributio. 


COLLATIO IN PSALMUM CXLI : &« VOCE MEA AD DOMINUM 
CLAMAVI VOCE MEA, etc. » 


Vrns. 6. — Periit fuga a me. D. Hieronymus, Ne- 
biensis, Pellicanus et Sanetes, itidem reliqui trans- 
ferentes, periit refugium a me, expositionem sancto- 
rum labefactant, et oppositum statuunt, quia saneti 
interpretantur de Christo aut justo, qui non fugit, 
sed sponte se offert pro veritate defensanda : et ta- 
men non est qui requirat animam ejus, aut imitan- 
do aut attingendo. Si autem dixeris, periit refu- 
gium a me, nihil magis ££ 2» abest a Christo, vel 
Justo. Ceterum mBoz'a Mawos est refugium vel fuga. 


PETRI LOMBARDI. 


dam. Ad quid? 4d confitendum nomini tuo, ut pariam A. 


1248 


Vrns. 10.— « Me exspectant justi donec retribuas 
mihi. |n Hebr. ponitur *n2 KrrER, quod frequentius 
sonat cinzif, aut coronavit. Et quse illi junguntur, 
varie reddunt, juxta hane vel illam rei consequen- 
tiam. D. Hieronymus ait, i2 me coronabuntur justi, 
cum retribueris mihi. Itaque ferrae Nebiensis el in- 
terpretes pro Cajetano, Pellicanus, in me circumda- 
bunt justi, quia retribues super me ; Pratensis, me 
circumdabunt justi, cum retribueris mihi ; Sancles, 
propter me coronabunt se justi, cum retribuas mihi ; 
Munsterus, me cingent justi, eo quod retributionem 
facturus sis mihi ; translator ad Campensem, quod si 
mihi dones, justi sociabunt se mihi; Paraphrasis, 
in modum corone justi cingent me, ubi senserint te 
ultum injuriam meam. Porro cum *n2 KITER, signi- 
ficet interim ezspectavit, ut Job xxx vt, ubi circa ini- 
lium capitis legimus sustine. In. Hebreo habetur 
*n2 KaTan,; et Munsterus ezcspecía. Ideireo probe 
reddiderunt LXX. 


PSALMUS CXLI. 


PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID, QUANDO PERSE- B 
QUEBATUR EUM FILIUS SUUS ABSALON. » 


Domine, exaudi orationem meam. Titulus : Psal- 
mus David, quando persequebatur eum filius suus 
Absalon. [Cassiod.] Psalmus iste septimus est pce- 
nitentialium psalmorum, qui ideo sunt septem, ut 
eodem numero quo peccamus, peccata diluamus. 
Sicut enim in hebdomada mundi hujus peccamus, 
ita hoc numero psalmorum, remedium pcnitentize 
peccatis opponitur. In quibus psalmis talis est for- 
mà, quia a laerymis incipitur, et in gaudio finis 
est, ne quis de venia desperet. [Aug.] Historia vero 
quam titulus tangit, ex libro etiam Regum nota est, 
ubi legitur Absalon inimicus patri suo exstitisse, 
et gessisse contra eum, non solum civile, sed etiam 
domestieum bellum (IJ Reg. xv). De quo tamen αὶ 
non agit psalmus, sed de significato. David ergo 
Christum significat, et corpus ejus ; Absalon vero 
Judam vel persecutores, vel pravos motus). Sicut 
ergo Absalon David, sie Judas persecutus est Chri- 
stum, et falsi fratres persequuntur corpus ejus, 
quod est Ecclesia, vel ipsi illiciti motus et carnis 
desideria, et prava operatio unumquemque fidelem. 
Et est sensus tituli : Psalmus iste, David agit de 
hoc quod significatum est, tuno quando perseque- 
batur eum filius suus Absalon. [Cassiod., Alcuin., 
Aug.] Intentio : Monet ad poenitentiam et oratio- 
nem. Modus : Quatuor sunt partitiones. Primo 
captat per exordium. Secundo narrat mala sua, et 
quid contra egerit, ibi quia persecutus est. Terlio 
ponitur deprecatio carnis confirmata, ibi, velociter 
exaudi me . Quarto ponitur l:ta conclusio, ibi, spi- 
ritus tuus. Ad orandum ergo monens in persona 
totius Christi, dicit : O 

VEns. 1. — « Domine, exaudi orationem meam, 
« auribus percipe obsecrationem meam, in veritate 
« tua exaudi me in tua justitia. » 

Domine, exaudi orationem meam. [Aug.] Deinde 
aliis verbis idem repetit, dicens, auribus, id est au- 
ditu clementie tue, percipe obsecrationem, vel 
deprecationem meam, et iterum repetit, quia repe- 


litio, confirmatio est, exaudi me in veritate tua, id 
est ut verax et justus videaris, qui promisisti, in 
justitia tua, [Greg.] id est propter tuam justitiam, 
qui in me est, quam per fidem passionis filii tui a 
te habeo. A te enim est homini justitia. [Aug.] Et 
est hie gratite commendatio, cum ait, in tua justitia, 
non in illa qu: est ex lege, quam quidam volentes 
constituere, justitie Dei non sunt subjecti (Rom. x). 
[Cassiod.] Vel justitiam et veritatem dieit, qua par- 
cit peenitentibus, et damnantes absolvit, et acci- 
pit pro eodem veritatem et justitiam. Et est sensus : 
Exaudi me in veritate tua, in justitia iua, id est 
secundum justitiam et veritatem, quam p«aeniten- 
tibus et se aceusanlibus indulges. Non est hoc 
contra humilitatem qua petebat audiri, sed veritas 
et justitia Dei est, ne eum rogante disceptet, ne 
eum qui se damnat judicet. Unde subdit : 

Vrns. 9. — « Et non intres iu judicium cum 
« servo tuo, quia non justificabitur in conspectu 
« tuo omnis vivens. » 

Et non intres in. judicio, vel judicium cum servo 
tuo, [Rem., Aug.|id est non districte mecum agas 
in futuro, quia servus tuus sum. Indignum est enim 
cum servo intrare judiciura, ne dicam cum amico. 
Et si tu dicis me amicum, ego servum; misericordia 
indigeo, fugitivus ad te redeo, pacem quisro, non 
sum dignus vocari filius tuus. Non ergo intres 
mecum in judicium, quia nec ego volo intrare tecum. 
Intrant judieium cum Domino qui justitiam suam 
consltuunt; quod non iste humilis facit. De illis 
dicit prophela : Quid mecum vultis contendere in 
judicio, omnes derelinquitis me, dicit Dominus (Jer. 
πὴ). [Cassiod., Aug.| Ecce per hoc quod hic dicit, 
non intres in judicium, patet quod supra non peti- 
vit justitiam judicii futuri, dicendo : Exaudi me in 
tua justitia, cur hoe times? quia etsi apud se, non 
tamen justificabitur in conspectu tuo, id est intus, 
ubi vides, omnis homo vivens. Hic in carne, quia et-. 
si qui ab hominibus sancti videntur, non tomen 
Deo qui intus videt, ubi nemo hie vivens, plene est 
mundus. Ideo Salomon ait : An£e mortem non lau- 


H 
lur 
Jis 
Mir, 
li] 
uli, 
li- 
lit- 
m 
es, 
ili: 
nim 
Wl ri 
155, 
i 
in 
li 
lur 
τὲ 


nil 
din 
liam, 
1 
.]H 
sla, 
letlis 
1. T. 
| pir- 
Mi 
gs i 
ile 
nilét- 
iot 
reris 
ἡ, X 


| 
get 


um 
agi 
( enim 
smit 
ion 
ΜΝ 
ΠΣ 


1249 


des hominem (Eccli. x1); nec Paulus se perfectum 
ait, dicens : Nihil mihi conscius sum, non tamen in 
hoc justificatus sum (I Cor. 1v). Et nota quod ait, 
omnis vivens. [Cassiod.] Per hoc enim generaliter in- 
telligitur omnis homo, etiam infans, qui originali pec- 
cato tenetur. Nemo ergo per se, nisi per graliam 
potestliberari. Vel ita: Nom justificabitur in. con- 
spectu tuo,id est tui comparatione, omnis vivens. 
[Hilar., Hier.] Non dieit omnis homo, sed omnis 
vivens, scilicet non apostolus, non propheta, non 
angeli, non throni, non czterc virtutes. Solus enim 
Deus est, in quem peecatum non cadit, id est non 
potest cadere. Caetera cum sint liberi arbitrii, in. 
utramque partem possunt fleeti, in cujus conspectu 
astra non sunt munda. 


Pans. m. VERs. 3. — « Quia persecutus est ini- 
« micus animam meam, humiliavit in terra vitam 
« meam. » 


Quia persecutus est. [Alcuin., Aug.] Secunda 
pars, ubi est narratio malorum quz patitur, et dieit 
quid contra egerit, quasi dicat : Exaudi, libera. Et ne- 
cesse est, dieit Ecclesia, quia inimicus, id est dia- 
bolus, vel quieunque, persecutus est aperte, vel 
occulte animam meam hoc nos dicimus, hoe caput 
pro nobis dicit, et humiliavit quantum in se est, in 
terra, id estin terrenis, vitam meam. Hoc enim agit 
quicunque persequitur, ut relieta spe ccelesti ter- 
ram sapiamus, quantum in se est, hoc agit, sed non 
mihi hoc contingit. Sequitur ex persona corporis 
prius. Et 

VERs. 4. — « Collocavit me in obscuris sicut 
« mortuos sceuli : et anxiatus est super me spiri- 
« tus meus, in me turbatum est cor meum. » 


Collocavit me inimicus, [Hier., Cassiod., Gl. int.] 
quantum ad se, in obscuris, id est in tenebris vitio- 
rum, sicut mortuos scculi,id est ezeteros desperatos. 
Et spiritusmeus anxziatus est vicinitate periculi. 
Spiritus dieo extensus, super me visa miseria, apud 
Deum quarens refugium. [Cassiod., Hier.] Vel 
quasi extra me factus, e£ cor meum turbatum est, id 
est sapientia confusa est, in me, vel, turbatum est 
eor meum ad penitentiam. Quare turbatum ? quia 


Vrns. 5. — « Memor fui dierum antiquorum, me- 
« ditatus sum in omnibus operibus tuis; in factis 
« manuum tuarum meditabar. » 

Memor fui dierum antiquorum, [Cassiod.] quibus 
punitus est Adam : unde mihi timor est. Recolens 
aulem iste quod Deus fecit colum et terram, et 
omnia, et quod bene fecit antiquis patribus, quasi 
obliviscitur miseriarum mundi. Et ex his que fecit 
Deus se consolatur, dicens : Et. meditatus sum in 
omnibus operibus tuis, et non desistens, in factis 
manuum tuarum meditabar; atlendens enim quce in 
naturalibus fecisti, et quanta bona contulisti anti- 
quis, consolationem habeo ex tua bonitate, spem 
venie assumens. [Aug.] Vel ex persona Christi 
potest accipiab illo loco : Collocavit me in. obscuris, 
etc. Nam et Christus in obscuris fuit collocatus, 
scilicel in passione, in sepulcro; sed non ut mor- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLII. 


1250 


A uus seculi, quantum ad se, quia cur moreretur 
non habuit, sed juxta opinionem crucifigentium, 
collocatus est sicut. mortui sceuli, quia eum in 
morte detinere putaverunt. Ex ejusdem persona: 
Et anziatus est, vel t:edium passus est in me spiri- 
tus meus, secundum illud : Tristis est anima mea 
usque ad mortem (Matth. xxv1. Et item : Cepit 
Jesus pavere et tedere (ibid.) in quo nos figuramur. 
Transfiguravit enim in se corpus humilitatis no- 
stra». Εἰ nota quod non ait ex me, sed in me; quasi 
dicat : Non in aliis, quia omnes deseruerunt eum ; 
etili qui inhzserant, recesserunt. Et quia cum 
mori videbant, aliud aliquid putaverunt, et victi 
sunl a latrone, qui tune confessus est, quando ipsi 
defecerunt. Memor fui, hoe dicunt membra, non 

p caputin sua persona. Quomodo enim memor est 
dierum, per quem faetus est omnis dies, et qui 
nunquam obliviscitur? corpus ergo loquitur inhze- 
rens illi in charitate et. devota humilitate. Et ait, 
memor fui dierum antiquorum, quibus bona facere, 
sed non esse ccepisti, e£ meditatus sum in. omnibus 
operibus tuis, quia utique omnia bona sunt in quo 
percipit, quod quidquid in se boni est, a Deo est. 
Et in factis manuum tuarum meditabar; ac si di- 
ceret : Quiesivi in opere artificem, et in conditis 
omnibus Conditorem. Creatura tua facta mihi spe- 
ctaeulum, et cum viderem omne bonum esse a te, 
dicit Ecclesia : 

Vrns. 6. — « Expandi manus meas ad te, anima 
« mea sicut terra sine aqua tibi. » 


Q  Erpandiin oratione, manus meas ad te, | Cassiod., 
Rem., Aug.] formam crucis significans, qua est 
salus. Vel, expandi manus meas ad te, id est dila- 
tavi affeetus vel opera, quae prius erant contracta. 
Et anima mea qua est per se, sicu£ terra. sine aqua 
Libi hiret übi, non mihi, qui eam rigare non pos- 
sum. Tu ergo complue eam, ut fructum faciat. 


Pans.nr. VERS. 7. — « Velociter exaudi me, 
« Domine, defecit spiritus meus. » 

Velociter exaudi me. [|Cassiod., Aug.] Tertia pars, 
ubi ponitur depreeatio carnis confirmata. Quasi 
dieat : Quia sie silio, ideo velociter exaudi me, 
Domine, id est cito audi. Quia differebat Deus ad 
inflammandum desiderium, ae si differretur pluvia 
ad inflammandam sitim. Si ergo ideo dilferebas, 

D jam da, quia sitit anima in te. Ideo audi, quia defe- 
cit spiritus meus. Ideo impleat me spiritus tuus, quia 
defecit meus ; jam enim sum pauper spiritu. In. quo 
enim vivit spiritus suus, ille superbus est, spiritu 
suo extollitur contra Deum. Unde alibi : Auferes 
spiritum eorum, et deficient (Psal. cu). Et quia 
defecit spiritus meus, id est quia non sum su- 
perbus, 

Vrns. 8. — « Non avertas faciem tuam ἃ me, et 
« similis ero descendentibus in lacum. » 

Non avertas faciem tuam a me, jam humili. [Aug. 
Averlisti olim ἃ superbo, etfaetus sum conturba- 
tus : quod ideo fecisti, ut probarem, quid erat esse 
a te, Quod ergo abstulisti superbo, jam redde hu- 


1251 


PETRI LOMBARDI 


1252 


mili. Ideo non avertas. Efid est quia si averteris A seret me Deus meus. Ergo doce me, quia Deus meus 


similis ero descendentibus in lacum, d est in profun- 
dum peccati, in quo contemnunt homines, et perit 
confessio. Ille enim 28 4545 descendit in profundum, 
qui etiam confessionem perdit, ut qui proponit sibi 
licentiam peccandi sine spe venie, habenis iniqui- 
tatis effusis. Talis non audit Deum dicentem : Con- 
vertimini ad me, et ego convertar ad vos (Malach. 
in). Dico non avertas, sed potius 

VEns. 9. —« Auditam fae mihi mane misericor- 
« diam tuam, quia in te speravi. » 

Fac mihi auditam misericordiam tuam. Et hoc 
mane, [Cassiod., Aug-]idest post noctem peccato- 
rum. Mane enim est, cum peccata laxantur. Vel, 
mane, id est post finem seculi, eum videbimus, 


quod modo credimus. Ideo fae misericordiam, quia B 


in te speravi. In nocte quidem sumus, sed in te spe- 
ravi, donee transeat iniquitas nocturna. Nox quae- 
rit patientiam in exspeelando. Lcetitiam vero dabit 
dies. Et quia non satis est in hac nocte sperare, sed 
opus est aliquid agere, quod per me non possum, 
ideo precor: 

Vrns. 10. — « Notam fae mihi viam in qua am- 
* bulem, quia ad te levavi animam meam. » 


Notam fac mihi viam in qua ambulem. [Aug.] Hoc 
fecit Deus, cum prophelicum sermonem accendit. 
Cui, sieut Petrus ait, debemus intendere tanquam 
lucerna in caliginoso loco, donec dies illuscescat 
(II Petr. 1). Ideo etiam et se lumen in testa carnis 
posuit, ad quod lumen ambulemus, et ad formam 
servi ambulando, perveniemus ad formam Dei, ad € 
lumen purum, scilicet ad Verbum in prineipio apud 
Deum. Et qua fidueia hoec petat, subdit, quia et 
animam meam ad mundum non declinavi, sed. ad 
te levavi, non contra te, quia apud te est fons vitce, 
ut vas ad fontem attuli. Imple ergo illud. Et ideo 

Vrns. 14. — « Eripe me de inimieis meis, Do- 
« mine, ad te confugi, doce me faeere voluntatem 
« tuam, quia Deus meus es tu. » 

Eripe me de inimicis meis, Domine, [Aug.] scili- 
cet a diabolo, et a suis quos implet. Non enim in so- 
lum Judam intravit, imo multi sunt Jude, quos 
implet Satanas, in quibus ipse Satanas expugna- 
tur. lllum non. visum expugno, illos visos patior. 
Ideo eripe me, quia non a te, sed ad £e confugi, a 
te fugit Adam, et abscondit se inter ligna paradisi. 
De quo dieit Job : Tanquam servus fugiens dominum 
suum, el consecutus est umbram (Job vu). Ad um- 
bram enim a te fugit, ego vero ad te. Et ideo, doce 
me facere voluntatem tuam, quia Deus meus es tu. 
Sienimmenon doces, faciam voluntatem meam, et de- 


es tu. Ad alium currerem, si ab alio factus essem ; 
tu es totum meum, non solum dator h:reditatis, sed 
ipsa hereditas. Tu me creasti per. Verbum Domini 
manentem apud te ; etiam recreasti per Verbum ear- 
nem factum propter nos. Tu ergo, es Deus meus. 
Et ideo doce me, ut magister meus. 


Pans. tv. — VEns. 12. — « Spiritus tuus. bonus de- 
« ducet me in terram reetam, propter nomen tuum, 
« Domine, vivifieabis me in cequitate tua. » 

Spiritus tuus. [Alcuin., Aug.] Quarta pars, ubi est 
lieta eonclusio ; quasi dieat : Doce me, quod. utique 
facies, quia spiritus tuus bonus deducet me in terram 
rectam, non spiritus meus malus, qui duxit in ter- 
ram perversam, sed deduci nullo modo merui, quia, 
o Domine, non propter merita mea, sed propter mo- 
men tuum, [Haim., Cassiod.] id est. ut rem nomi- 
nis tui impleas, quod est Jesus, vivificabis me ; ego 
me occidi, sed tu vivificabis me, et hoc in equitate 
iua,non mea. Gratia Dei hic commendatur, quia 
non ex meritis, sed ex nomine quod est Jesus se 


'vivificandum dicit. Sed cum hac gratia cquitatis 


meminit, quia licet Deus omnia gratis faciat, justi- 
ti: tamen ejus est supplices vivificare, quos dz- 
mones videt impetere. [Aug.] Vel ita, vivificabis 
me in :xquitate tua. Hoe non mutatur. Propter no- 
men tuum, Domine, id est ut inde lauderis. Unde 
alibi : Non nobis, Domine, mon nobis, sed nomini tuo 
da gloriam (Psal. cx). 


VEns. 13. — « Educes de tribulatione animam 
meam; et in misericordia tua disperdes omnes 
« inimicos meos. » 

VEns. 14. — « Et perdes omnes qui tribulant 
« animam meam, quoniam ego servus tuus sum. » 


Educes de lribulatione hujus ssculi, animam 
meam. [Cassiod.] Hoe fit quando data venia de sz- 
culo jubet exire quasi de carcere, et in misericordia 
tua, nonin merito meo, disperdes omnes, hic inimi- 
cos ineos, quia nihil poterunt-eontra me, e£ in ju- 
dicio futuro perdes omnes qui tribulant. animam 
meam, id est diabolum et omnes obstinatos. Dico 
tribulant, quoniam ego servus tuus sum. Vel merito 
perdes me tribulantes, quoniam ego servus tuus 
sum. 


COLLATIO IN PSALMUM CXLII : « DOMINE, EXAUDI ORA- 
TIONEM MEAM, AURIBUS PERCIPE, » etc. 


Vrns. 4. — Sicut mortuos seculi. D. Hieronymus, 
sicut mortuos anliquos. Accedit eL Munsterus, sicut 
qui ab olim mortui sunt. Nec abhorret Campenzis. 
Alii autem nobiscum sunt. Et utroque modo potest 
reddi, ex Hebr. *zv22 KEMETHE, quanquam sen- 
tentia parum aut ninil distet. 


PSALMUS CXLIII. 


PsALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID AD GOLIAM. » 

Benedictus Dominus Deus meus. Titulus : Psalmus 
David ad Goliam. [Aug.] Psalmi hujus titulus bre- 
vis est numero verborum, sed gravis pondere my- 
steriorum, sumptus de historia libri Regum, ubi 


legitur quod cum Philisthzei dimiearent adversus 
populum Dei, egressus est de castris Philisthzeorum 
quidam nomine Golias, qui improperans lsraelitis 
dicebat : Eligite ex: vobis virum unum, qui mecum 
ineat singulare certamen ; et si vicerit me, erimus 


1253 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLIII. 


1255 


vobis servi ; si autem ego vicero, vos nobis servietis A. de quibus animas trucidabat, contra eum loquun- 


(I Reg.xvu). Quod eum audisset Saul et viri Israel, 
timuerunt valde. Tune forte David, pascens gregem 
patris sui, missus est ab illo portare panes et qua- 
dam alia fratribus suis, qui erant in exercitu Saul. 
Quo cum venisset David, audivit Philisthzeum prz- 
fata dicentem, et circumstantibus dixit : Quid da- 
bitur viro qui percusserit hunc Philisthaeum ? (Ibid.) 
Etauditis his verbis adductus est ad Saul, dixitque 
ei : Ego servus tuus pugnabo contra Philistlueum 
hunc. Cui cum dixisset : Non poteris, quia puer es, 
et ille vir bellator fortis (ibid.) ; ait David : Ego ser- 
vus Luus leonem et ursuminterfeci ; et Dominus qui 
eripuit me de ore leonis et ursi, ipse liberabit me 
de manu Philistluei (ibid.) Tune dixit Saul : Vade, 


Dominus sittecum, et tradidit ei arma sua, qua, B 


quianimis gravia erant. David deposuit, et assumpsit 
quinque lapides de torrente, quos posuit in petram 
pastoralem, et fundam tulit in manu : et sie arma- 
tus processit contra Philisthzeeum. Quem cum vi- 
disset Philistheeus, contempsit. Cumque iret con- 
tra David, festinans David, misit manum in peram, 
et tulit unum lapidem, quem funda jecit : nec 
primo Philisthzeum percussit, nec secundo [Aleuin.], 
sed tertii lapidis jactu percussit eum in fronte, atque 
dejecit. [Cassiod.] Cumque cecidisset, David eur- 
rens stetit super eum, et accipiens gladium ejus 
abscidit caput ejus, et ita victor exstitit. De qua 
vietoria non superbivit, sed totum Deo tribuens, 
in hoc psalmo gratias agit, [Aug.] et in illa figurali 
victoria spiritualem Christi et fidelium contra dia- 
bolum victoriam significari intellexit, quia. omnia 
in figura contingebant illis (I Cor. X), et de utra- 
que vietoria in hoe psalmo gratias agit. 

David ergo totus Christus est, scilicet caput et 
corpus. Golias, diabolus ; arma Saul, legalia sacra- 
menta sunt, quibus oneratus erat Judaieus popu- 
lus, scilicet cireumeisio, sacrificia, et alia visibilia 
sacramenta. Sed quia lex non potest vivificare, ut 
prementia non adjuvantia, in tempore grati: Chri- 
Stus et caput et corpus, legis deposuit sacramenta. 
Et quinque lapides, id est ipsam legem, scilicet 
quinque libros Mosi tulit de flumine, id est a po- 
pulo illo, qui per flumen significatur, quia labitur 
omne seeulum. Per flumen enim seculum. Ergo 
in illo flumine, id est illo populo lapides vacabant 
inutiles. Sed ut lex esset utilis, David accepit vas 
pastorale, id est gratiam, sine qua lex non poterat 
impleri, quia plenitudo legis est charitas (Rom. 
xir, quae est ex Spiritu sancto. Hoc est ergo la- 
pides mittere in vase pastorali, quo lae mulgere 
solebat legi, scilicet admiscere gratiam. Sie arma- 
lus. procedit totus Christus adversus superbum, 
unum lapidem misit, quo dejecit, quia unitas dia- 
bolum vincit ; percussit in fronte, quia ex eo loco 
corporis sui cecidit, id est in illis membris, ubi si- 
gnum Christi non habuit. Deinde illo pereusso at- 
que dejecto, gladio ejus caput abscidit, quia quando 
magni ejus credunt, quos ille in manu habebat, et 


tur. Et sic caput ejus suo gladio inciditur. Sieut 
ergo David parvus superbum Goliam de se preesu- 
mentem superavit, ita Christus superbum dia- 
bolum occidit, id est humilitas superbiam. Deus 
enim fit humilis, ut diaboli superbiam sternat, et 
ut superbi qui humiles sanetos dedignarentur se- 
qui, hune saltem velint imitari. De hac ergo victoria 
agitur hie. Et est sensus tituli : Psalmus iste, est 
David prophete, qui hie loquitur in sua vel totius 
Christi persona. [Cassiod.| Psalmus dico, habitus 
ad Goliam, id est contra Goliam figuralem et spiri- 
tualem, quia hie agit David de sua figurali, et my- 
stica Christi vietoria, ex qua etsua processit. Agens 
ergo gratias Deo de sua vietoria ut solet homo, 
precatur etiam ut ille veniat qui diabolum vincat, 
et fideles liberet. Non insolescit David de victoria, 
ut solet homo, sed virtutj Dei dat. Et est iste 
triumphalis psalmus. Intentio : Monet ad gratiarum 
actiones pro victoria, scilicet quod David figurali- 
ter vicit Goliam. Modus : Bipartitus est psalmus. 
Primo agit de victoria, scilicet quod David figurali- 
ter vicit Goliam, spiritualiter ipse cum aliis sanctis 
diabolum, quz tota vietoria inde esse dicitur, quia 
Christus de ejus semine veniet vincere superbiam 
mundi, unde adventum ejus precatur. Secundo pro- 
mittit se victori cantare in Novo et Veteri Testamento, 
preeans eum per eumliberari, ibi canticum novum. 
David ergo non insolescens de victoria, sed humiliter 
gratias agens Deo, ait : 

« Benedictus Dominus Deus meus, qui docet ma- 


C « nus meas ad praelium : et digitos meos ad bellum. » 


D 


Vzgns. 1. — Benedictus sit. Dominus Deus meus, 
qui docet manus meas ad. prelium, |Haym.] quod 
de propefit, e digitos meos ad bellum quod de longe 
sit. Deinde ostendens sibi hocesse ex gratia, subdit: 

VERS. 2. — « Misericordia mea et refugium 
« meum, susceptor meus et liberator meus. » 

Misericordia mea et refugium meum. jHaym.] 
Unde hoc mihi ? A Deo meo, quia ipse est, miseri- 
cordia ea et refugium meum, et susceplor meus 
et liberator meus, et 

VEns. 3. — « Protector meus, et in ipso speravi, 
« qui subdit populum meum sub me. » 

Protector meus, [Cassiod.]quia prolixum est mul- 
las causas plene explicare breviter singulas sin- 
gulis verbis tangit. Misericordia ei fuit quando 
ultimus fratrum in regem vinetus est. Refugium 
fuit ei, quando contra Goliam consilium dedit ei, ut 
petra dejiceret eum, cum quo non poterat. 287 
pugnare. Susceptor fuit ejus quando fecit eum ge- 
nerum regis; liberator, quando à periculo regiae 
iri liberavit eum ; proteetor ejus fuit quando David 
in spelunca jus in Saulem accepit. Et in ipso spe- 
ravi vel sperabo qui subdit vel subdis, etc. Post 
tanta beneficia sibi collata, sit David a tali spe non 
esse cessandum. Et ideo post. enumerata beneficia 
congrue hos addit; quasi dicat : Hee. bona fecit mihi 
Dominus, et ideo, ego, sperabo in ipso qui subdit, 


1255 


PETRI LOMBARDI 


1256 


vel quia tu es, qui subdis populum meum sub me. A caput loquitur nobis, vel Patri loquitur dicens : Qui 


Hoc vel ad litteram de futuro accipitur, quia impe- 
raturus erat populis vel seminisuo Christo, populos 
subdendos praedicit. Deinde post tot beneficia non 
solum se fatetur exiguum, sed etiam totum genus 
humanum beneficiis Dei indignum dicens : Domine, 
quid est homo, etc. [Gl.int.] Velex persona corporis 
Christi totum accipi potest. Et quasi humilis David 
ait: Benedictus sit, Dominus Deus omnium, sed meus 
proprie, cui me subjeci et dedi, Qui docet manus 
meas ad prelium. Congruus ordo est hic, dum prius 
ait: Deus meus, deinde subdit: qui docet, etc. 
[Aug.] Si enim primo das te Deo, tunc et illo do- 
cente et juvante pugnabis. Et digitos meos ad bel- 
lum : Non sine causa manus et digitos posuit. Sicut 
enim in una manu multi digiti sunt, ita in uno spi- B 
ritu divisiones gratiarum sunt. In digitis ergo notatur 
divisio operationis, quz est in radice unitatis, ut 
Apostolus ait : Alii datur per spiritum sermo sa- 
pientie, alii sermo scientie per eumdem Spiritum, 
alii fides, alii hoe, alii illud, sed in uno spiritu. 0m- 
nia enim operatur unus et idem Spiritus, dividens 
singulis prout vult (I Cor. xu). Ecce radix unitatis. 
His ergo digitis pugnat corpus Christi, et in bellum 
docte procedit. Et est sensus : Qui docet manus 
meas ad prelium, et digitos meos ad bellum, id est 
per Spiritum sanctum dat mihi dona gratiarum, 
quibus me facit et docet pugnare, et procedere ad 
bellum contra principes tenebrarum et contra car- 
nem, cujus desideriis et illi mala proponunt ; sed 
vincit ille qui lapidem immittit in laetis excepto- 
rium, id est qui gratiam attendit, qui spiritu Dei 
ducitur. Et quia in pugnando perielitaris, id est 
periculum pateris ne vincaris, dic quod sequitur : 
Tu es misericordia mea, id est tu das ut misericors 
sim, et sic vincam, quia de nullo sic vincitur dia- 
bolus inimieus, ut de misericordia, quz in duobus 
consistit, scilicet in dando et in dimittendo ; qui enim 
dimittit, etsi peccavit, dimittetur ei ; qui dat, datur 
ei. De hac dicit Jacobus : Superexaltat misericordia 
judicio vel judicium (Jac. m), id est supponitur 
judieio, quia in quo fuerit inventum opus miseri- 
cordim, et si habuerit forte in judicio quo puniatur, 
unda misericordie quasi aqua peccati ignis exstin- 
guitur ; in quo non est injustus Deus, nec judicii 
veritatem deserit, cum talibus ignoscit, quia justitia 
est ut secundum quod quis fecit aliis fiat ei. Unde D 
Dominus ait: [n qua mensura mensi fueritis,reme- 
tietur vobis (Matth. vit), ac si diceret : Si ignosceis, 
ignosco ; si est apud te mensura venize dandz, inve- 
nies apud me venie accipiende ; si est apud te 
mensura tribuendi quod habes, invenies apud me 
mensuram accipiendi quod non habes. Dimitte ergo, 
et dimitto ; da, etdo, tu es refugium meum quasi tur- 
ris in tribulatione, e£ liberator meus, ne cadam ; ed 
susceptor meus,ne in via hzream; et protector meus, 
ne feriar. Deinde convertens sermonem ad alios ait : 
Et in ipso speravi, in omnibus laboribus et przeliis. 
Deinde ex persona eapitis, qui subdit, etc. Ecce 


subdis populum meum sub me. [Cassiod.] Deinde ex 
persona David et ipsius Eeclesie conjunctim fatentis 
genus humanum beneficiis Dei indignum, cum des- 
pectu et admiratione subditur : 

Vgns. &. — « Domine, quid est hemo quia inno- 
« tuisti ei : aut filius hominis quia reputas eum. » 

Domine, quid est homo, [Aug.] quasidicat : H;ec 
beneficia das. Et o, Domine, homo, qui per se fra- 
gilis est et peccato, quid est, id est quam magnum. 
Quid est per hoc? quia innotuisti ei, per assumptam 
humanitatem ; quasi dicat : Per se nihil est, per te 
dignum quid est. Totum enim quod est, inde est, 
quia innotuisti ei. Deinde quasi exponens cui quis 
innotuerit, subdit, au£, id est et filius hominis, quid 
est per hoc, etiam quia repuías, vel sstimas eum 
alieujus pretii? Quid est quod eum tanti facis? 
pretiosum utique quiddam eum ostendis. Magnum 
est enim quod Deus zstimat, et tantum facit ut pro 
eo mittat Filium, vel dederit, cui fit panis, qui est 
panis angelorum. Non enim sic Deus hominem ut 
homo, qui charius emit equum quam hominem. » 

VEns. 5. — « Homo vanitati similis factus est ; 
« dies ejus sicut umbra pratereunt. » 

.Homo vanitati, [Aug.] quasi dicat : Quem ita 
sstimas illum qui per se similis est vanitati et 
umbrze? Homo enim qui prius fuit veritati similis, 
postea peccando factus est similis vanitati. (yuando 
enim homo conditus est, veritati similis factus est, 
sed peccando similis factus est. vanitati. Vana enim 
sunt omnia transitoria in comparatione semper 
manentis Deitatis. Et quamvis talis sit faclus, tamen 
innotuisti ei, aestimas eum. Ecce hic dicit quid per 
se homo est, dum dicit, similis vanitati. Vanum est 
quod de sua substantia cadens vanescit, ut fumus, 
umbra ; ita et ipse homo tabescit. Dies ejus, id est 
vita ejus motoria, pretereunt sicut umbra. Videtur 
quidem, sed non habet firmitatem manendi ut 
umbra ; et dum est, in nocte est. 

Vzns. 6. — « Domine, inclina colos tuos, et des- 
« cende ; tange montes et fumigabunt. » 

Domine, inclina celos. |Cassiod.] Hoc prius ex 
persona David precantis pro incarnatione accipitur, 
qui hic jamaperit quod supra dixit, innotuistiei, quia 
tunc innotuit Deus homini, quando incarnatus appa- 
ruit, quasi dicat : Talis perse esthomo, sed ut perse 
reformetur, o Domine, inclina celos tuos et descende 
ad nos, quia hzc nisiinclinata Deitate fieri non pote- 
rant. [nclinati sunt coli, quando virtus et honor 
supernorum ad hominem descendit, et forma Dei 
formam servi suscepit. [Aug.] Vel ex persona Ec- 
clesie potest hoe dici. Humilis enim David, plenus 
gratia, id est corpus Christi presumens de Deo 
pugnans, hic invocat adjutorium Dei ; quasi dicat 
In lucta sumus, sed ut non deficiamus, o Domine, 
inclina eclos tuos, id est contempera hominibus 
apostolos, ut humiles dicant  alüs excellentiam 
tuam. Et per eos descende in notitiam aliorum ; e£ 
tange detua gratia montes, id est elationes terre, 


i 


1257 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLIII. 


1258 


tumidas granditates, id est superbos, e£ fumigabunt, A psalterio decachordo psallum tibi, id est in lege 


id est fatebuntur peccata; conira eos autem qui 
conspiraverunt contra te, 


VEns. 7. — « Fulgura coruscalionem ; et dissi- 
« pabis eos; emitte sagitlas tuas, et conturbabis 
« €0S. » 

Fulgura, [Aug.] vel fulgora, vel corusca, id est 
clarificà coruscationes vel coruscationem, id est 
crebresce miraculis, et solvetur conspiratio eorum : 
quia crebris miraculis territi nil audebunt ; e£ dissi- 

' pabis eos ad invicem. Ecce bellum Christi contra 
diabolum; et de eodem subdit : Emitte sagittas tuas, 
id est verba tua, et conturbabis eos ad poenitentiam. 
[Cassiod.] Deinde Propheta adventum Christi preca- 
tur, et ad patrem verba convertit, dicens : 


decem preceptorum tibi psallam, tibi gaudebo, tibi 
cantabo canticum novum, quia plenitudo legis est 
charitas (Rom. xu), qua qui caret psalterium por- 
tare potest, cantare non potest. 

Vrns. 14. — « Qui das salutem regibus, qui re- 
« demisti servum tuum, de gladio maligno eripe me. » 


Qui das salutem. [Aug.] Quasi dicat : Tibi can- 
tabo, qui das salutem regibus, id est montibus jam 
fumigantibus, qui redemisti David servum tuum , 
scilicet totum Christum caput et corpus, et tu qui 
hec facis, eripe me de gladio maligno, ideo addit 
maligno, quia est benignus gladius quo Deus lo- 
quitur veritatem, de quo Dominus ait : Non veni 
pacem mittere, sed gladium (Matth. x). Hic est 


Vrns. 8. — « Emitte manum tuam de alto, eripe B gladius bis acutus, utroque aeumine prepotens, 


« me; et libera me de aquis multis, et de manu fi- 
« liorum alienorum. » 

Emitte manum. [Cassiod., Aug.] Quasi dicat : Ut 
hzc fiant emitte manum tuam, id est Christum, de 
alto ubi cum Patre est, ut induat carnem. Vel de se- 
eundo adventu agit ex persona Ecclesie. Quasi di- 
cat : Fac ita modo. In fine autem, emitte manum 
tuam de alto, id est Christum de calo ad. judicium. 
Veniet enim ipse Dominus in voce angeli, et in tuba 
Dei descendet de ccelo (I Thess. 1v). Deinde ex per- 
sona Ecclesie subdit, eripe. Quasi dieat : Emitte 
manum et per eam manum eripe me, et libera me de 
aquis multis, id est de populis multis, foris vel intro 
pugnantibus. Hz& sunt aquae contradictionis, a qui- 


scilicet Veteris et Novi Testamenti, quo omnis putre- 
do a membris Christi abscinditur. Benignus ergo 
gladius est, quo illi loquuntur vanitatem. Unde alibi : 
Et lingua eorum gladius acutus (Psal. tvi). Quas 
ergo superius aquas dixit, ipsum hic dicit gladium. 
Unde et hic addit quod ibi dixit : 

Vgns. 12. — « Et erue me de manu filiorum alie- 
« norum, quorum os locutum est vanitatem; et dex- 
« tera eorum dextera iniquitatis. » 

Erue me de manu filiorum alienorum. [Cassiod.] 
Hac repetitione reddit iniquos detestabiliores, quorum 
os locutum est vanitatem, scilicet quod terrena sunt 
beatitudo ; e£ dextera eorum est dextera iniquitatis, 
quia terrena habent pro dextera [Aug.]. Deinde qui 


bus eruit Deus humilitatem David. Et quid est de Q sunt alieni, et quee eorum dextera, qu: dicitur ini- 


aquis multis? ecce seilicet. De manu filiorum alie- 
morum, qui scilicet de averso patre diabolo nati 
sunt. Qui sunt illi ? 

Vgns. 9. — « Quorum os locutum est vanitatem ; 
« et dextera eorum dextera iniquitatis. » 

Quorum os locutum est vanitatem exaggerat 
eorum malitiam. Unde addit : Et decztera eorum 
dertera iniquitatis. [Hilar.] Id. est dextera eorum 
est sinistra. 

Pans. m. VEns. 10. — « Deus canticum. novum 
« cantabo libi; in psalterio decachordo psallam 
« libi. » 

Deus canticum. [Cassiod.] Secunda pars, ubi quasi 
ille quem precabatur victor et liberator jam venerit, 
ei se cantare in Novo et Veteri Testamento promit- 
lit, eL per eum precatur liberari ab eis qui beatitudi- 
nem putaut in terrenis. [Aug.] Quasi dicat : Dicis 
quod os eorum locutum est vanitatem. (Quid ergo tu 
inter eos in vase pastorali habens quinque lapides 
agis? quomodo inter eos te habes? Ecce quomodo, 
0 Deus, ego cantabo libi inter verba illorum canti- 
cum novum, id est novi hominis, scilicet canticum 
Novi Testamenti, canticum de nova gratia. Strepitus 
enim aquarum contradictionis non facit me obmu- 
lescere. Postquam dixit quid eantet, subdit in quo 
instrumento cantet, seilicet et i psalterio decachordo 
psallam tibi, hoc alio nomine significat legem quam 
per quinque lapides designavil. EL est sensus : In 

Parnor. CXCI. 


quitatis, et qualiter loculi sunt vanitatem exponit, 
dicens : 

« VEns. 13. — « Quorum filii sicut novelle plan- 
tationes in juventute sua. » 

Quorum filii, etc. [Aug.]. Hic felicitatem eorum 
enumerat. Hzc est dextera eorum, hcec est vanitas 
quam loquuntur, dum hzc dicunt esse beatitudinem. 
Primo ergo ostendens quie sit eorum dextera, ait : 
Quorum filii sunt sicut novelle, vel novella, plan- 
tationes, vel plantationis, vel novelle constabilitze 
in juventute sua, alia littera. Et. 

VrEns. 14. — « Fili: eorum composite cireum- 
« ornat», ut. similitudo templi. » 

Fili eorum, [Aug.] sunt composita et circumor 


D nate ut similitudo templi. Et. 


Vrns. 45. — « Promptuaria eorum plena : erue- 
« tantia ex hoc in illud. » 

Promptuaria eorum vel cellaria, plena eructantia 
ex hoc in illud. Et. 

8: 4) Vrns. 16. — « Oves eorum fetosie abun- 
« dantes in egressibus suis ; boves eorum crassa. » 

Oves eorum [Aug.| sunt fetos abundantes in 
egressibus suis ; boves eorum crassa, vel crassi. Et 

VEns. 17. — « Non est ruina maeerim, neque 
« transitus, neque elamor in plateis eorum. » 

Non est ruina macerüe, [Aug.] vel sepis, neque 
transitus vel exitus, neque clamor in plateis eorum 
id est nullus tumultus sed pax quieta est, in plateis 

40 


1 


eorum. Ecce que est eorum dextera. Deinde osten- 
dit quam vanitatem loquuntur, subdens : 


259 


VEns. 48. — « Beatum dixerunt populum cui 
« hee sunt; beatus populus cujus Dominus Deus 
« ejus. » 

Beatum dixerunt. [Aug.] Quasi dieat : Non. hee 
quae habent, arguo tanquam sint mala; sed inde arguo 
eos, quia beatum dixerunt populum cui hc sunt. 
Illud quod est in sinistra, ponentes in dextera. Feli- 
citas quidem est habere filios incolumes, et filias or- 
natas, et cctera temporalia; nec precipitur justis 
eam fugere, sed non dexteram putare. Non enim inde 
reprehendit istos. quia his abundant, sed quia pro 
dextera habent, id est pro beatitudine. Et hcc est 
vanitas quam locuti sunt his Abraham et Jacob 
abundavit sine amissze justitie damno, felicitas est in 
his ut dictum est; sed sinistra, id est temporalis, 
mortalis, corporalis. Ita haec ad litteram accipi pos- 
sunt, ut dietum est [Hier.]. Vel mystice possunt ac- 
cipi ab illo loco : Quorum ficii. Et agit de erroribus 
malorum, et pessimis cogitationibus, ostendens eos 
esse hereticos, de quibus etiam quidam ad litte- 
ram exponuntur. (Quorum, scilicet pradietorum, 
filii sunt sicut novelle plantationes, in juventute 
sua, id est filii eorum sunt novella plantatio, qui 
non de apostolis sunt fundati, sed de perversitate 
novitalis generati. Ecce post mala ipsorum enume- 
rala supra, nunc etiam bona eorum accusat, dicens 
quod filii pravo dogmate sunt generati, qui non an- 
tiquis ritibus Patrum viguerunt, sed novis errori- 
bus pullulaverunt. Et filie eorum, qux non habent 
vires constanti: sunt. composita, qui non natura 
sunt pulehrze, sed ab hominibus compositze ; e£ cir- 
cumornatt ut similitudo templi. Ho fili: sunt. co- 
gitationes vel praedieationes eorum, quie non habent 
veram Ecclesiam, sed similitudinem. Et promptua- 
ria eorum, id est corda, sunt plena, id est diversis 
rebus farcita ; et sunt eructanzia, quia de illis pes- 
simas eructationes exhalant quie fetent, et simplices 
corrumpunt. Eructautia dico, ex hoc in illud. [Cas- 
siod.], quia in uno vieli fugiunt ad alium instabiles, 
quia non habent radicem veritatis. Et oves eorum 
fete sunt. Hzec ad litteram accipi possunt, quia vult 
eos ostendere caducis rebus hzrere, quasi dieat : 
Peeulium eorum fetosum est, eum ipsi fide sint 
steriles. Vel mystice; oves eorum. sunt discipuli 
eorum. Hz oves sunt fetosze, quia ipsi alios plures 
inerrore generant, abundantes in egressibus. suis. 
Non ait in ingressibus suis, quia totum quod ha- 
bere videntur, ab eis egreditur cito perituris. Et 
boves eorum sunt crasse, ad litteram. Boves eorum 
non sunt labore maeri, sed otio pingues, ut his qui 
afiluunt divitiis, cum ipsi sint a veritate jejuni. Vel 
mystice : Boves eorum sunt magistri, qui sunt 
crassi, quia terrenis aflluunt.. Non. est ruina mace- 
rie, neque transitus, neque. clamor in plateis eo- 
rum, ad litteram. Maceria est qui de solis saxis, in 
hortis, vel in vineis fit. Sed nec illa ruit illis, adeo 
prosperi sunt, nee transitus, necclamor turbidus 
interrumpit quietem eorum, Vel mystice, maceria 


PETRI LOMBARDI. 


1260 


A est ars philosophorum, qua non potest in eis de- 
strui, [Hier.] ut justi faeti transeant ad. Christum. 
Neque clamor Dei, qui est in angusta via qua du- 
cit ad vitam, estin plateis eorum, id est in lata via 
eorum, quz ducit ad mortem. Hzec pridieta sunt eis. 
Et beatum dixerunt populum. cui luec, praedicta, 
sunt, filii alieni hoe dixerunt. Sed tu, David, quid 
dicis ? quid dicis tu corpus Christi ? quid vos non filii 
alieni? ecce : Beatus, est, populus cujus Dominus, 
est voluntate, ille qui est, Deus ejus, potestate. 
Sciendum est quod de hae vieloria quam psalmus 
iste triumphalis decantat, quasi terminum omnium 
mundanarum rerum sibi fecit Propheta. Non enim 
post hane aliquid dicturus est, velde Ecclesie per- 
secutoribus, vel de z:erumnis sceculi, vel de peeniten- 
tia, vel de lamentatione pia, vel de Antichristi ela- 
tione ; sed septem reliqui divinis preconiis et cce- 
lesti letitia pleni sunt, ut quasi repulsis nubibus pec- 
catorum, serenis mentibus ad laudes Dei veniatur. 
Ea quasi completis omnibus quibus humana igno- 
rantia fuerat instruenda, nune ad sola. praeconia Dei 
vaeandum est. Unde specialiter sequens pselmus in- 
titulatur laudatio. 


B 


COLLATIO IN PSALMUM 143 : « BENEDICTUS DOMINUS 


DEUS MEUS QUI DOCET, » etc. 


Vzns, 4. — Innotuisti ei. Hebr. cognovisti eum, 
ΠΝ ΤῚ VATEDAEHU, idem est sensus. Nam et Deus 
cognoscit nos, el cognoscimus eum per sua bene- 
ficia. 

VEns. 13. — A 13 versu usque ad penultimum 
inclusive, ubi legimus pronomen relativum tertie 
personz, translationes habent per pronomen nos 
aut noster, juxta exigentiam regiminis, ut sic. acci- 
piendo contrarius sit sensus. Nam secundum nos 
hi versus dieuntur in deteriorem partem, quasi mali 
suam felieitatem collocent in hujusmodi terrenis. 
Secundum alios dicerentur ceu bonis omnia pro- 
spere suecedant. Diversitas oritur ex duobus. Prius 
est quod in primo versu omnium illorum de quibus 
loquimur, ponitur ΣΝ Ascngn, quod D. Hier., Neb., 
Sanctes, et. Munst, interpretantur per u£, ali per 
quia, quoniam, aut quomodo, et LXX per relationem, 
quorum. Id enim partieula illa szepissime designat, 
ac singulo quoque versu retinueruntillius vim. Id 
est enim filie, eorum, et quorum filie, promptuaria 
eorum, et quorum promptuaria, et cetera. Deinde 
ubi legitur pronominis nota *3 Nv, hoc est noster, 
secundum diversos casus juxta exigentiam, appa- 
ret LXX legisse *z cum punetulo dagesch, quod est, 
ei, ejus, eum. Et quanquam sit. singularis numeri, 
tamen polest accipi pro eo, unoquoque illorum. Ta- 
lem igitur videntur secuti fuisse intelligentiam. 
Nune ad singula qua singularem faciunt difficultatem 
descendamus. 

Vgns. 14, — Filie composite circumornate ut 
similitudo templi. LXX metaphoram qua erat in 
Hebr. ad ipsum sensum accommodarunt. Sic enim 
habet D. Hier. quasi. anguli ornati ad similitudi- 
nem templi ; Pratensis, velut anguli tesselati, etc. 
Sanctes, sicut anguli incisi palatii ; paraphrasis, ve- 
luti angulares columna, summo studio exornata, 
quales in templis et regum domibus conspiciuntur. 
Ac ecteri ad consimilem modum. 

Vrns. 15. — Promptuaria plena eructantia ex hoc 
in illud. Similiter D. Hier., Pratensis, anguli pleni 
redundantes evictu in victum; Sanctes,anguli pleni, 
educentes de specie in speciem ; Munsterus, penuaria.. 
plena sint, ut efferant despecie in speciem. Sic ferme 


[INS 


eum, 
Dos 
ut 


Ium 
orti 
MIS 
at- 
ὙΠ 
| nali 
TOlls, 
p- 
Prüs 
pulus 
Nb, 
jj if 
(nen), 
iet, 
ἢ 4} 
[aria 
Jede 
(rtt, 
ape 
id eil 
umi, 


y. Tie 


jJ 


1261 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLIV. 


1262 


cmleri. Quantum ad primum vocabulum conveni- A i£us. DNX' JN V^E T'N EN PERETZ VEEN IOTZETH, 


mus. Nam quod aliqui vertunt. angulos, intelligunt 
domus latebras ac penuaria. Sed differimus in no- 
vissima parte. Quod enim dicimus, ez hoc in illud, 
ponunt de victu in victum, aut de specie in speciem. 
Licet autem non dissideat sensus, hoe aut illo 
modo, quoniam omnis generis annona utrobique 
signifieatur, tamen LXX et D. Hieron. 5 zv, pro v 


ZAN, id est hoc, pro victu aut specie. Siquidem citra 
punetorum distinetionem, non longe distant littera 
nun finalis et vau. Pellicanus quoque sie legisse 
videtur, vertit enim, expensas facientes ex hoc in 
' dllud. 

Vgns. 16. — Oves fetose , abundantes in. egressi- 
bus. Interpretes nostri sententiam. tenuerunt, corti- 
cem verborum reliquerunt. Dicit D. Hiero: Pecora in 
millibus, et innumerabilia in compitis nostris. Et 
alii eodem recurrunt. 

Boves crasse. Ad consimilem modum D. Hier. 


Alii interpretantur, fortes ad portandum, tob: wE- 
SUBALIM, id est ad verbum onmustos, ubi subaudien- 
dum est carne, et sic pingues. Id quod Sanctes in- 
dicavit. Nec tamen dissident qui vertunt aptos ad 
onera portanda, quanquam magis quadraret. fortes 
qul. labores sustinendos, cum bonum sit potius agri- 
culturze deservire, aut plaustra trahere. Uteunque 
fuerit, bona habitio jumentorum significatur. 

Vrns. 17. — Non est ruina macerie neque trans- 


ad verbum, non fractio, non exitus. Potest intelligi 
quod nulla sit captivitas, in qua urbium et «zedifi- 
ciorum materies conquassatur. D. Hiero. pene 
idem. Non est interruptio, et non est egressus. Unde 
Munsterus addidit, ad captivitatem, alii referunt ad 
sterilitatem, quae non sit. Hine Sanetes vertit, »07 
est sterilis neque que egrediatur ; Pratensis, non 
est fractio, et non est faciens abortivum. 


Vzns. 18. — « Beatum dixerunt populum cui luec 


sunt. Hebreus habet*b n22w Dyn "NWwNASCHRE 
HAAM SCHECACHA Lo, beatus populus cui sic ipsi. Hoc 
videtur firmare veram felicitatem, quam nostra 
lectio solum fucatam innuit, et ab hominibus de prz- 
dicatam. Quod si intelligatur de rebus ipsis tempo- 
ralibus, ut sonat littera, non est dubium Christiano 
contra fidem esse, si beatitudinem constituas in 
divitiis transitoriis. Debuit ergo subaudiri, ut sane 
interpretati sunt LXX verbum dixerunt, quod et 
frequentius fit Heb. Unde Munst. psalm. cxvu : 0m- 
nes genles circuierunt me. Deinde in sequenti elau- 
sula vult subaudiri ; ET. Dixi : Im. nomine Domini, 
quia ultus sum in eos. Consimiliter in alis duobus 
versieulis sequentibus. Item Sanetes psalm. rx, ubi 
dicimus : Queretur peccatum illius, et non invenie- 
tur, vertit, queres impietatem illius, quam dixit 
quod non invenies. In Hebr. non habetur quam dizit. 


B 


PSALMUS CXLIV. 


PSALMI TITULUS : « LAUDATIO IPSI DAVID. » 


Exaltabo te. Titulus : Laudatio ipsi David (185). 
Breviter continet hie psalmus qux in divinis Scri- 
pluris ad laudem Dei pertinentia late diffunduntur, 
in quo novem loci laudis distinguntur, ex quibus om- 
nis laus Dei sumitur. Ubicunque enim de laude Dei 
agitur, legitur vel opera, vel potentia, vel aliquid 
eterorum. Ad hujus autem psalmi preconia, se- 
quentes psalmi pertinent, qui cum isto septem sunt. 
Ut enim septem sunt psalmi pcenitenti:e, ita et 
Septem sunt psalmi laudis, quibus in die laudandus 
est Deus (Exod. xxxvi). Sicut Propheta. dicit : Sep- 
ties in die laudem dicam tibi.Sicut et. septem. sunt 
Spiritus gratiarum, qui laudes Dei concinunt, sicut 
| legitur in Apocalypsi (Apoc. v). Juxta hoc sacra- 
mentum precepit Deus Mosi in tabernaculo septem 
lucernas ponere, perpetuo lumine lucentes. In his 
Seplem psalmis suffieienter Deus docuit quomodo 
laudari velit; ne quis in ejus laude errare possit 
[Aug.]. Ad hoc enim Spiritu saneto Deus implet 


iter laudis in Seriptura constituit, qui ut. bene lau- 
daretur ab homine, seipsum laudavit, ut inveniat 
| homo qualiter laudet eum. Non enim potest hoc 
dici Deo quod dietum est homini : Non. te. laudet os 
luum (Prov. xxvi). Si enim se laudat homo, arro- 
gantia est; si Deus se laudat, misericordia est, quia 
laudando se amabilem facit, et nos amando melio- 
Tes sumus, non ipse. Ideoque Spiritus ejus in servis 
suis laudat eum, et tune seipsum laudat, quia lau- 


! dari se facit. Et est sensus : Hiec laudatio fit ipsi 
ἢ David, id est. Christo, qui de semine David natus est. 


(183) Ex Cass, in preefatione et conclus. ps. 


[Cassiod.] Intentio : Monet ad laudem. Modus: 
Tripartitus est. Primo premittit Propheta infini- 
tam laudem. Secundo omnes perfecturos Dei lau- 
dem novem modis dicit, ibi, generatio, etc. Tertio 
eadem latius explieat,ibi, miserator, ete. Propheta 

C ergo in persona Ecclesi: sepüiformi Spiritu plene, 
laudem promittit dicens : O 

ἐξ 4} P Vins. 1|. — « Exaltabo te, Deus meus rex ; 
« et benedicam nomini tuo in seculum, et in se- 
« culum sseculi. » 

Dez, [Aug., Cassiod.] Christe, qui de Juda natus 
es, unde reges erant in Veteri Testamento, qui es 
eliam Deus meus, scilicet ereator et recreator, ego 
exaltabo te, id est te notum faciam prwedicando, 
quod es, et benedicam nomini tuo, id est laudabo te, 
in seculum, scilicet hie, et in seculum seculi, sci- 
licet in aeternum. Qui enim hie non incipit, in fu- 
turo mutus erit. Deinde quod dixerat, exponit, di- 
cens : 

Vrns. 2. — « Per singulos dies benedicam tibi ; 


sanctos, ut laudent eum, et ne erremus in laudando T) « et laudabo nomen tuum in sceulum, et in. scecu- 


« lum seculi. » 

Benedicam tibi per singulos dies. [Aug.] Ecce quid 
dixerat, in seculum seculi, sine intermissione in 
lw(is vel tristibus ; e£ per hoc, laudabo momen tuum 
in seculum, et in seculum seculi. [Cassiod., Al- 
cuin.] Qui enim hie per singulos dies Deum laudat, 
in :eterno die merebitur laudare, continua exsulta- 
tione. De qua laude alibi dieitur: I» secula secu- 
lorum. laudabunt te(Psal.Lxxxur, quia semper 
amabunt, quem semper videbunt, qua visione nihil 
est delectabilius. [Aug.] Benedicam ergo nune, per 


1263 


PETRI LOMBARDI 


1268 


singulos dies, ut cum venerit unus sine fine dies, A quentur. Alii libri apertius habent, magnificentiam 


eas ex laude in laudem, sicut ex virtute in virtu- 
tem. Deinde quasi causam laudis subdit, quia 


Vrns. 3. — « Magnvs Dominus et laudabilis ni- 
« mis ; et magnitudinis ejus non est finis. » 


Magnus est Dominus in essentia, ef laudabilis 
nimis vel valde. [Aug.] Hoc uno verbo dedit cogi- 
lare quod non potest capi plene. Et nunquam ces- 
ses a laudibus. Ideo valde est laudabilis, e£, id est 
quia, magnitudinis ejus non est finis, quia incom- 
prehensibilis est cogitatione vel loco. Et quia non 
est finis magnitudinis, ideo non potest laudem ejus 
finire. 

Pans. m. VEns. &. — « Generatio οἱ generatio 
« laudabit opera tua; et potentiam tuam pronun- 
« tiabunt. » 


Generatio. [Cassiod.] Secundo omnes perfecturos 
laudem Dei novem modis promittit. Novem sunt modi 
laudis, scilicet opera, polentia, magnificentia, saneti- 
tas, mirabilia, virtus terribilium, magnitudo, me- 
moria, justitia, qua post explieabuntur. Ex his 
quasi ex locis et seminibus omnis trahitur laus, ad 
quem modum omnia argumenta de paucitate loco- 
rum sumuntur. [Aug.] Quasi dicat: Laudabo ego, 
laudabit etiam generatio, et generatio, id est omnis 
generatio. Repetitio enim dicentis in infinitum misit 
animum cogilantis. Vel duz:v generationes hac repe- 
litione insinuantur, scilicet. generatio qua in pre- 
senti nascuntur filii Dei; et generatio fulura, qua 
filii resurrectionis erunt. De qua dicitur in Evan- 
gelio : [n generatione cum sederit Filius hominis 
in sede majestatis suc (Matth. xix). Regeneratio- 
nem vocavit resurrectionem. Generatio ergo et. ge- 
neratio laudabit opera fua que licet intueri, ut tu 
lauderis qui talia operaris. Si ergo in magnitudine 
defecimus, eujus non est finis. Vel, id est saltem, 
de operibus laudemus operantem, de conditis Condi- 
torem, de ereatura Creatorem. Videamus quc hic 
fecerit, quz nobis nota sunt : Ef potentiam tuam. Hic 
est secundus locus laudis. Quasi dicat : Laudabunt 
opera. Et in illis laudandis, pronuntiabunt poten- 
tiam tuam. Non enim opera laudant, nisi ut virtu- 
tem operantis annuntient ; sed quidam eloquentes 
laudant creaturam obliti Creatoris. Saneti vero lau- 
datores, si opera amant, laudant magis operatorem, 
et hiec propter illum amant et laudant, quod utique 
faciendum est. Si enim in rebus faetis sentitur ali- 
qua species, vel utilitas, vel virtus. Et laudatur 
magis in illo qui fecit. Quid enim pulchius est eo 
qui omnia fecit? quid utilius, quid potentius? lauda 
ergo facta propter facientem. Sed si opera laudas, 
et te qui es opus Dei laudas, et occurrit illud : Non 
te laudet os tuum, et arrogans videris (Prov. xxvi). 


Sed non est arrogantia, quia Deum in te non lau- 


das. Sequitur tertius locus laudis : 
VEns. 5. — « Magnilficentiam glorie sanctitatis 
« tu: loquentur, et mirabilia tua narrabunt. » 
Magnificentiam glorie. [Cassiod.] Deinde quartus 
locus. Et magnificentiam glori: sanctitatis tuc lo- 


majestatis tue et sanctitatis tue loquentur. Sequi- 
turquintus locus laudis : Et mirabilia tua narrabunt. 
Deinde sextus : 


VEns. 6.— « Et virtutem terribilium tuorum 
« dicent, et magnitudinem tuam narrabunt. » 


Et virtutem terribilium tuorum dicent. [Aug.] 
Non enim tantum blanditur, sed etiam minatur. Blan- 
ditur, ut exhortetur ; minatur ut terreat et corrigat. 

-Si enim non minaretur, nulla esset correctio ; si 
non blandiretur, nulla esset. exhortatio. Est itaque 
amabilis et. terribilis. Dicent ergo virtutem discipli- 
nantis el punientis. Si praedicant regnum «eternum, 
non tacent ignem czeternum. Sequitur septimus lo- 
cus laudis : Et narrabunt magnitudinem tuam, cu- 
jus non est finis, sed narrabunt ea, cum talem esse 
laudabunt. Sequitur octavus locus laudis : Et 


VERS. 7. — « Memoriam abundantie suavitatis 
« tu: eructabunt, et justitia tua exsultabunt. » 


Memoriam suavitatis tue eructabunt foris, intus 
ea pleni sunt. [Aug.] Memoriam abundantie suavi- 
tatis dieit, quod Deus non est oblitus nos oblitos 
eum, et non oblitus facit nos reminisei sui. Ipse 
enim per abundantem suavitatem suam, prius nostri 
memor est vocando, gratia sua nos praeveniendo ; 
inde nos ejus. Et nota quod non ait manducabunt, 
sed, eruetabunt. Manducat enim qui discit, eructat 
qui doeet, hoc tamen eructat quod manducavit. 
Hac ergo memoria, quia valde duleis est, mandu- 
canda est et eruetanda. Sie ergo. manduca ut eru- 
ctes. Sequitur nonus locus laudis : Ef exsultabunt 
justitia tua, non sua, quam scilicet memores tui 
accipiunta te. Cui ergo debent quia sunt, illi de- 
bent, quia justificati sunt. Nemo ergo Deo tribuat 
quia est, et sibitribuat quia justus est. Melius est 
enim quod sibi vult tribuere, quam quod illi. To- 
tum illi da, in toto ipsum lauda 

Pans. nr. VERS. 8. — « Miserator et misericors 
« Dominus, patiens et multum misericors. » 

Miserator.|Cassiod.| Tertio latius explieat, que 
secundo breviter proposuit. Quasi dicat : Merito in 
his laudabunt, quia Dominus est miserator effectu, 
et misericors natura. Partes laudis ponuntur hie, 
quae superius posite sunt, sed non singule possunt 


explicari plene. Quis enim opera vel potentiam ejus : 


ad plenum explicaret? et sicut supra, ita et hie ab 
operibus incipit, ut miserator dicatur, dum  caden- 
tes restituit. Misericors natura, et dum creat. Et 
ipse est, patiens. Hoc sumitur de secundo loco lau- 
dis, scilicet de patientia quam hic laudat, non quod 
terras suspendit, et maria coercuit, et ccelum stellis 
depinxit, etc., sed quia tolerat peccantes ut conver- 
lantur. [Aug.] Velita, ut misericors et miserator 
pro eodem accipiatur. Quasi dicat : Hsc praedicta 
laudant et annuntiant, et. quod de his laudant et 
exsultant, tu Domine, fecisti, merita illorum tua 
dona sunt, quie per miserieordiam eis preslantur. 
Nam Dominus est miserator et misericors- his qui- 
bus jam veniam dedit, per quod laudant et exsul- 


1265 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLIV. 


1266 


tant. Et est patiens, his scilicet quibus nondum de- A rata minus quzereretur. Nota etiam facta est, quando 


dit, sed exspectat ut det. Repetit de misericordia. 
Et multum misericors et generaliter. 


VrEns. 9. — « Suavis Dominus universis, et mi- 
« serationes ejus super omnia opera ejus. » 

Suavis est Dominus universis, |Cassiod., Aug.] 
scilicet bonis et malis, et maxime gustantibus se. 
Hoc de magnificentia sumitur, quia nil magnificen- 
tius est quam suavem esse gustantibus, et miseri- 
cordiam omnibus suis impendere operibus : non au- 
tem his quz diabolus facit, ea enim potius damnat, 
sed suis misericordiam prestat. Unde subdit : Ef 
miserationes ejus sunt, super vel in ommia opera 
ejus, quia ipse est qui suum solem facit oriri super 
bonos et malos (Matth. v), et in hujusmodi. Et in 


hoe quod exspectat in peccato manentes et monet Β 


converti, bene omnibus facit, et miserationes omni- 
bus exhibet. Quod si punit, severitas est, non in 
ejus, sed in tua opera;si enim tollas opera tua 
mala, et non in te. remaneant nisi opera ejus, non 
te dimittet miseratio ejus ; si autem tu non dimittas 
opera tua, erit ejus severitas in opera tua, cum di- 
cet : Ite, maledicti, in ignem eternum (Matth. 
xvv). Et quia miseratio tua est super omnia opera 
tua, 

Vrns. 10. — « Confiteantur tibi, Domine, omnia 
« opera tua ; et sancti tui. benedieant tibi. » 

Domine, confiteantur tibi opera tua, |Aug.] id est 
laudent te, omne quod est confitetur vel per se, vel 
per rationales creaturas, sicut ea quae non habent 
sensum laudandi, que sunt materia laudis, quia 
dum inquiris , invenis magnam vim in eis que ἃ 
Deo est. Et sancti tui, id est angeli et homines in 
confessione operum tuorum inspicientes, benedicant 
tibi, vel te. Inspiciant creaturam tuam confitentem, 
et benedicant te, hoc de sanctitate sumitur. Ipsa 
enim est sanctitas Dei, id est hoc. exigit. Sanctitas 
dicitur, ut ei sancti debeant confiteri. Deinde quid 
in confitendo dicant, subdit : 


Vrns. 11. — « Gloriam regni tui dicent : et po- 
« tentiam tuam loquentur. » 

Gloriam regni tui dicent, etc. [Aug.] Quasi dicat : 
Quid enim dicunt ? Gloriam regni tui dicent, et po- 
tentiam tuam loquentur,id est dicent quam poten- 
ter et mirabiliter quidquid facis et disponis in regno. 
Dicent enim quam gloriosus et mirabilis est Deus 
qui fecit ccelum οἱ terram, et diversis bonis imple- 
vit ; quam potens est Deus qui fecit hiec et continet. 
Et sumitur hoc de mirabilibus. 

VEns. 12. — « Ut notam faciant filiis hominum 
« poteatiam tuam, et gloriam magnificentie regni 
« tui. » 

Ut notam feciant. [Aug.] Quasi dicat : Loquentur 
ad hoc utique, u£ notam faciant filiis hominum po- 
tientiam et gloriam, vel, sicut alii dicunt, decorem 
magnificentie regni tui, vel gloriam magnitudinis 
decoris regni lui. [Cassiod.] Hoc sumitur de virtute 
terribilium. Sanctis enim prxedicantibus nota faeta est 
potentia Dei, qua vindicabit in malos. Et gloria 
regni qua coronabit bonos nolificata est, ne igno- 


apostoli virtutes fecerunt, et per notitiam utriusque 
quidam timore pcne, quidam spe glorie conver- 
tuntur. Et nota quod post potentiam commendat 
decorem regni, quod ideo facit, ut potentia nomi- 
nata amantem non terreat. Habet enim regnum quo 
delectemur, et illud regnum habet decorem cui ma- 
gnifico nil comparetur. De cujus regni magnitudine 
subdit, 


Vrns. 13. — « Regnum tuum regnum omnium 
« seculorum ; et dominatio tua in omni generatione 
« et generationem. » 

Regnum tuum, etc. |Aug.] Quasi dicat : Cujus 
regni decorem praedicabunt ? Non hujus seculi. Re 
gnum praedicari ab eis dico, quod et decorem ha- 
bet; sed non est ubi magnitudo decoris, sed tuum, 
quia regnum tuum, estregmnum omnium seculorum, 
id est :eternum, et dominatio tua est in omni gene- 
ratione et generationem per successionem. Vel in 
hae generatione et futura, per quod ostenditur re- 
gnum esse forte. [Cassiod.] Laudat enim regnum de 
perpetuitate et dominationis effectu, et sumitur hoc 
de magnitudine. Si enim magnum est ad tempus im- 
perare, majus est dominationis terminum non ha- 
bere. 


Vzns. 14.—« Fidelis Dominus in omnibus 2$ 1. 
« verbis suis, etsanetus in omnibus operibus suis. » 


Fidelis est Dominus in omnibus verbis suis, [Aug.] 

quia adventus dona complevit, et quidquid promisit 

Q dedit, et per data feait fidem cseteris dandis quae 

promisit et quasi chirographo scribi fecit; et su- 

mitur hoc de abundanti suavitate. Unde supra di- 

xit : Memoriam abundanti suavitatis tuc eructa- 

bunt, et. sanctus in. omnibus operibus ut verax est 
in promissis, ita sanctus in operatione. 


Vrns. 15. — « Allevat Dominus omnes qui eor- 
« ruunt, et erigit omnes elisos. » 


Dominus allevat omnes qui corruunt, [Cassiod.] 
scilicet qui nondum corruerunt, sed qui corruere 
incipiunt. Quos omnes allevare dicitur, non quod 
omnes allevet, sed quia quieunque allevantur, hoc 
est per eum, ef erigit omnes elisos, scilicet qui rui- 
nam peccati, et lapsum passi sunt jam. Corruentes 
ergo dieit incipientes labi; et elisos, jam lapsos. Et 
hoe ad abundantiam quoque pertinet, seilicet quod 
elevat ruentes, et erigit elisos, unde recordatio sua- 
vitatis habetur, et in laudibus ejus eruetatur. [Aug.] 
Vel aliter secundum aliam litteram, allevat Dominus 
omnes qui decidunt a malis suis, id est a. vitiis et 
a peccatis, quos omnes allevat Dominus, et aceipi- 
tur hoe in bono; vel non de casu a vitiis, 
sed de eo quod cadunt hominesab his temporalibus 
hie agit. Saneti enim ut. Job qui in hoc seculo ali- 
quid perdunt, et abjecti fiunt, decidentes sunt, quali- 
ter Job decidit a gloria pristinge lucis temporalium re- 
rum, quibus nitebatad tempus ; decidita gloria domus 
sum, etin stercore sedebat. Ita et alii sanctorum 
multi, sed hos omnes allevat Deus et confirmat, quia 


1267 


PETRI LOMBARDI 


1268 


septies cadit justus in die, et resurgit (Prov. Xx1v). A. pitius omnibus invocantibus eum, etsi non facit sta- 


Impii autem infirmantur in malis. Et erigit. omnes 
elisos ad se scilicet pertinentes, quia superbis resistit. 
Et quia h:c facis, 


VEns. 16. — « Oculi omnium in te sperant, Do- 
« mine ; et tu das escam illorum in tempore oppor- 
« tuno. » 

Oculi, [Cassiod.] id est, intentiones omnium in te 
sperant, Domine. Hie de justitia latius. agit ut qui 
misericordem audit, justum timeat, et justitia est ut 
sperantes satiet corporaliter et spiritualiter. [Aug.] 
Unde addit : E£ tu. das escam illorum. corporalem 
vel spiritualem, non passim, sed n tempore oppor- 
tuno. Non enim semper danda est esca, sed in tem- 
pore opportuno. Multis enim petentibus salubriter 


differtur. Dat ergo quasi medieus czegro quod conve- B 


nit; et quando convenit non ut homo desiderat et 
petit, ne obsit, si det. Petiit enim Apostolus de an- 
gelo Satanz, ut auferretur ab eo, et non accepit, 
sed propter perfectionem suam, quia tempus adhuc 
erat exercendc infirmitatis. Petiit diabolus ad tenta- 
tionem Job, et accepit, sed ad damnationem suam. 
Ipse Christus mori venerat, et tamen  transfigurans 
in se infirmos ait: Pater, δὲ fieri potest, transeat 
a me caliz iste (Matth. xxvr). Et licet non acciperet 
quod petere videbatur ait: Non quod ego volo, sed 
quod tu vis (ibid.), benedicens in omni tempore. 


VEns. 17. — « Aperis tu manum tuam, et imples 
« omne animal benedictione. » 


Aperis tu, ete. [Cassiod.] Quasi dieat : Quam es- 


cam das? ecce aperis tu manum tuam, id est, be- 3 


nignitatem potentie tug, quia omnia in potestate 
ejus sunt , et imples benedictione omne animal ra- 
tionabile, scilicet quod potest benedici. Quasi dicat : 
Etsi non das aliquando, das tamen in tempore op- 
portuno. Differs quidem, sed non aufers. 


Vrns.18. — « Justus Dominus in omnibus viis 
« suis : et sanctusin omnibus operibus suis. » 


Justus est Dominus. [Cassiod., Aug., Cassiod.] 
Ipso nomine justitiam aperit, ut manifeste ostenda- 
tur hic laus esse de justitia. Justus dico, i omnibus 
viis suis. Vie sunt dispositiones et voluntates qui 
omnes justi? sunt, etiam si verberat. Justus ergo est 
et quando czdit. et quando curat. Sie confessi sunt 
Daniel et omnes sancti in tribulationibus, scilicet 
quod justa sunt judieia Dei. Ef sanctus in omnibus 
operibus suis. Pius, patiens, dator omnium bono- 
rum. Sciendum quod vie ad dispositionem perti- 
nent, opera ad effectum. Hzc secundum nos divi- 
dentur, sed apud illum, hoc est velle quod facere, 
quia ex ejus voluntate res habent esse. Et 


Vrgns. 19. — « Prope est Dominus omnibus in- 
« vocantibus eum ; omnibus invocantibus eum in 
« veritate. » 


Dominus [Cassiod.] qui ubique prope est, id est pro- 


lim eis quod petunt. Ideo enim magis non facit, 
quia proprie est, et hoc de justitia sumitur. Sed qui- 
bus invocantibus ? [Aug.] Omnibus invocantibus eum 
in veritate non secundum vana desideria, quz aliud 
quarunt quam ipsum Deum. Et ipse 


Vrns. 20. — « Voluntatem timentium se faciet, 
« et deprecationem eorum exaudiet : et salvos fa- 
« ciet eos. » 

Faciet aliquando, [Aug.] etsi non mox ut petunt, 
voluntatem timentium se. Si tamen ideo timent, ut 
ejus faciant voluntatem, ef deprecationem eorum de 
salute exaudiet et salvos faciet eos. Deinde conclu- 
dit de justitia dicens : 


Vrns. 21. — « Custodit Dominus omnes diligen- 
« tes se; et omnes peccatores disperdet. » 

Custodit Dominus omnes diligentes se : et omnes 
peccatores disperdet , |Aug.] id est qui perseverant 
in peccatis, disperdet. In utroque enim est zequitas. 
JEquum est et diligentes custodire, et peccatores 
perdere. Et nota per hoc quod ait, custodit, osten- 
ditur apud eum esse suavitas ; per hoe quod ait, dis- 
perdet, monstratur apud eum esse veritas. 

Vrns. 22. — « Laudationem Domini loquetur os 
« meum ; et benedicat omnis caro nomini sancto 
« ejus in seculum et 1n seculum seculi. » 

Laudationem. |Cassiod.| Expositis omnibus locis 
laudis sequitur brevis conclusio, qua concludit quod 
non potest explicari. Quasi dieat : Quoniam omnia 
ita se habent, laudationem Domini loquetur eos 
meum. Ecce concludit in laude e£ in eo exemplo be- 
nedicat omnis caro, id est homo, scilicet conversus 
ad Deum zomini sancto ejus, et hoc in seculum, 
id estin presenti, e£ in seculum seculi, in futuro. 


COLLATIO IN PSALMUM CXLIV : « EXALTABO TE, DEUS 
MEUS REX, » etc. 


Vzgns. 3.— « Magnitudinis ejus non est finis. Ita- 
que Cheldzus D. Hieronymus pro eo quod non est 
finis, dieit non est investigatio. Et ferme alii pn 


HEQER, sensus est idem. Nam tanta est Dei magnitu- 
do, ut quanto plus investigaveris, tanto magis inve- 
niendum sit. In aliquot versiculis ubi habemus ter- 
tiam personam, ubi pluralem Hebr. habent primam 
singularem sensu illzeso, ut exempli gratia, est. illud 
mirabilia narrabunt. D. Hieronymus loquar, alii 
meditabor ae id genus. Certe Psalmita narrabat Dei 
mirabilia, ut et nos postea narrabimus, quin in Hebr. 
modo ponitur singulare, modo plurale intercise, ut 
palam sit idem esse. 

Vgns. 8. — Emcsultabunt D. Hieronymus. et alii 
laudabunt sive cantabunt "Y? 3ERANNENU, vel - 
jubilabunt. Hzc profecto exsultationem in Dei 
laudibus aperte demonstrant. 

VEns. 14. — Fidelis Dominus. Hic versiculus 
non est in Hebr. Existimo ἃ Septuaginta repositum 
esse, eo quod hie psalmus scriptus est ordine alpha- 
betario, et si non hic versus poneretur, deficeretur 
littera nun. Siquidem per id elementi, Hebraice fide- 


lis incipitur ΝΣ NEEMAN. 


1t 


Iit Sl- 
XL fi 
M qui. 
sem 
diu] 


| 
| 
| 
| 


itid 
Tti ἢ). 


ΜΝ, 
Ke, ul 
"n do 
Dontl- 


1269 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLV. 


1270 


PSALMUS CXLV. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA. » 


Lauda, anima mea. Titulus : Alleluia. [Cassiod., 
Aug.]Vox ista est quasi musica salutaris, harmonia 
colestis, quie non solum homines, sed etiam ange- 
los deleetat, laudem Dei exprimens, qui congrue 
huie psalmo prsscribitur, ubi vir justus. exhortatur 
animam suam ad laudem Dei ; quia aliquando in ad- 
versis velint nolint perturbatur anima, unde supra 
dixit : Quare tristis es, anima mea, et quare contur- 
bas me? (Ps. χα.) Sed utauferat ei perturbationem sug- 
gerit gaudium de spe, si non de re, anima perturbatze 
et mcerenti dicens : Spera in Deo quoniam adhuc con- 
fitebor illi (ibid.). [Cassiod.| Hae igitur spe erecta 
anima Deum laudat hie. Intentio : Monet ad laudem. 
Modus : Tripartitus est. Primo Propheta sibi quasi 
omnibus consulit laudare, ne in vanis otietur, etg 
quasi acquiescens consilio, asserit se laudaturum 
ibi, ubi poterit plene. Secundo, alios monet non 
sperare in homine, ibi, nolite confiteri. Tertio docet 
omnem spem, in omnipotenti ponendam, ibi, beatus. 
Vir itaque justus animam suam àd laudem exhortans 
ait : 

Vrns. 1. — « Lauda, anima mea, Dominum, lau- 
« dabo Dominum in vita mea, psallam Deo meo, 
« quandiu fuero. » 

Lauda, anima mea, Dominum. [Aug.] Quasi dieat : 
Quid de aliis satagis ? Sta mecum in laude Dei. Sed 
quare, a quo, et cui hoe consulatur. Si caro dicitur 
consulere anime, non videtur esse verum, eum ἃ 
meliori et digniori soleat inferiori dari consilium. 


Caro autem inferior est anima. Anima enim licet vi- Ο 


tuperabilis, quia peccatrix, lamen melior dicitur 
per naturam eorpore laudato in suo genere, quia 
spiritualis natura praestat eorporeaze quam movet, re- 
git, sensificat, et caput ipsa spiritualis natura infini- 
ta vicina est substantiae Dei. Sic aurum vituperatum 
quia sordidum est praeest plumbo in puritate lau- 
dato ; sie et malus homo optimo equo. Non ergo 
datur anims consilium à carne, quamvis domita 
valde et pecata quce tamen mortua est propter pee- 
catum, nune etiam immortalis faceta consulit ani- 
mi, quia semper in terra anima est, sed purior 
pars anime, scilicel mens, quie cogitat sapientiam 
divinam illi inhzerens, et in illam inspirans videt 
quasdam anim:e partes, seilicet. sensualitatem per- 
turbari motibus szeuli, et cupiditate terrenorum ad 
exteriora rapi, a quibus ad superiora et interiora re- 
vocat eam. Se ergo seeundum inferiorem partem ex- 
hortans anima, secundum rationem dicit : Lauda, 
anima mea, Dominum. Quid enim tibi placet in hoe 
sieulo quie divisa es per tot saecularium rerum amo- 
res ? Quid te occupat mortalium rerum cura ? collige 
le ad actorem. Hic libi pax et seeuritas. Sta ergo 
mecum, et lauda Dominum. Deinde respondit ani- 
ma menti, quasi hie praegravata, et non valens ita 
consistere ut dignum est : Laudabo perfeete in vita 


A mea wlerna, qu: est vere vita, scilicet cum perfecte 


ei inhisero, a quo separari ut modo fit, mors est, 
hie in morte ista laudo tenuiter, id est exiliter, quia 
corpus animam aggravat, et terrena inhabitatio de- 
primit sensum multa cogitantem (Sap. 1x). Sed hic 
spes consolatur et pascit, in qua quodammodo vivens 
laudat. Vita erit in futuro. Ideo hic gemo, ibi 
plene laudabo. Et quomodo laudabis ? 510 laudabo, 
quia tune psallam Deo meo, quandiu fuero, vel sum. 
Hic est homo et aliis intentus. Et ideo non semper 
psallit et perfecte, sed in «eterno est. [Cassiod.| Non 
sic psallam, imo, quandiu fuero, vel sum, non ideo 
hoe dieit quod aliquando non sit, quia in sternum 
erit, et ideo vere diu. Vel de pr:wsenti potest 
accipi, psallam. Quasi dicat :'In futuro perfecte lau- 
dabo, et etiam hie, ubi non semper ero, psallam Deo 
meo, quandiu fuero. 

Sb H Ἔ Dans. m. Vrns. 2. — « Nolite confidere 
« in principibus : in filiis hominum , in quibus non 
« est salus. » 

Nolite confidere. [Aug.] Secunda pars , dato con- 
silio et affirmato quod laudabit ubi plene poterit , 
quasi longe remotos interim dum mala sunt quibus 
turbatur anima, monet hie non sperare in homine , 
sed in Deo. Quasi dieat : Ego laudabo et psallam , 
vos autem pusilli, qui nondum, vel, id est etiam de 
Deo speratis, interim dum mala sunt in Deo, non 
in homine speretis. [Cassiod., Aug.] Quod ita ait : 
Nolite confidere in principibus tenebrarum, id est in 
daemonibus ; et in filiis hominum, id est in baptistis, 
in quibus non est salus. In uno Filio hominis est sa- 
lus, et in ipso sperate, non quia Filius hominis est , 
sed quia Filius Dei est ; non propter illud quod susce- 
pit ex te, sed propter illud quod servavit in se, quia 
Domini est salus. Et in alio psalmo dicitur, non 
prineipium saeculi, non baptistarum, qui jaetant se 
dare saneta , quorum tantum sunt instrumenta. Si 
enim homo aliquid dare posset, minus a Deo pete- 
retur. [Cassiod.] Vel ita, nolite : Respicit Propheta 
ad novissima tempora consummationis seculi, et 
quasi in fine seculi mente positus cito finienda do- 
cet, non amare pro :eternis. Quasi dicat : Ita me 
habeo, ut dixi, et meo exemplo, nolite, vos alii, 
maxime novissimi, confidere in principibus et in 
filiis hominum, id est in illis qui maxime tempora- 
lia amare suadent, prius ut salutaris medicus mun- 


D dat corda prohibendo a noxiis, ut. post salutaria in- 


fundat monendo salubria. In. quibus, id est in filiis 
hominum, non est salus. Vide enim quid sint. 

Vgns. 3. — « Exibit spiritus ejus, et revertetur in 
« terram suam ; in illa die peribunt omnes cogita- 
« tiones eorum. » 

Spiritus, [Aug.] id est anima ejus, id est hominis 
exibit subito, quando non vult vel scit e£ exeunte 
spiritu revertetur caro in. terram suam, unde cepit 
initium. E£ in illa die, mortis scilicet, peribunt, id 


1274 


PETRI LOMBARDI. 


1212 


est frustrabuntur, omnes cogitationes eorum, quee in A pertinet. Christus enim justus judex, vindicat pa- 


diversos s:culi ambitus tendebant. 


Pans. rr. VERS. 4. — « Beatus cujus Deus Jacob 
« adjutor ejus, spes ejus in Domino Deo ipsius ; qui 
« fecit colum et terram, mare, et omnia que in eis 
« Sunt. » 

Beatus cujus. [Cassiod., Aug.|Tertia pars, ubi 
docet omnem spem in omnipotenti ponendam, quem 
ex factis describit, ut gentilitas tam frequenter vi- 
cta quiescit. Et notandum quod supra remotis no- 
xiis docet hic quod salutis est, scilicet in quo spe- 
randum sit. Et quasi quis  quereret: In quo ergo 
est sperandum ? Respondet, in Domino, quia beatus 
est cujus Deus est, non angelus vel homo. Sed, 
Deus Jacob, id est qui sperat in illo, qui fuit Deus 
Jacob. Ipse dico adjutor ejus, Jacob, id est adjutor 
hujus viri Jacob, sicut fuit adjutor illius actualis 
Jacob. Ipsius Jacob sie fuit adjutor, ut de Jacob 
faceret Israel, qui jam videret adjutorium, [Aug.] 
scilieet Israel videret Deum qui est. adjutorium, sic 
si hie non vides, sed habes adjutorem Deum, eris 
tandem de Jacob Israel, et videns ; et cessabit omnis 
gemitus et dolor. Dicit ergo, beatus et ille cujus 
Deus est Deus Jacob adjutor ejus , id est hujus viri 
Jacob, sicut illius. Cur est beatus? quia spes ejus 
est in Domino Deo ipsius, et quia eliam cultoribus 
demonum spes est in Deo suo, determinat in quo 
debetesse spes, dicens : Qui fecit. Quasi dicat : 
In quo Domino Deo ? in illo, qui fecit celum et ter- 
ram, mare, [Cassiod., Aug.]id est in Christo, et 
hoe usque in finem psalmus ostendit , describendo 
eum per opera. Nam etsi sunt dii multi et domini, 
nobis tamen unus est Deus, ex quo omnia (/ Cor. vit). 
Et est hie laus ab operibus, quia etsi non ejus sub- 
stantiam , tamen aetus ejus aliquatenus nostra ca- 
pit notitia , de quibus subdit : Et omnia fecit qua 
in eis sunt, scilicet in. colo et in terra, in mari. 
Ita curat et de te inter alia. Omnia, dicit, ne quem 
alium putes Creatorem. Vel, id est etiam et mino- 
rum, et przter czetera addit, hoe aliud ad nos per- 
linens. Ipse est 


Vrns. 9. — « Qui custodit veritatem in smcu- 
«lum, facit judieium injuriam  paüenlibus; dat 
« escam esurientibus. » 


Qui custodit veritatem in seculum, id est, in τοίου τ 


num. [Cassiod., Aug.| Hic est Christus qui est ve-D 


ritas. Omnis homo mendax. His verbis et amandum 
praedicat , et timendum in quo eustodit veritatem. 
Ecce facit judicium quibus? patientibus injuriam ; 
non omnis molestia est injuria, quod enim jure pa- 
teris non est injuria, ut quod patitur latro etalii 
scelerati. Aliud est ergo pati injuriam, aliud pati 
supplicium. Supplieium enim jure quis patitur ; in- 
juria autem juri contraria est dat etiam escam utram- 
que, scilicet corporalem et spiritualem, esurientibus, 
de quibus dicitur : Beati qui esuriunt et sitiunt justi- 
tiam (Matth. v). Non ergo homo se jactet. Quasi 
dicat : Etenim solus Deus dat hec duo, scilicet 
quod facit judieium et dat escam , hoc ad justitiam 


tientes propter nomen suum ; et dat escam diligen- 
tibus se. 

Vgns. 6. — « Dominus solvit compeditos ; Domi- 
« nus illuminat caecos. » 


VEns. 7. — « Dominus erigit elisos : Dominus 
« diligit justos. » 

Dominus solvit compeditos, | Aug., Cassiod.] mor- 
tali corpore. Hos solvit ex mortalibus faciens im- 
mortales. Vel, compeditos , culpis Dominus solvit a 
peecatis. Et Dominus illuminat sapientia ceecos igno- 
rantia, [Aug.] id est eos qui czci sunt, facit sapien- 
tes. Hzc ad abundantiam suavitatis pertinent. Ef 
elisos per superbiam Dominus erigit, per humilita- 
tem. Quos enim diabolus elidit, Deus dirigit. Et Do- 

B minus diligit justos, quoslocat in :terna beatitudine. 
Et quia diligit, ideo facit judicium eis injuriam pa- 
tientibus. Qui sunt justi ? et quomodo diligit ? ecce 
justi sunt pupillus et vidua ; diligit hos custodiendo. 
Et hoc est quod ait : 


Vrgns. 8. — « Dominus custodit advenas , pupil- 
« lum et viduam suscipiet; et vias peccatorum dis- 
« perdet. » 

Dominus custodit advenas, [Aug.] scilicet eos qui 
dicunt : Non habemus hic manentem civitatem (Hebr. 
xm). Pupillum et viduam suscipiet, id est omni ope 
et auxilio destitutos in hoe. saeculo, ut sperent in 
Deum, et etiam qui habent terrena, et non in eis 
confidunt, pupilli et vidue sunt Dei. Vel per adve- 
nas Ecclesia intelligitur. gentium. Omnis enim Ec- 
clesia gentium adventitia est ad Patres, quorum 
non carne, sed imitando est filia, Pupilli sunt om- 
nes fideles in hac peregrinatione, quibus absens est 
Pater ; et omnis fidelis anima, est vidua Sponso ab- 
sente, id est quandiu Sponsus abest. Unde magis 
Patrem et Sponsum desiderant , et hos omnes Deus 
protegit, non visus sed desideratus. Ef ipse disper- 
det viam, vel, vias latas peccatorum, qui hic nostram 
arctam viam irrident, quorum via exterminata no- 
bis quid restat ? utique regnum, de quo supponit. 


C 


Vnns, 9. — « Regnabit Dominus in secula, Deus 
« luus, Sion, in generatione et generationem. » 

hegnabit Dominus in sanctis suis n secula. |Cas- 
siod.] Hoc de magnificentia sumitur. Regnabit Domi- 
mus, quando corda nostra erunt in eo firma, quod non 
modo est. Quis Dominus? Deus tuus, oSion, regnabit. 
Quasi dieat : Ad te pertinet, o Eeclesia, quia tu es 
ejus regnum, non Babylonia. Deinde quod dixerat 
in s:ecula exponit, in generatione et generationem, 
id est semper. 


COLLATIO IN PSALMUM CXLV : « LAUDA , ANIMA MEA, 
DOMINUM, LAUDABO DOMINUM IN VITA, » etc. 


Vrns. 3. — Exibit spiritus ejus et revertetur in ter- 
ram suam. Faberet Cecus volunt dici , exibit spiri- 
Lus eorum et veverteturin terram, cum prxcesserit 
plurale in filiis hominum, et item sequatur, peribunt 
cogitationes eorum. Adde quod noncongruit spiritum 
reverti in terram, qui est incorruptibilis. Omnes 
tamen interpretes et Greci et. Latini vertunt singu- 
lariter, et ita Hebraice legitur ΔΙῚ rAscHUp, id quod 


— M 


P——— πο: 


1213 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLVI. 


12714 


miratur Faber. Desinat autem mirari, quando intel- A spiritus ejus et revertetur in terram suam, id quod 


ligitur caro revertetur. Hinc Munsterus transtulit, 
revertetur homo in terram suam. Et quod ipsi argu- 
mentantur plurale pracessisse, praesertim in Graeco, 
nihil obstat quoniam sic accipimus ab homine exibit 


translator ad Campensem fecit. Paraphrasis tamen 
sub plurali exposuit. Nec de hoc est minus digla- 
diandum, cum res sit in syllabis. 


PSALMUS CXLVI. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA. » 


Laudate Dominum. Titulus : Alleluia. [Aug.] Hic 
agit item de laude Dei, ubi propheta monet laudare 
colligentem Israel. Intentio : Monet ad laudem Dei. 
Modus : Bipartitus est psalmus. Primo ostendit 
quos colligat et quomodo. Secundo post predicta 
adhuc hzrentes et dubios increpat, ostendens unde 
possint laudare, scilicet si fuerint humiles, ibi prze- 
cinite. Omnes ergo tam majores quam minores ad 
laudem invitans, ait : 


Vrns. 1. — « Laudate Dominum, quoniam bonus 
« est psalmus ; Deo nostro sit jueunda decoraque 
« laudatio. » 


Laudate Dominum. [Aug.] Hoc dicitur omnibus 
gentibus. Et quasi quaereremus, quare laudabimus? 
Laudis causam attulit : Quoniam bonus est psalmus. 
Hc est tota merces laudantium. Quasi dicat : Ideo 
laudate, quoniam bonum est laudare. Ipsa enim 
laus Dei est nostra beatitudo. Et notandum quod 
non dixit quoniam bona estlaus, sed ut laudis mo- 
dum exprimeret, dixit, quoniam bonus est psalmus. 
Ipse enim psalmus est laus Dei, qui fit non sola 
voce sed in organo, manibus voei concordantibus. 
Per quod significatur quod voci debent opera con- 
sonare, quorum laus cessare non debet etiam vocis 
laude intermissa. Semper ergo laudat, qui semper 
bene operatur. Qui vero male agit blasphemat. Hoe 
laus perficietur in terna gloria, ad quam perven- 
turi modo exerceamur in laude bonorum operum. 
Bonus ergo est psalmus, quia bona est laus Dei. In 
laude namque Dei ipse actus est merces, qui et in 
futuro erit. Et quia bonus est psalmus, ideo Deo no- 
stra sit jucunda decoraque laudatio. Quod utique est, 
si est decora, id est vit&e moribus speciosa. Jucunda 
enim est Deo qu: est speciosa, quod non more pec- 
catorum, qui bon: cantilenz malis obstrepunt mo- 
ribus. 

Vgns. 2. — « JEdificans Jerusalem Dominus, di- 
« spersiones Israelis congregabit. » 


JEdificans. [Cassiod.] Quasi dicat : Ideo laudan- 
dus est Deus, quia Dominus est edificams, id est 
vdificat Jerusalem spiritualem, scilicet colestem 
Ecclesiam, quam sie zdificat, quia dispersiones 
Israelis, id est dispersiones fidelium, scilicet fideles 
dispersos de toto mundo congregabit ad regnum. 
[Aug.] Et est hie laus de factis mirabilibus. Vel ita, 
et accipit Jerusalem generalem Ecclesiam, cujus 
pars triumphat in ccelis, pars militat in terris : est 
enim «eterna Jerusalem in colis, ubi cives angeli 
sunt, et ad eam pertinet. etiam populus Israel, qui 
modo per peccatum peregrinus est. Omnes illi qui 


€ 


D 


sunt in magna illa civitate et. ccelesti gaudent qui- 
bus spectaculum est ipse Deus; sed nos ab illa ci- 
vitate peregrinamur peccato expulsi, 3$ Ἔ Z2 ne ibi 
maneremus et mortalitate preegravati, ne illo redi- 
remus. Sed respexit Deus peregrinationem nostram. 
Vel ipse qui zdificat Jerusalem, etiam lapsam  par- 
tem restituit, et olim dispersos in Christo collegit, 

pg quem misit ad captivitatem. nostram redimendam 
pretio sanguinis. Et est. quasi dicat : Dicis ut lau- 
demus Deum. Et quis noster Deus est? [6]. int.] 
Dominus :dificavit Jerusalem ecelestem, quam de 
vivis lapidibus exstruit, ruinam angelicam repa- 
rans, et ipse qui sdificat Jerusalem, congregabit 
[Aug.]in una fide et charitate, dispersiones Israe- 
lis, id est fideles olim dispersos quos colligit, ut 
de illis aedificium ceceleste formetur. Sie, id est per 
talia opera se commendat Deus laudatoribus suis, 
id est commendat charitatem suam fidelibus. Quid 
ergo eis daturus est in premium ? Seipsum. Sed 
quomodo colligit ? Quid agit ? ut congreget, ecce 
ipse est 


VEns. 3. — « Qui sanat contritos corde, et alli- 
« gat contritiones eorum. » 


Qui sanat. [Aug.] Hie ex parte in futuro plenarie, 
contrilos corde, id est eos qui offerunt Deo sacrifi- 
cium spiritus contribulati. Hos sanat, quia humiles 
elatos elidit ; sed in futuro, perfecta erit sanitas, 
ubi eorruptibille hoc induet incorruptionem. Modo 
vero ut medicus fracturas alligat. Unde subdit, ef 
alligat nune contritiones corum, a simili medici. 
Frangitur enim a medicis, quod tortum est ut fiat 
postea rectum, sic pravum cor cul displicet Deus, 
in his qua fuerit debet frangi et conteri, ut. diriga- 
tur. Quod si non potest dirigere vel frangere, et 
Deus diriget. Frange, inquam, confitendo, poni- 
tendo, puniendo : quod significat pectorum tonsio. 
Unde alibi : Scindite corda vestra (Joel. uw). Ad hoc 
enim eliditur cor, ut contritum dirigatur atque 
sanetur. Male enim erigitur, quod non primo per 
contritionem corrigitur. [Hier.] Contere ergo tuum, 
e! Dominus alligat contritiones, qualiter Samarita- 
nus, ille qui descendebat de Jerusalem in Jericho, 
quando vidit vulneratum jacentem in itinere, colli- 
gavit vulnera ejus (Luc. x). Ceterum de his qui 
non obtriverunt cor, dicitur per Isaiam: Nom est 
malagma imponere, neque oleum, neque alligaturas 
(Isa. 1). [Aug.] Alligamenta autem Dei sunt tempo- 
ralia sacramenta, quibus interim consolationem 
habemus, quie tune. detrahentur eum erit. perfecta 
sanitas ; 510 medieus perfecta sanitate detrahit fra- 
clure ligaturam. Ipse est 


1215 


PETRI LOMBARDI 


12716 


VEns. £. — « Qui numerat multitudinem stella- A qui numerat stellas, non potest numerari. Nemo 


« Tum ; et omnibus eis nomina vocat. » 


Quinumerat multitudinem stellarum. [Aug.] Non 
est hoc adeo magnum ad litteram , si Deus omnes 
stellas numerat, cui capelli capitum numerati sunt. 
Sed stelle sunt luminaria quedam in Eeclesia quee 
lucent inter perversos omnes, scilieet de quibus 
dicit Apostolus : Im medio nationis prave et perversce 
apparetis, tanquam luminaria in mundo (Philipp. 
11). Tales numerat Dominus in. suos, quia novit Do- 
minus qui sunt ejus (II Tim. 1). Si quis vero adum- 
brata fidei specie se interserit talibus, novit ille 
qui numerat, quia supra numerum est. Unde alibi: 
Multiplicati sunt super numerum (Psal. xXXIX) ; 
quia intra parietes pr:esentis Eeclesie plures sunt, 
quaro futuri sint in regno Dei. Ideo ait, qui nume- 
ral,id est, discernit, multitudinem stellarum, id 
est electorum. Novitenim Dominus qui sunt ejus, 
et omnibus eis numeratis nomina vocat, vel vocans, 
quia nomina eorum scripta sunt in libro vite, id 
est in Dei prz:destinatione. H:ec novit, hoc est to- 
tum premium nostrum, Unde gaudere debemus 
non dealis rebus, nee de donis quibusdam spiri- 
tualibus, sieut quidam faciunt. Quibus male usis 
quibusdam donis Spiritus sancti, dicet in fine: 
Non novi vos (Matth. vr). Discipulis etiam ait: 
Nolite gaudere, quia vobis spiritus subjecti sunt ; sed 
quia nomina vestrascripta sunt in. cmo (Luc. x). 
Quod gaudium de prodestinatione in. nobis fit per 
charitatem, sine qua et e:etera dona Spiritus sancti, 
qua habentur ad tempus, tolluntur, sicut Dominus 
ait: Qui habet, dabitur ei; et quinon habet, etid quod 
habet auferetur ab eo (Matth. xui). Habet enim gra- 
tiam possidendi nomen, sed non habet charitatem 
utendi. Vel ad litteram potest diei : Qui numerat 
multitudinem stellarum, hoc patet : et omnibus eis 
nomina vocat. [Cassiod.| Vel sieut habet alia trans- 
latio : Omnes nomine suo vocat, non alieno, ut 
astrologi qui eas Jovem, Venerem appellant, et hu- 
jusmodi. Vel typiee de sanctis potest aecipi. Nec 
mutatur illud a prima sententia, qui numerat multi- 
tudinem stellarum, id est sanctorum, et omnibus 
eis nomina vocat, id est cuique proprium donum 
dat, alios per humilitatem, alios per castitatem 
vocando. Vel, omnibus eis nomina vocans, id est 
omnes sunt in ejus familiaritate. A simili domini 
dieitur hoe, qui famulorum suorum nomina vovit. 
Quid plura dicam ? 


Vgns. 5. — « Magnus Dominus noster, et ma- 
« gna virtus ejus ; et sapienti: ejus non est nu- 
« merus.» 


Magnus est Dominus noster. | Aug.] Plenus gaudia 
Propheta eructat : quod non potest explicari. Quasi 
dicat : Tamen cogitabat, prout valebat, e? magnavir- 
tus ejus. Hic est aus ἃ magnitudine. Ef sapientie, 
vel intelligenti: ejus non est numerus, id est finis. 
Non potest enim ab aliquo comprehendi. Ille ipse 


(186) Ex Aug. libro iv in Gen. cap. 3. 


enim ipsum numerum et mensuram et pondus Deus 
ubi omnia disposuit, potest metiri vel numerare, 
vel appendere, id est ipsam sapientiam Dei. Sicut 
enim in libro Sapientie dicitur : (186) Disposuit 
Deus omnia in numero ,mensura et pondere (Sap. 1), 
id est in seipso, qui est mensura omni rei, modos 
prefigens et numerus omni rei speciem prewbens, 
et pondus omnem rem ad stabilitatem trahens, id 
est terminans et formans et ordinans omnia quz 
incomprehensibila sunt. [Aug.] Contieescant ergo 
humans voces; requiescant human: cogitationes 
ad incomprehensibilia Dei, nemo se extendat quasi 
comprehensurus, sed quasi partieipaturus. Parti- 
cipes enim. erimus, et non hoc quod capiemus eri- 

p mus, nec totum capiemus. Sed cujus rei partieipes 
erimus? et qualiter erimus parlieipes, cum partes 
non sint, apud Deum, vel per partes dividatur ? 
Quis ergo explicet quomodo sint parlieipes unius 
simplicis plures ? non puto ante dici quam videa- 
tur. Confitere ergo infirmitatem, qui pervenire vis 
ad firmitatem, [Aug.]| cujus intelligenti:& non est 
numerus. Sed in hae difficultate intelligendi, esto 
mansuetus, et quare? subdit, quia 


VEns. 6. — « Suscipiens mansuetos Dominus, 
« humilians autem peccatores usque, ad terram. » 


Dominus estsuscipiens mansuetos, ad intelligen- 
tiam arcanorum. [Aug.] Si ergo vis intelligere, mi- 
lis esto, non obseura Seripturarum aecuses quae 
fecit Deus, ut te exerceat, neque dicas: Sie dice- 

C retur melius. Sic enim dietum est ut dici debuit. 
Non corrigat eger medicamenta quz medicus tem- 
perat. Novit medieus quippe eo modificare, ei crede 
qui te curat. Ante ergo quam scias quare quid di- 
ctum sit, non judices, crede ita debuisse dici, ut 
dietum est. Et hac pietas faeit te capacem. Si au- 
tem resistis adversus clausa Dei, vide quid sequi- 
tur : humilians, ete.; quasi dicat: Mansuetos suscipit 
peccatores autem, id. est immites contrarios mansue- 
lis, est /umilians usque ad terram, ut. terrena. tan- 
tum de Deo sapiant. Quia enim reprehendunt intel- 
ligibilia, ideo sentiunt terrena, de Deo incorporeo 
corporaliter cogitantes. Hee facit Deus his qui vo- 
lunt irridere legem, antequam noscant. (uia ergo 
magnum est proficere ad intelligibilia et spiritualia, 
simus mansueti, pulsemus, faciamus quod sequi- 
tur : 


Pans. ri. VEns. 7. — « Praecinite Domino in con- 
« fessione ; psallite Deo nostro in cithara. » 


Precinite, vel incipite Domino in confessione. 
[Cassiod., Aug.] Secunda pars, ubi ex predictis, 
quasi adhuc hzrentes increpat et impellit, ostendens 
unde possint intelligere, scilicet si humiles et non 
superbi sint. Quasi dicat: Et ut intelligere veleatis 
precinite, vel incipite Domino in conjessione pecca- 
torum et laudis. Te prius accusa, inde Deum lauda. 
Sic pervenietur ad intelligentiam perspicuam veri- 


1211 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLVI. 


1218 


tatis. Sic imago Dei in te reformabitur. Post con- A dus etiam est in cursu. Nec beneplacitum erit ei in 


fessionem vero sequuntur opera bona, unde subdit : 
Psallite operibus Deo nostro in cithara, ubi manus 
sequitur vocem, ita vocem laudis sequantur opera. 
Et quasi quis quereret : cui Deo ? 

VrEns. 8. « Qui operit ccelum nubibus; et parat 
« terree pluviam. » 

Qui operit celum mubibus. [Cassiod., Aug.] Ad 
litteram memorat opera, per quem potestas osten- 
ditur. Yel potius mystice qui operit celum nubibus, 
id est qui contegit sacram Scripturam figuris et 
sacramentis, ut incitet ad quirendum. Ef ne ti- 
meas de operta Scriptura, quia inde para£ gratis, 
non meritis habetur, pluviam ferre, ad hoc enim 
voluit quedam obseura esse in Scripturis, ut ha- 
berent servi Dei quod interpretando influerent su- 
per aures, et corda hominum, exeipientium de 
nubibus Dei saginam letiti: spiritualis. Et ipse est 

VEns. 9. — « Qui producit in montibus fenum, 
« et herbam servituti hominum. » 

Qui producit fenum et herbam. [Aug.] Ecce fru- 
ctus pluvie, non modo in terra humili, sed etiam 
in montibus, id est in excelsis seculi, quce magis 
amant divitias. Ecce unde produxit, et quibus pro- 
duxit, servituti hominum, id est przedicatoribus 
qui hominibus serviunt. Unde Apostolus ait : Nos 
autem servos vestrosper Jesum Christum (Il Cor. 1N). 
Hi seminant spiritualia, et recipiunt ab excelsis 5: - 
culi fenum et herbam, id est, temporalia. Omnia 
enim qua dantur Ecclesie a divitibus fenum sunt. 
Et ipse est 

Vzns. 10. — « Qui dat jumentis escam ipsorum, 
« et pullis corvorum invocantibus eum. » 

Qui dat jumentis, vel pecoribus, id est simplicibus 
Ecclesie, scilicet gregibus Domini, escam ipsorum, 
[Aug.] id est pabulum divini verbi, quia eos pascit 
Deus per homines : qui accipiunt fenum, id est, per 
praedicatores qui largiuntur eis spiritualia, a quibus 
metunt carnalia, et dat escam pullis corvorum in- 
vocantibus eum. Corvi sunt gentiles nigri in pecca- 
tis. Unde et Judei qui se solos justos dicebant, 
omnes gentiles peccatores dicebant. Et vere patres 
nostri corvi fuerunt, quia peccatores et idololatree, 
nos autem non sie remanemus : tamen recte pulli 
corvorum dicuntur et sumus. [Cassiod., Aug.] 
Pulli enim corvorum dicuntur rore coli vesci, et 
beneficio aetatis ignorant paternas escas, id esl fe- 
tores cadaverum : sie filii paganorum non imitantes 
paternos ritus, innocentes sunt qui invocant, cor- 
vus non invocat. Nos vero dimissi invocamus. Ergo 
dat escam pullis corvorum, id est fillis paganorum, 
invocantibus eum. 

Vgns. 11. — « Non in fortitudine equi voluntatem 
« habebit; nec in tibiis viri beneplacitum erit ei. » 

Non in fortitudine equi, [Gl. int.] quasi jumenta 
pascit et pullos, sed non habebit voluntatem, id est 
beneplacitum, in. fortitudine, vel in potentatu equi, 
id est in superbia contumacium. Per equum enim 
superbia intelligitur, quia de equo altior incedit 
homo. Et cervix ejus vere indicat superbiam. Rapi- 


libiis viri, id est in in composito habitu presum- 
ptuosi et audacis. [Aleuin.] Per virum enim audacem 
presumptionem notat. In tibiis notatur incessus 
incompositus. Vel secundum aliam litteram, meque 
in tabernaculis viri, id est, in conventiculis hzreti- 
corum, beneplacitum erit ei. [Aug.] Nota quod non 
ait, in tabernaculis Dei, sed viri, per hoc designans 
audacium hereticorum tabernacula, quia est et ta- 
bernaeulum Dei, scilicet Ecclesia a qua se dividen- 
les heretici, sibi tabernacula posuerunt. Unde 
pullus corvi forte in Ecclesia, carens temporali ho- 
nore, ait : Elegi abjectus esse in domo Dei mei, ma- 
gis quam habitare in tabernaculo peccatoris (Psal. 
Lxxxim). Non enim extra Ecclesiam sibi facit taber- 
naculum, in quo non sit beneplacitum Deo. 


Vgns. 12. — « Beneplacitum est Domino super 
« timentes eum ; et in eis qui sperant 2E Ἔ 2$ super 
« misericordia ejus. » 

Beneplacitum. [Gl. int.] Quasi dicat : In superbis 
et h:reticis et incompositis non est beneplacitum ei. 
Beneplacitum est Domino super timentes eum, et 
in eis qui sperant. super misericordia ejus, id est 
l'eneplacitum est Domino, in his qui timent et sperant. 
Timori spem conjunxit, quia non valet timor sine 
spe venie. [Aug.] Judas enim poenitens timuit ; sed 
non speravit in misericordia. Ideoque desperando 
cucurrit ad laqueum, et se suspendit. Qui ergo 
timet Deum speret, et ab ipso ad ipsum fugiat, ab 
irato ad placatum. Placabis autem eum si speres 
in misericordia ejus; atque de cstero ita caveas 
peccare, ut de preteritis depreceris ut. tibi dimit- 
tantur. 


COLLATIO IN PSALMUM CXLVI : & LAUDATE DOMINUM 
QUONIAM BONUS EST PSALMUS, » elc. 


Vzns. 1. — Laudate Dominum quoniam bonus est 
psalmus. Deo nostro sit jucunda, etc. Hebr. aliter 
distinguunt, ut id quod est Deo nostro, pertineat ad 
superiora hoe pacto, quoniam bonum est canere Deo 
mosíro; sed ea qui? sequuntur abunde manifestant 
utrovis posse referrij nec omnes qui transferunt 
assignant ubique eamdem hypostiginem. Dicit enim 
Sanetes, laudate Dominum , quoniam bonum est 
canere Deo nostro, quoniam dulcis, d?cora est laus. 
At Munsterus, quoniam bonum est canere Deo no- 
stro atque jucundum, optabilis est laus. Cur autem 
vertit, optabilis est laus, ubi alii dicunt pulchra est, 
rationem reddit, quia Hebraicum m"N3 Nava, qui- 
dam deducunt ab AN 1van, hoc est. desideravit, ut 
sit passivum ejus, alli autem a ΠῚΝΣ NAvEH, quod 
decorum significat. 

Vrns. 9. — Et herbam servituti hominum. Hoc 
clausula non invenitur in Hebr. Pleraque alia a 
LXX abjecta sunt, non sine Spiritus sancti aucto- 
ritate, aut quavis alia ratione, ut multis superius non 
semel discussum est. D. Hilar. deprehendit quos- 
dam codices habere, quosdam non habere. Grici 
procul dubio hane partem nunc legunt. 

Vrns. 11. — Nec in tibiis viri. Divi Hilarius et 
Aug. ac Psalterium Romanum habent, »ec in taber- 
naculis viri. Arnobius autem indicat Growce esse in 
libiis, ἐν ταῖς χνήμαις, quas tamen Hieronym. inter- 
pretatur περιχνήμιδας, hoc. est ornamenta. crurum, 
quiae tropologice referl ad incessum libidinosum. 
Arnob. accipit pro szabilitate, quasi non possimus 


12719 PETRI LOMBARDI 1280 


per nos stare aut perseverare. Fortasse lectum est in nonnullis Grecis σχηναῖς. Indubie autem im He- 


brazo legitur Zn tibiis, "DC BESCHOQUE. 


PSALMUS CXLVII. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA 
RLE (181). » 


AGG.JEI 


Lauda, Jerusulem. Titulus: Alleluia, Aggci et Za- 
charic. |Aug.] Prophete isti in Babylonica captivi- 
tate prophetaverunt reparationem Jerusalem, quie 
ut Jer. predixit (Jer. xxv), post Lxx annos faeta 
est, in qua intellexerunt spiritualem. restaurationem 
ccelestis Jerusalem, eamque sub figura illius 
predixerunt, et pro ea Dominum laudaverunt, qu:e 
post Lxx annos, id est post volubilitatem | totius 
temporis, quod septem diebus agitur, perficienda 
est, et pro ea. hic. Propheta Deum laudat, sicut et 
predieti prophetze sub figura Deum laudaverunt. Et 
est sensus tituli : Hic est alleluia, id est laus Dei. 
Laus dico, Aggc&i et Zacharie,id est de reparatione 


ccelestis Jerusalem, quam illi predixerunt, et pro ea B 


Deum laudaverunt, et facit psalmus iste in nobis 
amorem futura: Jerusalem, quam multiplieiter com- 
mendat. Totus quoque hie psalmus potentiam Dei 
praedicat. 

[Cassiod., Aug.] Intentio : Monet ad laudem. 
Modus : Ripartitus est psalmus. Primo dieit bona 
futur:e Jerusalem. Secundo dieit que bona hie 
dantur sanetis, ibi, qui. emittit. In captivitate ergo 
hujus seculi adhue constitutus, Propheta videns 
beatum populum aeterne Jerusalem pr:misso gaudio 
spei, ante gaudium speciei, quasi conjungens cor 
etsi non corpus angelis, dicit : O 

Vrns. 1. — « Lauda, Jerusalem, Dominum ; lauda 
« Deum tuum, Sion. » 


Jerusalem, coelestis jam secura, lauda Dominum. 
Hoe solum est negolium tuum. Hoe ideo dieit 
Propheta, ut modo exsultemus in spe, οἱ desidere- 
mus ipsam qui audimus eum veleam sic ructantem 
Dei laudem ; et repetit : Lauda, Deum. tuum, o 
Sion. Eadem est Sion et Jerusalem. Jerusalem enim 
interpretatur visio pacis, Sion speculatio; vel con- 
templatio et visio paeis est : contemplatio Christi, 
qui est pax nostra. Vel secundum aliam editionem, 
collauda, o Jerusalem, Dominum: non simplieiter 
dico lauda, sed collauda, quia ex multis constas. Tu 
ergo constans ex multis, collauda. Et o tu, Sion, 
lauda Deum tuum. Ideo simpliciter subdo, lauda, quia 
unum facta es, et aecipit idem Sion et Jerusalem, 
quod prius. Et quasi dicat : Quare laudabo? re- 
spondet : 

VEns. 2. — « Quoniam confortavit seras portarum 
« tuarum, benedixit filiis tuis in te. » 

Quoniam confortavit, vel confirmavit, non tantam 
posuit, seras, vel vectes portarum tuarum. Vectium 
confirmatio non fit nisi clausis portis. Per hoc ergo 
notat clausam esse januam, admissis prudentibus, 


(187) Aggai et Zach. additum est titulo. 


ET ZACHA- À et exclusis fatuis virginibus ut nemo jam exeat vel 


intret. [Aug.] Et congrue post laudis admonitionem 
subdit de clausis januis. Clausa enim janua Jerusa- 
lem secure laudat, quia nemo exit unde doleat. 
Nemo intrat quem timeat, quia non exit indeamieus, 
nee intrat illue alienus, sicut modo fit. Unde et sunt 
scandala. Et est : Benedixit filiis tuis in te, quos 
olim peperisti, qui jam quiescunt, in te, non foris 
peregrinantur. Volarunt enim de nido timoris in 
celestia et eterna tabernaeula, ubi filii sunt et se- 
curi. Quis benedixit ? 

VEns. 3. — « Qui posuit fines tuos pacem ; et 
« adipe frumenti satiat te. » 


Quiposuit fines tuospacem, [Aug.] perfectam. Quasi 
dicat : Quidquid enim intus est, pace fruitur. Extra 
est gehenna, et in pace illa est saturitas, et nulla in- 
digentia. Satiat te adipe frumenti, id est pane qui 
de colo descendit, qui carne clausus in mundo sola 
fide est cognitus. Tunc autem. videbimus, sicut est, 
et erit illa perfeeta saturitas vel securitas. 


Pans. m. Vens.'4. — « Qui emittit eloquium suum 
« terrae, velociter currit sermo ejus. » 

Qui emittit. [Cassiod., Aug.] Secunda pars, ubi 
subdit qu: munera hie dantur electis, per quae ve- 
ritas futuri possit agnosci. Quasi dicat : Hac 
predieta erunt ibi, sed quid interim in peregrina- 
tione ista dat nobis? Eece ipseest qui emittit elo- 
quium suum terra, id est verbum, assumpta carne, 
terri? ut. in terra cognoscatur. Aliter enim non le- 
varemur ad adipem frumenti satiantem, nisi mitteret 
Verbum terre, qua gravamur et impedimur ad re- 
ditum. In terra enimlaboramus fessi, languidi, pigri, 
frigidi; sed in eremo nos non deserit, sed manna 
pluit, quia mittit Verbum suum terre, et velociter 
currit sermo ejus, [Cassiod.] quia sermo Christi vel 
Christus eito implevit mundum cognitione veritatis, 
[Aug.] vel seeundum aliam litteram, usque in. velo- 
citatem currit sermo ejus, vel, verbum quo electius 
velexpressius dici non potuit. Non ait velox est 
Verbum ; velox enim fit aliquid velocitate, qua plus 
vel minus participat, sicut participatione caloris ali- 
quid dieitur calidum, et participatione frigoris fri-- 
gidum. Est autem. aliquid alio magis vel minus, 
velox vel ealidum quanto scilicet velocitate vel ca- 
lore magis vel minus participat. Et sieut. calore quo 


D calent ectera nihil est calidus, in velocitate qua 


extera dicuntur velocia nihil est velocius. Sicut 
ergo de aliquo diceretur, calet usque in calorem, id 
est adeo calet, quod ipse calor potest dici, sic de 
Verbo Dei dieitur. Cueurrit usque in velocitatem, 
id est, adeo ut sit. ipsa velocitas, quod tamen per 
quamdam similitudinem dicitur. Quod enim velox 


1281 


est sicut equus, vel angelus, vel ventus, alicubi est, 
non ubique. Velocitas autem ipsa, ubique est, non 
est in parte, nusquam arctatur, quz& modo non est 
in equis vel in ventis, sed in aliis infinitis, et in 
eisdem temporum punctis, ubique terrarum diffun- 
ditur. Hoc autem pertinet ad Verbum Dei, scilicet 
non esse in parte, sed ubique esse per seipsum. 
Hzc est Sapientia Dei, quz sieut in libro Sapientiee 
legitur: Attingit a fine usque ad finem fortiter 
(Sap. vu) ,nontamen motu locali, sed immobilitate tan- 
quam si moles aliqua saxea impleat locum aliquem, 
Dicitur quod attingit a fine ejusdem loci usque ad 
finem: cum tamen alterum non deserat alterum 
occupando. Non habet ergo motum illud verbum, 
et sapientia illa solida est, et ubique. Sed et de sa- 
pienti: spiritu dieitur in libro Sapientie, actus 
mobilis, certus, incoinquinatus (Sap. vu). Sed hoc 
facit ipsa velocitas quod Sapientia dicitur actus 
mobilis, non ut hoc deserat, illud tangat; sed ut 
ubique semper sit, et nusquam inclusa teneatur. 
Sed quis sufficit ista cogitare? utique nullus. Est 
tamen spes ad capiendum verbum, quia predesti- 
navit nos Deus. Et hoc est quod ait : 


Vzns. 5. — « Qui dat nivem sicut lanam ; nebu- 
« lam sicut cinerem spargit. » 


Qui dat nivem sicut lanam nebulam. [Aug.] Hic 
dicit quz preestet adventus Christi. Sieut enim nix 
sursum gelat, et in ima decidit, sic refrigescente 
charitate decidit humana natura in terras, et pigro 
corpore involuta, ut nix faeta est. Sed in hac nive 
predestinati sunt, qui sunt velut lana, de quibus 
scilicet aliquid facturus est ;lana enim est materia 
vestis, et de his spiritu adhue frigidis, qui prede- 
stinati sunt, fit tunica Christi sine macula et ruga. 
Unde merito vestis Christi in monte refulsit sicut 
nix, quia de hac nive fit. vestis Christi. Et est: 
Qui dat nivem, id est congelatos, sicut lana, quae est 
materia vestis, id est de congelatis et frigidis, quos 
pradestinavit facit vestem Christi sine macula et 
ruga. Sed predestinati vocandi sunt ad porniten- 
tiam, seeundum illud: Quos predestinavit, hos et 
vocavit (Rom. vu). Non autem venit vocare justos, 
sed peccatores, id est peccata et inscitiam suam 
confitentes ; et hos in. poenitentia. Et dum vocat ad 
penitentiam, nebulam sicut cinerem spargit. Cinis 
ad humilitatem et peenitentiam pertinet, quia cinis 
et cilicium sunt arma pcenitentium ; nebula vero 
caliginem peccati, et ignorantiam notat. Et dum 
vocatur quis ad intelligendum Deum, et dicitur illi : 
Cape veritatem, incipit velle capere veritatem, et 
non sufficit, sed patitur caliginem. Adhue ergo est 
illi nebula, ut sciat se nescire et non capere posse 
quod oportet eum scire. Sed si non potest pene- 
trare veritatis arcanum, poeniteat eum peccatorum 
suorum quibus in hane difficultatem videndi venit, 
et ita erit ei salubris nebula, quam spàrgit Deus 
ut cinerem, id est tollit per humilitatem pcenitentize, 
qua significatur per cinerem. Ut et Abraham dicit 
Deo : Cinis sum (Gen. xvi), hoec confessio est. hu- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLVII. 


1282 


Α militas peenitentis. Ergo nebulam, qu: est pro caji- 
gine peccati, spargit sieut cinerem, id est tollit per 
humilitatem et poenitentiam, ad quam vocat et qui 
predestinavit, et ad poenitentiam vocavit. 


VEns. 6. — « Mittit crystallum suam sieut buc- 
« cellas : antefaciem frigoris ejus quis sustinebit? » 


Mittit crystallum suum, vel, suam sicut buccellas, 
vel frusta panis. [Aug.] Crystallum dieit obstina- 
tos, de quibus tamen et alios pascit. Et est sensus : 
crystallum suum, id est obstinatos quos quidem 
pradestinavit, qui non facile ut £& ΗΒ. A nix solvuntur. 
Mittit ut buecellas, vel, frusta panis [Aug.] id est 
tales faeit ut pascant alios verbo Dei, et przedicent 
veritatem, quam impugnabant, quibus sunt quasi 
panis, Unde ait Apostolus ; Multi unus panis sumus 
in. Christo (I Cor. X). Omnes ergo unus panis sunt ; 
singuli vero frusta sunt. Talis fuit Paulus. Ipse 
namque fuit crystallum, id est durus et nitidus : 
Durus, quia persecutus est Ecclesiam Dei, obnitens 
veritati, clamans adversus Evangelium ; nitidus fuit, 
quia in lege peritus, qui tamen postea factus panis 
veritatem docuit soluta nive, nebula et crystallo 
ante faciem. Hic aggerat periculum, ut major sit 
gratia liberationi, quasi quidam sint nix, nebula, et 
crystallum. Hzec autem Deus solvit, sed, nisi solvat, 
quis sustinebit, vel subsistet ante faciem, ' frigoris, 
vitiorum et obstinationis ? Frigoris dico, ejus, sci- 
licet Dei. Frigus dieitur esse ejus, non quod faciat 
illud, sed quia fieri sinit, seilieet. quia deserit pee- 
catorem et non vocat, non aperit sensum, non in- 

C fundit gratiam. Nisi ergo solvat, quis sustinebit ? 
nullus. Et quis alius solvet nisi ipse? nullus. De 
hoc frigore dieit Apostolus: Video aliam legem in 
membris meis repugnantem legi mentis mec, et cap- 
tivantem me in legem peccati mortis. Et quis libera- 
bit me de corpore mortis hujus ? (Rom. v1.) Ac. si 
diceret : Frigesco, miser sum, nullus solvit ab hujus 


frigoris miseria, nisi gratia Dei. Unde οἱ hic 
subdit : 
Vrns. 7. — « Emittet verbum. suum, et liquefaciet 


« ea; flabit spiritus ejus et fluent aqua. » 


Emittet verbum suum. [Aug.] Quasi dicat : Etsi 
nullus possit subsistere per se ante faciem frigoris, 
non tamen est desperandum, quia emittet Dominus 
Verbum suum carne assumpta ; e£. liquefaciet ea, 
scilicet. nubem, nebulam, crystallum. Verbo Dei 
namque veniente, nec frigus, nec obscuritas, nec 
duritia desperare potest. Salubriter enim liquefiunt, 
et fluenta beneficii spiritualis superfundunt aliis. Ef 
flabit spiritus ejus, scilicet calidus Auster ; et aque, 
[Aug., Cassiod.| fluenta doctrine et gratie /luent 
ut inde bibant alii, juxta illud : Omnes sitientes, ve- 
nite ad aquas (Isa. tv). Ita mystice hac pridicta 
sane accipiuntur. Ad litteram vero manifestata sunt, 
quia spargit Deus nivem quasi lanam, nebulam ut 
cinerem. Crystallum facit ut frusta panis candidi. 
Est autem erystallum species quidam in modum 
vitri, sed candidum est. Dicitur autem esse nix gla- 
cie indurata per multos annos, ut resolvi non pos- 


1283 


PETRI LOMBARDI 


1284 


sit. Et congrue hz tres similitudines hie notantur, A olivze, non debent diei gentes, sed populus unus in 


qui juxta litteram, magna opera Dei monstrant. 
Sed aliud hzc innuunt mystice intelleeta, quod ante 
prosecuti sumus, et in prosecutione hucusque pro- 
cessimus. 


VEns. 8. — « Qui annuntiat verbum. suum Jacob, 
« justitias et judicia sua Israel. » 


Qui annuntiat. [Aug.] Quasi dieat : Spiritus ejus 
flabit. Ejus, inquam, qui annuntiat verbum suum 
Jacob,id estnovo populo Christianorum, qui signifi- 
catur per Jacob; e£ annuntiat justitias et judicia sua, 
id est justa judieia sua Israel. Idem significatur per 
Israel et Jacob, scilieet populus fidelium, cui an- 
nuntiat justa judicia sua, scilicet quod non tantum 
injusti, imo et justi patiuntur hie pro merito justo 
Dei judicio. Quod judicium, sicut ait Petrus, incipit B 
a domo Dei (IPetr.1v), in presentia a fidelibus. So- 
lus enim Christus que non rapuit solvit, in quo 
princeps mundi nil invenit, et si initium est a nobis, 
quis finis erit eorum qui non credunt Evangelio ? et 
si vix justus salvabitur, impius ubi parebit?(T Petr. 
1v) Et hoc judicium Dei, quod scilicet patiuntur justi 
et injusti pro merito suo, et quomodo justi non me- 
ritis suis, sed gratia Dei liberantur, non omni genti 
nuntiavit Dominus, sed soli Israel, id est novo. po- 
pulo, in quo sunt et gentes. 


Vrns. 9. —« Non fecit taliter omni nationi : et 
« judieia sua non manifestavit eis. » 


Non. fecit taliter omni nationi, vel, genti, et judi- 
cia sua non manifestavit eis. [Aug., Aleuin.| Jam 
enim gentes qua abscisce de oleastro insertze sunt bonze C 


PSALMUS 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA  AGGJEI 
ἈΠῈ (188). » 

Laudate Dominum de colis. Titulus: Alleluia 
Aggtei et Zacharia. [Aug.] Aggseus et Zacharias quia 
in Babylonia captivitate preedixerunt liberationem ter- 
rens Jerusalem, multum nos exigunt ad futuram 
liberationem spiritualis Jerusalem, quam sub illa 
actuali intellexerunt, et pro ea. Dominum laudave- 
runt specialiter. Ut et nos exemplo eorum, quasi 
contempta hujus nostrae peregrinationis Babylonia 
securi praemeditemur hie laudem quam in cternum 
solvemus. Unde et hie Propheta, per paucorum com- 
memorationem universam creaturam hortatur lau- 
dare Deum. Omnia enim laudant Deum vel in se, 
velin aliis. Sunt enim quzdam quz habent spiritum 
]audandi Deum, et laudant in illo affectu, quo illis 
placet Deus ; quedam vero non habent intellectum, 
sed quia et ipsa bona sunt in ordine suo et ad. pul- 
chritudinem universitatis referuntur. Per se. quidem 
non laudant, sed ab ipsis per attendentes ea lauda- 
tur Deus. Et ita quodammodo laudant, quia de illis 
nascitur in nos laus Dei, ad quam nos monet hic 
Propheta pro nobis liberatione spirituali, quam prz- 


ET ZACHA- 


(188) Aggcei et Zacharie additum est a Septuaginta. 


Christo. Vel ad litteram. Per Jacob et Israel Judzeos 
accipit, quibus per seipsum Christus annuntiat ver- 
bum suum, e£ judicia sua non manifestavit eis. Quod 
non fecit aliis : unde addit : Non fecit taliter omni 
nationi : et judicia sua non manifestavit eis, quia 
per se non predicavit alii nationi vel genti, juxta 
illud : Non sum missus nisiad oves que perierunt 
domus Israel (Matth. xv). Vide ordinem qui est in 
predietis quatuor psalmis laudum Dei; prius enim 
de preceptis divini preeconii. egit. Secundo de per- 
versitate mundi fugienda. Tertio de congregatione 
Ecclesie. Quarto jam colleetze in pace laudes impe- 
rat pro sua securitate et dilectione. Illi autem choro 
de mundi partibus congregato trina exsultatione 
subneetit esse raudendum ;tres alios psalmos laudis 
subjungens , ut in hoc opere gratia Trinitatis 
eluceat. 


COLLATIO IN PSALMUM CXLVII : « LAUDA, JERUSALEM, 
DOMINUM, » etc. 


Vrns. 5. — Nebulam sicut cinerem. D. Hieronym. 
scribit in Commentariis, quod Latinus male inter- 
pretatus est zebulam. Quod enim δμίχλη dicitur in 
Graeco, in Hebraico habet **52. kEPnom, id est prui- 
nam. Arnobius quidem legit 2ebulam, interpretatur 
lamen pruinam. Cujus sunt haec verba, nebula. quae 
sicul cinis spargitur : pruina quie fruges universas 
intra terr: viscera clausas impinguat, qua quanto 
plus ineubuerit satis, tanto uberius proficit in aristis. 
Attamen ipse D. Hieronymus, ubi vertit Amos rv, 
faciens matutinam nebulam, Septuaginta habet 
ποιῶν ὄρθρον χαὶ ὁμίχλην. 


CXLVIII. 


dieti Prophetze in mysterio futuram significaverunt. 
Ideoque titulus continet nomina eorum. Et est sen- 
sus : Hic est alleluia, id est laus Dei 4ggei et Za- 
clari, id est pro futura liberatione, pro qua pra- 
dicti Prophetze laudaverunt. Intentio : Monet ad lau- 
dem. Modus: Bipartitus est psalmus. Primo cole- 
slia hortatur ad laudes. Secundo terrestria, ibi, 
laudate Dominum de terra. Et congrue primo de 
coelis laudatur Deus ; postea de terra. Ipse est enim 
qui fecit ccelum et terram, et in cclestibus et ter- 
restribus omnia continentur. Sic ergo aliquibus bona 
operantibus applaudentes dicimus : Facite, facite. 
Ita Propheta angelis Deum laudantibus aggratulans 
ait : O vos, qui estis, 


p  Vzns. 1.— « Laudate Dominum de ccelis; laudate 


« eum in excelsis. » 

De cclis, [Aug.] scilicet vos angeli, laudate Do- 
minum. Non precipit vel admonet angelos hoc facere, 
sed adjungit aggratulationem suam eis hoc facienti- 
bus, quia placet sibi quod faciunt. Et levato corde 
cum illis est spe, et repetit : O vos qui estis in ex- 
celsis, laudate eum. Deinde quibus aggratulationem 
suam faciat, exprimit. 


1285 


COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. CXLVIII. 


1286 


Vzns. 2.— « Laudate eum, omnes angeli ejus;lau- A sideratione laudemus Deum, que considerata ape- 


« date eum, omnes virtutes ejus. » 


Laudate eum, omnes angeli ejus; laudate eum,om- 
nes virtutes ejus. |Cassiod.] Virtutes generale nomen 
est omnium eclestiam spirituum, quandoque tamen 
pro uno ordine accipitur ; dum vero mittuntur, an- 
geli nominantur. 


Vgns. 3. — « Laudate eum, sol et luna ; laudate 
« eum, omnes stelle et lumen. » 


Laudate ewm, solet luna. |Hier.] Notandum quod 
ab invisibilibus quz& digniora sunt inecpit, deinde 
ponit visibilia qure minus sunt digna. Sol enim 
et luna et omnia visibilia invisibllibus cedunt, 
de quibus hic incipit dicens : Laudate eum, sol et 
luna ; laudate eum,omnes stelle et lumen. |Cassiod.] 
Et per lumen generaliter accipit omnia lumen haben- 
lia, quz dinumerari non possunt. 


VEns. 4. — « Laudate eum, coli cclorum ; et 
« aqui qui super colos sunt, laudent nomen Do- 
« mini. » 

Laudate eum, cali colorum, [Cassiod.] Pluraliter 
dicit, quia plures sunt eceli. Ef aque, que super 
ciclos sunt divisae ab his qua sub firmamento sunt, 
laudent nomen Domini.Et ita faciuntet cceli et aquae. 
Nimia enim laus est, quod et tenuitas ecelorum firma 
consistit, et aquas qua graviores sunt sustinet. 
Qui, nisi jusse, defluunt per pruinas ; quae, sieut 
dicitur, apertis cceli cataraetis per pluviam mittun- 
tur, et quasi quis quireret ? Quid eis contulit, unde 
laudent? subdit, multum. 

Vrns. ὃ. — » Quia ipse dixit, et faeta sunt ; ipse 
« mandavit, el creata sunt. » 

Quia ipse dixit et facta sunt.[Aug.| Ecce his ver- 
bis significat Verbum per quod omnia facta sunt. 
Unde : Omnia per ipsum facta sunt, et sineipso fa- 
ctum est nihil (Joan. 1). Ipse ergo dixit, id est Ver- 
bum genuit, e£ per ipsum facta sunt. [Cassiod.] Hoc 
dicit contra illos qui. dieunt mundum Deo co:ter- 
num. Ipse mandavit Verbo suo,et creata sunt. Prius 
dixit facla, postea creata, facere enim et nos pos- 
sumus, sed non creare, quod proprie est de nihilo 
aliquid facere. Ipse ergo solus ereat quod proprium 
Deitatis est. 

Vzns. 6.— « Statuit ea in :ternum et in seculum 
« seculi ; preceptum posuit et non preeteribit. » 

Statuit ea, omnia superiora, omnia cecelestia, in 
seculum et in seculum seculi, [Aug.,Cassiod.] quia 
etsi erit celum novum, Deo tamen bene statuta 
dicuntur, quze novantur per ipsum et meliora per- 
manent, et hie est laus a potentia. Omnipotens enim 
est eujus opera non mutantur. E£ posuit eis pracep- 
tum, id est legem et. conditionem, scilicet ut lau- 
dent eum, E/ non praeteribit quin fiat ; laudant 
enim omnia vel in se, vel in aliis. 

Pans m, Vrns. 7.— « Laudate Dominum de terra; 
« dracones et omnes abyssi. » 

Laudate Dominum |Aug.] Secunda pars. Enume- 
ratis evelestibus descendit ad terrestria. Conversus 
ergo ad illa tanquam exhortans nos, ut eorum con- 


riunt laudem Dei, ait : O vos qui estis de ferra, lau- 
date Dominum, scilicet dracones, ete. Dracones cirea 
aquam versantur, et prodeuntes de speluncis ferun- 
tur in aere, et concitatur propter eos aer, quibus 
non sunt majora animantia super terram. Unde ab 
eis capit. ££omnes abyssi. Abyssi sunt profunditates 
aquarum laetentium et maria omnia. Aer quoque 
nebulosus ad abyssum pertinet, ubi sunt nubes, venti, 
lempestates, pluvie, coruscationes, tonitrua, gran- 
do, nix, et generaliter quidquid de humido, 25 B t» 
et caliginoso aere vult fieri super terram, [Aug.] to- 
lum terre nomine appellavit, quia nimis mutabile 
est. Hzc autem omnia etsi mutabilia et turbata sint, 
habent tamen loeum et ordinem suum, et pro modo 
suo implent decorem universitatis, et sic laudant 
Deum. Ipsa ergo nos cons ideratione eorum hortatur 
laudare subdens : 


Vrns. 8.— « Ignis, grando, nix, glacies, spiritus 
« procellarum ; qua faciunt verbum ejus. » 

Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, 
[Aug.] qui laudant nomen Domini. (ju omnia etsi 
perturbata videantur, quibusdam stultis et casibus 
agitari, tamen faciunt verbum ejus. Hoc ideo dicit, 
quia visum fuit quibusdam quod Deus superiora re- 
geret, sed hee inferiora despiceret ; et ἃ casibus 
regerentur. Sed et hzc agit Deus, et in his minimis 
laudatur, et alleluia cantatur. 


Vgns. 9. — « Montes et omnes colles, ligna fru- 
« etifera et omnes cedri. » 


Vrgns. 10. — « Bestize et universa pecora,'serpen- 
« tes et volueres pennatei. » 

Montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes 
cedri. [Hier.] Bestie majores, e£ universa pecora ser- 
pentes et volucres pennate laudent, et cetera. 
Deinde ad homines venit dicens : 

Vzns. 11. — « Reges terr: et omnes populi, prin- 
« cipes et omnes judices terrae. » 

VEns. 12. — « Juvenes et virgines, senes cum 
« junioribus, laudent nomen Domini, quia exaltatum 
« est nomen ejus solius. » 

heges terre et omnes populi, principes et omnes 
judices terre. Juvenes et virgines; senes cum junio- 
ribus, [Cassiod.] scilicet homines de omni sexu et de 
omni etate laudent nomen Domini. Et quare? sup- 
ponit, laudent a magnificentia, [Aug.] ideo scilicet 
quia exaltatum est nomen ejus solius. Nemo enim 
exaltatur nisi sub eo. 


Vgns. 13. — « Confessio ejus super colum et 
« lerram ; et exaltavit cornu populi sui. » 

Confessio [Aug.] Supradixit prius de coelo ; postea 
de terra : hic de omnibus simul. Et accipit per cae- 
lum omnia superiora; per terram omnia inferiora. 
Et est, confessio ejus super celum etterram,id est 
illum omnia confitentur, vel in se. vel in aliis, Pul- 
chritudo omnium vox est confitentium in attenden- 
libus ea, id est attendentes ea, laudant eum, et de 
terrenis et de coelestibus, quo non est aliquid me- 
lius. Quidquid enim fecit infra illum est, et quid- 


1281 


quid placet in his minus est. quam ipse: Si ergo 
amas visibile quod fecit, multo magis invisibilem 
qui fecit. Per visibilia intelliguntur ejus invisibilia. 
[Cassiod.] Vel, confessio ejus est super coelum et 
terram, id est major est laus ejus ex ipso quam ex 
creaturis, quia magis laudandus propter se, quam 
propter creaturas. Exaltabit , vel exaltavit. Quasi 
dicat : Dieo ut laudent, quia exaltatum est. nomen 
ejus. Et ita ideo, quia exaltabit, vel exaltavit cornu, 
id est potestatem et dignitatem populi sui. Ecce quid 
prophetabant Aggeus et Zacharias in captivitate, 
scilicet exsultationem populi Dei. Modo quidem hu- 
mile estin tribulationibus cornu populi sui, sed 
cum venerit Dominus exaltabitur. 


VEns. 14. — « Hymnus omnibus sanelis ejus, 
« filiis Israel, populo appropinquanti sibi. » 

Hymnus. [Aug.] Quasi dicat : Exaltabis cornu. 
Unde modo sit hymnus omnibus sanctis ejus, quibus 
et in fine erit hymnus perpetuus. Unde : In secula 
seculorum laudabunt te (Psal. xxxn). Hymnus 


PETRI LOMBARDI. 


1288 


A autem tria habet, canticum, laudem et Dei, id est 
hymnus est laus Dei cum cantico. Hune ergo modo 
dicant saneti in fine zeternum. hymnum accepturi. 
Et qui sunt saneti quibus debet esse hymnus? filiis 
Israel, scilicet sit hymnus, qui sunt filii Israel ? qui 
appropinquant Deo. Et hoc est, populo, scilicet 
appropinquanti sibi, non carne, sed fide sit hym- 
nus. 


COLLATIO IN PSALMUM CXLVIII : « LAUDATE DOMINUM 
DE COELIS, » etc. 


Vrns. 4. — Quia ipse dizit et facta sunt. Haec 
clausula non est Hebr. Et quie sequitur: Ipse man- 
davit et creata sunt, videbatur exponere dicere Dei 
in prineipio Genes. Ob id interpretes preemiserunt 
eum tropum loquendi priorem quo posteriori cohae- 
reret, 


B vens. 8. — Glacies. Recentiores vertunt vapor, 
quem intelligunt, ut videtur, calidum et siccum, 
quoniam translator ad Campensem dixit camna. 
Munsterus autem ex suo lexico, adnotat etiam ali- 
quos aecipere ?"2"p QUITOR, pro glacie, id quod fecit 
D. Hieronymus. 


PSALMUS CXLIX. 


PSALMI TITULUS : € ALLELUIA. » 


Cantate Domino. Titulus: Alleluia (Cassiod, ] Post 
ommes ereaturas, quas in precedenti psalmo mo- 
nuit laudare Dominum eo quod ab ipso create sunt, 
hic proprius et. specialius Israel invitat ad novum 
canticum pro novitate sibi facta, quz est mirabilior 
Dei operatio. [Aug., Cassiod.] Hzc est sanctificatio 
Israel per quam de veteri factus est novus. Intentio: 
Monet ad laudem. Modus : Bipartitus est psalmus. 
Primo multis modis monet laudare regem, quia eis 
benevolus et beneficus est. Secundo agit de gaudiis 
sanctorum οἱ potestate ibi, exsultabunt. Exhortans 
itaque fideles ad novum canticum, ait : 

Vgns. 4. — « Cantate Domino canticum novum ; 
« laus ejus in ecelesia sanctorum. » 

Cantate Domino canticum novum de mysterio re- 
demptionis, de promissione slernitatis. [Aug.] 
Quasi dieat : Qui vult cantare hoc cantieum, dili- 
gat wlerna ubi fiat novus. Vetus enim homo can- 
ticum vetus cantat de terrenis. Novus homo novum 
cantat de spiritualibus, canticum, scilicet. pacis, 
canticum charitatis. Quisquis enim sequitur veterem 
animositatem, non novam charitatem, novum can- 
ticum non eantat. Deinde determinat ubi οἱ a qui- 
bus debeat cantari hoc. canticum dicens, laus ejus 
estin ecclesia sanctorum scilicet. Hzc enim laus non 
ubicunque, vel a quibuseunque cantanda est, sed in 
Eeclesia catholica, et a sanetis, qui sunt Israel. 

Vgns. 2. — « [ἰδίαν Israel in eo qui fecit eum, 
« et filie Sion exsultent in rege suo. » 

Letetur Israel, [Aug.] spe licet et hie multa 
patiatur. Leetetur Israel in eo qui fecit eum, etiam 
secundo ut sit Israel, e£ [ilii, vel filim Sion, 
iidem sunt Israel, et filie Sion, ecsultent in rege 
suo, id estin Christo, qui est rex et sacerdos. Ut 


rex enim pugnavit pro nobis de cruce diabolum vin- 
cens, ut sacerdos se pro nobis obtulit, nihil in- 
veniens in hominibus quod pro eis offerret. 


Vrgns. 3. — « Laudent nomen ejus in choro, in 
« tympano et psalterio psallant ei. » 


C  Laudent nomen ejus. [Aug.] Qualiter? In choro, 
id est in concordia morum et in fympano, id est in 
morlificatione carnis, e£ psalterio, id est spiri- 
tuali operatione psallant ei. Et quare psallant, sub- 
dit : 

Vrns. 4. — « Quia beneplacitum est Domino 
«in populo suo; et exallavit mansuetos in sa- 
« lutem. » 

Quia beneplacitum est Domino in populo suo [Cas- 
siod.] In prima conditione rerum legimus omnia 
plaeuisse Deo, sed post mutatis qualitatibus, et 
penitere et gaudere. Unde : Pani tet me fecisse ho- 
minem (Gen. v1). Et alibi : Gaudeo super uno pecca- 
tore penitentiam agente (Luc. xv). |Aug., Cassiod.] 
Sed hoc dicithie, beneplacitum est Domino in populo 


D suo, cum peccata dimittit. Vel de futuro potest ac- 


cipi ab illo loco : Laus ejus erit in ecclesia sancto- 
rum, id est in futura Jerusalem, et ibi : Lectetur 
Israel in eo qui fecit eum : et filie Sion ezsultent. In 
quo? In rege suo, id est in Christo quem. nunc vi- 
debunt facie ad faciem ; et laudent nomen ejus in 
choro, id est in unitate charitatis, quia jam tunc 
nulla erit dispersio, sed charissima unitas. Et, in 
tympano et psalterio psallant ei, id est de hoc quia 
tympanum et psalterium fuit eis hice. Tunc enim 
exsultatio erit sanctis de tympano et. psalterio, non 
ipsi actus. Ideo psallant quia beneplacitum ibi Do- 
minoin populo suo, quod tunc apparebit, cum parem 
angelis faciet. Unde addit, e£ exsultabit,vel exaltavit 
mansuetos in salutem seternam. 


1289 


» buntur in cubilibus suis. » 

Exrsultabunt. |Cassiod.| Secunda pars, ubi agit 
de gaudiis sanetorum et potestate. Legitur Προ se- 
ries prius de presenti, usque ad finem psalmi. 
Quasi dicat : In. futuro exaltabit mansuetos, et pro 
eo, exsultabunt hie sancti in gloria. Gloria est bo- 
norum actuum, frequens laudatio, de qua justi le- 
tabuntur. Ubi? non extra in populari favore, sed in 
cubilibus suis, [Aug.] id est in conscientia. Ideo, quia 
habent tam bonum Dominum, qui dat peccatoribus 
veniam et gratiam, immerilis vitam cternam. Fa- 
tuus extra in fabulis hominum lwetatur ; sanetis vero 
hie modus gaudii est, ut ad illum referant bona qui 
dedit. 


Vgns. 6. — « Exsultationes Dei in gulture eorum, 
« et gladii ancipites in manibus eorum. » 


Excsultationes Dei, [Aug.] non fuerunt in gutture 
vel faucibus eorum, id est in lingua. Sie. enim l1ze- 
tantur in cubilibus et faucibus, id estin corde et 
lingua, ut non sibi tribuant, quod boni sunt, sed 
Deo a quo acceperunt quod sunt, et sperant id quod 
nondum sunt. E£ gladii, vel frames: ancipites, vel 
bis acuti, vel acutze, id est sermo Christi, qui acutus 
est Veteri et Novo Testamento, erunt i2 manibus, 
id est in poteslate eorum, ut dicant ubi velint et cui 
velint. Ad quid ? 

Vrns. 7. — « Ad faciendam vindictam in nationi- 
« bus, increpationes in populis. » 

Ad faciendam vindictam in nationibus, [Aug.] id 
est ad hoe ut occidant, illo gladio peccatores bis 
acuto, ut sic vivificentur secundum illud : Ego occi- 
dam, et vivere faciam (Deut. xxxu.) Et, ne putares 
sanguinem fundi exponendo determinat, id est ad 
faciendas increpationes, vel objurgationes, in popu- 
lis. Et. 

Vrns. 8. — « Ad alligandos reges eorum in com- 
« pedibus, et nobiles eorum in manicis ferreis. » 

Ad alligandos reges eorum in compedibus, [Aug.] 
id est in preceptis Dei, ef ad alligandos mobiles 
eorum. im manicis, vel vinculis ferreis, id est Dei 
mandatis, quz dieuntur vineula ferrea dura, quia 
sunt et insolubilia. Ut est illud : Quod Deus con- 
junzit, homo mon separet (Matth. xix). Et item : 
Alligatus es uxori, noli querere solutionem (I Cor. 
vir). His vinculis ligantur gentium reges et nobiles D 
seculi ab infirmis et contemptibilibus hujus mundi, 
quos elegit Dominus, ut fortia confunderet, ipsosque 
implevit Spiritu. sancto, et dedit eis frameas bis 
acutas ut ad Christi timorem nobilium corda conver- 
terent, et seculari nobilitate contempta paupertatem 
eligerent et nobilitatem in Christo. Voluit enim pro- 
desse imperatori, de piscatore, non piscatori de im- 
peratore. Per hos ergo ligavit reges et. nobiles vin- 
culis ferreis, ne progrederentur ad illicita. Et hoc 
est judicium quod faciunt saneti, per omnes gentes. 
Unde subdit : 


3$ 31 G Vxns. 9. — « Ut faciantin eis judicium con- 
ἃ seriptum : Gloria hec est omnibus sanctis ejus. » 


ParRor. CXCI. 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. CXLIX. 


VEns. 5. — « Exsultabunt sancti in gloria, lweta- A 


B 


1290 

Ut faciant. [Aug.] Quasi dicat: Ad hoc habent 
gladios in manibus, u£ faciant in eis judicium con- 
scriptum, id est a Patribus sancitum. Ista enim an- 
tea scripta sunt, et modo complentur. Legzebantur 
enim aliquando nec fiebant ; modo fiunt. Et conclu- 
dit ita : Gloria hec est omnibus sanctis ejus, ita, sci- 
licet ut dietum est, seilicet per omnes gentes. Per 
totum mundum hoc agunt saneti, sie gloriantur, sie 
exsultant in faucibus, sie letantur in. cubilibus, sic 
exsultabunt in gloria, sic cantant canticum novum, 
sie dicunt alleluia corde, ore, vita. Vel ita: Hoc 
est gloria, quasi dicat: Ita. et ita faciunt sancti. Et 
gloria hiec est omnibus sanctis ejus, id est ita con- 
sequentur sternam gloriam. [Cassiod.] Vel ita ab 
illo loco : Exsultabunt, et accipit totum de futuro, 
et predieatur virtus Dei et potentia in gloria san- 
ctorum; quasi dicat : Exsultabit mansuetos, et tunc 
sancti exsultabunt in. gloria, id est in vindicta malo- 
rum. Vindieta enim peccantium gloria est sancto- 
rum. Et lefabuntur in cubilibus suis, 1d est in divi- 
sis mansionibus, de quibus Dominus ait: Im domo 
Patris mei mansiones multe sunt (Joan. xiv). Et 
lune erunt ezsultationes Dei in gutture eorum, quia 
in corde et in lingua, non desinunt laudare Deum, a 
quo zeterna habent, e£ gladii ancipites, id est verbum 
Dei vel sententia judicii de bonis et malis erunt, in 
manibus, id est in potestate eorum, Tunc enim po- 
lestatem. verbi Dei aecipientes cum Domino judi- 
cabunt, sedentes super duodecim sedes. Et tunc vere 
fiet vindieta et increpatio in populis. Unde subdit, 
ad faciendam, ete., quasi dieat :Gladios habebunt, in 
manibus, ad faciendam vindictam in. nationibus, 
et increpationes in populis. Ecce quanta gloria et 
gaudium sanctorum tunc erit, quando pauperes, qui 
erant hic derisui, habebunt hic potestatem vindicare 
in superbos. Ad alligandos reges eorum in compe- 
dibus, et. nobiles eorum. in. manicis ferreis, quia 
tune reges terre et nobiles swculi ligabuntur in 
compedibus, de quibus non erit liberum exire; 
ferent vincula ferrea, ut gravia ad portandum, et 
qui non possunt rumpi, scilicet tormenta gehennz, 
et sic fiet judicium conscriptum, ut faciant. Quasi 
dieat : Ad hoe. habebunt gladios, u£ faciant im. eis 
judicium conscriptum, id est comprobatum ab an- 
gelis et universis sanctis, vel in pluribus Seripturze 
locis memoratum. De quo Apostolus : Nescitis quia 
angelos judicabimus ? (I Cor. v1.) Et ne putes hanc 
potestatem esse solis apostolis, addit, et gloria hcc, 
scilicet. potestas judicii, es£. omnibus sanctis ejus, 
scilicet omnibus perfectis, qui pro Christo omnia 
terrena reliquerunt. 

COLLATIO IN PSALMUM CXLIX : « CANTATE DOMINO 

CANTICUM NOVUM, » etc. 

Vzgns. 2. — Fili Sion. Tametsi idem polleant filii 
Sion, et filie Sion, manifestum est tamen in Hebrmo 
et in Groeco esse filii Sion, ac sie omnes interpretes 
legunt yy ^22 ΒΕΝΕ siox, Y:o( Σίων. Denique, Seri- 
ptura subinde nune dicit filios Sion, nunc filias. 
Atqui admonemur a D. Hieron. ad Suniam, ubi 


nulla est sensus mutatio, declinare superlluas con- 
tentiones, quas dicit esse ineptias. 


M 


1291 


PETRI LOMBARDI 


1292 


Vrns. 5. — In psalterio. Hebr. **32 ciwNOm, id A git. Arnobius. Heb. ΤΥ mowEMoTH, Grecus, 


est cithara. Sed scribit Hieronymus ad Marcellam 
in ea epistola quie disserit quid sit sen. Hebreis, 
quod tune temporis psalmi juncta voce ad organum 
canebantur. Ob id non debet esse mirum, quod ac- 
ceperint psalterium pro cithara. 

Vrns. 7. — Excsultationes Dei. Hebreeus et Grae- 
cus habent exaltationes, ac ad eumdem modum le- 


ὑψώσεις. D. tamen Augustinus legit exsultationes. 
Et ne quis causatur scriptoris vitium, semel et ite- 
rum repelit in enarratione, jungens ei quod mox 
dixerat, letabuntur im cubilibus suis. Uteunque 
fuerit exsultationes Dei, et exaltationes sunt ejus 
laudes. Proinde parvi refert. 


PSALMUS CL. 


PSALMI TITULUS : « ALLELUIA. » 


Laudate Dominum in sanctis ejus. Titulus : Alle- 
luia. Psalmus iste est tertius eorum, Qui sunt sine 
divisione. Atomus enim est hic psalmus, in quo 
intenditur, ut laudetur Deus, quia congregavit san- 
ctos, et deposita fragilitate sue imagini restituit, et 
jam conformes glorie sux in beatitudine locavit, 
ubi est omnis abundantia. Hic ergo agitur de laude 
Dei in sanctis ejus, qui glorificati sine fine laudant. 
Monetur enim civitas Dei, scilicet unitas omnium 
sanctorum, ore et animo canere. In hoe culmen di- 
vinz laudis, omnis psalmodia perducitur, quae laus 
hie nuptiali duleedine decantatur. Quibus ergo Pro- 
pheta in principio libri hujus reete conversationis 
formam ostendit, jam in illa ccelesti Jerusalem re- 
ceptis dieit in eis laudandum esse Deum, quia omnia 
eis dedit, sic incipiens : 


B 


Vrns. |. — « Laudate Dominum in sanetis ejus; 
« laudate eum in firmamento virtutis ejus. » 

Laudate Dominum in sanctis ejus, pro his quie 
sanetis suis dedit. Laudate eum in firmamento vir- 
tulis ejus, id est pro eo, quia morte sua diabolum 
superavit, et credentes ad coelum perduxit. Et 


VEns. 2. — « Laudate eum in virtutibus ejus: 
« laudate eum secundum multitudinem magnitudinis 
« ejus. » 


Laudate eum iu virtutibus ejus [Cassiod.], vel in 
potentatibus ejus, scilieet quia omnia sunt subjecta 
sub pedibus ejus, cui flectitur omne geuu, ccle- 
stium, terrestrium et infernorum, sicut Apostolus ait 
(Philipp. n). Laudate eum secundum multitudinem 
magnitudinis ejus, sed quomodo hoc fieri potest, 
cum ejus magnitudinis non est finis? Sed spiritua- 
libus et sanctis dicitur hoe qui sine fine laudant. Et 
cum non sit finis magnitudinis ejus, secundum eam 
laudatur, cum sine fine laudatur. Et est laudate 
eum secundum multitudinem magnitudinis ejus, id D 
est sine fine, sicut non est finis magnitudinis ejus. 
[Cassiod.] Quomodo autem laudari debeat per simi- 
litudines mysticas usque ad finem psalmi dicit, 
subdens : 

Vrns. 3. — « Laudate eum in sono tubz, laudate 
« eum in psalterio et cithara. » 

Laudate eum in sono tube, laudate eum in psal- 
terio et cithara. [Cassiod.] Quasi dieat : Tuba con- 
crepet regi, psalterium canat Deo, cithara cum reli- 
quis instrumentis canat sponso. Tuba enim terribilis, 
vel in bello sumitur, vel in adventibus regum appa- 
ratur. Psalterium in laudibus Dei sonat, et a summo 


reddit sonum. Cithara sponso cantat, et ab imo sonat. 
Hzc omnia humanis actibus comparata, id est con- 
siderata, juxta usum humanorum actuum, figuraliter 
ibi dicuntur laudes Dei personare. In tuba enim rex 
sse significatur; in psalterio, Deus; in cithara, 
ponsus. Et est sensus : Laudate eum in sono tubz, 
id est laudate ut regem, quia vos in bello diaboli 
vincere fecit. Et, laudate in psalterio, id est ut 
Deum, quia vos fecit summos. Et laudate eum in 
cithara, id est ut sponsum, quia vos ab imis liberavit. 


VEns. 4. — « Laudate eum in tympano et choro; 
« laudate eum in chordis et organo. » 


Laudate eum in tympano et choro, [Aug.] id est 
in earne mutata, et vocum cordiumque concordia. 
Tympanum fit de corio extenso in ligno. Chorus ve- 
ro est temperata vocum colleetio. Laudate eum in 
chordis et organo. Chordas ponit pro omni instru- 
mento musico, quod chordarum tensione sonat. Or- 
ganum est quasi turris fistulis. diversis fabricata, 
flatu follium sonans. [Cassiod.] Et, ut haec omnia de 
hominibus acciperes, ad os hominis venit; et expo- 


C nens quid sit laudare in chordis et organo, subdit : 


VEgns 5. — « Laudate eum in cymbalis bene so- 
« nantibus; laudate eum in cymbalis jubilationis. 
« Omnis spiritus laudet Dominum. » 


Laulate eum in cymbalis bene sonantibus. |Aug., 
Cassiod.] Cymbala bene sonantia labia nostra sunt, 
quie cordi coneinna, in laudibus Dei bene sonant, 
in quibus est similitudo ceymbalorum, et harmoniam 
reddunt. Et ideo inter instrumenta musica bene sunt. 
Ad litteram, eymbala bene tinnientia sunt ex per- 
mistis metallis parvissima phiale, qui acutum so- 
num reddunt, et harmoniam faciunt. [Aug., Cassiod.] 
Et ne putes esse cymbala ista sine anima addit: 
Laudate eum in cymbalis jubilationis, id est in 
labiis jubilum intus conceptum extra monstrantibus. 
Et quia omnia spiritualiter intelligi vult, apto fine 
concludi omnis spiritus, scilicet angelicus et huma- 
nus, laudet Dominum; non caro et sanguis, qua 
non possidebunt regnum Dei, non ambitus szculi; 
sed quod est in natura rerum sublimius ad laudem 
monetur, quod scilicet ccelestia sapit, eterna capit, 
scilicet spiritus brevis et perfecta scientia de modo 
divin: laudis in hoc psalmo docetur, scilicet ut Deum 
spiritualiter omnia laudent. |Aug.| In his totius mu- 
sic: perfectio est. Etenim flatus in tuba pulsus in 
cithara ; et in cymbalis, vox in choro. Quibus musi- 
cis instrumentis significatur spiritualis harmonia, 
qui non auribus sed pura mente advertitur. Vel ita 


t 
jonis 


dup, 
| su 
onanl, 
ΠῚ 
δ}, 
pit 
ng 
siti] 
vli: ἢ 
ei 
nibus. 
lo ἐμ 
Tomi 
; qu 
seuil 
den 
| ΓΙ 
mdi 
| Dur 
is Di 
jus i 
s Ins 
mons 
vd 


1293 


ab illo loco : Laudate eum in. firmamento virtutis 
ejus, id est quia sanctos ita firmavit sua virtute, ut 
amplius non moriantur. Virtus ejus est in hoc fir- 
mamento. Est enim virtutis magne quod sancti jam 
non morientur, et mors eis ultra non dominabitur 
(Rom. v1). Et laudate eum in virtutibus, vel in po- 
tentatibus ejus, id est pro potentatu quem sanetis suis 
contulit. Potentatus enim Dei quem fecit in eis, di- 
citur quod regnant cum illo in seternum ; et. ipsi 
sancti sunt multitudo magnitudinis ejus. Unde 
subdit, laudate eum secundum multitudinem magni- 
tudinis ejus, id est sanctos, quia eos magnos fecit, 
et tam multos, scilicet millia millium. Unde : Millia 
mállium mánistrabant ei, et decies centena millia 
assistebant ei (Dam. vi). Idem ipsi saneti sunt in 
omnibus musicis instrumentis significati, quie ponit 
pro significantia divinze laudis, id est ut significet 
ea pro quibus laudare debent et quomodo. Et a tuba 
incipit, dicens : Laudate eum in sono tube, id est 
propter excellentissimam laudis claritatem. qu: in 
vobis est, laudate eum in psalterio et cithara, id 
est de cclestibus et terrestribus, tanquam eum qui fe- 
citceelum et terram. Psalterium enim a superiori so- 
nat, ut dietum est, eithara ab inferiori. Ideoque 
per psalterium ecelestia, per citharam terrestria si- 
gnificantur. Laudate eum àn tympano, id est in car- 
ne mutata, qu:& est sine omni corruptione. Tympa- 
num enim fit de corio siccato et infirmato. E£ choro, 
id est in pacata societate. Et laudate eum in chordis, 
id est in carne jam a corruptione liberata, quam 
ante per tympanum significaverat ; e£ organo, id est 
in concordi diversitate. Organum est generale no- 
men omnium musieorum vasorum, licet usu dica- 
tur organum quod inflatis follibus sonat. Chord: 
vero sunt caro jam a corruptione libera, quibus ad- 
dit organum, non ut singuli sonent, sed ut diversi- 
tate  concordissima consonent, sicut fit in or- 
gano. Habebunt enim sancti tunc differentias suas 
consonantes, non dissonantes, id est consentientes 
sicut et diversis vocibus, sed non adversis fit cantus 
suavis. Laudate eum in cymbalis bene sonantibus. 
Cymbala invicem se tangunt ut sonent. Ideo labiis 
nostris a quibusdam comparantur, sed melius in 
eymbalis intelligi puto illos qui invicem se hono- 
rantes dant laudem Deo. Et est, laudate eum in 
cymbalis bene sonantibus, id estin his quee se invi- 
cem monentes et honorantes laudant Deum et de- 
leetant. Et notandum quia tria sunt genera sonorum, 
$$ 4 '7 quorum nullum hic pretermittitur. Fit enim 
sonus voce, ut per chorum; flatu, ut per tibiam ; 
pulsu, ut per citharam. Hzc omnia ad hymnos nu- 
ptiales pertinent, sed per similitudines non proprie- 
tates referuntur ad Dei laudem in sanctis ejus. Ideo- 
que ne putes cymbala sine anima hie intelligi, ad- 
dit : Laudate eum in cymbalis jubilationis. Est enim 
jubilatio ineffabilis laus quie non misi ab anima pro- 
ficiscitur. Omnis spiritus laudet Dominum, qui non 
nisi spiritualiter laudandus est. 

Sciendum quia psalmus iste centesimus quinqua- 


COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. CL. 


1291 


Agesimus est. Hune enim librum David composuit 
in numero centum quinquaginta psalmorum, per 
hoe nobis magnum commendans sacramentum, 
quod patebit si quindenarii non ignoretur myste- 
rium. Quod enim valet quindecim in ordine singu- 
lorum, id est unitatum, hoe centum quinquaginta 
in ordine denariorum, et mille quingenti in ordine 
centenariorum, et quindecim millia in ordine mil- 
lenariorum, quia, sicut. quindenarius ex quindecim 
unitatibus suberescit, sic centum quinquaginta ex 
quindecim denariis, et mille quingenti ex quinde- 
cim centenariis, et quindecim millia ex quindecim 
millenariis. Ideoque quod significatur per quinde- 
cim, hoc idem per centum quinquaginta, et per 
alios duos numeros significatur. Cognito ergo sa- 

p Cramento quindenarii reliquorum non latebit myste- 
rium. Quindecim itaque significat duorum Testa- 
mentorum concordiam. Constat enim ex septenario 
el octonario. Septenarius' autem significat Vetus 
Testamentum, quia in Veteri Testamento obser- 
vabatur Sabbatum, qui est dies septimus, et 
septima septimana, et seplimus mensis, et se- 
ptimus annus septime decadis, qui jubileus dici- 
tur. Oetonarius vero ad Novum Testamentum re- 
fertur, quia in Novo Testamento Dominieus dies 
observatur, qui est octavus post septimum. Idem est 
et primus post Sabbatum; et primus in prima 
rerum conditione, secundum hoc mysterium est 
numerus psalmorum. Ideo enim centum quinqua- 
ginta sunt, qui numerus eodem adnotatur myste- 
rio quo quindenarius, ut ostendatur libri hujus 
doetrina, utrique consonare Testamento. Ecce quare 
hoe numero psalmi conscripti sunt. 

Nune animadvertendum quare per quinquagenas 
et per tres hoe opus distinguatur. [deo per quin- 
quagenarium distinguitur, quia hie numerus ma- 
gnis ac diversis adnotatus est sacramentis. Constat 
enim hie numerus, scilicet quinquaginta de septima 
septimanarum, id est de septem septenariis, addito 
uno, tanquam ipso octavo, ad determinandum 
quinquagenarium. Per septenarium vero septifor- 
mis Spiritus figuratur, et per ipsum quoque quin- 
quagenarium, quia tot diebus completis post re- 
surreetionem venit Spiritus sanclus super congre- 
gatos in Christo, qui Spiritus septenario numero 
precipue in Scripturis commendatur. Hoc igitur 
pnumero distineli sunt psalmi, ut significetur nos 

sepliformis grati: Spiritus sancli fieri participes, 

$i doetrinam psalmorum eustodiamus. Ideo etiam 
hoc numero fit psalmorum distinetio, quia hic nu- 
merus, scilicet quinquaginta in. quadraginta et de- 
cem dividitur. Unde et Christus eum sic divisit, 
qui quadragesimo die post resurrectionem in ce- 
lum ascendit. Inde post decem dies Spiritum san- 
ctum misit. Per quadraginta vero temporalis habi- 
latio hujus mundi ostenditur. Et lex Moysi per 
quaternarium ostenditur. Per denarium lex. Qua- 
ternarius enim in quadragenario, et ex quatuor et 
decem in se ductis multiplicato pravalet. quantum 


1295 


PETRI LOMBARDI 


1296 


ad signifiationem. Quatuor enim partes habet A sericordia et judicio; tertius, de laude Dei in san- 


mundus et annus, et quatuor sunt elementa, ex 
quibus omnia corpora constant : denarius autem 
legem significat propter Deealogum mandatorum, 
quz fuerunt scripta in tabulis. Huic autem nu- 
mero, scilicet quadragenario, additur denarius, ut 
quinquaginta compleantur. Denarius viro vitam 
eternam significat. Constat enim ex tribus et se- 
ptem. Ternarius ad sanetam Trinitatem refertur. 
Septenarius vero qui constat ex tribus et quatuor 
ad duplicem hominis naturam, qui constat ex 
anima et corpore. Ad animam pertinet ternarius 
propter triplicem vim anime ; quaternarius perti- 
net ad corpus propter quatuor elementa. Tunc igi- 
tur zlernitatis beatitudo in nobis perfieietur, cum 
utriusque nature nostre sabbatismo potiti Trinita- 
ti increate conjungemur. Addito ergo denario 
quadragenario velut mercede, pro impleta in hac 
vita lege Dei reddita, ipsa zeternitas figuratur. Ideo 
ergo hoc numero psalmos distinxit, ut significet 
eos qui in przsenti hujus psalmodie doctrinam 
servant legem implere, et denario zternz vitze in 
futuro coronari, assignata gemina ratione, quare 
per quinquaginta distincti sunt psalmi. Videndum 
est quare distinguantur per tres quinquagenas. Ideo 
scilicet ut insinuetur beata Trinitas, que omnia 
predieta prestat. Donat enim septiformem gra- 
üam, juvat ad implendam legem, et in futuro re- 
munerat, sicut cum trinitas multiplicat. quinqua- 
ginta, faciunt centum quinquaginta, qui numerus 
omnium psalmorum est summa et plenitudo. 

(189) Quiri quoque solet utrum unus sit liber 
Psalmorum, an plures. Hieronymus quinque libros 
dicit esse propter quinque distinctiones, quae 
fiunt per fiat, fiat. Cui obviare videtur quod dicitur 
in Actibus apostolorum : Sicut scriptum est in libro 
Psalmorum (Act. 1), non in libris dicit, sed in li- 
bro dicit, quasi unus sit liber, non plures, quod 
tamen superiori non repugnat. Bene namque multi 
libri, unus liber dicuntur, ut mult: Ecclesie una, 
et multi cceli unum coelum. Unde Scriptura dicit quod 
aqui sunt supra firmamentum, id est coelum (Gen. 
I). Et eadem ait : Et aque, que super cclos sunt. 
Idem signifieans per ccelos et firmamentum, id est 
colum. Potest etiam diei in libro Psalmorum, id 
est in aliquo libro illorum quinque, quod tamen in 


usu locutionis vel non est, vel raro est. Duodecim T) 


prophetarum etiam unus liber dieitur, et omnes 
etiam canonice Scripture a quibusdam unus liber 
esse dicuntur, eo quod mirabili et divina unitate 
concordent. Illud quoque non vacat, sed magna 
consideratione dignum videtur, quod primus quin- 
quagesimus agit de pcenitentia ; secundus, de mi- 


(189) De libris Psalmorum fuse in prologo. 


clis ejus. Isti sunt namque tres status religionis 
Christianze. Sie enim ad sternam beatamque vi- 
tam tendimus. Prius per penitentiam peccata dam- 
namus, vocante Deo ad penitentiam, quos apud se 
in occulto predestinavit. Inde per misericordiam 
justificati bene vivimus, ne judicium in futuro ti- 
meamus, Deo vocatos justificante hie per miseri- 
cordiam et timorem judicii, in quo judicio de civi- 
iate Domini disperdentur omnes qui operantur ini- 
quitatem. Tandem ad vitam glorificati intramus, 
ubi Deum sine fine laudamus, ad hoc etiam, id est 
ad hos tres status designandos, quod Dominus ait in 
Evangelio : Ecce ejicio daemonia, et sanitates perfi- 
cio hodie et cras, et tertia die consummor (Luc. xut). 
Dzmonia ejieit cum nos a peecatis peenitentiam 
solvit. Sanitatem perficit cum per misericordiam 
juste vivere facit. In futuro consummabitur, cum 
nos coronabit. Quos status etiam in sua passione 
et dormitatione et evigilatione ostendit. In cruce 
enim patiendo, de diabolo triumphavit, in sepulero 
quievit, in resurrectione exsultavit : ita et nos 
penitentia qua vincimus diabolum, cruciat. Justi- 
tia qua a malis quieseimus, tranquillat. Vita :eterna, 
ubi videtur Deus sieut est, glorificat atque jucun- 
dat. Peenitenti:e igitur vox est : Miserere mei, Deus. 
Justi: vox est : Misericordiam et judicium can- 
tabo tibi, Domine. Vite sterne vox est: Omnis 
spiritus laudet Dominum. 


COLLATIO IN PSALMUM CL : «* LAUDATE DOMINUM 
IN SANCTIS EJUS, » etc. 


O  vrns.4. — Laudate Dominum in sanctis ejus. D. 


Hieronymus, in sancto ejus ; alii, 2n sanctitate, sive 
sanctuario ejus ; Septuaginta ἐν τοῖς ἁγίοις. Hzereticus 
posset ealumniari hunc locum, si quispiam addu- 
ceret ad causam honoris sanctorum. Sed quan- 
quam suat infinita loca alia, quibus certo certius 
demonstratur sanctos esse venerandos honore de- 
bito, non tamen extra viam hic locus ad hoc cita- 
retur, vel juxta veritatem Hebraicam. Nam, qui sic 
vertunt, intelligi volunt de sacrario celesti, ut ad- 
notat Munsterus in scholiis. Nemo autem Catholi- 
cus polest dubitare virum sanctum esse Dei tem- 
plum, juxta Epistolam tz, Cor. 3 et 6. Et Chaldzeus 
interpretatur, 22 domo sanctuarii cjus. Adde psalm. 
cxi, ubi psallimus : Facta est. Judeea sanctificatio 


ejus. Hebraei legunt "w3-75 rEQvopscuo, id est si 
reddas ad verbum, iz sanctificatione ejus, quod hic 
legitur, 7773 nsEQvoDpscHo. Insuper in principio 
psalmi cxrvur, dicebatur : Laudate Dominum de 
ccelis, laudate eum in excelsis, non arbitror aliqua 
excelsiora esse ipsis sanctis, extra Deum super ex- 
celsum. Denique D. Chrysost. in hunc psalmum 
citans utramque lectionem, nihilominus interpreta- 
iur de sanctis. « Alius, inquit, 2n sanctos ejus, alius, 
in sanclificatione ejus. Aut de populo hie ait, aut 
propter vilam sanctam, et viros sanctos, aut pro- 
pter sacerdotium. » Hzc ille. 


1291 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI — PR.EFATIO. 


1298 


PETRI LOMBARDI 


MAGISTRI SENTENTIARUM 


PARISIENSIS QUONDAM EPISCOPI 


COLLECTANEA 
IN UNES D. PAULE APOSTOLI EPISTOLAS 


Ex DD. Augustino, Ambrosio, Hieronymo aliisque nonnullis S. 
pretibus summa arte diligentiaque contexta. 


nune primum in lucem edictum. 


alli: Seripture primariis inter- 
Opus eximium et anno 1140 conscriptum, 


(Parisiis, apud lueredes Jodoci Badii Ascensii, 1535, mense Decembri, in-fol.) 


PETRI LOMBARDI PR/JEFATIO 


Principia rerum requirenda sunt prius, ut. earum À commendanda Dei gratia fortiter, prudenter atque 


notitia plenior haberi possit. Tunc enim demum 
facilius poterit cause ratio declarari, si ejus origo 
discatur. Si ergo epistolarum seriptur:» post Evan- 
gelium edit modum et rationem ostenderimus, po- 
terit videri verum quod dicimus. Sciendum igitur 
quod sieut in Veteri Testamento post legis Mosaicz 
eruditionem, ubi culturze divinzge mandata. contine- 
bantur, prophetica doctrina fuit necessaria , quz 
rediviva populi peccata suppliciorum denuntiatione 
compesceret, atque eumdem populum bonorum re- 
promissionibus ad obediendum ac serviendum Do- 
mino vivenli commoneret, ità in Novo Testamento 
post Evangelium, in quo Christian: religionis ordo 
el perfeclze. sanctitatis doetrina traditur, Epistola- 


rum Pauli et aliorum perutilis secuta est doctrina , B 


ut Ecclesiam Dei contra hireticas communiret pra- 
vitates, et suborientia vitia resecaret, et post futuras 
quiestiones excluderet. Hi sunt panni, qui ad extra- 
hendum Jeremiam de lacu, funibus circumligati sunt 
(Jer. xxxvii). Epistolarum siquiden: doctrina, legis 
et propheti: atque Evangelii consonis testimoniis , 
velut tripliei fune, cireumligata (Eccle. 1v), de laeu 
ignoranti: et infidelitatis peccator ad. lucem gratiae 
et veritatis educitur. Inter omnes vero epistolarum 
scriptores , Paulus in tribus et pluribus forte ex- 
cellit, scilicet in operis profunditate, in fidei asser 
lione et grati: commendatione, seu spei subleva- 
tione : In operis profunditate, quia hoe opus et ca- 
leris prolixius est, et ad intelligendum difficilius ; 
in fidei assertione, quia Paulus in lege et prophe- 
lis peritus ad. fidei catholic:» assertionem. congrua 
auctoritatum legis et prophetice. induxit testimonia, 
ut esset basis sub columna ;in grati: commenda- 
lione, seu spei sublevatione, quia contra superbos 
el arroganles, et de suis operibus proesumentes, pro 


acriter. dimicavit. Quae nimirum in illo evidentior 
el elarior apparuit, quia inter alia opera violenter 
Eeclesiam Dei persecutus, pro quo summo dignus 
fuit supplicio, pro maledietione consecutus est gra- 
liam, et pro damnatione suscepit. misericordiam. In 
quo ipso spes nostra plurimum sublevatur. Sicut 
enim cum audimus David homicidam et adulterum 
per poenitentiam prophelie spiritum recuperasse , 
omnis veni:x diffidentia peecatori tollitur, ita, cum 
Paulum prius Eeclesi: persecutorem, postea factum 
apostolum el pr:wdicatorem advertimus, non mo- 
dicum spes nostra attollitur. Inde est quod in Ec- 
clesia hee Epistoke Pauli plus csteris frequentantur 
ut psalmi David magis aliis prophetis. 

Sciendum vero est quod xiv scripsit Epistolas, x 
ad Ecclesias, 1v ad personas singulas sub hujusmodi 
mysterii insinuatione , ut scilicet in hoc opere 
ulriusque Testamenti summa contineri monstrare- 
tur. Per denarium namque Vetus Testamentum 
signifieatur. Quaternarlus vero Novi Testament 
nota est. Ideo itaque xtv scripsit, ut utrique legi se 
consentire insinuaret, atque :emulorum calumniam 
dirueret, ut ipsum legis Dei per Moysen date de- 
struetorem esse calumniantium , eumque in odium 
Judzorum trahentium ; quos plaeatos habere volens, 
x ad Ecclesias seripsit. Ut. sicut. Moyses Israelitico 
populo a Pharaonis et /Egyptiorum servitute educto 
x mandatorum doctrinam tradidit, ita et. ipse Apo- 
stolus Dei Ecclesias a diaboli potestate, et idololatriae 
servitute redemptas , x epistolarum doetrina infor- 
maret. Ideo et xiv. seripsit, ut duorum Testamen- 
torum concordiam atque convenientiam significaret, 
quam et Moyses in duabus tabulis lapideis simul 
junctis, quibus legis Decalogus inseriptus erat, 


ostendit, Moyses quoque noster, id est Christus 


1299 


idem in ccena cum discipulis Pascha celebrans figu- 
ravit. Ibi enim lapis reprobatus, quem gessit angu- 
lus, mira prwstans in oculis nostris, panem super- 
calestem eum typieo agno conjunxit, finiens Te- 
stamentum Vetus et inchoans Novum. Per agnum 
etenim qui in veteri lege solemnis erat hostia, et 
panem qui nova legis sacramenti forma est, duo 
Testamenta figuravit, atque illa duo conjungens, 
predietorum Testamentorum consonantiam decla- 
ravit. Est enim rota in medio rotz, sicut vidit Eze- 
chiel. 

Ex predietis itaque patet mysterii evidentissima 
ratio, qua Epistolas xiv scripserit et. distincte x ad 
Eeclesias, rv ad personas direxerit. Unde quorum- 
dam insania repereutitur, dicentium Epistolam , 
quie ad Hebreos seribitur, non fuisse Pauli, sed 
Barnabe, vel Clementis, vel Tertulliani, vel Luec. 
Quos in hune errorem oceasio deduxit hujusmodi , 
quia nec salutatio ejus nomine intitulata praescribi- 
tur, et longe faeundiore et splendidiore stylo quam 
cctere edita est. Quibus sufficienter respondetur 
hoe modo : Quia si ideo non est dicenda Pauli, quia 
nomen ejus in titulo non habet : ergonee Barnaba, 
nec alicujus pradietorum, eum nullius eorum no- 
mine scripta sit. Nee ob id quoque Pauli non esse 
putanda est, quia diligentius est seripta, cum natu- 
rale sit unicuique plus valere in sua lingua quam 
in peregrina : illam enim Hebraice, c:eteras vero 
Grece scripsit. Nomen vero suum ideo praemittere 
noluit, quia Hebrzis odiosus erat, eum legis destru- 
ctorem arbitrantibus. Quocirca de legis atque 
ciremoniarum abolitione tractaturus, recte nomen 
suum tacuit, ne prescripti nominis invidia, utilita- 
tem sequentis exceluderet lectionis. Est itaque et illa 
Epistola Pauli, sieut et aliz. 

De ordine quoque Epistolarum queri solet, quare 
non ordine sint disposite, quo ab Apostolo edite, 
quod constat non esse, cum Epistola qu:? ad Roma- 
nos scribitur, prima ponatur, quie tamen non est 
ante alias omnes seripta. Epistolam enim que ad 
Corinthios seribitur, ante istam seripsisse vi- 
detur, quia hanc de Corintho seripsisse evi- 
denter monstratur ex eo quod dixit : Commen- 
do vobis Plurben sororem nostram , ministram Ec- 
clesie que est Cenchris (Rom. xvi). Cenchris 
enim dieitur locus Corintho vicinus, imo por- 
tus ipsius Corinthi. Ex hoc ergo apparet de Co- 
rintho scripta, et ex eo quod dieit : Salutat vos 
Caius hospes (ibid.); de quo scribens Corinthiis 
commemorat dicens : Gratias ago Deo meo, quod 
neminem vestrum baptizavi nisi Crispum et Caium 
(I Cor. 1). 

Hzc ergo Epistola ad intelligendum ceteris diffi- 
cilior, in qua Apostolus videtur perfectior, prima- 
ium obtinuit in eorpore Epistolarum : non quod ab 
Apostolo prima sit seripta, sed causa dignitatis Ro- 
manorum, qui tunc temporis universis gentibus 
imperabant. Interpretantur autem Romani sublimes 
sive tonantes, quia illo tempore, quo Apostolus hanc 


PETRI LOMBARDI 


1300 


A Epistolam eis misit, cunctis gentibus dominaban- 
tur : ideoque sublimiores erant omnibus populis, et 
intonabant precepta publica et privata : eorumque 
fama omnium hominum resonabat in £2 ore. Haimo 
aulem ab Athenis Apostolum scripsisse Romanis 
dicit his verbis : « Ab Athenis civitate Graecorum 
scripsit Apostolus Romanis hanc Epistolam , quos 
non ipse, non Petrus, non aliquis xm apostolorum 
primum instruxit, sed quidam Jude&orum creden- 
tium, qui fide Christi ab apostolis percepta, ve- 
nientes Romam, ubi princeps orbis residebat, cui 
erant ipsi subjecti, quz? apud Jerosolymam didice- 
rant, Romanis evangelizaverunt. » Attende diligen- 
ter, quod Haimo dicit Apostolum ab Athenis seri- 
psisse, Origenes vero, de Corintho. Item inspice 

p quod idem Haimo ait Petrum Romanis primum prz- 
dicasse, cum ecclesiastica historia sic contineat : 
« Claudii temporibus clementia divine providentize 
Petrum ad urbem Romam misit, Ille adveniens 
primus in urbe Roma Evangelii sui clavibus ja- 
nuam regni ccelestis aperuit. » Hieronymus quoque 
super Epistolam ad Romanos, ubi seriptum est : Uf 
aliquid impertiar vobis gratie spiritualis (Rom. 1), 
sic ait : « Romanos Petri praedicatione fidem tenentes 
confirmare se velle Paulus dieit : non quod minus 
accepissent a Petro, sed ut duobus apostolis atte- 
stantibus atque doctoribus, eorum corroboraretur 
fides. » 

Harum itaque auctoritatum conflietum qui vide- 
lur dirimentes, dicimus Petrum primum pradicasse 
Romanis, quantum ad alios apostolos , sed non pri- 
mum quantum ad omnes credentes. Item, dicimus 
Athenis Paulum Epistole partem seripsisse , Corin- 
thi vero perfecisse, atque inde eam Romanis desti- 
nasse. Vel potius igitur prima ponitur, quia pri- 
mum gradum erroris destruit, scilicet superbiam , 
omnium malorum radicem, sieut scriplum est : 
Initium omnis peccati superbia est (Eccli. X). Quee 
natione ccelestis. sublimium mentes inhabitat, sub 
cinere et cilicio latitans. Qua Romanos adeo oc- 
cupaverat, ut inter se altercantes, et se sibi invi- 
cem przferentes dissensiones et schismata facerent. 
Erant enim Romani de Judzis et gentibus ad. Chri- 
stum conversi. Judzi autem propter sanctos Patres, 
a quibus originem ducebant, et propter legem quam 
soli inter czteras gentes acceperant, gentiles ereden- 
tes despiciebant, dicentes propter observantiam legis 
cui servierant meruisse accipere gratiam Christi, 
et fidem Evangelii, et propter merita operum legis, 
sibi venisse Evangelium Domini nostri Jesu Christi. 
Atque his inflati, gentibus se przeferebant dicentes : 
Nos delege Abrahz sumus, cui primum facta est 
promissio, nos populus peculiaris Dei sumus ; nos 
de ;Egypto forti manu et mirabilibus signis Domi- 
nus eduxit ; nos sicco vestigio mare Rubrum trans- 
ire fecit, in deserto manna pavit, aquam de petra 
produxit, et aliis sub silentio relietis, nos soli su- 
musdigni legem Dei accipere et ejus voluntatem 
cognoscere. Ad nos quoque specialiter Dei Filius 


D 


1301 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1302 


venit, ut ipse in Evangelio ait: Nom sum missus À omnibus gratis venisse gratiam fidei Evangelii 


nisi ad oves que perierunt domui Israel (Matth. xv). 
Gentiles autem contra dicebant: Quanto beneficia 
plura vobis exhibita memoratis, tanto vos deterio- 
res esse ostenditis. Eisdem siquidem pedibus qui- 
bus mare transivistis, ante idolum postea saltavi- 
stis, quod et propriis manibus fecistis. Et illo ore 
quo paulo ante de submersione in Pharaonis et 
AEgyptiorum laudem Deo persolveratis, idola ado- 
rastis. Preterea manna coitus datum in deserto 
fastidistis, cupientes redire in JEgyptum ad ollas 
carnium. Sepe etiam. Dominum in iram irritastis. 
Ad ultimum Christum vobis in lege et prophetis 
promissum occidistis. Nonne itaque vobis digniores 
sumus, qui ut de Christo audivimus, in eum credi- 
dimus ? Unde per Prophetam Dominus ait : Populus 
quem non congregavi, serviet mihi, in aurem autem 
obediet mihi (Psal. xvi). Unde constat nos non ex 
militia sed ex ignorantia deliquisse. Si enim prophe- 
tas aut apostolos ante habuissemus, idola non coluis- 
semus. Quod autem de generis nobilitate vos jactatis, 
si qua talium gloria est, tunc Ismael et Esau possunt 
pariter gloriari; cum de eisdem parentibus sint 
nati. 

His itaque altercationibus Apostolus se medium 
interposuit, omnes illorum contentiones hinc inde 
dirimens, et quasi bonus concionator voce sonora 
illos alloquens, ad unam omnes concordiam ad- 
duxit, ostendens nullos eorum suis meritis esse 
salvatos (quia omnes et Judei et gentiles sub pec- 
cato tenebantur), sed per gratiam Dei. Pro alterca- 
lione itaque predicta scribit Romanis, confutans 
modo Judzos, modo gentiles, et docens eos humi- 
liari, ut omnia attribuant grati: Dei, et ostendens 


Christi : quam propterea et gratiam vocari ostendit, 
quia non quasi debitum justi: reddita est, sed 
gratuito data. Quid enim est gratia? Gratis data, 
donata, non reddita. Si enim tibi debebatur, ante- 
quam gratiam haberes, merces tibi reddita est, non 
gralia donata. Merito itaque hzc Epistola prima 
ponitur, quia omnium malorum, ut predictum est, 
radicem perimit. 

Assignalis rationibus operis, numeri et ordinis 
Epistolarum, explieato quoque, unde et quare Apo- 
tolus Romanis scripsit, superest de materia et in- 
tentione et modo tractandi exsequi. Generalis om- 
nium Epistolarum materia est doctrina Evangelii ; 
intentio, monere ad obediendum evangeliez doctri- 
na. Preter heec autem in singulis proprias inten- 
tiones et materias requiremus. Prima itaque Epi- 
stola materiam habet Romanorum vitia, atque gra- 
li& Dei bona, ad qui eos hortatur : intentio, vitia 
eorumdem int&repare et ad veram pacem et frater- 
nam coneordiam sub manugratie humiliare. Mo- 
dus traetandi talis est : More scribentium epistolas 
salutationem praemittit, in qua tria facit. Commen- 
dat enim personam suam et negotium et auctorem 
negolii : in quibus congrue captat benevolentiam. 
Post salutationem vero utriusque partis vitia ar- 
guit, ostendens gentiles a naturali ratione, et Ju- 
daos ἃ lege exorbitasse. Deinde pluribus modis 
ostendit juslitiam et salutem seque utrisque esse, 
non per legem, sed per fidem Christi Jesu, uta 
lege eos tollat, et in sola fide Christi eos constituat. 


Ü Circa finem vero moralis subditur instructio, alque 


in actione gratiarum finem tenet Epistola. Premittit 
autem salutationem, dicens : 


IN EPISTOLAM AD ROMANOS. 


ἃ CAPUT PRIMUM. 


Vrens. 4, 7. — « Paulus servus Jesu Chrisli, 
« vocatus apostolus, segregatus in Evangelium Dei, 
« quod ante promiserat per prophetas suos in Scri- 
« pturis sanelis de Filio suo, qui factus est ei ex 
« semine David secundum carnem, qui predestina- 
« tus est Filius Dei in virtute, seeundum spiritum 
« sanctificationis ex resurreetione mortuorum Jesu 
« Christi Domini nostri, per quem aecepimus | gra- 
« tiam et apostolatum ad obediendum fidei in omni- 
x bus gentibus pro nomine ejus, in quibus estis et 
« vos vocali Jesu Christi, omnibus qui sunt Rome 
« dilectis Dei vocatis sanctis. Gratia vobis et pax a 
« Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo. » 

Hucusque pendet littera ut perficiatur sententia, et 
subintelligitur, mandat, vel seribit. In hac autem 
salutatione primum personam commendat qualuor 
modis, scilicet ἃ nomine, a conditione, a dignitate, 


ab officio. A nomine, dicens, Paulus ; a conditione, 
servus ; a dignitate, apostolus ; ab officio, segrega- 
Lus in Evangelium Dei. Ex nomine autem laudem 
sorlitur; si vis ipsius nominis et ratio impositio- 
nis animadvertatur. Paulus enim Hebraice, quietus 
Grace, modicus Latine sonat, id est hoc nomen 
Paulus, quod est Hebraicum origine et inventione, 
non terminatione, impositum est Apostolo proprie 
in notam geminz virtutis, scilicet. modicitatis et 
quietis, quarum alteram notat hoc nomen generali 
appellatione apud Grieeos, id est quietem ; alleram, 
apud Latinos, id est modicitatem. Hoc enim nomen 
Paulus, eum sit appellativum apud Graecos, Hebraeos 
et Latinos, impositum Apostolo proprium fuit, qui, 
ut ait Beda super Actus apostolorum, anno passio- 
nis et resurrectionis Christi ad fidem venisse per- 
hibetur ; tertio vero decimo anno post Christi pas- 
sionem apostolatum gentium cum Barnaba, et Pauli 
vocabulum aecepisse. Prius enim. vocabatur Saulus 


1303 


PETRI LOMBARDI 


1304 


a Saule persecutore, quia sieut ille David, ita hie A [Origenes] Non enim per hoc lzditur veritas liber- 


Ecclesiam Dei est persecutus. Quarto autem decimo 
anno, juxta condicetum apostolorum, ad magisterium 
gentium est profectus. Huic autem sententi:e d» nomi- 
ne Pauli, consentit Augustinus sic dicens : (1) Non ob 
aliud hoc nomen, quantum mihi videtur, Paulus sibi 
elegit, nisi utostenderet se parvum tanquam minimum 
apostolorum : ipse primo Saulus, postea Paulus di- 
clus est : nee quasi jactantia aliqua nomen sibi 
mutavit Apostolus, sed ex Saulo factus est Paulus, 
id est ex superbo modieus, id est humilis ; paulum 
enim modicum est. [Ambrosius] Immutatum ergo se 
esse significans, ex Saulo quod interpretatur inquie- 
tudo vel tentatio, Paulum se dicit, id est quietum. 
Qui enim prius tentationes aliis inferebat, post eas 
passus est. [Vietor episcopus Cap.] Porro ex more 
sanctorum apostolorum id fecisse perhibetur, qui in 
virtutibus profieientes mutato nomine sunt vocali, 
ut essent etiam ipso nomine novi, ut Cephas, et filii 
tonitrui, et hujusmodi. Unde et saucta Ecclesia jam 
in consuetudinem duxit, ut quos in cathedra beati 
Petri apostoli sublimat, nomina eis mutet. Vel, sicut 
Hieronymus ait : Paulus a primo spolio quod san- 
cte Ecclesiw contulit, scilicet a Paulo Sergio pro- 
consule, quem apud Cyprum convertit, hoc. nomen 
sibiimposuit, ut sicut Parthieus, qui Parthos su- 
peravit, et Germanicus, qui Germaniam vicit, est 
dictus, sic ab eo principe quem prius snbjugavit 
Paulus sit appellatus. [Origenes] Sed , quia nulla ta- 
is in Seripturis divinis consuetudo de prehenditur 
magis placet quod in nostra consuetudine frequenter 
reperitur. Invenimus enim in Scripturis, alios binis, 
alios ternis usos esse nominibus, et hoc utique in utro- 
que, ut Salomon qui Ecclesiastes et Idida vocatus 
est ; et Matthzus qui et Levi dictus est, et alia plu- 
ra in hune modum. Secundum ergo hanc consuetu- 
dinem videtur nobis et Paulus duplici vocitatus vo- 
cabulo, sicut scriptum est in Actibus apostolorum : 
Saulus qui e£ Paulus (Act. xi). Ubi evidenter os- 
tendit Seriptura non ei tunc. primum Pauli nomen 
impositum, sed veteris appellationis id fuisse assi- 
gnat. A Hieronymo autemin libro Hebraicorum no- 
minum Paulus mirabilis sive electus interpretari di- 
citur, quem et Dominus ipse vas electionis vocavit 
(Act. 1x), et tam vita quod doctrina mirabilem fecit. 


B 


Servus Jesu Christi. Ecce conditio. [Origenes] Sed 
querendum est cur servus dicatur, qui alibi seri- D 
psit : Non enim accepistis spiritum servitutis, etc. 
(Rom. vnr). Et iterum alibi: Ifaque jam non est ser- 
vus sed liber (Gal. 1v). Et Dominus apostolis ait : 
Jma non dicam vos servos, sed amicos (Joan. Xv). 
[Haim.] Ad quod dicendum est quod duo sunt ge- 
nera servitutis : Est enim servitus timoris, et pene 
servilis ; et est servitus amoris et filiationis et hu- 
militatis, qua, instar filii, qui servit, non vult offen- 
dere patrem. Si ergo id secundum humilitatis et 
amoris servitutem dictum putemus, non errabimus, 


(1) Augustinus De spiritu et littera, et in psalm. Lxxi 


tatis in Paulo, quia omni libertate nobilior est. ser- 
vitus Christi. Dicendo ergo servus, nomen humilita- 
tis ponit, ut ad eam provocet superbos quibus seri- 
bebat. Et ne misera servitus videatur, non simplici- 
ter ait servus, sed addit, Jesu, id est Salvatoris, cui 
merito omnes servire debent: ei etenim servire 
regnare est. Jesus vero Hebraice, sofher [σωτήρ] 
Grece, Latine salvator dicitur. [Haim.] Quod nomen 
ab angelo fuit impositum Dei Filio, eo quod salvum 
faciat populum suum a peccatis eorum (Matth. 1). 
Addit, Christi, id est regis et sacerdotis. Christus 
enim Grace, messias Hebraice, Latine dicitur unctus, 
et in Veteri Testamento reges et sacerdotes ungeban- 
tur. Christus autem unctus est, non oleo visibili, sed 
invisibili, id est oleo gratiz spiritualis. Unde in Psal- 
mo : Unzit te Deus, Deus tuus, oleo letitie (Psal. 
xLIv). Hoe nomen aliis olim fuit adjectum, sed Jesu 
factum est proprium. Et est hoe sacramenti nomen. 


; [Augustinus, Haim.| Servum autem Jesu Christi se 


profitens Apostolus, a lege factorum se exutum os- 
tendit, et utrumque nomen ponendo, id est Jesu Chri- 
sti, unam Dei et hominis contra haereticos perso- 
nam esse testatur, ne alium quidem Jesum, alium 
vero Christum suspiearemur fuisse, sed unum et 
eumdem sciremus esse. Vocatus Apostolus(2). Ecce 
dignitas ad quam promotus est, ecce de humili fa- 
ctus est altus. Ac si illis superbis quibus scribebat 
diceret : Ex servo et humili fecit me Deus apostolum 
et sublimem, ita et vos humiles sitis ut exaltemini : 
Qui enim se humiliat exaltabitur (Luc. ur.) Gratiam 
vero commendans, non simpliciter ait Apostolus, sed 
et ponit, vocatus, quasi non a se veniens tanquam 
sibimet honorem sumeret, sed a Deo vocatus est 
Apostolus, id est ad apostolatum ; et zterna ele- 
clione, quz? est. secundum propositum, et tempo- 
rali missione qua a Christo missus est, ex qua et 
apostoli vocati sunt. (3) Nam, sieut Grece angeli, 
Latine zuntii vocantur, ita Grace apostoli, Latine 
missi vel legati appellantur. Vel, vocatus Apostolus, 
id est dietus ab hominibus excellentia et privilegio 
nominis, sicut excellenter, cum dicitur Urbs, intel- 
ligitur Roma. 

Segregatus in Evangelium Dei. Ecee officium. 
[Ambrosius] Quasi dicat : Paulus dico, segregatus, 
id est a doctrina Seribarum et Phariseorum et ab 
utero Synagog: ubi locum doctoris habebat, utpote 
Phariseus separatus in Evangelio Dei, predican- 
dum. Et dieitur hoc contra Judzos ἃ quorum lege 
dissimulavit, ut Christum pradicaret, qui quod 
lex non potuit credentes justificaret. Vel segregatus, 
[Haim.] id est a grege separatus, scilicet ab aliis 
apostolis, non mente, sed corpore. Unde Spiritus 
sanctus in Actibus apostolorum ait : Segregate mihi 
Barnabam et Paulum in. opus ad quod assumpsi eos 
[Act. xur), ut scilicet predicent nomen meum in 
gentibus. Unde et hic addidit, in Evangelium, scili- 


(2) Irenzus mart. in lib. tv contra hzreticos. 
(9) Augustinus super Joan. 


1305 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1306 


cet predicandum in gentibus. [Ambrosius, Haim.] A et hominis Filius Jesus Christus, qui factus est se- 


Destinatus est Apostolus gentibus totius orbis przedi- 
cator, at reliqui, singulis provinciis facti sunt. legati 
ac praedicatores. Est autem Evangelium, bona 
annuntiatio, εὖ enim Grece, Latine bonum, ἄγγελος 
nuntius, inde Evangelium, bonum nuntium, vel 
bona annuntiatio. Ea vero est de his qu: ad fidem 
Catholicam et bonos mores pertinent. Evangelium 
dico, Dei, quasi non ab homine inventum, sed di- 
vina inspiratione revelatum. (Quod ante promiserat. 
Hic est commendatio negotii, id est Evangelii, quod 
commendat quatuor modis : À temporis antiquitate, 
abauctore, a testibus, a materia. A temporis vero 
antiquitate et ab auctore simul commendat, sic di- 
cens quod Evangelium ante completionem  promi- 
serat gratis Deus Pater. Non venit ut subitum, sed 
longe ante promissum et pronuntiatum. Unde in 
Evangelio Joannis : Im hoc verbum verum est, quia 
alius est qui seminat, et alius qui metit (Joan. 1v.) 
[Ambrosius] Promiserat, dico, per prophetas suos, 
unde Jeremias ait : Ecce. dies veniunt et consum- 
mabo testamentum novum super domum Israel, et 
super domum Juda (Jer. xxx1). Item: Feriam, inquit, 
vobiscum pactum. sempiternum (Jer. xxxi). Idem 
eLalii, qui non ex se, sed ex Deo magnisunt, ut non 
ex se mendacium loquerentur, sed ex Deo veritatem. 
Ecce quam vera et magnifica promissio. Nemo enim 
rem vilem magnis precursoribus nuntiat. Et ad ma- 
jorem confirmationem addidit, i» Scripturis, quasi 
non modo promiserat verbis, sed etiam in Scripturis, 
ne daretur oblivioni. Et ad cumulum verz protes- 
tationis, addit, sanctis, non ethnicis. Sanctw sunt, 
quia vilia damnant, et sacramentum unius Dei et 
incarnationem Fili Dei continent. Scripturis dico 
sanctis, non. de quibuscunque, sed, de Filio, quod 
omnes ad Filium ducunt. De Filio dico non adoptivo, 
sed, suo , scilicet proprio et sibi consubstan- 
tiali, cozeterno, cozquali. Et est hec, commendatio 
a materia. Qui factus est, etc. Ecce commendatio 
auctoris, quem commendat quatuor modis; ab ori- 
gine, ibi, ex semine David ; a virtute, ibi, qui pre- 
destinatus est Filius Dei in virtute ; a gratia, ibi, 
secundum spiritum sanctificationis, ete.; a libe- 
ralitate, ibi, per quem accepimus, etc. [Augustinus] 
Quasi dicat : Scripture sanct: agunt de Filio, qui 
Filius facetus est ei, scilicet Deo Patri, id. est ad ho- 


norem ejus, faetus dico tantum, secundum carnem, D 


non secundum divinitatem. Hoc dicit, ne putetur 
homo tantum. Dicendo namque eum factum se- 
cundum carnem, innuit alteram esse naturam, se- 
cundum quam est non factus, 22 scilicet. divinam. 
[Ambrosius] Eum namque qui erat Dei Filius secun- 
dum Spiritum sanctum, id est secundum Deum, 
quia Deus spiritus est, et sine dubio sanctus est, 
faetum dieit secundum carnem juxta illud : Ef. Ver- 
bum caro. factum est (Joan. 1), ut jam unus sit Dei 


(4) Augustinus, in Epist. ad Rom. 
(5) Ut Arian. dicebant. 
(6) Origenes, in Epist, ad Rom. 


cundum carnem opere Spiritus; sancti de Vir- 
gine, id est natus (4). Ubi occurritur impietati hze- 
reticorum, qui obtuso corde hoc capitulum intel- 
ligentes, Christum tantum hominem accipiunt ; 
divinitatem vero in eo non intelligunt. Addendo 
enim, secundum carnem, servavit divinitati suam 
dignitatem , qua Christus Verbum Dei est, per 
quod faeta sunt omnia. Non enim factus est secun- 
dum id quod Verbum Dei est; omnia enim per ip- 
sum facta sunt; nec fieri cum omnibus possel per 
quem faeta sunt omnia, neque ante omnia factus 
est, ut per eum fierent omnia (9). Ideoque Aposto- 
lus, cum faetum diceret Christum, addidit, secun- 
dum carnem, ut secundum Verbum, quod est Filius 
Dei, non factum a Deo, sed natum esse monstraret. 
(6) Factus est autem sine dubio id quod prius non 
erat secundum carnem; secundum vero Deum, erat 
prius : et non erat quando non erat.| Factus est au- 
lem, ut ila dixerim, humanatus Deus, qui etiam 
in assumptione carnis, Deus esse non destitit, in- 
convertibilis manens assumpto convertibili homine, 
naturam suam non minuens hominis assumpta 
natura (7). Secundum carnem ergo ex semine 
David factus est. Deus autem ante secula ex Deo 
natus est (8). Qui ergo erat, factus est. Sed quid 
erat? quid est factus? Verbum erat, Filius Dei 
erat, filius hominis factus est; Deus erat, homo 
factus est; suscepit humanitatem , non amisit 
divinitatem ; factus est humilis, mansit sublimis (9). 
Dei ergo Filius, hominis factus est filius; natus 
secundum veritatem nature ex Deo Dei Filius , et 
secundum veritatem naturz ex homine hominis filius, 
ut non adoptió ne vel appellatione, sed vere in utra- 
que nativitate filii nomen haberet. nascendo, et esset 
verus Deus et verus homo, unus Filius. Pater enim 
Deus de sua natura genuit Filium Deum sibi aequa- 
lem, et eadem qua ipse naturaliter :eternus est, di- 
vinitate cocternum. Sed idem Deus Filius cum sit 
Deus cternus et verus, pro nobis est homo factus 
verus et plenus, In eo verus, quia veram babet Deus 
ille humanam naturam ; in eo plenus, quia carnem 
suscepit humanam et rationalem animam. Unde idem 
unigenitus Deus, secundo natus dicitur, semel 
ex Patre, semel ex matre. Natus est enim de Patre, 
Dei Verbum; natus de matre, Verbum caro factum. 
Unus igitur atque idem est Dei Filius, natus ante saze- 
cula, et natus in s:culo. 'Tlenr: Deus unigenitus dum 
coneiperetur, verilatem carnis accepit ex Virgine ; 
el cum nasceretur, integritatem virginitatis serva- 
vit in matre. Istaque causa est qua Deus factus 
est filius Virginis, et. Virgo faeta est mater Unige- 
niti Dei, ut quem Paler genuit ex ceternitate, ipsum 
Virgo conceptum proferret in tempore. Dei ergo Fili- 
us, ut carnem hominis animamque mundaret, suscep- 
lione carnis et anim:e rationalis animatus est, vel incar- 


(7) Cassiod., in psal. 1v. lib. 
(8) Augusiinus , in lib. iv De Trinit. 
(9) Id., contra hireses. 


1307 


PETRI LOMBARDI 


1308 


natus (10). Unde etiam se ipso, Christus minor fa- A adinvicem nature, neque divina distante a propria 


ctus est, formam servi accipiens, non enim sic acce- 
pit formam servi, ut abjiceret formam Dei, in qua 
squalis Patri, ut in forma servi, et in forma Dei 
idem ipse sit unigenitus Filius. Est ergo Dei Filius 
Deo Patri natura zqualis, habitu minor : in forma 
enim servi quam accepit minor est Patre ; in forma 
Dei, in qua erat antequam hane accepisset, zequalis 
est Patri. In. forma Dei, Verbum : in forma servi, 
factus est ex muliere. In forma Dei, hominem fecit ; 
in forma servi, factus est. homo. 

(11) Ergo, quia forma Dei accepit formam servi, 
utrumque Deus, utrumque homo. Christus tamen 
est Deus sternus et verus, veraciter secundum tem- 
pus conceptus et natus ex. Virgine. Illo, scilicet Deo 


simplicitate, neque humana, aut conversa in divini- 
tatis naturam, aut in non. existentiam divisa, neque 
ex duabus una facta est composita natura (15). Chri- 
stus ergo una persona est, geminz substantiz, nee 
tamen Deus, vel homo pars hujus personz dici po- 
lest. Alioquin Filius Dei, antequam formam servi 
susciperet, non erat totus, et crevit cum homo di- 
vinitati ejus accessit (16). Seiendum tamen quod 
non semper factum esse, ad creationem refertur, 
sieut ibi : Domine, refugium factus es nobis (Psal. 
LXXXIX). Et item : Factus es mihiin salutem (Psal. 
cxvi. Non utique creationis diffinitio, vel editio 
hie declaratur, sed nobis in refugium, vel salutem 
esse dicitur quod prius non erat. (17) Sed qusri 


faeto naturaliter hominis filio, qui unus est natura- p Potest cum. nos Salvatorem nostrum profiteamur, 


liter Filius Dei Patris, qui omnium naturarum Cre- 
ator et Dominus creavit Virginem, creandus ex Vir- 
gine. Hic autem Deus humanam naturam in unitate 
persone suscepit, qui se humilians per misericor- 
diam incorrupte? Virginis uterum ex ea nasciturus 
implevit. Formam ergo, id est naturam servi, in 
suam aecepit Deus ille personam, non enim accepit 
personam hominis, sed naturam. Cumque tota Tri- 
nitas operata sii formationem suscepti hominis, 
quoniam inseparabilia sunt opera Trinitatis ; solus 
tamen Filius accepit hominem, id est formam servi, 
in singularitate sive in unitate person, non in uni- 
late seu singularitate divinae nature. Si autem ad- 
hue qusris : ipsa incarnatio quomodo faeta sit ? (12) 
Ipsum Verbum Dei dico carnem factum, id est ho- 
minem factum : non tarnen in hoe quod factum est 
conversum atque mutatum, sed carne ut carnalibus 
congruenter appareret indutum. Ita sane factum ut 
ibi sit non tantum Verbum Dei et hominis caro, sed 
etiam rationalis hominis anima, atque hoc totum et 
Deus dieatur propter Deum, et homo propter homi- 
nem (13). Agnoseamus igitur geminam substantiam 
Christi; divinam, seilicet qua zqualis est Patri, et 
humanam qua major est Pater. Utrumque autem 
simul, non duo, sed unus est Christus, ne sit qua- 
ternitas, non trinitas Deus. Ac per hoc Christus est 
Deus, anima rationalis et caro| Tanta est enim unio 
utriusque naturze ut totum dicatur Deus, totum ho- 
mo, et vicissim Deus homo, homo Deus (14). Quod 
si difficile intelligitur, mens fide purgetur magis 


magisque a peccatis abstinendo, et bona operando. D 


Difficilia enim sunt hzc. |Joan. Damascenus.] Ut ta- 
men breviter dicam, non aliud fuit illa Dei summi 
exinanilio, nisi forma: servilis, id est nature hu- 
man:e susceptio. Utraque est igitur in Christo forma, 
quia utraque vera et plena est in Christo substan- 
tia. Inconverse enim et inalterabiliter unite sunt 


(10) Augustinus, in lib. De Tri. 

(11) Id , De file ad Petr. 

(12) Id., in iv, De Trin. de modo incarn. 

(15) Augustinus; super Joan. 

(14) Id., De fide ad Petrum. 

(15) Utrum cibus in corpus ut gutta in camino ignis. 


cur Apostolus eum faetum dicat, ex semine David, 
cum aliud sit fieri, aliud nasci. Qui etiam alio loco 
dixit : Factum ex muliere (Gal. 1v). Aliquid igitur 
significavit hoc dieto. Quia enim non humano se- 
mine conereta est caro Domini in utero Virginis et 
corpus effecta, sed effectu et virtute Spiritus saneti, 
ideo Apostolus dicit, factum non natum. Aliud enim 
est semine admisto, et sanguinis coagulo generari ; 
aliud non permistione , sed virtute proereari. 
Possunt homines generare filios homines, sed 
non facere. Item, etsi non intercessit semen ho- 
minis in conceplione Virginis, tamen, quia ex ea 
carne Christus formatus .est, qui? constat ex se- 
mine, recte dicitur factus ex semine. Qusrens au- 
tem utrum debeat dici creatura , vet res creata 
simpliciter, audiat Augustinum super hoc ita disse- 
rentem (18) : [n principio erat Verbum (Joan. 1), 
et: Verbum caro factum est (ibid.), propter na- 
livitatem incarnationis ejus qua facta est in tem- 
pore ex Virgine ; et : Omnia per ipsum facta sunt 
(ibid.) Neque dieit omnia nisi quz facta sunt, id 
est omnem ereaturam. Unde liquido apparet ipsum 
faetum non esse per quem facta sunt omnia. Etsi 
faetus non est, creatura non est; si autem crea- 
tura non est, ejusdem cum Patre substantim est. 
Omnis enim substantia quz non est Deus, crea- 
tura est; et. qua creatura non est, Deus est. Si 
Filius non ejusdem substantie est cujus est Pater, 
ergo facta substantia est ; etsi facta substantia est, 
non omnia per ipsum facta sunt. At omnia per ip- 
sum facta sunt. Facta igitur substantia non est ; qui 
tamen, sicut ait Apostolus, factus est ei, scilicet ad 
honorem Patris, secundum carnem, infectus vero 
secundum deitatem, factus dico et specialiter, ex 
semine David, [Haim.] quia Maria fuit de stirpe 
David, ex eujus semine formata est caro Dominica 
opere Spiritus sancti, in utero virginali. Sed atten- 
Augustinus contra Maximinum. 

(16) Ambrosius in lib. De Trin. 

(17) 14... in lib. Quistion. Vet. et Nov. T. qui ab 
ignorantibus intitulatur Augustini. 


(18) Augustinus in lib. De Trin. An Christus dicendus 
sit creatura. 


1309 - 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1310 


dendum est quare specialiter hic. nominat David, À quis non valet, recte intelligentium eloquia veritatis. 


cum constet quod promissio facta est Abrahee, sicut et 
David: sed Apostolus, volens gratiam commendare 
maluit David dicere, qui et criminosus fuit, non de 
semine Abrahz, qui justus fuit, ut non pro merito 
sed gratia natus de David putetur: et etiam ideo ut 
ex homine rege secundum carnem rex natus osten- 
datur, sicut de Deo rege rex ante sccula natus est. 
Deinde a virtute commendans eum, subdit : 

|". Qui predestinatus est filius Dei in. virtute, se- 
— cundum spiritum sanctificationis ez resurrectione 
mortuorum Jesu Christi Domini nostri. Hic primo 
videndum est, quid sit predestinatio, et de quo sit 
pradestinatio, utrum de eo quod semper fuit, an de 
eo quod ex tempore fuit; et utrum de persona, an 
de natura: et, si de persona est, postea altenden- 
dum est, seeundum quam naturam sit prwdesti- 
nata (19). Preedeslinatio est gratie praeparatio, qua 
ab :terno Deus homini Christo et cunctis quos prze- 
scivit conformes fieri imagini Filii sui, bona sine 
merilis praparavit. Preclarissimum enim lumen 
pradestinationis et grati: est, ipse mediator Dei et 
hominum homo Ghristus (I Tim. wu). Ille enim 
homo, ut a Verbo Patri coceterno in unitatem person:e 
assumptus Filius Dei unigenitus esset, unde hoc 
meruit, quod ejus bonum qualecunque przcessit, 
ut ad hanc ineffabilem excellentiam perveniret ; fa- 
ciente ac suscipiente Deo Verbo, ipse ex quo capit 
esse homo, Filius Dei unicus esse coepit ; Filium Dei 
unicum femina illa gratia plena concepit de Spi- 
ritu sancto. Ex Virgine Maria Deus unicus nalus 
esi, non carnis cupiditate, sed solo Dei munere. Li- 
bera in illo voluntas erat, et tanto magis, quanto 
magis peccare non poterat. Apparet itaque nobis in 
nostro capite ipse fons grati, ἃ quo in cuncta mem- 
bra ejus gratia diffunditur. Ita. enim ab initio fidei 
su$ homo quicunque gratia fit Christianus, sicut 
gratia homo ille ab initio factus est Christus : de ipso 
Spiritu hic renatus est, de Spiritu ille natus est : spi- 
ritu fit in nobis remissio peccatorum ; spiritu factum 
est in illo ut nullum haberet peccatum (20). Qui fecit 
illum hominem sine ullis ejus precedentibus meritis, 
nullum quod ei dimitteretur, vel origine trahere, 
vel voluntate perpetrare peccatum, ipse nullis eo- 
rum pricedeptibus meritis facit credentes in eum 
quibus dimittat omne peccatum: qui fecit illum 
talem ut nunquam habuerit nec habiturus sit volun- 
latem malam, ipse facit in membris ejus ex mala 
voluntate bonam. Et illum ergo "et nos predestina- 
vit, quia et in illo ut esset caput nostrum, et in no- 
bis ut ejus corpus essemus, non prsecessura merita 
nostra, sed opera futura sua presceivit (21). Hie 
se Deus esse faeturum profecto ab slerno pro- 
scivit. Ipsa est igitur prwdestinatio sanctorum, quae 
in Saneto sanctorum maxime claruit, quam negare 


19) Augustinus, De przedest. 

20) Id., De bono preseveranti 
(21) Id., De predest. 29 67, "tV 
(22) Id., De tract. psal. cxviit, 


Humana igitur merita conticescant hie, quze £& pe- 
rierunt per Adam, et gralia regnet per Jesum 
Christum. Quisquis in capite nostro przecedentia 
merita singularis illius generationis invenerit, ipse 
in nobis membris ejus precedentia merita fidei et 
regenerationis requirat. (22) Neque enim Christo 
tributum est, nec nobis pro aliquo merito, sed gra- 
lis tributum est. Ille quippe nos fecit credere in 
Christum, qui nobis fecit in quem credimus Chri- 
stum, Ille facit in nobis principium fidei, qui fecit 
hominem principem fidei et perfectorem Jesum. (23) 
Nullum igitur est illustrius przedestinationis exem- 
plum, quam ipse mediator. Quisquis ergo fidelis vult 
eam bene intelligere, attendat Christum atque in 
illo inveniet, et se ipsum qui in eo veram humanam 
naturam credit suscipiente Deo Verbo ita sublima- 
lam, ut qui suscepit οἱ quod. suscepit, una esset in 
Trinitate persona. Neque enim in homine assumpto 
Trinitas facta est, sed Trinitas mansit, assumptione 
illa ineffabili faciente persone unius in Deo et 
homine veritatem. Hoc de ipsa praedestinalione suf- 
ficiat. 

Deinde videamus, utrum de re qu: semper fuerit, 
vel de eo quod non semper fuerit sit ipsa przdesti- 
natio, et utrum de persona an de natura. Eumdem 
sane ipsum, qui secundum carnem factus est ex se- 
mine David, przedestinatum dicit Filium Dei in vir- 
tute. Item, (24) recte quippe dicitur Filius Dei non 
predestinatus, secundum id quod est, Verbum Dei, 
Deus apud Deum. (25) Utquid enim predestinare- 
tur, cum jam esset qui jam erat sine initio, sine 
termino sempiternus? Illud autem praedestinandum 
erat quod nondum erat, ut sic suo tempore fieret, 
quemadmodum predestinatum erat, ante tempora 
ut fieret. Quisquis ergo Filium Dei predestinatum 
negat, hune eumdem Filium hominis negat (26). 
Pr:edestinatus est ergo Jesus, ut qui futurus erat se- 
cundum carnem filius David, esset in virtute Filius 
Dei. Item, in quantum homo factus est Filius Dei, 
predestinatum esse dieimus. Ecce ex his patet prae- 
destinationem esse de persona, id est de Christo 
Jesu, non secundum id quod semper fuit, sed secun- 
dum id quod non semper fuit, id est non secundum 
divinitatem, sed secundum humanitatem. Et est 
sensus : Christus factus est. secundum carnem ; qui, 


D Christus secundum quod est. homo, est. predestina- 


tus, id est sola gratia przelectus, ad hoe, ut ipse 
homo sit Filius Dei, non utique adoptivus ut nos 
sumus, sed in virlute, id est in eadem potentia 
cum Patre; non per gratiam adoptionis, sed per 
unionem Verbi, id est per gratiam qua bumana ejus 
natura unita est Verbo. Non ergo per adoptionem 
filius, neque adoptivus filius. Dicit enim Ambrosius : 
Volvi et revolvi divinam Scripturam, οἱ Filium Dei 


(93) Augustinus, De bono perseverantim. 
(24) 14... in Epist. ad Rom. 

(25) Id., super Joan. 

(26) Id., in libro ad Prosperum et Hilarium. 


1311 


PETRI LOMBARDI 


1312 


nusquam adoptivum inveni. Sed, sicut. Christus in A eundum notat eausam, ut cum dicitur, secundum 


quantum Deus est, naturaliter habet, ut sit naturalis 
Dei Filius, et sit Deus ; ita, in quantum homo per 
gratiam habet, ut sit idem Filius Dei, naturalis. (27) 
De Filio vero, hoc est de Domino nostro Jesu Chri- 
sto scriptum est, quod semper cum Patre fuit, et 
nunquam eum, ut esset, voluntas paterna priecessit ; 
et ille quidem natura Filius est, nos vero adoptione ; 
116 vero nunquam Filius non fuit, nos, antequam 
essemus, predestinati sumus, et tune spiritum ado- 
ptionis accepimus, quando credidimus in Filium 
Dei. (28) Contendunt h:relici adimere Patri quod 
Pater est, dum volunt Filio auferre quod Filius est. 
Adimunt autem, cum dicunt, quod non de natura 
sit Filius. Non ex natura autem est, quando non 
eadem in se habet natus et generans. Neque enim 
Filius est, cui alia ac dissimilis erit a Patre substan- 
tia. Pater autem quomodo erit si non quod in se est 
substantie atque natur: genuerit in Filio Ὁ Dominus 
dicens : Clarifica Filium tuum (Joan. xvi), non solo 
nomine contestatus est se esse Filium Dei, sed et 
proprietate. Nos filii Dei sumus, sed non talis hie 
Filius. Hic enim verus et proprius est Filius, ori- 
gine, non adoptione ; veritate, non nuneupalione ; na- 
livitate, non erealione. (29) Idem natura Filius est, 
quia eamdem naturam quam ille qui genuit habet. 
Nos sumus filii gratia, non natura : Unigenitus au- 
tem natura, non gratia. An hoe eliam in ipso Filio 
ad hominem referendum est? Ita sane; quod enim 
Unigenitus est, a:qualis Patri, non est gratie, sed 
natur? : quod autem in unitate persons Unigeniti 
assumptus est homo, grati: est, non nature (30). 
Quieri solet a quibusdam, an seeundum quod ho- 
mo Christus sit Deus, vel Dei Filius : Quod ita esse, 
ita probare conantur : Christus secundum quod 
homo pr:wedestinatus est, ut sit Dei Filius ; sed illud 
est quod ut sit. preedestinatus est. Ergo, quia prae- 
destinatus est, secundum quod homo ut sit Filius 
Dei, etiam secundum quod homo est Filius Dei. Ad 
quod respondemus, dicentes Christum esse id ad 
quod przedestinatus est, ut sit; sed non est illud se- 
cundum id, seeundum quod predestinatus est. Est 
enim predestinatus, ut sit Dei Filius. Et ipse itaque 
est vere Filius Dei, sed preedestinatus est ad hoc, 
secundum quod homo, quia per gratiam hoc acce- 
pit, seeundum quod homo; ipse tamen secundum 


quod homo non est illud, nisi forte, seeundum uni- D 


tatis sit expressivum personas, secundum enim ali- 
quando conditionem human:e naturce vel divin: ex- 
primit, aliquando unitatem personw, conditionem 
nature, ut cum dicitur, secundum quod homo, id 
est in quantum homo, vel secundum quod Deus, id 
est in quantum Deus, unitatem person: exprimit, ut 
cum dicitur, Christus secundum quod. homo dimit- 
lit peccata, id est ipse homo, qui est Christus, vel 
persona ipsa quae est bomo. Aliquando etiam, se- 


(27) Hieron. super Epist. ad Ephes. 
(28) Hilarius in lib. 11 contra Arium, 
(29) Id., lib. ur. 


divinitatem judicabit, id est ex virtute divinitatis. 
Hz distinctiones suis locis diligenter animadver- 
tend: sunt. 


y Quiri etiam. solet utrum Christus, seeundum 


quod homo, sit persona. Ad quod dicimus : Si se- 
cundum causam vel conditionem nature notat, se- 
cundum quod homo non est-persona, quia ex eo quod 
homo vel in quantum homo est, persona non est, 
quia, si ex eo quod homo est, persona est, ergo vel 
tertia in Trinitate, vel alia; sed alia non est. Ergo 
terlia in Trinitate; ergo Deus, item. Ideo in quan- 
tum homo non dicitur persona, quia non est in 
quantum homo personali proprietate diseretus ἃ 
Patre et Spiritu sancto, quia in quantam homo 
non est genitus a Patre, vel Filius Patris. Filiatio 
autem proprietas est, quia persona Filii distinguitur 
ab aliis. Sed, si in quantum homo, non est persona 
tertia in Trinitate, quomodo ergo supra dixit Augu- 


[stinus : Qui suscepit et quod suscepit una est in Tri- 


nitate persona. Hzc enim auctoritas innuere vide- 
tur quod natura humana cum Verbo sit una per- 
sona in Trinitate. Quod si est, ergo natura humana 
cum Verbo est Deus. Ergo aliqua natura cum Verbo 
est Deus, qu: non semper fuit Deus. Ergo non tan- 
tum divina natura est Deus, sed et alia. Quod quia 
absurdum videtur, et alia plurima quae sequuntur 
inconvenientia, predieta Augustini verba, et illis 
ubieunque inventa fuerint similia, hoc modo intel- 
ligenda nobis videntur. Qui suscepit et quod susce- 
pit, una est in Trinitate persona, id est ita Deus 
suscepit hominem quod eadem persona qui prius 
erat, immutata permansit. Unio enim suseipientis 
et suscepli unitatem personz, nec divisit nee varia- 
vit: et tunc. faetum est, ut illa persona, quz ante 
erat Deus, eadem homo esset. Unde super Joannem 
ait: Quando Verbum caro faetum est, una persona 
facta est Verbum et homo, id est tunc. faetum est 
ut eadem persona quod est Deus esset homo. Movet 


«nos quoque quomodo supra dixerit Augustinus illum 


hominem assumptum a Verbo, cum ille sit persona, 
et persona non sit assumpta. Alibi (31) quoque ex- 
pressius idem dicit quo magis movemur : Si quis 
dixerit atque crediderit hominem Jesum Christum 
a Filio Dei assumptum non fuisse, anathema sit. Et 
ita videtur quod persona a persona sit assumpta, 
quod nefas est dicere aut sentire. Preedictarum au- 
ctoritatum verba sic intelligi sane possunt, ut homo- 
Christus sive homo ille, ideo dicatur assumptus a 
Verbo, quia anima ejus et caro, in quibus subsistit 
homo, sunt assumpta a Verbo, ut ad. ipsius hominis 
Christi naturam respicias, non ad personam, cum 
assumptum dicis. Item, quzeri solet utrum homo ille 
ccpit esse, vel semper fuerit, sieut simpliciter 
enuntiamus Christum, vel Dei Filium. semper fuisse 
nec coepisse. De hoc Augustinus ita ait (32) : Habuit 


(50) Hilar., in serm. 29, super Joan. in serm. 20. 
(51) Jd., in sermone de fide ad Petr. 
(92) Id., super Joan. 


1313 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1314 


aliquando Dei Filius quod nondum habuit idem ipse À potuit, qualiter aliquis eurandus a medico, illius 


hominis filius, quia nondum erat homo. Item, sic 
nos electi, quomodo ille elarificatus, quia, priusquam 
mundus esset, nec noseramus, nec ipse mediator Dei 
et hominum homo Christus Jesus (I Tim.u).Item (33), 
Christus noster, etsi forte homo recens est, tamen 
slernus Deus est. Alibi autem legitur quod puer 


ille ereaverit stellas, et ipse Christus ait : Ego prin-' 


cipium quiet loquor vobis (Joan. vur). 

His itaque auctoritatibus in nullo! refragantes di- 
cimus quod ille homo, quantum homo est, esse cc- 
pit ; in quantum est Verbum, semper fuit. In. hujus- 
modi enim locutionibus sine adjectione determina- 
lionis, nihil responderi convenit. Unde Augusti- 
nus (34) : Paler per ipsum in quantum Verbum ejus 
est, etiam quae futura sunt fecit ; sed profecto se- 
cundum id quod homo est, ipsum pro nobis glorifi- 
cavit (35). Ipse ergo secundum quod homo prade- 
slinatus est, id est sine meritis sola gratia prcele- 
clus, non solum ut esset caput nostrum, et ut nec 
origine traheret, nec voluntate perpetraret peccatum, 
et ut e mortali natura clarificaretur in immortalem, 
sed etiam ut esset Filius Dei in virtute, id est in ea- 
dem potentia cum Patre. Et quod ipse sit Filius 
Dei, potest videri ex hoe quod conceptus est et na- 
lus, secundum Spiritum sanctificationis, id est quia 
ex Spiritu sancto conceptus est. Considera vero 
quia non fuit ei Spiritus sanetus pro semine, nec 
dieimus illum patrem esse hominis Christi, ne di- 
cantur duo esse patres. Sed de Spiritu sancto con- 
ceptus dicitur, ideo, quia operatione Spiritus, per 
quem omnia sanctificantur. [Haimo] Et Dei mu- 
nere facta est illa conceptio. [Aug.] Probatur etiam 
esse Filius Dei, ex resurrectione mortuorum Jesu 
Christi Domini nostri, id est suorum, id est quia 
mortuos fecit secum resurgere, qui fuerunt ejus, 
quia ad se pertinebant, secundum illud : Multa cor- 
pora sanctorum qui dormierant resurrezerunt cum 
eo ( Matth. xxvi). [Haimo] Et nota quod proprium no- 
men posuit pro pronomine, more Hebraico, qu: 
locutio in Seripturis est usitatissima, et in veteribus 
| precipue libris celeberrima, ut : Fecit Moses, sicut 
, precepit Dominus Mosi (Exod. xxxvii) [36]. Vel ita, 
secundum spiritum ; quasi dicat : Christus probatur 
esse Filius Dei, secundum spiritum, id est quia suis 
dedit spiritum. sanetifieationis, sanctificationis dico 
inepte ex resurrectione animi, id est a remis- 
sione peccatorum per quam anima resurgit a vi- 
liis. (37) Est enim duplex resurrectio una anima, 
altera corporis. De resurrectione anima. ait Aposto- 
lus in sequenti : Surge, qui dormis, et exsurge a 
mortuis, et illuminabit tibi Christus (Ephes. v). Re- 
Surrectione, dico, mortuorum Domini nostri Jesu 
Christi, id est eorum qui mortui erant in peccatis, 
qui dicuntur Chrisüi, quia nos nullus alius curare 


34) Id., super Joan. 
$5) Id., De predest. sanctorum ; in lib. De bono 
persev. ; super Joan, in Epist. ad Rom. 


t Hilarius, super Psal. 


B 


D 


mediei dicitur infirmus. Potest etiam de humana 
natura hoe accipi, quod ait Apostolus, qui prae- 
destinatus est, ut etiam ipsa vere dicatur przdesti- 
nata. “5- Unde ait Augustinus (37) : Praedestinata 
est ista humans nature tanta et tam excelsa et 
summa subvectio, ut quo attolleretur altius non habe- 
ret, sicut pro nobis ipsa divinitas que usque se de- 
poneret humilius non habuit, quam suscepta natura 
hominis cum infirmitate carnis usque ad mortem 
crucis. De hoe eodem Haimo ait: Non de Verbo lo- 
quitur hie Apostolus, sed de homine, qui non erat 
antequam facetus esset: humanitas enim, qua non erat 
antea, illa praedestinata est, secundum hoc sic lege 
litteram ; qui Christus secundum quod homo, pre- 
destinatus est, id est ejus humanitas pradestinata 
est, et praeordinata sine suis meritis, ut esset Filius 
Dei in virtute, id est esset assumpta a Verbo exi- 
stente in eadem virtute divinitatis cum Patre, et 
unita illi in unitate personz;. Secundum spiritum 
sanctifieationis : Hoe ad illud refertur, quod supra 
dictum est, factus est ex semine David secundum 
carnem. Jungatur ergo ita, qui facetus est ex semine 
David secundum carnem ; faetus dico, secundum 
spiritum sanctificationis,id est secundum operationem 
Spiritus saneti, qui sanetos facit homines, qui etiam 
formavit et sanetificavit ipsum hominem in utero 
virginali ex semine mulieris, sine semine viri. Ex 
resurrectione mortuorum. Hoc referturad illud quod 
dixit, Filius Dei, quasi dicat : Et quod ipse est Filius 
Dei, cui humana natura unita est, patet ex resurre- 
ctione mortuorum Jesu Christi Domini nostri, id est 
suorum, id est ex hoc quod secum mortuos resurgere 
fecit. Et hunc ordinem verborum etiam Augustinus 
ponit, sed dicit alterum ordinem certiorem et melio- 
rem videri. Vel ita potest legi, ut przedestinatus sicut 
preseitus aecipiatur et referatur hoc, ad cogni- 
tionem hominum, sieut et illud : Ero illorum Deus 
(II Cor. v1), id est cognoscar, et. sit sensus : [Am- 
brosius| Qui Dei Filius qui latebat in carne quid 
esset, prxiesdestinatus est id est, prescitusab eterno, 
manifestari Filius Dei virtute resurgendi, scilicet 
cum resurgat a mortuis. Omnis enim ambiguitas et 
diffidentia,resurcectione ejus caleata est et compressa. 
Nam in morte ejus etiam discipuli ejus dubitavere, 
sed in resurrectione virtus divinitatis emicuit, sicut 
ait : Cum ego exaltatus fuero a terra, omnia tralum 
adme ipsum (Joan. χα), ἃ est tunc cognoscar omnium 
esse Dominus. Pr:wscitus est itaque manifestari Filius 
Dei in virtute resurrectionis secundum Spiritum san- 
clificantem, id est quia suis dedit Spiritum sanctum. 
Deinde quam virtutem dixerit, exponit, subdens : 
?x resurreetione mortuorum ; neque dicit ex resur- 
reetione Christi, sed mortuorum Jesu Christi Do- 
mini nostri, quia sua resurrectio nostram facit 


(56) Hilarius, ex tract. psal. Lxvit. 
57) M., in Epist. ad Rom. 
(51) Ex tract, psal. cxviu, 


1315 


PETRI LOMBARDI 


1316 


generalem resurrectionem. Ac si diceret, manife- A Quamvis enim Romanis scribat, illis tamen se seri- 


status Dei Filius ex resurrectione mortuorum Jesu 
Christi Domini nostri, id est quia resurrexit ; per 
quod etiam nos in anima et corpore resurgere fecit. 
Unde videtur mortem destruxisse ut nos redimeret : 
quare et Dominum nostrum vocat, dicens Jesu 
Christi Domini nostri. In hoe vere apparet Dominus 
quod mortuus mortem vicit. Hze enim major vir- 
tus οἱ vietoria videtur in Christo quod ea potestate 
operatur mor!uus qua operatus fuerat vivus. 

Per quem accepimus. Hic commendat eum a libe- 
ralitate. (38) Hic enimostenditur quid auctor οἱ contu- 
lit ; quasi dicat, talis est Christus per quem talem 
nos apostoli cum aliis fidelibus accepimus, id est 
qui talis dedit gratiam, seilicet remissionem peceato- 
rum et patientiam omnium laborum, [Ambrosius] 
per quam remunerabimur in futuro, etalia dona quae 
omnia nobis data sunt gratis et accipimus nos so- 
li apostoli apostolatum, [Augustinus| id est aueto- 
ritatem et legationem prwdicandi. |Haimo] Accepit 
enim apostolus gratiam per Christum eum omnibus 
fidelibus ; apostolatum vero, non cum omnibus, sed 
cum apostolis tantum : [Origenes] et ideo congrue 
non tantummodo apostolatum dicit se accepisse, 
(39) ne ingratus existeret gratie, qua illi peecata 
dimissa sunt, ut nemo audeat dicere vite prioris 
meritis se ad Evangelium esse perductum, cum nec 
ipsi Apostoli qui ezeteris supereminent apostolatum 
accipere potuissent, nisi prius cum ceteris gratiam, 
qua peccatores sanat et justilieat, accepissent. [Am- 
brosius| Ideoque opportune tenens ordinem cause, 
ait, accepimus gratiam et apostolatum, id est pote- 
statem apostolaius. Ubi ? Im omnibus gentibus. Ergo 
in Judzis,quia Judcis cohabitatione sunt, in gentibus. 
Vel accepimus apostolatum, non solum in una gente 
Judzorum, sed etiam in omnibus gentibus. Ad quid? 
Ad obediendum fidei, idest ut faciam ego cum aposto- 
lis aliis eos obedire fidei Christi, accepimus apostola- 
tum : et hoe pro nomine ejus, scilicet Christi, id est 
vice ejus, quia ejus vicarii sumus. Vel pro nomine 
ejus dilatando, id est proejus gloria non nostra, sic- 
ut vos Romani facitis. Deinde ut familiarius admo- 
neat, converlit se ad eos dicens : [n quibus, id est 
inter quas gentes, [Haimo] et vos Romani, id est 
Judsietgentiles Rom:e habitantes, estis. vocati per 
gratiam et interiorem inspirationem Jesu Christi, id 
esta Jesu Christo. Genitivus pro ablativo, more 
Graco. [Augustinus, Ambrosius| Vel vocati estis, 
ut sitis Jesu Christi, qui omnium gentium salus est. 
Cum audiunt Romani inter exteros se vocatos, scire 
possunt quod non debent sub lege agere, quia sine 
lege susceperunt ccterae gentes fidem Chrisli, czeteri 
populi voeati sunt sine lege Moysi, et hi eam servare 
debent. Omnibus qui sunt Romc« dilectis Deivocatis 
sanctis. Hucusque pendet littera, quasi dicat, 
Paulus talis et. talis. seribit, omnibus qui sunt Ro- 
me, non aliis, sed dilectis Dei, id est dileetis a Deo. 


(58) August. in epist. ad Rom. 
(39) Ibid. 


bere significat, qui in charitate Dei sunt. Qui sunt 

hi, nisi qui de Filio Dei recte sentiunt? hi sunt san- 

cli et vocali dicuntur. [Augustinus] Et adverte 
quia etiam hie significavit Apostolus benignitatem 

Dei potius quam meritum illorum. Non enim ait di- 

ligentibus Deum, sed dilectis Dei. Prior enim dilexit 

nos ante omnia merita, ut nos eum dilecti diligere- 
mus. Unde etiam addidit, vocatis sanelis, ut nemo 
sibi tribuat quod vocatus est. [Ambrosius] Non enim 
ita intelligendum est quod ait, vocatis sanctis, tan- 
quam ideo voeati sint quod saneti erant, sed ideoef- 
fecti sancti quia vocaü sunt: [Haimo, Augustinus] 

Et ideo vocati, quia dilecti, ut sit sensus, scribit di- 

leetis Dei vocatis sanctis, id est illis quos dilexit, 
pu ad sanctitatem vocaret, qua sancti essent sancti- 
ficati per baptismum. Restat autem ut Apostolus di- 
catsalutem et compleatur usitatum Epistola princi- 
pium : ideo subdit : 

Gratia vobis, etc., pro eo quod alii solent dicere sa- 
lutem, ait, gratia vobis, etc. Quasi dicat : Apustolus 
scribit Romanis, et in scribendo salutat, sic optan- 
do dicens, gratia sit vobis, id est. remissio peccato- 
rum. Ea enim est gratia qua justificatur impius, et 
fit justus qui prius fuerat impius, et ideo percipien- 
dz hujus grati: merita nulla pricedunt, quia me- 
riis impii non gratia sed pcena debetur, nec isla 
essel gratia, si non daretur gratuita, sed debitared- 
deretur. [Ambrosius] Addit : Et paz, scilicet sit 
vobis, id est reconciliatio ad Deum et tranquillitas 
mentis. (40) Sicut enim gratia Dei est, qua donan- 
tur nobis peccata, ita pax est qua ex inimicis recon- 
ciliamur Deo ; tamen sciamus etiam utrumque scili- 
cet gratiam et pacem ad. generalem Dei gratiam per- 
linere, etsiita distincta sint. Et, ut ostendat univer- 
sum bonum esse a Deo, subdit: 4 Deo, quasi dicat: 
H:ec scilicet gratia et pax sint vobis a Deo Patre 
nostro, id est ab eo qui potest dare, quia Deus est, 
et vult, quia Pater. [Ambrosius] Et ut sine Christo 
nullam esse pacemet gratiam doceret, adjecit, e Do- 
mino Jesu Ghristo, sine quo nulla bona sunt nobis. 
(41) Quod autem non adjungit Spiritum sanctum, 
non mihi alia ratio videtur, nisi quia ipsum donum 
Dei Spiritum sanctum intelligimus. Gratia porro et 
pax quid aliud est quam. donum Dei? Unde nullo 
modo hominibus gratia dari potest qua, liberamur a 
D peccatis, et pax qua reconciliamur Deo, nisi in Spi- 

ritu sancto : et ideo ipsa Trinitas pariterque incom- 

mutabilis unitas in ista salutatione cognoscitur. 

[Haimo] Unitas apparet, per hoc quod ait, a Deo. 

De hoe eodem ita ait Haimo : Spiritussaneti nomen 

non posuit, quoniam in donis suis comprehendit 

eum, id estin gratia et pace, quia enim per eum di- 

vinitus honorantur electi, ideo in donis suis intel- 

ligitur. 
Vrns. 8-10. —« Primum quidem gratias ago Deo 

« meo per Jesum Christum pro omnibus vobis : 


"i August. in lib. Retract. 
41) Id., in Epist. ad Rom. 


1317 


« quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. 
« Testis enim est mihi Deus, cui servio in spiritu 
« meo in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione 
« memoriam vestri facio semper in orationibus meis, 
« obsecrans si quo modo tandem aliquando prospe- 
« rum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad 
« vOS. 
^ Praemissa salutatione, ante alia de bonis eorum 
gratias agit. [Augustinus] Gratias vero agere Deo 
est sentire omnia bona a Deo data esse, el pro eo 
laudare voce et opere et corde. Finita ergo prafa- 
tione, prius lenit eos quibus scribit, post graviter 
eosdem inerepaturus. Congaudet enim hie de bono 
inecepto eorum, et pr:cipue in hoc gaudere se dicit, 
quia fides illorum in omni loco currebat, quamvis 
enim fidem non accepissent, secundum regulam ab 
auctoribus traditam veritatis, tamen, quia quod de 
uno Deo audierant, interposito nomine Christi cce- 
perant venerari, gratulatur Apostolus, sciens illos 
posse proficere. Per quod etiam charilatem suam 
erga illos ostendit, et hortatur ad profectum, ita di- 
cens : Primum quidem, quasi dicat, quod inccpi- 
stis perficite, quia adeo bonum est quod de eo ante 
alia Deo gratias refero ; et hoc est, primum quidem, 
id est ante omnia ago gratias Deo pro omnibus vobis, 
quod et vos ipsi faciatis. Hzc ante omnia se agere 
dicit, quia fides illorum multis proficit. Nam et illi 
qui crediderant roborati sunt, videntes principes 
suos fratres sibi factos in fide, et. qui non credide- 
rant, facile poterant credere eorum exemplo, prom- 
pte enim facit inferior quod viderit fieri a potiore. 
[Haimo] Vel ita, ago gratias Deo meo pro omnibus , 
scilicet vobis et aliis ; et eum pro aliis, primum qui- 
dem, id est pricipue pro vobisde quibus magna uti- 
litas venit, sicut ante dictum est, cui ago gratias. Deo 
meo, quem scilicet meum facio, quod non vos, Ro- 
mani facitis. Non est otiose accipiendum, quod ait, 
Deo meo, non enim vox ista potest esse, nisi sancto- 
rum quorum Deus dicitur, sicut Deus Abraham, 
Deus Isaac, et Deus Jacob. Cum ergo omnium unus 
sit Deus per naturam, eo quod sit Creator omnium, 
ilis tamen proprie per gratiam Deus dicitur esse, 
qui merito fidei et justili:e, ejus cultores esse pro- 
bantur. [Ambrosius] Per quod ago gratias ? non per 
legem neque prophetiam, sed per Jesum Christum 
mediatorem Dei et hominum, per quem Deus vobis 
dedit omnia bona, quia ipse est minister c» om- 
nium beneficiorum Dei. Deinde quare pro eis 
precipue vel ante omnia gratias agat, ostendit 
subdens : (juia fides vestra, quasidicat : Cum multa 
sint talia in vobis, pro quibus gratias agere debeo 
(erant enim disciplina mirabiles, et boni operis cu- 
pidi, studiosique magis agendi bene quam loquendi, 
in hoc tamen precipue gratias ago, quia fides ve- 
Stra, etsi non perfecta, annuntiatur in universo mun- 
do, quia Roma caput mundi erat, et ideo fidei illo- 
rum fama omnem locum peragrabat, unde profice- 


(42) Aug., De sermone in monte. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1318 


À rent multi. Et nota quod non laudat Apostolus fi- 
dem illorum, tanquam perfectam, sed facilitatem 
fidei, quia in auditu auris crediderunt, et votum 
erga Christum, id est affectum  propensum, quem 
erga Christum habebant. Testis est, etc. Dixit se pro 
illis gratias agere, nune dieit se pro eisdem orare, 
in quo etiam affectum suum circa illos ostendit, ut 
suadeat illis charitatem. Ad hoc autem Deum 
testem dat cui servit, dicens : Testis est enim Deus 
ut melius sibi credatur quod dieturus est. 

(42) Praemissa est igitur auctoritas, id est jura- 
mentum quo sit fides dicendis : Nisi forte quis dicat 
quod non juraverit, quia non dixit per Deum, sed 
dixit testis est Deus : ridiculum est putare hoc; si 
dicas, per Deum, juras;si dicas, testis est Deus, 

p non juras? Quid enim est per Deum, nisi testis est 
Deus ? aut quid est testis, est Deus, nisi per Deum ? 
Ecce dico charitati vestre, et qui per lapidem jurat 
falsum, perjurus est, quia ereatorem Deum adhibet 
testem. Nec facit Apostolus qui hie et alibi sepe 
juravit, contra Domini mandatum, qui volens justi- 
tiam nostram abundare plus quam Sceribarum et 
Pharisceorum, dicit in Evangelio : Ego vobis dico, 
non jurare omnino (Matth. v1). Et item : Sit sermo 
vester, est, est, non, non. Quod amplius est, a malo 
est (ibid.) Ibi enim prohibuit Dominus quod est 
malum, suasit bonum, quod est appetendum, in- 
dulsit quod est necessarium ; prohibuit enim fal- 
sum, vel sine necessitate jurare, suasit verum lo- 
qui : indulsit jurarnentum, quod est necessarium, 
cum ait, quod amplius est. Juramentum enim fa- 
ciendum est in necessariis, cum pigri sint homines 
credere quod eis est utile ; non est juratio bona, id 
est appetenda, non tamen mala,id est prohibita, 
cum est necessaria, licet sit a malo infirmitatis 
eorum quibus aliquid dicitur. Si enim jurare coge- 
ris, scias de necessitate venire infirmitatis eorum 
quibus aliquid persuades, quc infirmitas utique 
malum est unde nos quotidie liberari precamur, di- 
centes : Libera nos a malo (Matth. v1). Ideoque non 
dixit Dominus quod amplius est, malum est: tu 
enim non faeis malum qui bene uteris juratione, ut 
alteri suadeas quod utile est, sed a malo est illius. 
Et notandum quia multum interest, si exigit jura- 
tionem, qui novit illum juraturum falsum, an. non. 
Qui autem nescit et ideo dicit : Jura mihi, ut ei 

D fides sit, non audeo dicere non esse peccatum, 
tamen humana tentatio est : si autem novit. fecisse 
el cogit jurare, homicida est. Jurat ergo sine 
peccato Apostolus, cum ait : Testis est mihi Deus, 
ete., quasi dieat : Quod habetis Domino imputo. Et 
recte , nam habenda ab eo oro : et vere, quia sine 
intermissione memoriam vestri facio semper in ora- 
tionibus. Vel ita, se dixit gratias agere, modo expo- 
nit quando gratias agit, scilicet in orationibus, et 
quomodo, seilicet sine intermissione, [Haimo] 
quasi dicat : Pro vobis gratias ago, et. hoc modo, 


1319 


quia in orationibus meis qua pro vobis, et pro aliis 
fiunt, semper habitis in horis constitutis ad oran- 
dum. Faeio memoriam, id est Deum memorem. 
Memor dicitur Deus esse cum dat, oblitus cum ces- 
sat. Et hoc, sine intermissione. [Ambros.] Vel fa- 
cio memoriam vestri sine intermissione. Hoc ideo 
dixit Apostolus, scilicet se esse memorem illorum 
in orationibus, ut seminet in illis charitatem, id est 
ut eum ament, et sic desiderent eum audire. Quis 
enim non amet eum quem audit memorem sui esse ! 
Quod autem ita sit, juramento affirmat, testis, etc. 
quasi dicat : Et credendum est ita esse ut dico. 
Enim id est quia testis est mihi Deus, et ideo non 
est tutum mentiri, cum nihil eum lateat. Cui servio 
in spiritu meo, non in carne, id est in voluntate 
quia enim Deus spiritus est, animo illi debet ser- 
viri. Vel servio, non in carne, id est in carnalibus 
Observantiis, sed in spiritu meo, id est in spiritali- 
bus, scilicet in fide, spe et charitate : Im quo servio ? 
In Evangelio, preedicando, non in lege, non in cir- 
cumeisione, non in eo quod Moyses servus tradidit, 
sed in eo quod Filius unieus docuit. Quantum enim 
distat servus a domino, tantum distat Evangelium 
ἃ lege. Evangelio dico Filii ejus , quod. scilicet Fi- 
lius ejus tradidit, non scribendo, sed mentibus 
inspirando, 

Obsecrans, si quomodo tandem aliquando prospe- 
rum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos. 
Quasi dicat : Pro vobis gratias ago et oro. Ego 
dico obsecerans, id est per obsecrationes tentans. 
Obsecratio est per saera adjuratio, ut per nativita- 
tem et passionem. Tentans, inquam, si quomodo, id 
est aliquo modo, prospero vel adverso scilicet. qua- 
cunque ex causa, facili vel difficili, habeam tandem, 
scilicet post longa desideria, aliquando, scilicet 
hieme, vel atate, iter veniendi ad vos; iter dico 
prosperum, quod non reputat Apostolus esse, nisi 
ita sit ut perveniat ad illos quibus desiderat donum 
Dei praedicare. Prosperum enim iter est, non incas- 
sum laborem itineris subire. Prosperum iter ha- 
beam, prosperum dico, in voluntate Dei, secundum 
voluntatem Dei, non sieut mali qui reputant pro- 
speritatem sibi esse in suo malo perpetrato. Sunt 
enim quidam, qui per Dei permissionem non volun- 
latem prosperum iter videntur sibi accipere ad 
malum, si aliquod scelus perpetraverunt. [Orig.] 
Hoe ergo voluit intelligi Apostolus, addens, in vo- 
luntate Dei, quia non semper prosperitas itineris 
Dei voluntate perficitur , quia multi in rebus sxculi 
prosperis utuntur successibus, et exsultant in pro- 
speritatibus suis, sed non est talis prosperitas in 
voluntate Dei. [Ambros.] Apostolus vero iter solum- 
modo reputat prosperum, si sit in voluntate Dei, 
quia tunc utilis erit adventus Apostoli. 


Vgns. 11, 12. — « Desidero enim videre vos, ut 
« aliquid impertiar vobis grati: spiritualis ad confir- 
« mandos vos, id est simul consolari in vobis per 
« eam quae invicem est fidem vestram alque 
« meam. » 


PETRI LOMBARDI 


B 


D 


1320 


À Quasi dieat : I&eo obsecro venire ad vos, enim, 
id est quia desidero videre vos. His, quos scripto 
corrigebat, et a carnali sensu abstrahebat, ideo sui 
presentiam necessariam dicit, quia ea qua scribit 
eliam perverse possunt accipi , quia aliter dicta so- 
lent ad aliud referri ab h:reticis. Ideo ergo deside- 
rat eos videre, ut presens doctrinam evangelicam 
sensu quo scribit eis tradat, ne sub auctoritate lit- 
terarum ejus non auferretur, sed confirmaretur 
error, et etiam ideo, ut quis verbis suadere non 
poterat, presens suaderet virtute miraculorum. Sed 
deinde desiderii sui causam exponens, addit : Uf 
aliquid, quasi dicat : Ad hoc desidero vos videre, ut 
impertiar vobis aliquid gratie spiritualis, id est vos 
participes faciam gratuiti beneficii Dei scilicet do- 
ctrinze evangelieze. Grati: autem dico, non carnalis 
sed spiritualis, quia modo carnaliter sapitis. Cum 
enim dicit, gratie spiritualis, carnalem illos sen- 
sum asseculos significat, [Augustinus] quia sub 
nomine Christi, Judzi eis contraria Christo tradi- 
derant. Qui consulens infirmitati humans, fide sola 
addita legi naturali, humanum genus salvari de- 
crevit. Impertiar spiritualem gratiam, ad confirman- 
dos vos, [Ambrosius] quia aliquid jam habetis, id 
est consolari in vobis simul, vel, idestut consolemur 
vobiscum, alia littera, per eam qua invicem est fidem 
vestram atque meam ; quasi dicat : Desidero vobis 
impertiri gratiam ad confirmationem, quz confir- 
matio adeo est mihi grata, quia id, scilicet vos 
confirmari, est me consolari in vobis. Hoc ideo 
dicit, quia, etsi congaudeat facilitati fidei illorum, 
C dolet tamen de non recta fide. Aliena enim dolebat 
vitia, quasi sua. Addit simul, quasi dicat: Hzc 
consolatio mea fiet simul vobiscum, quia et vos 
consolabimini. Modo enim ego sum desolatus, sicut 
et vos, etsi non senlitis, sed sic consolaremur si- 
mul. Vel secundum aliam litteram sie potest legi, 
eodem sensu manente; quasi dicat : Desidero ve- 
nire, ut impertiar vobis gratiam ad confirmandos 
vos, id est ut consolemur vobiscum. Deinde per 
quid fiat consolatio, subdit, consolari dico per eam 
fidem non utique novam, sed vestram atque meam, 
qui estinvicem, id est communis, id est per hoc 
potest esse consolatio, si unius ejusdemque fidei 
sumus in Christo; vel, per eam fidem vestram 
atque meam quz est invicem, id est. quz per dile- 
clionem operatur. 


Vrns. 13. — « Nolo autem vos ignorare, fratres, 
« quia s:epe proposui venire ad vos, et prohibitus 
« sum usque adhuc, ut aliquem fruetum habeam 
«in vobis, sicut et in ceteris gentibus. » 

Propositum et votum suum ostendit Apostolus, 
quod quzdam illos scire non ambigit per eos fratres 
qui a Jerusalem vel a confinibus civitatibus, causa 
aliqua sive religionis gratia Romam veniebant. 
Cumque sape vellet venire, et prohiberetlur, sic 
factum est, ut scriberet Epistolam, ne diu in malo 
detenti diflicilius corrigerentur, quasi quis diceret : 
Desideras venire, cur ergo non venis? Ait: Quia 


᾿ 1321 

I Σ 4 

Ἷ Nolo autem, vel non arbitror, vos ignorare, [ratres, 
ἢ hoe, seilicet. quia sepe proposui, non solum volui 
Sui , 4 : p ᾿ ^ ea 

hi venire ad vos, et prohibitus sum venire, aliquibus 


impedimentis Deo id agente, [Ambrosius] sed pute- 
tis culpa vestra fieri, ut modo dignos vos paretis. 
Non ergo otiose se prohibitum dicit, sed et causas 
morarum discernit, qui et hos ut se praparent 
adhortatus est, [Orig.] ut audientes gratiam sibi 
spiritalem ministrandam fore, dignos se eflicerent a 
. vitiis carnalibus abstinentes ad excipiendam eam. 
Prohibitus sum dieo usque adhuc, id est usque in 
presens. Per hoe ostenditur, id etiam esse cure 
Deo, quo unusquisque apostolorum vel debeat ire, 
vel non debeat, et quod dispensatione quadam, aliis 
quidem sinat predicare verbum Dei, aliis prohi- 
| beat. Fratres, autem eos vocat, non solum, €» quia 
renati erant, sed eliam, quia erant inter eos qui 
| recle sentirent, licet pauci ; unde supra dixil, vo- 
calis sanetis. Ut aliquem fructum habeam in vobis, 


n" | sicut et in ceteris gentibus, quasi dieat : Ideo desi- 
io dero venire, üt habeam in vobis fructum, id est ut 
a. ἢ Yos fruetificetis per meam prodicationem ; vel, ut 
Ἢ habeam fructum aliquem in vobis, id est ut ego 
uw" aliquod premium pro vobis acquiram. Pro utilitate 
4, ἢ ergo communi, cupidum se veniendi ad hos decla- 
d rat, ut et hi salutem spiritualis grati: consequan- 
Ἂ | tur, reetam habentes fidei professionem : et hic 
τ᾽ | fructum habeat apud Deum, ministerii sui. Fru- 
."É etum habeam in vobis, dico, sicut et in cztleris 
» gentibus. Exemplo ccterarum gentium lacescit illos 
U^ ad fidem rectam, promptior enim fit quis ad rem C P" 
E sibi traditam, si illi multos videat assentiri. 
LS VEns. 44, 15. — « Graecis ac barbaris, sapienti- 
S! E « bus et insipientibus debitor sum : ita quod in me 
13 E « promptum est, et vobis qui Rome estis evange- 
dd E. « lizare. » 
NS | 
τ: [Haimo] Quasi dicat : Ideo volo fruetum habere in 
in omnibus, quia debitor sum omnibus evangelizare. 
an E, Grecis ac barbaris, id est omnibus gentibus. Graecos 
ja |preposuit, quia ab eis omnis philosophia mundana 
lt 'exordium sumpsit; barbaros vero eos dicit, qui 
qi B Sunt quasi exleges, qui nec Hebroi, nec Groci, nee 
anm ;Latini sunt. E* debitor sum evangelixare, sapientibus 
ὦ: et insipientibus, ut nemo de utroque populo exelu- 
| datur. [Ambros.] Sapientes vero dicit illos qui 
mundialibus rationibus eruditi erant, insipientes 
i5 qui illarum rerum imperiti sunt. His autem omni- 
ilf bus se debitorem testatur, quia missus ad omnes ; 
ju? f|nulli enim. gentium populo specialius debetur hzc 
predieatio, quia ad hoc missus fuit, ut omnibus 
xidis praedicaret, qui ad hoe aecepit doctrinam ut aliis 
ius T traderet. De Judieis autem tacet, quia magister gen- 
r lium erat ; et sieut aliis debeo, ita e£ vobis qui Romae 
jb δεῖ debeo evangelizare, quia omnibus debitor sum. 
y, ἢ Quod tale seilicet. evangelizare vobis, in me prom- 
; ni) ptum est. EX si ego ad hoc paratus sum, ergo alte- 
jon rius eulpa remansit. Quamvis missum se dicat pra- 


PaTRoL. CXCI. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1322 


prohibitus sum, cum hoc proposuerim. [Haimo] A dieare omnibus gentibus promptum tamen Romanis 


se asserit evangelizare, apud quos regni Romani 
capul est, et sedes. Ad membra enim pertinet, si 
caput inquietum non fuerit. Ideo Romanorum pa- 
cem oplat, ut nou multum se jaetet Satanas, et ut 
meliores sui operis fructus habeat. 


Vgns. 16. — « Non enim erubesco Evangelium. 
« Virlus enim Dei est in salutem omni credenti, 
« Judao primum et Graeco. » 


Quasi dicat : In me promptum est, et vere, quia on 
erubesco Evangelium, sicut illi qui falsa preedicant, 
et qui crucem Christi putant ignominiam. [Haimo| Hoc 
enim dieto tangit eos qui non recta tradiderant ; vel 
qui de eruee confundebantur, de qua potius gloriari 
deberent cum ipso Apostolo. Ideo non erubesco Evan- 
gelium, quia ipsum Evangelium est virtus Dei, id est 
virtutem Dei annuntiat, non infirmitatem ; sapien- 
liam non insipientiam. (Quod'enim infirmum Dei, 
fortius est hominibus ; et quod stultum. Dei est, sa- 
pientius est hominibus (I Cor. 1). Vel Evangelium est 
virtus Dei, nobis credentibus, non aliis : quia per doe- 
trinam evangelicam peccatum dimittitur credenti, et, 
cum res exigit, fiunt miracula quibus commendatur 
doctrina. Quia enim incredibile videbatur quod prze- 
dicabatur, ideo signis et prodigiis ab apostolis factis 
firmabatur, ne diffiderent homines de his qu: dicebant 
qui tanta faciebant. [Ambros.] Nulli enim dubium 
est virtuti. verba cedere. Ideoque non se dicit Apo- 
stolus erubescere de Evangelio Dei; illos autem 
erubescere significat, quia quod tradiderant, in re- 
ehensionem veniebat, nec quoquam virtutis testi- 
monio firmabatur, οἱ discordabat, a doctrina evan- 
£elica et. apostolica. Evangelium igitur est virtus 
Dei, quia invitat ad fidem, et dat salutem omni cre- 
denti dum peccata remittit, et justificat, ut a se- 
cunda morte detineri non valeat, signatus mysterio 
crucis. Unde subdit : Evangelium dico, valens in sa- 
lutem omni credenti. Quod. vero dixit omni, deter- 
minat : Judao primum credenti, et Graco, id est 
gentili, quod in. Greco. manifestum est. In. Graeco 
enim gentilem significat. Quamvis autem prwponat 
Judeum eausa patrum, tamen et ipsum simili modo 
indigere dieit dono Evangelii Christi. Si itaque et 
Judseus non justifieatur nisi ex fide Christi, quid 
ergo opus est esse sub lege ? [Hesychius] Vel ita : 
Judoo primum et Graeco, quasi dicat : Evangelium 
valet in salutem. omni credenti; Evangelium dico, 
necessarium Judoo, et Grwco, id est gentili ; sed 
primum, id est maxime Judeo. Τα τὶ enim hanc 
Evangelii salutem et liberationem habebant neces- 
sariam valde, utpote etiam alios seducentes. 


Vgns. 17. — « Justitia enim Dei in eo revelatur 
« ex fide in fidem, sicut scriptum est : Justus autem 
« ex fide vivit. » 

[Haimo|Quasidicat: Vere Evangelium est eredenti 
in salutem, quia est ei in justitiam, quie est causa 
salutis, quod clare ostenditur in ipso Evangelio. Et 
hoc est quod ait : Justitia enim Dei revelatur in eo, 

48 


1323 


scilicet Evangelio. (43) Justitia Dei est qua gratis A 
justificat impium per fidem sine operibus legis, ut 
alibi dieit Apostolus : Inveniar in eo non habens meam 
justitiam que ez lege est, sed eam que ex fide est 
(Philip. ut). (64) Haze est justitia. Dei, que in Te- 
stamento Veteri velata, in Novo revelatur ; que ideo 
justitia Dei dicitur, quia impartiendo eam justos 
facit. [Ambros.] Hanc autem justitiam Evange- 
lium revelat, ipso effectu, [Haimo] scilicet dum 
dat fidem homini per quam justificatur, qui credit 
Deum justum et veracem in promissis. Revelat 
etiam hanc justitiam Verbo, dum in eo dicitur : 
Qui crediderit et baptixatus fuerit, salvus erit 
(Marc. xvi), id est justus. [Ambr. Magnus| Vel ju- 
stitia Dei est, quia quod promisit dedit, qu: justitia 
revelatur, in eo qui credit se consecutum, quod p 
promiserat Deus per prophetas suos. Qui enim hoc 
credit et confitetur, justum Deum probat, et testis 
est justitize ejus. Et loquitur Apostolus hie contra 
Judzos, qui negant hunc esse Christum, quem pro- 
misit Deus. Secundum hoc, ita lege : Bene dixi esse 
in salutem omni credenti, quia in eo qui credit, 
sive Judaeus sit, sive Greeus, revelatur justitia 
Dei, id est justus apparet Deus et verax. In eo vero 
qui non credit, injustus videtur ; negat enim vera- 
cem esse Deum, qui non credit eum dedisse quod 
promisit. Unde subdit : Ex fide in fidem ; quasi di- 
cat : Justitia Dei revelatur, tendens ex fide Dei pro- 
millentis in fidem hominis, qui credit ei, quia in 
credente justus apparet Deus. Vel secundum alte- 
ram prcemissam sententiam sie procede : Justitia 
Dei est ex fide, hec autem justitia fidei, est ei ho- 
mini qui transit ex fide in fidem. [Haimo] Hoc 
dieit, propter omnes partes fidei, ut omnis qui 
vult per fidem justificari universos artieulos Sym- 
boli habeat, ut transeat Judzeus et quicunque alius 
ex fide Veteris Testamenti, ubi unus Deus colebatur, 
in fidem Novi Testamenti, ubi Pater, et Filius, et 
Spiritus sanctus eolitur, ex fide primi adventus in 
fidem secundi, ut utrumque credat ex fide prime 
resurrectionis, qu: est in anima, in fidem secunde 
qui erit in corporibus; ex fide promissionis, in 
fidem redditionis. ut credat Deum promisisse ac 
reddidisse, vel redditurum fore ; (45) ex fide predi- 
catorum in fidem populorum, ut credat quod cre- 
dunt majores et minores; ex fide seminantium, id 


PETRI LOMBARDI 


1324 


ergo essel justitia fidei, nisi esset absconditum 
quod predieatum crederemus, et credendo ad vi- 
dendum perveniremus. (47) Dicit ergo justitiam illi 
esse qui transit ex fide verborum quibus credimus quae 
non videmus, in fidem rerum qua credita obtinebi- 
mus, scilicet ex fide in qua ministratur Deo, in illam 
ubi fruatur Deo, qui tamen improprie dicitur fides. 
Et quia de fide fit mentio hie, videndum est quid 
sit fides, et quot modis accipiatur fides, et de qui- 
bus sit. Fides est virtus qua creduntur quz non vi- 
dentur, apparentia enim non habent fidem, sed agni- 
tionem. Fides enim est, quodnon vides credere. (48) 
Accipitur autem fides tribus modis scilicet pro 
eo quod creditur, et est virtus ; et pro eo quod cre- 
ditur, et non est virtus ; et proeo quod creditur. Fides 
enim qua creditur, cum charitate virtus est, et hoc 
est fundamentum omnium bonorum, in qua nemo 
perit. He fideles facit, et vere Christianos. Alia 
vero damonum est, et nomine tenus Christiano- 
rum ; nam et demones credunt, et contremiscunt 
(Jac. 11). Hac est, informis qualitas mentis, qua 
dicitur informis, quia sociam non habet charita- 
tem, qui est forma omnium virtutum. Pro eo au- 
tem quod ereditur accipitur fides, sicut ibi : Hec est 
fides Catholica, quam nisi, etc., (49) ita hic accipitur 
cum ait, ex fide in fidem. Fidei enim quz credi- 
tur, id est Symboli fidei, mult» sunt partes, qua- 
rum alique sunt hie posite. Eodem quoque modo 
accipitur fides, cum dicitur fides Catholica, quasi 
quod universaliter ab omnibus credendum est. 
Solet autem ἃ quibusdam inquiri utrum illa in- 
formis qualitas mentis qua: in malo dicitur Chri- 
stiano fides, qua universa credit, quae verus Chri- 
stianus credit, accendente charitate, remaneat, et 
fiat virtus, an ipsa eliminetur, et alia succedat 
qualitas qua virtus sit. Ad quod potius divinum 
oraeulum implorandum videtur, quam aliquid a no- 
bis diffiniendum. Utrumlibet tamen sine periculo 
dici potest. Est autem fides de bonis, et de malis, et 
de preteritis, et de prwsentibus, et de futuris. 
[Ambr.] Spes autem de futuris tantum, et de bonis. 
Sicut scriptum est : convertit se Apostolus ad exem- 
plum prophetze Habacue, [August.] ut declaret olim 
ostensum non justificari hominem per legem apud 
Deum, sed per fidem; quasi dicat : Ex fideest justitia, 
et ita ex fide est. salus, non ex lege, sicut scriptum 


est prophetarum, in fidem metentium, id est apo- D est in Habacue : Justus autem ez fide vivit. Sic. 


stolorum transeat justificandus, vel transeundum 
fore intelligat de fide verborum et spei in fidem 
rerum et speciei. [Haimo] Est enim fides qua 
creduntur qua non videntur, que proprie dicitur 
fides. (46) Sed tamen etiam est fides rerum, qua 
non verbis, sed rebus ipsis presentibus creditur : 
quod erit, cum per speciem manifestam se contem- 
plandam sanctis prebebit ipsa Dei sapientia. Non 


(45) Ambros. ad Opert. 

(44) August., De spiritu. 

(45) Primasius, in Apoc. 

(46) August., in lib. Qucestionum evange. 


expone : Justus est ex fide, omnis '$ qui justus 
est, [Aug.] et ita, vivit, non vita ista quz presens 
est, sed futura, id est :eterna, quae est merces fidei. 
Merces enim fidei est videre quod credidimus ante- 
quam videremus. Sciendum autem aliter esse in 
Habaeuc quam hic posuit Apostolus. In Habacuc 
enim ita est : Justus autem meus, ex sua fide vivet. 
(Habac. 1). Sed et hoc, et alia plura testimonia qua 


(41) Ibid. In psal. crx. 
(48) August., in homil. quadam. 
(49) Ex Athan. Symb. 


1325 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1326 


ponit ab Hebraicz veritatis translatione, qua nunc A spondet, merito est eis ira, quia poterant quidem 


utimur, videntur discordare. Quod ideo est, quia ali- 
quando sumit a LXX Interpretibus, aliquando, sicut 
loquens eodem spiritu quo prophetze, sensum sumit 
tantummodo suis utens verbis suaque dispositione. 


Vzns. 18, 19.— « Revelatur enim ira Dei de ccelo 
« super omnem impietatem et injustitiam hominum 
« eorum, qui veritatem Dei in injustitia. detinent, 
« quia quod notum est Dei manifestum est in illis. 
« Deus enim illis revelavit. » 


(50) Commendata pietate fidei, qua justificati 
grati Deo esse debemus, contrarium detestando, id 
est impietatem, subinfert, quod gentiles inflati, et 
leves in idolorum figmenta tanquam deciderunt, 
ubi non requiescerent, sed confracti desilirent. in 
lapides. Hic enim specialiter aggreditur gentiles, 
secundum priorem statum, quia jactant bonam na- 
turam, et excusant turpitudines per ignorantiam. 
Econtra autem Apostolus dicit eos, et prius ha- 
buisse notitiam, et perdidisse per culpam, et bonam 
naturam sibiipsis a Deo relictam in omnia mala 
precipitatam. Quasi dicat : Ex fide est justitia, et 
inde, salus (51), quia ex impietate est injustitia, 
et inde ira, id est poena, et hoc revelatur in Evan- 
gelio Dei, et hoc est: Revelatur enim in Evangelio, 
ira Dei, id est poena. Quoties ira Dei legitur, non 
perturbatio animi ejus est intelligenda, sed judi- 
cium quo irrogatur pcena pro peccato. [Haimo.] Dei, 
dico, venturi de celo ad judicium ; ira, dico, pro- 
cessura super omnem. impietatem. et injustitiam. 


Non dicit super omnes impios, sed quod plus est Ὁ 


super omnem impietatem et injustitiam, id est super 
omnes impietatis et injustiti partes. [Orig.! Impie- 
tas est in Deum peccare, iniquitas in homines. Vel 
impius pro infideli hic ponitur, id est a pietate reli- 
gionis alienus, sicut idololatra. Iniquus vero dicitur 
qui pravitate operis ab zequitate discordat. [Haimo.] 
Et est sensus : Vindieta Dei de ccelo venturi ad ju- 
dicium vivorum, et mortuorum in Evangelio mani- 
festatur ventura super omnem impietatem et inju- 
stitiam. [Ambros.] Vel ita lege : Ira Dei, ventura 
super omnem impietatem et injustitiam, revelatur 
de coelo. Quod accusat eos quia indicavit eis Crea- 
torem. vel Salvatorem. Ex ipsa enim coeli fabrica 
iratus illis Deus ostenditur, qui ideo tam pulchra 
astra condidit, ut ex his quantus et quam admirabilis 
Creator eorum est possit agnosci, et solus adorari. 
Reum igitur facit Apostolus gentilem per legem na- 
ture, per quam potuit deprehendere fabriea mundi 
testificante auctorem Deum solum diligendum ; sed 
injustitia et impielas in eis apparel, dum hiec vi- 
dentes dissimulant a veritate, non fatentes unum 
Deum. Unde subdit : 


Eorum qui veritatem Dei in. injustitia. detinent, 
quasi quis diceret : (52) Cur est eis ira Dei de im- 
pietate, eum non cognoverunt Deum ? ad quod re- 


(50) August., De spiritu et lit. 
(91) Id. , De civitate Dei. 
(92) August., in sermone quodam. 


cognoscere Deum, et aliqui etiam eorum partim 
cognoverunt, sed sibi tollunt malentes morari in- 
juste in sua voluptate. [Haimo] Sie lege litteram : 
Hominum, dico, eorum qui veritatem Dei, id est 
veram de Deo cognitionem detinent, cum sponte se 
eis offerat ; ipsi dico manentes in injustitia, id est 
in opere malo. (53) Bonum est quod tenent, sed ma- 
lum est ubi tenent. Veritatem enim tenent, sed in 
iniquitate. Inveuisti enim Deum, o tu gentilis, o 
philosophe, et colis idolum ; invenisti veritatem, et 
ipsam detines in ipnjustitia; et quod per Dei opera 
cognovisti, per hominis opera perdidisti. Totum 
considerasti rerum ordinem, et. non vis attendere 
quod mundus opus Dei sit; idolum opus fabri. Si 


p faber idolo sieut dedit figuram, daret et cor, ab ipso 


idolo faber adoraretur. Quomodo ergo homo faber 
tuus Deus non est, si homo idoli faber est? Quis 
est Deus tuus qui fecit te? Quis est Deus fabri? 
Qui fecit illum. Ergo si idolum cor haberet, nonne 
fabrum adoraret qui fecit illud ? Ecce quomodo de- 
tinent veritatem Dei in injustitia. Occurrebat autem 
Apostolo, ut ei diceretur : Unde illi veritatem. deti- 
nent, ad quos locutus non est Deus ? nec legem ac- 
ceperunt, sicut populus Israel? Respondet, et os- 
tendit unde : (uia quod notum est Dei, manifestum 
est in illis : Deus enim revelavit illis ; quasi dicat : 
Vere detinent veritatem Dei, qua hoc Dei quod notum 
est, id est quod de Deo noscibile est, manifestum 
est in illis, ductu rationis ; quasi dieat : In se habent 
unde noscere possint. Quod cognoscibile estde Deo, 
scilicet naturalem rationem. Ideo dicit quod de Deo 
cognoscibile est, quia multa sunt quee de Deo per 
naturam sciri non possunt, ut de mysterio redem- 
ptionis et incarnationis. [Orig.] Notum Dei est, hoc 
quod ex hujus mundi dispositione, et naturali ra- 
tione assequi possumus. Ignotum vero Dei, est ra- 
lio substanti:e ejus, vel nature, que omnem latet 
creaturam. Similiter et mysterium humans libera- 
tionis. [Ambros.] Et vere manifestum est in illis 
quod est noscibile de Deo, quia non solum ratio 
naturalis ad hoc profuit, sed et Deus illis revelavit, 
vel manifestavit per opus suum, per quod eos ad- 
juvit. Hoe dieit, ne sola natura suflieere videretur. 
Ut enim Deus, qui natura invisibilis est, etiam a 
visibilibus posset sciri, opus fecit quod opificem 


D visibilitate sui manifestavit, ut per certum incertum 


posset seiri, et ille esse Deus omnium crederetur qui 
hoc fecit quod ab his impossibile est fieri. (54) Hxc 
philosophi nobiles quzesierunt, quasi inlerrogantes 
creaturas de Creatore, et omnium specie ac disposi- 
tione quasi voce respondente ex arte artificem cogno- 
verunt. 

Vrns. 20-23. — « Invisibilia enim ipsius ἃ crea- 
«lura mundi, per ea que faeta sunt intellecta 
« conspiciuntur, sempiterna quoque ejus virtus et 
« divinitas, ita ut sint inexcusabiles. Quia cum co- 


35) August., De verb. Dom. 
54) Ibid. 


1321 


PETRI LOMBARDI 


1328 


« gnovissent Deum non sicut Deum glorificaverunt, A sensibilem ; spiritus vero speciem intelligibilem et 


« aut gratias egerunt ; sed evanuerunt in cogitalio- 
« nibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. 
« Dicentes enim se esse sapientes, stulti facli sunt ; 
« et mulaverunt gloriam incorruplüibilis Dei, in si- 
« militudinem imaginis corruptibilis hominis, et- 
« voluerum, et quadrupedum, ct serpentium. » 
Ostendit quid de Deo, et quomodo scire potue- 
runt, et quasi quis qu&reret, quomodo potuit id 
quod notum est Dei, manifestum esse in illis qui 
non acceperunt legem, subdit : Imvisibilia enim, etc. 
Et notandum quia cum Deus una sit et simplex es- 
sentia, nec ex diversitate aliqua constet, pluraliter 
tamen dicit, invisibilia ; quia pluribus modis per ea 
qua facta sunt cognoscitur, scilicet. quod :eternus, 
ex perpetuitate creaturarum ; omnipotens, ex ma- 
gnitudine creaturarum, et hujusmodi. Ex quorum 
eliam gubernatione virtus ejus conspicitur ; et. ex 
eo quod omnia replet, ejus divinitas, id est bonitas, 
intelligitur. Et hoc est quod ait: Vere quod Dei no- 
tum est manifestum est in illis. Enim, id est quia, in- 
visibilia ipsius, id est ipse natura invisibilis intellec- 
1a, non corporea, vel imaginaria visione, sed tantum 
intellecta ea vi mentis, quie dieitur intellectus. I- 
tellecta, dico, per ea que facta sunt, et si non per 
legem scriptam quam non habuerunt, conspiciuntur 
a creatura mundi, id est ab homine, non solum ab 
angelis. [Haimo.] Homo vero ereatura mundi dicitur 
per excellentiam, quia excellit inter alias creaturas, 
vel quia convenientiam habet eum omni creatura. Est 
enim localiter in loco, ut. quodlibet corpus ; sentit 


cum animalibus, intelligit cum angelis. Unde in O 


Evangelio Dominus ait : Predicate Evangelium om- 
ni creatur (Marc. xvi), id est homini. Et attende 
quod ait : Ipsa invisibilia intellecta per ea que facta 
sunt, (55) quia per cclum et terram, et alias 
creaturas, quas immensas et perpetuas esse intel- 
lexerunt, ipsum Conditorem incomparabilem, im- 
mensum, s?ternum mente conspexerunt. Viderunt 
enim summi philosophi, quos ezteris non immerito 
fama atque gloria prelatos cernimus, nullum cor- 
pus esse Deum: et ideo cuncta corpora transcen- 
derunt querentes Deum. Viderunt etiam. quidquid 
mutabile est, non esse summum Deum ; οἱ ideo 
animam omnem mutabilesque spiritus transcen- 
derunt. Deinde viderunt omnem speciem in :e 
quacunque mutabili, quee naturaliter est, omneque 
universi mundi corpus non posse esse nisi ab illo 
qui incommutabiliter οἱ simpliciter est, quia non 
aliud est illi. esse, aliud vivere, aliud intelligere, 
beatum esse ; sed quod est ill vivere, intelligere, 
beatum esse, hoc est illi esse. Propter hane. incom- 
mutabilitatem, et simplicitatem intellexerunt eum, 
omnia ista fecisse, et a nullo fieri potuisse. Consi- 
deraverunt enim quidquid est in substantiis, vel 
corpus esse, vel spiritum ; meliusque aliquid spiri- 
lum esse, quam corpus; speciemque corporis esse 


(95) August., De civit. Dei. 


intelligibilem speciem sensibili prcetulerunt. Sensi- 
bilia dicimus, quc visu tactuque corporis sentiri 
queunt ; intelligibilia quze conspectu mentis queunt 
intelligi. 

Cum igitur in eorum conspectu corpus et ani- 
mus magis minusque speciosa essent; si autem 
omni specie carere possent, nulla omnino essent, 
viderunt esse aliquid ubi esset prima οἱ incommu- 
tabilis species, ideoque incomparabilis (56) atque 
ibi esse rerum principium rectissime crediderunt, 
quod factum non esset, et ex quo cuncta facta es- 
sent : (56) atque sic invisibilia Dei intellecta per ea 
quz faeta sunt conspiciuntur. Sed mirum est . quod 
dixit. esse invisibilia ; et. rursus dixit, conspi- 


B ciuntur ; sed addendo intellecta, determinatur mo- 


dus visionis. Tria enim genera visionis in Scriptu- 
ris inveniuntur. Est enim visio corporalis, spi- 
ritualis vel imaginaria, et intellectualis. De tertio 
f$ cenere est ista visio, quam hic commemorat 
Apostolus. Hac enim visione videtur Deus, cum per 
pietatem fidei, et agnitionem morum optimorum 
corda mundantur. Velitalege litteram : Vere quod 
notum est Dei, manifestum est in illis, quia invisi- 
bilia ipsius mundi conspiciuntur, id est intellectu 
menlis capiuntur, per ea quie faeta sunt a creatura 
mundi, id est a constitutione mundi. Et ut. omnino 
impietas excusari non possit, adjecit : Virtus que 
omnia gubernat, conspicitur per ea quae faeta. sunt, 
et divinitas, |Ambros.] id est bonitas Dei quz omnia 
replet, similiter per eadem conspicitur. [Haimo; 
August.| Vel sieut quidam volunt potest hie intel- 
ligi Trinitas ut per invisibilia intelligatur Pater ; per 
virtutem, Filius ; per divinitatem, Spiritus sanctus : 
ut sit sensus, invisibilia ipsius, id est Pater ; sem- 
piterna quoque virtus ejus, id est Filius, et. divini- 
las, id est Spiritus sanctus, intellecta conspiciuntur 
per ea quie facta sunt ἃ creatura mundi. Secundum 
hoc videtur quod per ea quz facta sunt illius sum- 
mz Trinitatis notitiam habuerint gentium philoso- 
phi. Alibi vero dieit Augustinus philosophos non 
pertigisse usque ad notitiam terlizte persons, scili- 
cet Spiritus saneti, in illo videlicet loco super Exo- 
dum, ubi magi Pharaonis defecerunt in tertio si- 
gno, non in primo vel secundo, quia summi gen- 
tium philosophi, inquit, πέρὶ τοῦ ἀγαθοῦ, id est. de 


D summo bono, scilicet Patre, et de νοῦ, id est mente 


ejus, scilicet Filio, philosophati sunt. Sed in tertio 
signo defecerunt magi, quia usque ad tertiam  per- 
sonam non valuerunt pervenire philosophi. Quo- 
modo ergo hie dicitur, quod tres personas per 
faeta intellexerunt, vel cognoverunt ? Ad quod diei- 
mus eos hane distinctionem summ:e Trinitatis, quam 
fides Catholica profitetur nullatenus habuisse, vel 
habere potuisse absque doctrinze, vel internze. inspi- 
rationis revelatione. Fit enim revelatio tribus mo- 
dis, per opera, per doctrinam, per inspirationem. 


(56) Id., contra Manichzos. 


1329 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM 


1330 


Revelavit eis Deus per opera veritatem, sed non A cati est, de qua dictum est : Initium omnis peccati 


per doetrinam vel per inspirationem. — Viderunt 
ergo de longinquo veritatem, sed non appropinqua- 
verunt per humilitatem. [Aug.| Non ergo illas tres 
personas ideo dicuntur intellexisse, quod eas di- 
süncle veraciter et proprie intellexerint : sed quia 
illa esse cognoverunt in Deo, quz illis tribus per- 
sonis in sacra Scriptura frequenter solent distinctim 
ac specialiter attribui, scilicet potentia, sapientia, 
bonitas. Potentia enim Patri, sapientia Filio, bo- 
nitas Spiritui sancto sepe attribuitur : tum una 
eademque sit potentia, et sapientia, et bonitas trium 
personarum, et tres illi eadem bonitas, sapientia 
et potentia sunt : quod quare fiat, non est otio- 
sum inquirere. Sicut enim ex motibus et adminis- 


tratione corporis animam, quam non vides, intelli- B 


gis, sic ex administratione totius mundi, et regimine 
omnium Creatorem intellexerunt. 

Ita ut sint inexcusabiles. (51) Illos quippe inex- 
cusabiles Scriptura dicit, quos non latet veritas, et 
in eis perseverat iniquitas. De hoc, scilicet quia cum 
per naturalem rationem et creature revelationem 
cognovissent Deum, [Haimo, Ambros., August.] us- 
que adeo ut faterentur unum principium esse, a quo 
omnia initium sortita sunt, non sicut Deum glorifi- 
caverunt, bene vivendo et colendo ; aut, id est et, 
gratias non egerunt, de cognitione, sed sibi attri- 
buerunt, in quo vani et falsi fuerunt. Unde subdit : 
Sed. evanuerunt in cogitationibus, putantes se ali- 
quid esse, cum nihil sint, quod vere vanitas erat. Co- 
gitationibus dico suis, quze scilicet a seipsis sunt, non 
aDeo. Et ideo, seilicet quia Deum non glorificaverunt, 
cor, id est ratio eorum, quia ab eis credita est esse, 
obscuratum est, tumore superbi: obdurante, ita ut 
sit insipiens, id est paulatim usque ad insipientiam 
cor eorum deductum est. Nebula enim erroris con- 
texit cor illorum, quia cum Creatorem ex creaturis 
cognovissent, nec sieut Deum glorificassent, am- 
plius obtusi sunt. Unde obscuratum est cor eorum ? 
Ecce ex hacsuperbia, dicentes ore vel corde, se esse 
sapientes a senon a Deo, stulti facti suntin Deum. 
Ecce illa duo qua dixerat, hie aperte signat, scili- 
cet quomodo evanuerunt, quod ostendit, ibi, dicen- 
tes se esse sapientes, ubi culpa monstratur ; et quo- 
modo obscuratur. est cor eorum, ibi, stulti facti 
sunt, quod est vindicta. Sapientes enim in naturis 
rerum, stulti factisunt in Deo. [Ambrosius] Investi- 
gabant enim rationem physicam, perscrutantes cur- 
sus siderum et quantitates elementorum ; Deum au- 
tem eorum spernebant. Ideoque stulti sunt. Si enim 
hie laudanda sunt, quanto magis Creator illorum ? 
(98) Viderunt ergo quo veniendum esset , sed in- 
grali ei qui illis prestitit. ut. viderent, sibi volue- 
runt attribuere quod videbant ; (59) et facti superbi, 
amiserunt etiam quod videbant; elisi sunt, vel ci- 
cali sunt, quia superbi erant. Superbia caput pec- 


(57) August., Ad Valentinum monachum. 
(98) Aug., super Joan. 
(59) Id., De spiritu et litt. 


superbia est (Eccli. X). Superbierunt autem dicentes 
se esse sapientes. Non debebant sibi arrogare quod 
Deus donaverat, nec se jactare ex eo quod nona 
se ipsis, sed ab illo habebant. Quod utique illis cre- 
dendum fuit, ut ad hoe tenendum quod videre po- 
terant, ab illo sanarentur qui dederat ut viderent. 
δ᾽ enim hoe facerent, humilitatem servarent, et 
possent purgari, atque illi beatissime contempla- 
lioni coherere. (60) Quia vero superbia erat in eis, 
obumbravit eos czeeitas. Quod enim curiositate in- 
venerunt, per superbiam perdiderunt. Quod enim 
Deus dederat gratis, tulit ingratis. (61) Et conversi 
sunt a veritate, ad idola et simulacra, et ad cultu- 
ras daemoniorum : et adoraverunt creaturam, con- 
tempto Creatore. Unde subdit : Et mutaverunt. Ecce 
quomodo obscuratum est cor eorum , ut videlicet 
majesiatem invisibilis Dei, quem ex creaturis co- 
gnoverant, non in homines, sed (quod pejus est et 
inexeusabile crimen), in similitudinem hominum 
immutarent, ut forma corruptibilis, Deus ab eis vo- 
cetur, hoc est simulaerum hominis, ut quos vivos 
hoc nomine donare non audeant, mortuorum ima- 
gines in gloriam Deireciperent. Quanta hebetudo ! 
quanta est stultitia eorum, apud quos plus potest 
imago quam veritas ! et potiores sunt. mortui quam 
vivi! A vivo enim Deo recedentes, mortuis favent. 
[Ambros.] De quorum nuinero et ipsisunt, sicut 
in libro Salomonis dicitur : Mortuus mortuum fin- 
git, operibus iniquis (Sap. xv). Lege litteram, quasi 
dieat : Non solum sensu et cogitatione peccaverunt, 
sed etiarn opere. Et id est quia, gloriam incorrup- 
tibilis Dei, id est culturam debitam Deo, qui incor- 
ruplibilis est, mutaverunt, quantum ad se, prius, 
in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, id 
est in imaginem ejus cui erat assimilata. Ef, postea, 
in similitudinem imaginis volucrum. Ecce major 
hebetudo! ef, inde, quadrupedum, et deinde ser- 
pentium. [August.| Hzc dixit ad. cumulum hebetu- 
dinis ostendendum. Sie enim Dei majestatem et 
gloriam minuerunt, ut horum qui minima et parva 
sunt similitudini, Dei honorificentiam darent. Hic 
ergo damnat simulacra impiorum in quibus alii so- 
lem, alii terram, alii homines mortuos, et hujusmodi 
plura venerabantur. Ideo autem dicit, in similitudi- 
nem hominis, et volucrum , et quadrupedum, et ser- 


D pentium, quia horum simulacra diversis tempori- 


bus a Romanis colebantur. Mos enim fuit ab anti- 
quo Romanis adorare simulacra hominum, ut Ro- 
muli, Jovis, etaliorum, et maxime ab adventu .Eneze 
in Italiam. Voluerum. autem οἱ quadrupedum, et 
serpentium simulacra coluerunt, ex quo Alexandria 
ab Augusto vieta est, et Romxe subjugata. 
VrEns.24, 25. — « Propter quod tradidit. illos 
« Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam, 
«ut contumeliis affieiant corpora sua in semet- 


(00) August., in sermone de monte. 
(61) August., De verb, Dom. 


1331 


PETRI LOMBARDI 


1332 


« ipsis, quia commutaverunt veritatem Dei in men- A Diligenter animadvertendum est quod hie, et subse- 


« dacium, et coluerunt , et servierunt creatura po- 
« tius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. 
« Amen. » 

Hie item vindicta Dei eontra eos ostenditur. [Au- 
gust., Ambrosius] Quia enim ad injuriam Creatoris 
Dei, figmenta et similitudines rerum deificaverunt, 
traditi sunt illudendi desideriis carnis, non ut illa 
gererent quze nolebant, sed ut illa perficerent quae 
desiderabant. [Orig.] Tradere autem est permittere, 
non incitare aut immittere. Pracedentibus quippe 
culparum causis, jure et merito deseruntur a Deo 
hi qui veritatem Dei in iniquitate detinent, et Crea- 
toris gloriam creatur: attribuunt , et per hoc dese- 
runtur, et traduntur desideriis. Ista vero peccata, 


quia de superbia sunt, non solum peccata, sed etiam Β 


supplicia sunt. (62) Omne quippe peccatum quod 
tamen citius peenitendo non tegitur, aut peccatum 
est, et causa peccali : aut. peccalum, et poena pec- 
cati. [Gregorius.] Peccatum namque quod poni- 
tentia non diluitur, suo pondere mox ad aliud tra- 
hit. Unde fit ut non solum peccatum sit, sed et 
causa peecati. Ex illo quippe culpa subsequens ori- 
tur. Peccatum vero quod ex peccato oritur, non so- 
lum peccatum, sed et poena peccati est, quia justo 
judicio Deus cor peceantis obnabilat, ut. prieceden- 
tis peccati merito, etiam in alia cadat. Quem enim 
liberare noluit, deserendo percussit, et hoc est 
quodait: Propter quod, [Haimo] scilicet. propter 
idololatriam, et quia cultum et religionem Dei ima- 
ginibus tradiderunt, Deus tradidit illos, id est sub- 
trahendo gratiam tradi permisit. Nihil enim absque 
ejus permissione fit, etiam in malis. Ista utique ob- 
Scuratio, vindicta, et pcena jam fuit, et tamen per 
hane poenam, id est per cordis ezcitatem quee fit 
deserente luce sapientie, in plura et graviora pec- 
cata collapsi sunt. Tradidit, dico, prius im desideria 
cordis, cordis dico ; quod erat eorum, id est a Deo 
sibi ipsis relictum, a quibus sie paratum fuit, non a 
Deo, et post ea tradidit illos in. immunditiam, id 
est in actum immunditi:& , ut ipso actu operarentur 
turpitudinem tantam, τέ afficiant corpora sua con- 
tumeliis, quantum ad naturam, id est ut corpora natu- 
raliter repugnantia, quadam vi applicearent, et vitio 
aptiora facerent. [Augustinus] Et ostenditur bie item 
vindicta, qua traditi sunt, non modo in desideria pra- 


quenter ait : Tradidit Deus, [Augustinus] qui ho- 
minum malitiam non faeit, intlentator enim malo- 
rum. Qui ergo dieit Deum homines ad ista non co- 
gere, sed dignos deseri tantum deserere, verissime 
dicit. (64) Deserit autem Deus non apponendo gra- 
tiam, vel appositam subtrahendo. Manifestum est 
enim Deum operari in cordibus hominum ad incli- 
nandas voluntates eorum quocunque voluerit, sive 
ad bona pro misericordia sua, sive ad mala pro 
meritis eorum ; [Ambrosius] judicio utique suo, 
aliquando aperto, aliquando occulto, semper autem 
justo. Et nota quod dicitur Deus operari in cordibus 
hominum ad inclinandam voluntatem eorum ad ma- 
lum : quod non ita intelligendum est, quasi Deus 
malitiam imperliat, sed quia sicut apponit gratiam, 
unde inclinatur hominum voluntas ad bonum, ita 
subtrahit a quibusdam, qua subtracta incurvatur vo- 
luntas eorum ad malum. 

Quia commutaverunt veritatem Dei in menda- 
cium, e£ coluerunt, et servierunt. creature potius 
quam Creatori, qui est benedictus in secula. Amen. 
Hic exsequitur latius per partes culpam eorum, et 
ponam, ut comparet invicem, et est hic repetitio 
pradietorum. [August.] Ostendit enim per partes 
eos mutasse gloriam Dei, scilicet quod Deum puta- 
verunt qui non erat, et coluerunt, et servierunt crea- 
ture potius quam Creatori. Et exsequitur subse- 
quenter partes immunditiz, scilicet quod feminz in 
feminas, maseuli in masculos turpitudinem opera- 
bantur; in quibus comparat pcenam culpa, ut sicut 
contra naturam creantem peccaverunt, ita in natura 
propria punirentur, unde concludit in. subsequenti 
sic : Et mercedem erroris quam | oportuit (infra, 
21), ete., quasi dicat : Illi afficiunt, id est deturpant 
corpora sua. Qui commutaverunt veritatem Dei in 
mendacium, [Ambros.]id est id quod de Deo verum 
est, dederunt idolo, scilicet quod sit Deus ; et dicit hic 
veritatem Dei, quod supra vocavit gloriam Dei. 
Veritas quippe Dei est gloria Dei. (65) Veritatem 
Dei tenere, est unum Deum colere; veritatem 
in mendacium convertere , est creature  ser- 
vire pro Creatore. Vera enim religio in unius con- 
stab veri Dei servitio. Ipsa namque veritas verus 
Deus est. Ipsa enim una veritas est, una vere divi- 
nitas, et ita non possunt duo veri dii veraciter dici, 


va, sed et in immundas actiones et contumeliosas, D sieut ipsa una veritas naturaliter non potest dividi. 


quibus afficiunt et inficiunt corpora sua. Ipsi dieo ha- 
bentes hzc, in semetipsis, id non aliunde, €» sed a 
semetipsis. (63) Non enim habet homo h»c ἃ Deo, 
sed dicitur his tradi, quia desertus a Deo cedit his 
atque consentit : vincitur, capitur, trahitur, possi- 
detur. A quo enim quis victus est, huic et servus 
addietus est ; et fit peccatum consequens peena prze- 
cedentis peccati. Vel ita, afficiant cor, ipsi dico 
agentes, contumeliis in semetipsis, id est in suo 
sexu, masculi cum masculis, femine cum feminis. 


(62) August., in serm. quodam. 
(65) Aug., contra Julianum. 


Verum itaque Deum colere, veroque Deo servire, 
non est utique. veritatem Dei in mendacium com- 
mutare. [Ambros.] Ille autem Dei veritatem com- 
mutat in mendacium, qui Deo non vero zstimat 
serviendum. Commutaverunt ergo veritatem Dei in 
mendacium, dum nomen Dei qui verus est, dede- 
runt his qui non sunt dii. Lapidibus enim et lignis 
atque metallis auferentes quod sunt, dantes quod 
non sunt , ut Dei veritas sit mendacium, ut quando la- 
pidem dicunt Deum esse, non enim negant Deum, sed 


(64) August., De lib. arbit. 
(65) Fulgentius ad Donatum. 


1333 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1334 


serviunt creature potius quam Creatori : hoc est mu- À eum qui est contra naturam, nisi sublato usu con- 


iare verum in falsum. Ut enim viderentur digne 
hzc colere, Dei nomen et honorem eis imposuerunt. 
(66) Veritas quippe creature a Deo est, sed non est 
Deus, quam illi in mendacium convertunt, creaturas 
tanquam Creatorem colentes. Sed ne quis dicat : 
Non colo simulacra, sed res eorum, ut solem et lu- 
nam, et hujusmodi, addit, et coluerunt creaturam, 
diligenter orando eam; sed et servierunt actibus 
creaturz. [Ambros.] Hie damnat ea quz in simula- 
cris intelligebant. Servierunt, dico,creaturw potius 
quam Creatori, quasi illud esset melius. Qui tamen 
licet ab illis privetur honore suo, est benedictus, id 
est super omnia exaltatus, et hoe, i? swcula, id est 
sine fine. Amen; quasi dicat : Hoc est verum, 
quod Deo vero est benedictio in secula. Diis autem 
gentium ad tempus impietas dat honorem, ideoque 
quod illi dicunt, est falsitas. 


Vrns. 26, 27. — « Propterea tradidit illos Deus 
« in passiones ignominie. Nam femine? eorum im- 
« mutaverunt naturalem usum im eum usum qui 
« est contra naturam. Similiter autem et masculi 
« relieto naturali usu feminz exarserunt in deside- 
« rlis suis in invicem, masculi in masculos turpitu- 
« dinem operantes, et mercedem quam oportuit 
« erroris sui in semetipsis recipientes. » 

Iterum hic vindicta repetitur. Quasi dieat : Et quia 
ita peccaverunt in naturam creantem, propterea 
tradidit illos Deus, id est. tradi permisit. Hic item 
vindieta repetitur sicut ante repetiit culpam. In 
passiones ignominic, id est voluptates carnis, quae 
etsi delectant, sunt passiones nature non nominan- 
dz. [Haimo] Ignominia eorum dicitur quasi sine 
nomine dignitatis. Inde ignominiosus, qui desinit 
habere dignitatis nomen, dum in aliquo crimine 
deprehenditur. Tradidit ergo illos Deus prius in 
passiones ignominice, id est in ardorem libidinis, quce 
est passio natures, nee nominanda. Postea tradidit in 
ipsum actum libidinis, et vere. Nam femina eorum 
immutaverurt naturalem usum viri legitimi à? eum 
usum qui est contra maturam, inter se, scilicet 
agentes. [Haimo] Naturalis usus est ut vir et, mulier 
in uno concubitu coeant; contra vero naturam, ut 
maseulus masculum polluat, et mulier mulierem. 
Si quis vero relicta conjuge aliam cognoverit, tur- 
pitudinem operatur, et peccat ; sed non est contra 
naturam. Qui vero et cum ipsa conjuge alio modo 
quam decet dormierit, contra naturam operatur. 
Similiter autem | et masculi relicto naturali usu 
femina exarserunt in desideriis suis invicem : ecce 
peccata voluntatis. Desideriis, dico, suis, qux scilicet 
ase sunt, non a Deo. [Ambros.| Hzc irato Deo 
propter idololatriam humano generi provenisse, tes- 
tatur Apostolus, ut femina feminam , masculus 
masculum turpi desiderio ad usum appeteret inde- 
bitum. Quod enim est mutare naturalem usum, in 


(66) August., De unico baptismo. 
(67) Aug., contra Julianum hereticum. 
(68) Id., in eodem. 


cesso alter uti quam concessum est, cum illa pars 
corporis non habeat hujusmodi usum datum a na- 
tura. Quod enim habet homo concessa et licita, in 
alium ordinem conversa, et aliter facta, quam. sunt 
concessa, peccatum sunt. (67) Si jam putas, o Ju- 
liane, Apostolum ex hoc laudasse libidinem, quia 
usum femin: dixit esse naturalem, omnem pro- 
fecto usum feminz laudare compellis. At per hoc, 
et ea quz? committuntur eum feminis stupra lauda- 
bis, quia et illie utiqne usus naturalis est, quamvis 
damnandus, quia legitimus non est. Unde et filii 
non legitimi, sed naturales vocantur, qui inde nas- 
cuntur. Non ergo concupiscentiam carnis in illo 
verbo laudavit Apostolus, sed naturalem usum ap- 


p pellavit illum usum, unde natura humana potest 


nascendo subsistere. Nec dixit usum conjugalem, 
sed naturalem, eum volens intelligi qui fit in mem- 
bris ad hoe ereatis, ut per eá possit ad generandum 
sexus uterque misceri. (68) Ac per hoc cum eisdem 
membris aliquis, etiam meretrici miscetur, natu- 
ralis usus est, nec tamen laudabilis, sed. culpabilis, 
ab ea vero parte corporis que non ad generandum 
est constituta. Si etiam quis cum uxore utatur, con- 
tra naturam est et flagitiosum. Masculi in masculos. 
Quasi dicat : non tantum exarserunt, sed etiam ma- 
sculi fuerunt turpitudinem | operantes actu in ma- 
sculos. Et ita fuerunt recipientes mercedem erroris 
sui,id est pro errore suo, quam oportuit, scilicet 
qui peccato congrua fuit, id est receperunt vindi- 
ctam dignam culpa. [Ambros., August.] Quantum enim 
idololatria per impium et gravissimum delietum, tan- 
tum et compensatio ejus horrenda et persordida est 
passio quam receperunt. Im semetipsis, scilicet in 
natura sua vindicantes Deum, id est vindictam Dei 
suslinentes in suo sexu, scilicet. deformitatem ope- 
rantes (69). Et nota quod dieit eos oportuisse 
istam mercedem recipere. Hie utique vides causam 
propter quam traditi sunt. sine ulla ambiguitate 
monstratam. Dixit enim quid mali ante fecissent, et 
postea adjunxit : Propterea tradidit, ete. (10) Pro- 
inde prz:cedentis hiec. est poena peccati, et. tamen 
ipsa peccatum est. Judicio enim justissimo Dei 
traditi sunt, sive deserendo, sive alio modo expli- 
cabili, vel inexplicabili. In passiones ignominie, 
ut crimina criminibus vindicarentur, et supplicia 


D peccantium non tamen sint tormenta, sed etiam vi- 


liorum inerementa. Sed istas pauci vident ponas. 
Propterea eas maxime commemorat Apostolus, enu- 
merat multa quie peeeata sunt, et poeni peccati. 
Inter primum enim peccatum apostasiz, et ultimam 
ponam ignis eterni, media quie sunt, et peccata 
sunt, et poen:e. sunt. 

VEns. 28-31. — « Et sicut non probaverunt 


« Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in re- 
« probum sensum, ut faciant ea qui» non. conve- 


(69) Aug., contra Julianum h:ereticum. 
(70) Aug., contra adversarium legis et prophetarum. 


1335 


PETRI LOMBARDI. 


1336 


« niunt; repletos omni iniquitate, malitia, fornica- A bonum et malum. Incompositos, habitu vel incessu. 


« lione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidio, 
« contentione, dolo, malignitate, susurrones, de- 
« tractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, 
« elatos, inventores malorum, parentibus non obe- 
« dientes, insipientes, incompositos, sine affectione 
« absque fcedere, sine misericordia. » 


Et sicut, vel quia non probaverunt Deum habere 
in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum. 
[Ambros.] Eece item quia nondum resipiscunt in 
alia cadunt pro eadem culpa. Per hoc autem quod 
dicit, sicut, pcenam peccato assimilat, ut sicut pecca- 
verunt in sensu Dei, arbitrantes Deum nescire mala 
sua, sic puniti sunt. in proprio sensu. Et hoc est et 
sicut probaverunt, jd est putaverunt, Deum non 
habere in notitia peccata hominum, ita tradidit B 
ills in reprobum sensum, etc., vel ita, ut lezitur 
ibi, quia non, sicut, hoe modo. Et quia non pro- 
baverunt Deum habere in nolitia sua, id est quia 
non noverunt Deum, quod ratio probabat eis. Vel, 
quia probaverunt, id est putaverunt, Deum non 
habere in notitia mala, id est Deum nescire vel 
negligere mala hominum, ideo tradidit illos Deus 
in reprobum sensum. [Orig.] seilicet ut nihil in- 
lelligant, nisi quod a probitate remotum est, quos 
sua cecitas ἃ veritatis lumine funditus excludit. 
Tradidit, dico, u£ faciant opere ea, que non con- 
veniunt rationi. Illos dico repletos omni iniquitate, 
quasi non parum habentes. Deinde enumerat ini- 
quitatis partes, ut apertius accuset. Ἐ «D Illos dico 
repletos malitia. Malitia est quando damnum moli- 
tur quis alieui. Fornicatione. Fornicatio est omnis 
usus carnalis commistionis przter legitimum coneu- 
bitum. Avaritia. Avaritia est multum. acquirere nec 
superflua pauperibus erogare. Nequitia. Nequitia est 
temeritas, quando quis audet quod nequit; vel, 
nequitia est intemperantia sui. Illos dico plenos in- 
vidia, id est dolore alieni boni. [Haimo.] Invidus 
enim dieitur qui alterius felicitate torquetur, et sic 
scinditur in duplicem passionem, cum aut quod ipse 
est alium esse non vult, aut alium videns meliorem, 
dolet se non esse consimilem. 

Homicidiis, pluraliter dicit, quia sunt homieidia 
actus et voluntatis. Contentione. Contentio est im- 
pugnatio veritatis per confidentiam clamoris. Dolo. 


Dolus est quando aliud simulatur, et aliud agitur. D 


Malignitate. Malignitas est mala voluntas cum ultra 
non potest, vel de beneficiis gratiam non referre. 
Susurrones, inter amicos discordias semiuantes. 
Detractores, qui aliorum bona negant vel invertunt, 
et nelevia putentur susurratio et detractio, quia in 
verbis sunt, addit de eis : Deo odibiles, et contume- 
liosos, qui dietis vel faetis contumelias et turpia in- 
ferunt. Superbos in honoribus. Elatos. Elati sunt 
ili qui nolunt pati priorem. vel parem. lmventores 
malorum, qui novum genus mali eujuscunque in- 
veniunt verbo velopere. Parentibus, carnalibus ve] 
spiritualibus, 20m. obedientes, scilicet feris indomi- 
tiores. Insipientes, id est non discernentes inter 


Incompositio corporis indicat qualitatem mentis. 
Sine affectione, id est sine dileetione proximi. 4bs- 
que fadere, id est sine societate, sine misericordia, 
quia non compatiuntur miseris. 

Vrns. 32. — « Qui cum justitiam Dei cognovis- 


"« sent, non intellexerunt. quoniam qui talia agunt 


« digni sunt morte, non solum qui ea faciunt, sed 
« etiam qui consentiunt facientibus. » 

Qui cum justitiam, etc. Item hic ostendit eos ul- 
terius cadere, dicens, qui tales cum cognovissent 
prius ratione. Justitia Dei, id est justum Deum. Noz 
tamen intellexerunt, hoc scilicet quoniam qui talia 
agunt, digni sunt morte selerna. Ne putarentur his 
ponis predietis tantum aflligi, quibus delectantur, 
addit hie ul'imam mortem :eternam. Et 2on. solum 
qui faciunt ea, digni sunt morte, sed efiam qui con- 
sentiunt facientibus, ut nullus exeusetur. [Ambros.] 
Consentire est tacere cum possis arguere, vel erro- 
rem adulando fovere. 


CAPUT II. 


Vzns. 1, 2. — « Propter quod inexcusabilis es, o 
« homo omnis qui judieas. In. quo enim judicas al- 
« terum, te ipsum condemnas. Eadem enim agis 
« qui judieas. Seimus enim quoniam judicium Dei 
« est seeundum veritatem in eos qui talia agunt. » 

Supra contra gentiles locutus est, superbiam eo- 
rum, et turpitudines, in quas propter eam traditi 
sunt detestans : [Haimo] Hic autem communiter de 
gentibus et Judzis agit, qui se invicem judicabant, 
nec tamen a malis cessabant. Quasi dicat : Propter 
quod, scilicet quia omnis faciens et consentiens est 
dignus morte, inexcusabilis es, o homo, scilicet car- 
nis. Omnis, scilicet tam Judeus quam gentilis, qui 
judicas alterum, id est damnas, in quo ostendis te 
esse quod non es, id est justum. Judzeus judicat gen- 
üilem, secundum priorem statum : et gentilis Ju- 
deum, et uterque homo, non spiritus, id est carna- 
lis, non. spiritualis, et uterque inexcusabilis. Si enim 
gentilem judicat Judzus de idololatria, et ipseidolo- 
latra ; si gentilis Judzum de legis przevaricatione, et 
ipse prevaricator est legis naturalis ; ideoque uter- 
que inexeusabilis est. Vel specialiter propter Judzeos 
hee dicit, etsi nondum eos nominatim exprimit, 
qui inlege gloriantur, et agunt ea quie damnant in 
aliis, sieut in sequenti ostenditur. Et quia nondum 
nominatim eos exprimit, ideo in sequenti nominat. 
Et quia non solum qui in lege peccaverunt peribunt, 
sed etiam qui sine lege peccaverunt ; ideo et de gen- 
tibus ibidem addidit dicens : Iram in omnem ani- 
mam. hominis operantis malum, Judei et Greci, et 
gloria omni operantibonum Jud«o et Greco. [Haimo] 
Quasi dicat : Propter quod, scilicet quia gentiles prze- 
dieta facientes sunt inexcusabiles, multo magis, o ho- 
mo omnis qui judicas, idest oJudze, qui perlegem in- 
struetus alios damnas, inexeusabilis es, quia te ipsum 
non servas ab his in quibus alios reprehendis. Quod 
autem inexcusabiles sint probat, sive specialiter de Ju- 
deis sive communiter de Judzis et gentibus; quasi di- 


1331 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1338 


est : Vere inexcusabilis es tu qui judicas. In quo enim A cium Dei ? et an hoc facis ? Quasi dicat : Mirumest. 


alterum judicas, te ipsum condemnas, id est tu ipse 
es testis damnationis tuze, dum alium judicas. Quare 
hoc? Enim, id est quia eadem agis quz judicas, id 
est in aliis reprehendis. Scimus enim, vel autem, 
quoniam judicium Deiest, secundum veritatem in eos 
qui talia agunt. Inanem excusationem Judzorum et 
gentilium sua auctoritate destruit hic Apostolus. 
Posset enim in excusationem sui peccati dicere Ju- 
deus: et si eadem ago quse judico, me tamen 
Judzum defendit cenus et lex; et contra gentilis : 
me defendit ignorantia. Contra quod Apostolus ait : 
Scimus, etc., ostendens Judaeos non posse excusari 
perlegem vel genus, nec illos per ignorantiam. 
[August.] Ignorantia enim in eis qui intelligere no- 


luerunt, peccatum est ; et in eis qui non potuerunt, B 


pcena peccati. Scimus, ete. [Haimo] Quasi dicat : Vos 
ita opinamini, sed nos scimus quia judicium, ete., 
vel si esi ibi enim, ita lege : Vere inexeusabilis es, 
quia scimus, quia judicium Dei est secundum veri- 
tatem, id est aequitatem rel, non secundum accep- 
tionem personarum, im eos, id est contra eos, qui 
talia agunt, sive Judzi, sive gentiles sint, id est in 
eos qui illa faciunt qux in aliis reprehendunt. Homi- 
nes in judicio attendunt personas potentium divitum 
propinquorum, sed Deijudicium in hoe verum est, quia 
qui verax est non attendit. personam, sed vitze meri- 
tum. [Joan. Dam.] Humanum quippe judicium mul- 
tis modis corrumpitur, amore, odio, timore. Spe 
judicium integritate violatur, et contra justiti:e. re- 
gulam interdum misericordia inclinatur. [Ambros., 
Orig.] Judicium vero Dei est secundum veritatem, 
quia unicuique reddet secundum mensuram boni 
vel mali. Veritas quippe judieii hoe postulat, ut 
malus mala, bonus recipiat bona. Sed illud in hoc 
loco videtur ostendi, quod solius Dei sit. secundum 
veritatem judicium, quia corda hominum nosse so- 
lius Dei est, et mentis secreta dignoscere. Sunt enim 
qu:edam quie committuntur opere quidem malo, ani- 
mo aulem non malo, utsi quis verbi causa hominem 
non voluntate occiderit. Alia vero sunt opere qui- 
dem bono, sed animo non bono, ut si quis miseri- 
cordie opus non pro mandato Dei, sed ut laudetur 
ab hominibus faciat. 


Vzrns. 3-6. — « Existimas autem hoc, o homo qui 
« judicas eos qui talia agunt, et facis ea, quia tu 
« effugies judicium Dei? An divitias bonitatis ejus, 
« etpatientize, et longanimitatis contemnis ? Ignoras 
« quoniam benignitas Dei ad penitentiam te. addu- 
« eit? Secundum autem duritiam tuam et impceni- 
« tens cor, thezaurizas tibi iram in die irc et reve- 
« lationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique se- 
« eundum opera ejus. » 


Quasi dieat : Nos apostoli ita seimus, sed tu, o 
homo, scilicet carnalis, non spiritualis, omnis qui 
judicas eos qui talia agunt, qualia supra memoravi- 
mus. Ef tamen facis ea existimas, id est opinaris, 
hoc, scilicet quia tu effugies quocunque modo | judi- 


Et est hic increpatio cum ironia. lrascitur enim 
eis Apostolus, quia impunitatem sibi promittunt, 
alios judieantes. [Ambros.] Et eum hoe capitulum 
generaliter agat contra Judaeos, et gentiles, potest 
etiam specialiter accipi contra quemlibet supersti- 
tiosum przlatum Ecclesie, qui per hypocrisim exa- 
men fallit intuentium ; ut cum puniendus sit, ho- 
nore dignus appareat. Similiter et de Jud:eo, qui si- 
mulat quod non est. Et ideo congrue ait, judicas 
quasi aliorum doctor; non le accusas, sed alios, 
impunitalem sperans, quia hse potestas data est 
tibi, et non est in mundo, qui te judicet. Sed etsi 
desit ad presens qui te judicet, effugere tamen ju- 
dicium Dei quod in mundo evasisli, in futuro non 
poteris. Et quasi ille diceret : Cur ergo non punit ? 
Ait Apostolus : Quia bonus Deus exspectat te. Quod 
tu ignoras, et ideo contemnis. Et hoc est : 

Tu contemnis divitias bonitatis ejus, [Orig., Hai- 
mo] id est copiosam bonitatem ejus. Copiosa est bo- 
nitas Dei quz multis peecantibus multa bona mi- 
nistrat, blandiens ut ad poenitentiam attrahat. Ef 
contemnis divitias patientia, id est copiosam patien- 
tiam Dei, quz: tot et tanta peccantes sustinet, nec 
cito eos punit. Subdit, e£ contemnis divitias, longa- 
nimitatis ejus, [August., Orig.] id est copiosam lon- 
ganimitatem Dei, quz non ad horam est, sed longa, 
et per multa exspectanstempora. Hanc exhibet Deus, 
quia modo tempus est misericordie. Et, an hoc fa- 
cis ? Quasi dicat : Mirum! Videtur autem longani- 
milas, qua alibi sustentalio dieitur, a patientia 
differre, quia qui infirmitate magis quam proposito 
delinquunt, sustentari per longanimitatem dicuntur : 
qui vero pertinaci mente exsultant in delictis suis, 
ferri patienter dicendi sunt. [Haimo] Patientia ergo 
est qua per superbiam, et pertinaci mente peccantes 
non statim punit. Longanimitas est qua per infirmi- 
tatem, et non deliberati animi malitiam peccantes 
diu portat, exspectans ad poenitentiam. [August.] 
H:c autem contemnit qui non sic. utitur ad poni- 
tentiam, ut Deus intendit, sed ad impunitatem ver- 
tit. Quem ut sollicitum faciat atque aperlius redar- 
guat, addit : Igmoras quare contemnis bonitatem Dei, 
et etiam : [gnoras quoniam benignitas Dei adducit 
te, quantum in se est, ad penitentiam? Ecce Deum 
misericordem nescis. Et an hoc facis ? Quasi dieat : 
DMirumest! Severe in his omnibus loquitur, quia 

mala mens non revocatur ad vitam nisi timore. [Am- 
bros.] Et attende in his tribus versibus tres pecca- 
torum gradus adnotatos. Peccas enim, o homo, dum 
tu impunitatem promittis : quod ibi notatur, existi- 
mas autem, etc. Item, gravius peecas, quia contem- 
nis bonitatem Dei. Unde ibi, an divitias bonitatis, 
ete. Et gravissime peccas, quiaignoras te. contem- 
nere. Unde ibi, ignoras, etc. An hoc. facis? Inerepa- 
lio est ; quasi dicat : Mirum est! Secundum autem 
duritiam tuam et impenitens cor & & thesaurizas 
tibi iram ; quasi dicat : Benignitas Dei te adducit ad 
poenitentiam, sed non adduceris. Imo 


1339 


PETRI LOMBARDI 


1340 


Thesaurixas tibi iram, id est accumulas tibi vin- A misereri non velit. Ad hoc non parcitur homini, uj 


dictam : et hoc, secundum duritiam tuam, et cor im- 

penitens, id est quia durus es, et in malo tuo. per- 

tinax, de quo nec corde peenites. Sunt, enim quidam 

quibus mala qu:e agunt displicent, et ducti peeniten- 

tia cordis, quatenus eis datur, ex eis exire laborant, 

de quibus non loquitur hic. Sunt alii quibus placent 

mala, et de misericordia Dei nimis przesumentes, et 

patientia abutentes, in eis pertinaciter perdurant. 

[August.] In. quo illius ostendunt patientiam, et 

suam accumulant sarcinam deterius peccando. Sunt 

alii quibus displicent quidem mala, sed quoniam ea 

gravia esse intelligunt, putant sibi jam non posse 

ignosci, sicut Cain qui dixit : Major est iniquitas 

mea quam ut veniam merear (Gen. 1v). (11) Et hac 

desperatione subrepiteis, ut quidquid libuerit tan- p 
quam damnationi destinati sine pcenitentia faciant. 
Illi ergo nimia spe Deum non justum autumant, isti 
vero desperatione Deum non bonum existimant. Ex 
utroque igitur periclitabuntur, et sperando et de- 
sperando. (72) Contrariis rebus, et contrariis affe- 
clionibus laborantes peribunt. Ista enim duo occidunt 
animas scilicet desperatio, et perversa spes. His 
duobus fit blasphemia in Spiritum sanctum. Unde 
dicitur in Evangelio: Quid peccaverit, id est blasphe- 
mi: verbum dixerit, in Spiritum sanctum non re- 
mittetur ei hic neque in futuro (Matth. xw). De quo 
et Joannes in Epistola canonica ait : Est peccatum ad 
mortem, non pro eo dico ut oret quis (13). Peccatum 
ad mortem, vel in Spiritum. sanetum. committitur 
duobus modis, seilicet per obstinationem, vel de- 
perationem. Obstinatio est indurare in malitia men- 
tis pertinacia, per quam fit homo impeenitens ; et hec 
impcenitentia est. blasphemia in Spiritum sanctum. 
Desperatio est qua quis penitus diffidit de Dei boni- 
tate. Et utrumque dicilur peccatum in Spiritum 
sanctum, quia Spiritus sanetus amor est Patris et 
Filii, atque benignitas quz tanta est cujus finis 
non est. (74) Vere igitur in Spiritum | sanetum de- 
linquunt qui suam malitiam Dei bonitatem excedere 
putant, tollentes in hoe turbulentissimo iniquitatum 
mari, portum divin: indulgentiw, quo se recipiant 
iluctuantes. Atque ipsa desperatione addunt pec- 
cata peccatis, dicentes : Misericordia nulla est, et 
super peccatores necessaria damnatio debetur, qui 
etiam pertinaciter malo inhcrent in Spiritum. san- 
ctum, id est contra Dei bonitatem peccant, qua eos 
patientissime sustinens, plurimis donat bonis atque 
ad correctionem et poenitentiam undique vocat. 
Vocat enim beneficiis creature, vocat impartiendo 
tempus vivendi, vocat per flagellum correctionis, 
vocat per misericordiam consolationis ; sed observa 
ne longitudine misericordix* Dei, male utendo the- 
saurizes tibi iram. Non tibi videatur sie Deus mise- 
ricors, ut non videatur justus ; non ita justus, ut 


b 


(71) Augustinus super Joan. 

(12) Id., De verb. Dom. 

(75) Id., De peccato in Spiritum sanctum. 
(74) Id., De verb. Domini. 


convertatur, et non sit, qui damnetur. 

(15) Solet hie qu:ri quare peccatum in Spiritum 
sanctum irremissibile dicatur. De quo diversi varie 
sentiunt. Alii enim ideo dicunt irremissibile, qui ali- 
ter peccantes peenitere non possunt, habentes corda 
indurata, velut lapides, sicut de diabolo dieitur : In- 
duratum est cor ejus tanquam lapis (Job. x1). Alii 
vero dieunt, ideo diei irremissibile, quia taliter pec- 
cantes nunquam peenitent, cum tamen possint, et ideo 
nunquam eis remittitur. (76) Utrinque vero in asser- 
lionem su: opinionis auctoritates in medium confe- 
runt. Augustinus namque ait : Ista impoenitentia, vel 
corimpoeenitens quandiu quisque in hac carne vivit, 
non potest judicari. De nullo enim desperandum est, 
quandiu patientia Dei ad penitentiam adducit. Pa- 
ganus est hodie. Jud:eus infidelis est hodie, quid si 
cras amplectatur Catholicam pacem, et sequatur Ca- 
tholicam veritatem ? Quid si isti quos in. quocunque 
genere erroris notas, et tanquam desperatissimos 
damnas antequam finiant istam vitam agant pcni- 
tentiam, et inveniant veram vitam in futuro ἢ No- 
lite ergo antequam tempus veniat quemquam judi- 
care. (71) Item, prebendo patientiam Dominus dat 
locum poenitentize, nolens aliquem perire, idest di- 
gna morte facere, vel adhuc damnare. Super Mat- 
thieum autem contra dieitur : Tanta est labes illius 
peccati, ut deprecandi humilitatem subire non pos- 
sit, etiamsi peccatum suum mala conscientia co- 
gnoscere et. enuntiare cogatur. Super Marcum 
quoque dieitur quod taliter peecans digne pcenitere 
non potest. Advertentes igitur utramque auctorita- 
iem attestationem sine przejudicio alicujus illarum 
partium dieimus, ideo irremissibile nobis videii di- 
ci, non qui nunquam peniteant, vel peenilere non 
possint, sed quia vix raroque atque difficulter pceni- 
teant. Unde Augustinus ait super illum locum Psalmi : 
Convertam in profundum maris, id est eos qui erant 
desperatissimi. Unde Joannes caute non ait, dico ut 
non quis oret, sed non dico u£ non quis oret (IJoan. 
v). Et quod dieuntur tales non posse peenitere, vel hu- 
militatem. deprecandi subire, intelligendum est, non 
posse nisi vix,et difficulter etraro. Unde Augustinus 
ait : Quasi invitus in reos vindicat Dominus, qui invi- 
tam non mortem a principio constituit homines. Ipse 
enim infertsibiinteritum, qui medentis contempsit 
consilium Domini. Ergo dum tempus est, pravitatem 
suam unusquisque deserat, Dei patientiam pertimescat, 
ne, quem nune tranquillum despicit, iratum  postmo- 
dum evadere nequaquam possit. Tales Apostolus 
deterrens ait : Thesaurizas tibi iram, id est accu- 
mulas tibi vindictam. [Hier.] Perspicuum enim est 
iram in Deum non cadere, sed clementissimum vitiis 
nostris ad vindictam provocari. Iram dico exercen- 
dam. in die irc, et revelatione justi judicii Dei. |Am- 


mum 
tere 
Wnlt- 
anm 
i ἡ: 
ΤῊ 
yuti- 
imi: 
erant 
9 u 
Jun. 
ellu- 
nun 
inus 
ine 
Ae 
πρὶ 
ἵΠΠ}} 
esl, 
ΜΠ 
silts 
1" 
ἢ 8 
| vis 
mur 
[ur 


1344 


brosius] Tempus judieii appellat diem irz et reve- 
lationis. Diem vocat, non pro tempore, sed quia 
omnia tune erunt aperta qu» modo sunt occulta ; 
ire, quantum ad peccatores qui tune punientur ; re- 
velationis, quia tune revelabitur quod a nobis modo 
nescitur, ut confiteantur etiam inviti justum judi- 
cium Dei, quod modo futurum negatur. Bene aixit, 
justi judieii, quia ipse est qui reddet unicuique 
juxta opera sua. (78) Reddetenim Deustune unicui- 
que secundum opera sua, quo modo illis quos libevat 
non reddit secundum opera sua. Cujus etiam erga 
iniquos modo est larga bonitas. [Gaudentius, Au- 
gust.] In futuro autem reddet mala pro malis, quo- 
niam justus est ; et bona pro malis, quoniam bonus 
est: et bona pro bonis, quoniam bonus et justus est ; 
tantum mala pro bonis non reddet, quoniam inju- 
stus non est, Reddet ergo mala pro malis, scilicet 
penam pro injustitia, ut in reprobis : et bona pro 
malis, scilicet gratiam pro injustitia, ut in parvulis; 
et bona pro bonis, scilicet gratiam pro gratia, ut in 
adultis, qui bona operando vitam meruerunt. Sed 
forte aliquis queret : Quomodo secundum opera 
reddet, etjuste retribuet, cum pro temporali opere 
peccati perpetuo puniatur? Ad quod respondetur 
sic : [Gregorius.] Ad distrieti judicis justitiam perti- 
net ut nunquam careant supplicio, quorum rnens 
in hac vita nunquam voluit carere peccato ; et nul- 
lus detur iniquo terminus ultionis, qui, quandiu va- 
luit, habere noluit terminum criminis. Postremo 
quiritur utrum mala voluntas atque conscientia re- 
proborum in gehenna punitorum sit peccatum, vel 


tantum poena : et si peccatum est, utrum. per illud C 


mereantur poenam. Ad quod dicimus, post hane vi- 
tam non esse tempus merendi, sed recipiendi. Nul- 
lus enim meretur, nisi dum in corpore est, sicut in 
consequentibus epistolarum locis legitur. Ideo qui- 
dam concedunt malam illam voluntatem quae est in 
reprobis, post hanc vitam peccatum quidem esse, 
id est eulpam simul et peenam, sed per eam nihil 
mereri, sicut bona voluntas in electis quidem bonum 
est, et gloriosa remuneratio, sed per eam nihil me- 
rentur. Alii vero dicunt illam malam voluntatem 
tantum ponam esse et non culpam. Si enim, in- 
quiunt, culpa est, et puniri non. meretur, impunita 
remanet, et ita nonnullum peccatum impunitum 
relinquit Deus, cum auctoritas dicat nullum malum 


impunitum, et nullum bonum irremuneratum. Ad D 


quod alii respondent illud accipiendum fore de com- 
missis vitze presentis, nec tamen illud impunitum 
concedunt, quia mala illa voluntas, non tantum 
culpa, verum etiam pena est. Deinde exsequitur 
Apostolus quomodo reddat singulis secundum opera, 
sic dicens : 


Vns. 7-9.— « His quidem qui secundum patien- 
« tiam boni operis gloriam οἱ honorem et incorru- 
« ptionem quzerentibus vitam zeternam, his autem qui 
* sunt ex contentione, et qui non acquiescunt veri- 


(78) August. ad Valentinum. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1342 


A « tati, credunt autem iniquitali, ira et indignatio, 


« tribulatio et angustia in omnem animam homi- 
« nis operantis malum, Judei primum et Grae- 


« Cl. » 


His quidem, etc., [Ambros.] id est qui bene usi 

patientia Dei operantur bona, reddet gloriam, quia 
fulgebuntut sol in regno Patris sui ; e£ honorem, quia 
ad dexteram Dei sancti erunt. Et. incorruptionem, 
quia quod habebunt permanebit sine fine. Hoc ideo 
adjecit, ut illa gloria et alter. honor ille intelligere- 
tur, quam in presenti habetur. In presenti enim 
honor et gloria frequenter amittitur, quia corrupti- 
bilis est, et qui dat, et qui accipit. In futuro autem 
incorruptibilis datur honor et gloria. His qui sunt 
secundum patientiam Dei bonioperis querentibus 
vitam eternam, id est qui hac intentione bona operati 
sunt, ut habeant vitam sternam, non ut videantur 
ab hominibus, sicut hypocrité faciunt. His autem 
qui sunt ex contentione, id est qui contendunt inter 
se, ut vos Romani facitis, vel qui contendunt cum 
Deo nolentes peenitere, cum ipse multis modis ad 
penitentiam vocet. E£ qui non acquiescunt veritati, 
cum eis dicitur: Credunt autem iniquitati, id est im- 
punitati diffidentes de Dei judicio futuro. His,inquam, 
talibus erit post judicium ira, id est pcena. materia- 
lis vel spiritualis : et in ipso die judicii erit ejus 
indignatio, quia sibi ipsis indignabuntur; et interim 
ante judicium post carnis absolutionem erit eis 
tribulatio et angustia, in anima sola ; post judicium 
autem erit ira et indignatio, ut dictum est. Velita ut 
duo sequentia sint expositio duorum przcedentium ; 
quasi dieat : Illis talibus erit ira Dei, id est videbitur 
Deus iratus , in quo omnis tranquillitas et nulla est 
perturbatio. Nam Dei natura ab his passionibus im- 
munis est. Et ne videantur irasci, et non vindicare, 
subdit : & £* indignatio, quia addens supra iram, 
injuriam suam Deum vindicaturum significat. Unde 
predieta exponens subdit, tribulatio et angustia. Et 
appellatur tribulatio quod prius ira, et angustia 
quod prius indignatio. Im omnem animam hominis 
operantis malum, Judei primum, et. Graci. Quod 
supra indiffinite dixerat, dicendo : his qui'sunt, ete., 
hic universaliter dicit, ut includat Judceum, et gen- 
tilem. [Haimo, Ambros.] Quasi dicat: Προ pcena 
veniet in omnem animam, tam Τα τὶ quam genti- 
fis, operantis malum. In hoc opere non solum 
faeta significat, sed etiam perfidie professionem. 
De incredulo enim agit, et ideo in animam dixit, ut 
spirituales poenas. intelligas, quia anima increduli 
pro perüdia aretabitur spirituali peena. In. omnem 
dico animam, Judzei primum, id est. maxime, quia 
etiam seriptam legem habuit, et Greciid est gentilis. 
[Ambros.] Judd:eum. semper anteponit, 'pr:erogativa 
"atrum, ut aut coronetur prius, δὰ} damnetur 
gravius qui eredens propter Abraham honorificen- 
tior est, diffidens autem pejus traetandus est, 
quia donum promissum Patribus refutavit, 


1343 


PETRI LOMBARDI. 


1344 


Vrns. 10-13. — « Gloria autem et honor et pax A sine lege peccaverunt sine lege peribunt, et qui in 


« omnioperantibonum, Judzo primum et Greeco. Non 
« enim est acceptio personarum apud Deum. Qui- 
« eunque enim sine lege peccaverunt, sine lege per- 
« ibunt ; et quicunque in legepeccaverunt, per legem 
« judicabuntur. Non enim auditores legis justi sunt 
« apud Deum; sed factores legis justificabuntur. » 
Pax, quod supra, incorruptio, erit omnioperanti 
bonum, Judo primum, tempore operanti, vel pri- 
mum, id est maxime operanti bonum ; quia melius 
instructus, melius operatur ; e£ Greco, id est gen- 
tili. Non enim est, etc.; quasi dieat : CozequoJudzeum 
et gentilem in poena et gloria. Enim, id est quia, 
non estacceptio personarum apud Deum,id est quia 
Deus judicat, non secundum personas, sed secun- 


dum merita, quia utrosque secundum modum pec- p 


cati damnat. [Ambros.] Non enim prerogativa ge- 
neris sequitur ut suscipiat cnusa patrum diffiden- 
tem, aut abjiciat a sepropter indignitatem causa 
Patrum eiedentem; sed unumquemque proprio me- 
rito, aut remunerat, aut condemnat. Et vere. Euim, 
id est quia, quicunque peccaverunt sine lege, scilicet 
scripta, id est gentiles, peribunt, id est damnabuntur, 
sine lege, id est non pro legis prevaricatione. Nisi 
de lege scripta diceret, quomodo diceret sine lege 
peecare, cum omnes subditi sint naturali legi : sed 
de Mosi lege dicit, cui Jud:ei obnoxii sunt. [Aug.] 
Aiebat enim Apoestolus, hic de illa lege, quam dedit 
Dominus per Mosen populo Israel. Ideo ergo sine 
lege dixit eos, id est gentiles peccare, quia non 
acceperant legem quam se accepisse gloriabantur 


lege peccaverunt per legem judicabuntur. (81) Quod 
autem ait, judieabuntur, non ita est intellizendum, ut 
quasi per ignem salvi fiant, ut quidam dicunt, sed 
prorsus peribunt. Nonnulli enim Catholici tractato- 
res in his verbis Apostoli parumper intendendo ali- 
ler quam res se habet sapuerunt, ut dicerent illos 
perire qui sine lege peccaverunt. Hos aulem qui 
in lege peccaverunt, judicari tantum, et non perire; 
tanquam per pcenas purgatorias credantur esse 
purgandi sicut ille de quo dietum est : Ille autem 
salvus erit, sic tamen quasi per ignem (I Cor., 
ur). [Aug.] Sed hoe merito fundamenti bonum in- 
telligitur, de quo ibi agebat Apostolus. Hie au- 
tem de Jud:is ait Apostolus, qui sine fundamento 
Christo sunt. Quis autem Christianus dicat non 
perire Judeum, si non credat in Christum, sed 
tantummodo judieari, cum Christus ipse dicat: 
Quod tolerabilius erit Sodome in judicio quam Ju- 
diis in Christum. non credentibus, qui tanta in eis 
fecit mirabilia ? (Matth. x). Et item dieit quod ex- 
cusationem non habebunt de peccato infidelitatis , 
quia venit et locutus est eis (Joan. xv), de quo ha- 
bent excusationem illi, quibus nec per se, nec per 
suos locutus est, qui tamen non effugient damna- 
tionem, quia qui sine lege peccaverunt , sine lege 
peribunt, leviora tamen passuri. Cui enim plus 
committitur , plus ab eo exigitur ; et servus sciens 
voluntatem domini sui, et non faciens, multis va- 
pulabit (Luc. xi). Non enim, ete., et. quasi aliquis 
diceret : Dieis eos qui in lege peccaverunt, per le- 


Judai : ideoque ait, quicunque sine lege peccave- ^ gem judicari, sed nonne lex sola salvat? ait enim ; 


runt, scilicet scripta quie per Mosen data est sinelege, 
peribunt. (79) Et quicunque in lege,id estlegem scri- 
ptam habentes, peecaverunt,id est Judzi, judicabun- 
tur per legem,idest etiam pro legis prevaricatione, 
in quo aggravat eos. Qui ergo noverunt divina man- 
data, aufertur ab eis exeusatio quam solent habere 
homines de ignorantia, sed nec ipsi sine poena 
erunt qui legem Dei nesciunt; et licet gravius sit 
hominem peccare scientem quam nescientem, non 
tamen ideo fugiendum est ad ignorantie tenebras, 
utin eis quisque excusationem requirat. Aliud est 
enim nescisse, aliud scire noluisse. (80) Ignorantia 
quippe quz? non est eorum qui scire nolunt, sed 
qui tanquam simpliciter nesciunt, neminem sic ex- 


quia non facit justos. Et hoc est : Vere etiam legem 
habentes judieabuntur. Nom enim auditores legis 
justi sunt apud. Deum, etsi apud homines, id est 
non pro auditu legis solo aliqui justi sunt apud 
Deum ; sed factores legis, id est illi qui legem opere 
implent [Ambros.], seilicet qui eredunt in Christum, 
quem lex promisit, quieunque sint quod quidem 
est per gratiam, justificabuntur, id est justi habe- - 
buntur, [Aug.] justi deputabuntur apud Deum et 
homines. (82) Vel ita leze, factores legis justifica- 
buntur, id est justi fient ἃ Deo, ut sint factores. 
Non enim ita est intelligendum ut dieat eos qui 
ante erant faetores legis, postea justificari ; sed po- 
lius sie, ul sciamus aliter non esse factores legis, 


cusat ut sempiterno igne non ardeat, sed fortasse D nisi justificentur ; ut non justifieatio factoribus ac- 


ut mitius ardeat, si propterea non credit quia non 
audivit quod crederet: ideoque inexeusabilis est 
omnis peccator, vel reatu originis, vel additamento 
improprie voluntatis; sive qui novit, sive qui non 
novit, sive qui judieat, sive qui non judicat, quia 
el ipsa ignorantia in eis qui intelligere noluerunt, 
peccatum est; in eis vero qui non potuerunt, poena 
peceati : ergo utrisque jam non est excusatio , sed 
justa debetur damnatio. Ideo ait de utrisque, qui 


(79) Augustinus ad Valentinum. 
(80) Id., libro De ignor. peccat. 


cedat, sed ut faelores justilicatio precedat. Ut si 
diceretur, homines cereabuntur, non possit intelligi 
eos creari, qui ante erant homines , sed ipsa crea- 
tione fieri ut sint homines. Sie ergo intelligendum 
est hie, factores legis justificabuntur, id est gra- 
tia justificat eos, ut adimpleant legem , quia non 
faciunt ut justificentur , sed justificantur ut faciant. 
[August.] In. aliis tamen quibusdam aliter invenitur, 
ut cum dicitur : Facientes bonum honorabuntur, et 


(81) Id., in psal. cxvri. 
(82) Angust., De sp. et lit. 


1345 


homines liberabuntur. Intelligitur equidem honor 
accedere jam bonis, et liberatio illis qui jam erant 
homines, sed non ita hic accipiendum est, sed po- 
tius sieut supra dictum est. 


VEns. 14-16. — « Cum enim gentes qu: legem 
« non habent, naturaliter ea quz legis sunt faciunt, 
« ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex : 
« qui ostendunt opus legis seriptum in cordibus 
« suis; testimonium reddente illis conscientia ip- 
« sorum et inter se invicem cogitationum accu- 
.« santium, aut etiam defendentium, in die cum 
« judicabit Deus oeculta hominum, secundum Evan- 
« gelium meum per Jesum Christum. » 


Dixerat supra gentilem, si male operaretur, dam- 
nari, et salvari, si bene operaretur [Remigius] : 
sed cum legem non habeat, quasi nesciat quid sit 
bonum, quidve malum, videretur sibi neutrum 
debere imputari. [Hilarius, August.] Contra quod 
Apostolus ait : Etsi non habeat scriptam legem, 
habet tamen naturalem, qua intelligit, et sibi con- 
seius est quid sit bonum, quidve malum. Lex enim 
naturalis est, injuriam nemini inferre, nihil alie 
num pr:ripere, a fraude et perjurio abstinere, alie- 
no conjugio non insidiari, et cotera talia; et ut 
breviter dicatur, nolle aliis facere quod tibi non vis 
fieri (83): quod evangelie:? concordat doctrinz. 

| Proinde non videtur hie alios significasse sub no- 
mine gentium quam eos qui ad Evangelium perti- 
nent. Ne moveat quod naturaliter dixit quz legis 
sunt facere, non spiritu. Dei, non fide, non gratia. 
Hoc enim agit spiritus gratiz, ut imaginem Dei in 
qua naturaliter facti sumus instauret in nobis. Vi- 
| tium quippe contra naturam est quod utique sanat 
gralia. Non ergo usque adeo in anima hurana 
imago Dei terrenorum affectuum labe detrita est, 
ut nulla in ea lineamenta remanserint. Non omnino 
, deletum est quod ibi per imaginem Dei, cum erea- 
retur, impressum est. Proinde vitio sanato per 
graliam naturaliter fiunt ea quie legis sunt : non 
| quod per naturze. nomen, ut dietum est, negata sit 
gratia, sed potius per gratiam reparata natura, qua 
gratia interiori homine innovato lex justiti: seri- 
bitur quam deleverat culpa. Hoc enim illie. scribi- 
tur per renovationem quod deletum erat per vetu- 
Statem. Et ideo talis, etsi legem Mosi scriptam non 
habeat, credendum est bene vel male operari, et me- 
rito salvari sive damnari : bene operari dico, et sal- 
vari quod tamen non est nisi per gratiam et fidem 
que renovat naturalem imaginem Dei in homine 
sopitam, sine qua renovatione male operatur quis et 
damnatur, accusante eum conscientia. [Orig., 
Ambros.] Quasi dicat : Vere factores justificabuntur, 
quia etiam gentes, Et hoc est : Cum enim gentes qua: 
legem, scriptam Mosi, non habent, naturaliter fa- 
ciunt ea que legis sunt, id est naturali ratione illu- 
minata per gratiam discernunt facienda et. vitanda, 
qui faceret lex ; vel faciunt ea qua legis sunt, id 


(83) August., De litt. et sp. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1346 


Aest credere in Christum et Deum, quamvis ejus- 
modi legem non habentes, id est in seriptam ipsi 
sibi, sunt lex id est valent sibi legem, qui osten- 
dunt, indiciis operum, opus legis scriptum in cordi- 
bus suis, id est firmiter infixum rationi eorum, 
dum illa opera laudant, quz lex jubet, illa damnant, 
qu: lex prohibet. [Ambros.] Vel, opus legis est fides 
quam ultro habentin cordibus, id est in intimo affectu, 
ubi fides per dilectionem operatur, quam cum quis 
exhibet Deo, naturali indicio ostendit semetipsum 
legem sibi esse, quia quod mandat lex, facit, scili- 
cet ut credat in Christum. 


Testimonium reddente illis conscientia ipsorum, 
et inter se invicem cogitationum accusantium aut 
etiam defendentium; quasi dicat : Opus legis habent 
Scriptum in cordibus suis, unde ipsi testes erunt sibi 
in futuro boni et mali : inde scientes merito dam- 
nari, vel salvari. Et hoc est, naturaliter faciunt 
ea que legis sunt, & $$ conscientia ipsorum, red- 
dente testimonium salutis vel damnationis, etsi 
alis non videatur. [Ambrosius| Et non solum con- 
scientia operum, sed etiam conscientia cogitatio- 
num, id est malarum et bonarum cogitationum 
iivicem accusantium eos. Et dieitur hoe de non 
credentibus, aut etiam defendentium, Hoc dicitur 
de credentibus. Non credentes enim accusabunt co- 
gitationes male ; eredentes vero, defendent bone. 
Et hoe, inter se, quia ille illos accusabunt, ista 
hos defendent. Vel sunt hic genilivi pro ablativis 
more Greeorum, qui ablativis carent. Unde in li- 
C bris quorumdam per ablativos scriptum reperitur, 
sic : Et inter se cogitationibus invicem accusanti- 
bus, au£ etiam. defendentibus. Reddet autem eis 
testimonium conscientia i» die, judicii futuri, cum 
judicabit Deus occulta hominum, id est ea quae 
modo hie occulta sunt. Judicabit, dico, per Jesum 
Christum, quod totum est certum. Secundum Evan- 
gelium meum. [Origenes] Sciendum autem quod in 
ila die eogitationes aeeusabunt animas vel defen- 
dent : non utique ill cogitationes quie tunc. erunt, 
sed ἰδίῳ. quie. nune sunt in nobis, quarum nota 
quadam et signaeula relinquentur in corde nostro 
velut in cera : quie in occulto. nunc pectoris posita, 
in illa die revelari dicuntur. Per Jesum Christum, 
quia Pater neminem judicat, sed omne judicium 
dedit Filio. Et hoc secundum Evangelium meum, 
Pauli, id est quod Paulus annuntiat. 


B 


D 


Vrns. 17-27. — « Si autem tu Jud&us cognomi- 
naris, eL. requieseis in lege, οὐ gloriaris in. Deo, 
el nosti voluntatem ejus, et probas uliliora in- 
struetus per legem confidis te ipsum esse ducem 
cwcorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, 
eruditorem insipientium, magistrum infantium , 
habentem formam scientie et veritatis in lege. 
Qui ergo alium. doces, te ipsum non doces ? Qui 
prodieas non. furandum, furaris? Qui dieis non 


1341 


« meechandum, meecharis? Qui abominaris idola, 
« sacrilegium facis? Qui in lege gloriaris, per prc- 
« varicationem legis Deum inhonoras ? Nomen 
« enim Dei per vos blasphematur inter gentes, sicut 
« seriptum est; eireumeisio quidem prodest si le- 
« gem observes; si autem przvarieator legis sis, 
« eireumcisio tua preputium facta est. Si igitur 
« przputium illius in cireumcisionem reputabitur, et 
« judicabit id quod ex natura est preputium, le- 
« gem consummans, te qui per litteram et cireum- 
* Ccisionem prevaricator es legis ? » 

Si autem tu Judeus cognominaris, etc., vel, tu 
autem Judeus cognominaris, alia littera. Hie Judaeos 
specialiter aggreditur, gravius accusans eos de pec- 
catis, eo quod plura habent auxilia; quasi dicat : 


gentilis tantum habet naturalem legem. Tu autem, 5 


0 Judae, plura habes, qui cognominaris Judzus, 
à Juda patriareha, quasi ex cognatione hoc nomen 
tibi venit. E£ requiescis in lege, id est non vagaris 
erroribus, certus quid debeas observare, sicut va- 
gantur illi qui sunt sine lege. Εἰ gloriaris in Deo, 
id est de cognitione Dei. Ef nosti voluntatem ejus, 
[Haimo] de redemptione humani generis, quam tibi 
per prophetas nuntiavit. E£ probas utiliora, id est 
de utilibus utiliora scis eligere, quia es ins£ructus, 
per legem, et confidis te ipsum ducem esse cecorum, 
id est non intelligentium, et confidis te ipsum esse 
lumen eorum qui in tenebris sunt, id est confidis 
quod etiam illuminare potes eos qui in tenebris 
sunt. Cccos et in tenebris existentes dicit gentiles, 
qui et ratione privati csei sunt, et si quid sciunt 
tamen in tenebris sunt. Et confidis te esse erudito- 
rem insipientium, id est Judaeorum nondum prove- 
ctorum. Et magistrum infantium, id est Judaeorum 
qui de lege adhue disserere nesciunt. Et conífidis te 
esse habentem formam, id est perfectionem, scien- 
tie in lege ; et non tantum scientiz, sed etiam veri- 
tatis, ut aliis exemplum scientie legis sis et veri- 
latis. Non sine causa utrumque posuit, scilicet 
scienti:e et veritatis. Quidam enim scientiam et in- 
tellectum alieujus libri habent, et ita sentiunt sic- 
ut auctor ipse sensit. Non tamen habent inde ve- 
ritatem, quia nesciunt quomodo sit verum, nec 
etiam esse verum ; sed Judzus jactat se habere sen- 
sum legis, et scire verum esse ipsum sensum le- 
gis, ita ut aliis scire volentibus sit exemplar. Et 
cum hee omnia habeas, o Judee, qui ergo alium 
doces, cur te ipsum non doces ? Vel si superius in 
littera est. Si, leges ita ; quasi hzc et illa habes. Et 
'Siita est, qui ergo alium doces, cur, te ipsum non 
doces? et qui predicas non furandum, sicut lex di- 
cit, cur furaris? scilicet sensum de Christo in lege. 
Et qui dicis non esse mechandum, nwecharis ? id est 
veritatem Christi de lege tollis, et mendacium po- 
nis. Et cur hoc facis? Et qui abominaris idola, sa- 
crilegium facis ? Christum negando vel cultum Dei 
dando idolis : quod sspe fecerunt Judei. Et cur 
hoc facis ? Et tu qui in lege gloriaris, per pr&vari- 
cationem legis, id est. quia sensum legis qui est de 


PETRI LOMBARDI. 


1348 


Α incarnatione Christi, et divinitate preteris. Deum 
inhomoras, id est causa es quare alii inhonorent. 
Et vere. Nomen enim Dei, hodie blasphematur per 
vos infer gentes, [Augustinus] dum testimonium 
quod Pater dedit de Filio suo non recipitis in quo 
Patri detrahitur, quia in Christo Pater blasphema- 
tur, sieut ipse ait : Qui me recipit, non me solum 
recipit, sed eum qui me misit (Matth. x). Et ideo 
inter gentes blasphematur- nomen Dei per Judeos, 
quia eredentibus gentibus Juda suadere nitebantur 
Christum non esse dicendum Deum. Et nota quia 
verbis Ezechielis prophete utitur Apostolus pro 
suis, qui Ezechiel ad Judaeos sui temporis hoc di- 
cebat: Nomen Dei blasphematur per vos inter gentes 
(Exech. XXxv1), quia olim gentes non animadver- 
tebant Judzos sibi traditos pro noxiis suis, sed ido- 
lis suis dabant gloriam de victoria, quasi Judao- 
rum Deum vicissent in Judzis, et quod aliunde h:ec 
verba sumpserit Apostolus ostendit dicens : Sicut 
scriptum est, in Ezechiele de contemporaneis suis. 
Circumcisio quidem prodest tibi, si legem observes, 


ete. Ostendit supra legem non juvare eos ad obti- 


*nendam justitiam et vitam. Modo ostendit cireumci- 
sionem non juvare, quasi dicat : Et cum Jud:i sint 
tales, o Judae, circumcisio quidem prodest tibi, 


qui es de genere Abraham : si tamen legem obser- 


ves, [Haimo, Ambrosius] id est spiritualiter custo- 
dias, ut Christo credas, quem lex promisit, ut de- 
ponas omnia turpia, ut cor cireumcidas. Prodest 
ergo ad vitam spiritualiter; et hoc et alia sacra- 
menta legis intelligenti, quia obediendo Deo facit 
ei signum veritatis ut pie gaudeat, et spirituali 
suavitate veritatem comtemplans in Christum cre- 
dat. Prodest etiam rudi populo litteram legis se- 
ctanti, dum sub timore Dei custoditur. 

Quiritur autem. quomodo hie dicat circumcisio 
nem prodesse cum in sequenti dieat : δὲ circumci- 
dimini, Christus vobis nihil proderit (Gal. v). Ad 
quod respondemus hoc dici secundum status diver- 
sorum temporum. Nam secundum statum veteris 
legis olim profuit circumcisio, sed non profuit ad 
salutem sine spiritualis legis observantia. Unde hic 
ait: Tempore autem gratie postquam exhibita est 
veritas non modo non prodest, sed etiam obest. 
Unde in sequentibus dicit : Si circumcidimini, ete. 
Si autem praevaricator legis es; quasi dicat : Tunc 

D prodest circumcisio si legem observes; si autem 
prevarieator legis sis, id est si non imples quod 


cireumeisio exigit, scilicet ut credas in Christum, 
circumcisio tua, carnalis, facta est preputium, id 


est non plus valet quam preputium. Deinde a con- 
trariis inferens, subdit : Si igitur, etc. ; quasi dicat : 


Et quia cireumcisio tua, o Judee, fit preputium - 


si legem preteris, igitur si preputium, id est gen- 
tilis quilibet eustodiat justitias legis. [Ambrosius] 


id est mandata per quz justificatur homo, vel fi- - 


dem Christi quem lex ad justificationem venturum 
cecinit, quam ipsa dare non potuit. Nonne praepu- 
tium illius reputabitur in circumcisionem ? ut sit fi- 


| 


1349 COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 1350 


]ius Abrahz qui est Pater fidei ; quasi dicat : Nemo A brosius| Et ita non est coram Deo, quod apparel 


potest hoc negare. Et preputium, id est gentilis, 
consummans, id est perficiens, legem ; quod. est ei 
ex natura illaminata et adjuta per gratiam, dico 
perfciens legem, scilicet credendo in Christum in 
lege promissum. Nonne judicabit te, o Judce, qui 
quamvis doctus sis per litteram, id est per scri- 
ptam legem, e£ circumcisionem, quie est signum 
depositionis vitiorum, tamen pravaricator legis es? 
[Haimo] id est nonne comparatione sui te damna- 
bilem ostendit, qui non per naturam, neque per 
legem, neque per circumcisionem novisti, quod 
ille novit per naturam, id est Christum. Quasi di- 
cat : Damnabit utique. Et ita patet quod lex non 
juvat. [Origenes] Videlur ergo in presenti loco 


prepulium dicere gentes, qua in praputio carnis p 


ad fidem Christi venerunt, quas legem spiritualem 
servantes comparat οἱ prefert Judzis, qui per lit- 
teram et circumcisionem carnis privaricatores 
sunt legis, quos et judican dos ab aliis dicit. 


Vrns. 28, 29. — « Non enim qui in manifesto 
« Judzus est, neque quie in manifesto in carne est 
« circumcisio ; sed qui in abscondito Judzus est. 
« Et circumcisio cordis in spiritu non littera, cu- 
« jus laus non ex hominibus, sed ex Deo est. » 


Quasi dicat : Bene potest Judzeus fieri gentilis, et 
gentilis Jud:us, sicut dietum est. Non enim vere 
Judeus est, qui in manifesto tantum Judzus est, 
scilicet et nomine et natione, et qui labiis confite- 
tur, corde est remotus. Judaeus enim interpretatur 
confilens, qui enim vere eredit et vere confitetur, 
vere Judcus est. Neque illa est vera circumcisio que 
in manifesto est, scilicet quae manu facta est. In 
carne, id est in ablatione cutis; sed ille est vere 
Judzus, qui est Judaeus in abscondito cordis, id est 
qui est ex corde confitens. Et illa est vera circamci- 
sio, quz est circumcisio, id est mundatio cordis, 
ipsa, dico, faeta im spiritu, id est per Spiritum 
sanctum, scilicet nom littera, id est non lapideis 
cultris, ut littera legis in figura docebat. c AA Cujus 
circumcisionis laus, id est quse cireumcisio vere 
laudabilis, 0n ex hominibus, sed ex Deo est, id est 
ex gratia Dei. [Origenes, Augustinus] Cireumcisio 
enim cordis est qui purifieat animam, et vitio- 
rum maculas abscindit, ideoque talis circumcisio 


coram homine. Qui vero in spiritu gloriatur, hujus 
laus a Deo est. Spiritu enim credit, per quod pla- 
cet Deo. Et ille vere beatus est, qui coram Deo 
justus est. 


CAPUT III. 


Vzns. 1-3. — « Quid ergo amplius est Judzo, aut 
« que utilitas cireumcisionis ? Multum per omnem 
« modum. Primum quidem, quia credita sunt illis 
« eloquia Dei. Quid enim si quidam illorum non 
« erediderunt? Nunquid incredulitas illorum fidem 
« Dei evacuavit ? Absit | » 


Hucusque demonstravit Apostolus quod non est 
apud Deum acceptio personarum, et eousque pervenit 
ut diceret quod Judaeus carnalis fit gentilis, et gen- 
tilis spiritualis fit vere Judzeus, Ideoque nunc objicit 
quod videt sibi nune posse objici, ut solvat scilicet 
qus dignitas sit Judzeo, secándum priorem statum, 
major quam gentili. Quasi dieat : Quandoquidem 
Judzus fit gentilis et econverso, ergo quid amplius 
est, secundum priorem statum, Judco, de lege, vel 
de legalibus observantiis, qui dicitur populus pe- 
culiaris Dei, quam gentili qui dicitur canis immun- 
dus. Auf que est ei utilitas circumcisionis, id est 
quid eonsecutus est de circumcisione ? Ad hoc re- 
spondet : Valuit quidem olim, sed non ideo dignio- 
res sunt in fide. Et hoc est quod ait, multum, am- 
plius est Judao secundum priorem statum, quam 
gentili. Et hoc, per omnem modum. Omnis modus 
est vel in administratione temporalium, vel in rese- 


C ratione spiritualium, in quo utroque multa Judswis 


Deus fecit, qu: non gentibus, et ita seeundum prio- 
rem statum digniores fuerunt. Primum quidem, 
pretermittens Apostolus de minoribus, id est de 
temporalibus, exemplum de prwcipuis ponit, id est 
de spiritualibus, scilicet. de eloquiis Dei. Quasi di- 
cat : Ut alia minora de temporalibus pretermittam, 
hoc primum, id est praeeipuum quidem pono, scilicet 
de eloquiis, quod faetum est Judzis, scilicet. quia 
eloquia Dei, id estlex et prophetze sunt credita illis, 
ut amicis, per qui intelligerent de futura redem- 
ptione, quz promissa erat fieri per Christum. Quan- 
quam ergo multa significet Apostolus χα ad hono- 
rificentiam pertineant seminis Abrahiw, [Ambrosius] 
hoe tamen solum aperte memorat, quia maxime 


non ex hominibus est, sed ex Deo est, (84) qua il- Τὴ laudis eorum est, ut legem per quam addiscerent 


licita concupiscentia amputatur : quod. non fit littera 
docente et minante, sed Spiritu juvante et subse- 
quente. [Augustinus] Vel ita, cujus hominis laus, 
iliius scilicet qui in oceulto est Judaeus et cireumci- 
sus, non ex hominibus, Judcis qui terrena sa- 
piunt, et in carne gloriantur, sed ex Deo est. (85) 
Laudat enim Deus credentem, non carne cireumci- 
sum. Judaorum laus est ex hominibus, qui si fa- 
ciunt quod lex jubet sine spiritu, faciunt timore 
pone, non amore justitie, [Haimo] qui sunt in 
carne Judei, in corde pagani, [Auguslinus, Am- 


(84) Augustinus, De spiritu et lit. 


rectum a perverso distinguere, digni judicarentur 
accipere : el ideo plus est Judzeis seeundum priorem 
statum. quam gentibus. Sed dices : Non ideo plus 
factum est eis, quia non crediderunt eloquiis, ut 
Christum promissum redemptorem reciperent qui- 
dam eorum. Ad quod respondet dicens : Quid enim, 
elc., quasi dicat : Etsi non crediderunt quidam, 
non tamen ideo minus profuit credentibus. Quid 
enim obfuit credentibus, si quidam illorum non cre- 
diderunt? Non ideo minus factum est credentibus. 
Nam etsi quidam eorum non erediderunt, non ideo 


(85) Id., in Epist. ad Romanum. 


1351 


PETRI LOMBARDI 


1352 


fides evacuata est. Et hoc est : Nunquid incredulitas A. peccavi et malum feci in adulterio et homicidio, ut 


eorum evacuavit, id est inexpletam fecit fidem. Dei ? 
Absit, quod evacuata sit ! [Origenes] Fidem Dei di- 
cit, vel quod quidam Judzorum crediderunt Deo; 
vel exhibitionem ejus boni, quod Deus homini promi- 
serat. Quorumdam autem infidelitas non effecit ut 
quidam ad fidem Christi non accederent, vel ut Deus 
promissionem suam eredentibus non impleret, id 
est non effecit quin aliqui Judeorum sint fideles 
Deo, credendo in Christum ; vel ut Deus non sit fi- 
delis in promissis illis qui credunt. Non enim quia 
aliqui credere noluerunt idcirco projudicabitur ez- 
teris Jud:is, ne digni dicantur accipere quod pro- 
misit Deus fidelibus : quippe cum sic facta fuerit 
promissio, ut credentibus proficeret. [Ambrosius] 
Ut autem firmaret Apostolus quod supra dixit, scili- 
cet quia Deus in promissione sua fidelis est, subdit : 

VERS. 4. — « Est autem Deus verax; omnis 
« autem homo mendax, sicut scriptum est : Ut justi- 
« ficeris in sermonibus tuis, et vincas cum judi- 
« Caris. » 

Est aulem Deus veraz, ete., quasidicat : Incredu- 
litas illorum. non evacuavit fidem Dei, sed potius 
Deus verax est, id estimplens promissa. Omnis au- 
tem homo mendaz ex se, etiam Judzus, et ita in- 
dignus est promissione. Hoc ideo dicit ne dignior 
Judcus videatur in novo statu, quam gentilis. [Am- 
brosius] Hae Prophet auctoritate, monstrat et 
Deum esse veracem, quod pertinet ad superiorum 
confirmationem ; et hominem esse mendacem, quod 
perünet ad hominis indignitatem. Hoc autem scili- 
cet omnis homo mendax, ideo addit Apostolus, ut 
appareat promissionem Dei factam esse et comple- 
tam, non propter aliquam hominis dignitatem, sed 
propter misericordiam Dei, ut gratia Dei detur in- 
dignis, et commendabilior sit gratia Dei. [Haimo] 
Deus autem dicitur verax, id est invariabilis tam in 
essentia quam in promissione. Homo mendax dici- 
tur, id est nec habens verum esse, nec in qua con- 
ditus est, el per peccata diflluens. Hominis est 
enim fallere et falli : quem tempora et naturze imbe- 
cilitas faciunt esse mutabilem. Natura enim quae 
falitur non absurde dicitur mendax. Deus autem 
apud quem mil futurum est immutabilis perseverat, 
Vel, omnis homo est mendax, scilicet qui non ere- 
dit quod promisit Deus, qui negat Deum implesse 


tu, o Deus, mittendo Filium de stirpe mea sicut 
promisisti, in sermonibus justificeris, qui sunt de 
promissionibus Filii, id est justus esse, et ex sola 
justitia non ex meis meritis complesse comproberis, 
et vineas, implendo promissa, cum judicaris a po- 
pulis non debere implere promissa propter meapec- 
cata, id est non mittere Filium de stirpe mea. David 
enim postquam factus est adulter, et homicida uxo- 
rem Uri: aecipiendo, et illum gladio filiorum Amon 
occidendo, dicebant multi : Vacua efficietur promissio 
Dei, qua facta est David, scilicet quod ex semine 
ejus Christus nasciturus sit, quia non nascetur 
Christus de homicida et adultero. Sed falsum erit 
quod sibi pollieitum asserebat. [Ambrosius] Deus 
autem verax est, quia misit Christum de semine Da- 
vid, sieut promisit ; et sic vincit cum judicatur, quia 
dat quod daturus negatur. Cumque dat quod judi- 
catur non dàturus, vincit, ostendens se veracem, il- 
lum autem mendacem qui non credit verbis ejus. Et 
est hie, ut consecutivum, non affectivum vel causa- 
tivum. Vel ita ut sit, ut causativum et respicit ad 
ilud quod David predixerat. A peccato meo munda 
me, quàsi dicat : Ideo munda me ut justificeris, id 
est ut justus et verax comproberis, in sermonibus 
tuis, [Haimo] qui sunt de venia ingemiscentis. Dixisti 
enim : Quacunque hora peccator ingemuerit, omnium 
iniquitatum ejus non recordabor amplius (Exech. 
xvii). Et vincas, indulgentiam peccati mihi dando; 
cum judicaris, ab hominibus mihi veniam non 
dare. Dicebant enim quidam David adeo graviter de- 
liquisse, quod veniam peccatorum non posset ha- 
bere. [Origenes.] Quos Deus mendaces ostendit, et se 
veracem exhibuit, quando ei indulsit. [Ambrosius.] 
Vel ita, et respicit ad illud quod dixerat, tibi soli 
peccavi; quasi dieat : Tibi tantum dico me peccasse 
qui vides quod homines non vident, qui et adeo 
justus es, ut dum ego et omnes peccamus, tu solus 
justiüiceris, id est justus appareas in omnibus ser- 
monibus tuis, id est in omnibus promissis tuis. 

Et vincas, id est superes omnes in justitia, cum 
judiearis, id est cum aliis in judicio compararis. 
Tant: enim misericordie est Deus, αἱ velit compa- 
rari hominem secum. Unde per Isaiam ait : Judicate 
inter me et vineam meam (Isa. v). [Origenes.] Supe- 
raL enim Deus injudicio homini comparatus. Invenitur 


promissa. Hoc faeit maxime Judzus, qui diffidens D enim dedisse homini omnes affectus, omnesque mo- 


de promissis Dei, mendax est, et Deum mendacem 
pronuntiat, quoniam promissis ejus non credit, quem 
vineit Deus dum dat promissa. [Ambrosius.] Et est 
Sensus utriusque sententie talis : Omnis homo, 
contradicens promissionibus Dei, mendax est. [Hai- 
mo] Vel, omnis homo in quantuma se ipso est men- 
dax est, id est labilis in essentia, et per peccata 
difluens. Quod autem verax Deus sit prophetico 
exemplo confirmat subdens, sicut scriptum est, quasi 
dicat : Deus est verax, sicut scriplum in David 
(Psal. 1). Ut justificeris in sermonibus tuis et vincas 
cum judicaris. |Haimo] Quasi dicat David : Ego 


tus, quibus ad virtutes niti posset et progredi. Insu- 
per eliam vim rationis inseruit, qua agnosceret quid 
deberet agere vel cavere. His autem acceptis homo 
neglexit iter virtutis incedere, cui ex Deo nil defuit, 
ipse vero invenitur defuisse his que a Deo data sunt 
sibi. Merito ergo dicitur talem in judicio Deus vin- 
cere, et justificari in verbis suis. Vel ita, tibi soli 
peccavi, qui a Deo justus es, ut justificeris, id est 
verax eomproberis in omnibus sermonibus tuis. So- 
lus enim inter homines per omnia verum dicere po- 
tuit homo Deus. Et adeo justus es, ut vincas, id est 
ut superes omnes homines in justitia, cum, id est 


1353 


ud 


- 


"— 


quamvis injuste, judicaris ἃ Jud:is. [Augustinus] 
Justus enim judex a peccatoribus est judieatus in- 
juste, et in eo tamen, id est in justitia vincit omnes 
homines. Huic itaque nullum peccatum habenti, di- 
eitDavid : Tibi solipeccavi, qui adeo justus es, ut jus- 
tificeris in sermonibus et vincas cum judicaris.(Psal. 
3.) Tu enim qui superas omnes judices in justitia, qui 
solus juste judicans, injuste judicaris. Vel aliis non 
mutatis, illud potest ita dici : Et vincas cum judica- 
ris. Quasi dicat : Tu talis es ut justificeris in ser- 


— monibus tuis et talis etiam , ut vineas cum judica- 


ris, id est quando judiearis a Pilato eta Judzis. 
Vieit enim homo Deus quando judicatus est, quia 
propter illam humilitatem dedit ei Deus Pater no- 
men quod est super omne nomen (Philipp. τ). Hic 
lamen sensus non pertinet f zs ad superius argu- 
mentum, td est ad suijpropositi demonstrationem, 
scilicet ad probandum quod Deus sit verax, sed est 
additum ex abundanti. 

VEns. 5, 8. — « Si autem iniquitas nostra justi- 
« tiam Dei commendat, quid dicemus? Nunquid 
« iniquus est Deus, qui infert iram? Secundum 
* hominem dico. Absit! Alioqui quomodo judicabit 
« Deus hunc mundum? Si enim veritas Dei in meo 
» mendacio abundabit in gloriam ipsius, quid ad- 
* huc et ego tanquam peccator judicor? et non 
* sicut blasphemamur? et sicut aiunt quidam nos 
« dicere : Faciamus mala, ut veniant bona ? quo- 
* rum damnatio justa est. » 

[Ambrosius.] Ostenditur hie sensus qui ex verbis 


David prophete, quibus ipse dixit : Peccavi ut ju- 


slificeris, injuste trahebatur a carnalibus, causam 
divine justificationis nostra peccata fore intelli- 
gentibus. Erant enim quidam qui dicebant Deum 
velle nos peccare, ideo, ut comparatione nostri ju- 
Slus appareret, et, dum peccatum nobis dimitteret, 
quod misericors sit, patefaceret. Dicebant etiam 
eum velle nos-mentiri, ut ipse solus verax inveni- 
retur. Quod si ita esset, injuste ab illo damnare- 
mur. Contra illos tales loquitur hie Apostolus, 
quia non est hie sensus in verbis Prophete, sed 
malevolorum hominum prava interpretatione extor- 
quetur, asserentium quod peccata hominum et 
aetus mali Dei justificationi proficiant, et per mala 
Bostra justus appareat, et injustitia nostra justum 
illum ostendat. Dixit enim supra quod verax est 
Deus, et ommis homo mendax, et quod indiguis 
dat bona, in quo apparet commendabilior ejus gra- 
lia et justitia. Unde carnalis dicens Deum uti malis 
quasi instrumento ad gloriam suam, eo rem dedu- 
€it, ut dicat Deum iniquum qui peceata punit que 
Sibi prosunt. Si enim injustitia nostra ei proficit, 
sine dubio iniquus est si damnat peccantem. Quod 
removet Apostolus hic dicens : Si autem ; quasi di- 
tat : Deus est. verax, et omnis homo est mendax, 
€ui indigno dat bona, in quo apparet commendabi- 
lior gratia ejus et justitia. (Haimo.] Si autem, hoe 


(86) Augustinus , De natura boni , 
ParRor. CXCI. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1354 


A est, ita et iniquitas nostra commendat justitiam Dei, 
[Fulgentius, Haimo.] id est laudabilem facit justi- 
tiam et sanctitatem Dei. 

Quid dicemus ? id est ex hoe quid sequi videtur ? 
quod iniquus est Deus, qui propter peccata infert 
iram, id est vindictam et condemnationem. Iram 
namque hoe loeo Apostolus pro condemnatione 
posuit, quia Beus illius rei ultor est, eujus auctor 
non est, id est iniquitatis, quam potest Deus pu- 
nire non facere. Etiam est sensus : Si iniquitas no- 
stra Deum laudabilem facit, et quanto amplius 
peccamus tanto ei placet, secundum quod stolidis- 
simi dicunt; et eo amplius justitia ejus et sancti- 
tas erescit et. apparet, iniquus est Deus inferendo 
vindictam pro malis que vult ut faciamus. Si 

p enim vult ut peecemus, ut quidam stultorum di- 
cunt, ergo. quando damnat hominem peccatorem 
iniquus est. [Augustinus.] Sed nunquid Deus ini- 
quus est qui infert iram? Videtur utique hoc qui- 
busdam. Sed absit! ut sit iniquus, et quod nostra 
iniquitas commendet illum. [Haimo.] Si enim com- 
mendaret illum, ipse non vindicaret, quia justus 
est. Et quia hoe verum non est quod Deus sit ini- 
quus, vel quod nostra iniquitas Deum commendet , 
addit Apostolus : Secundum hominem dico, id est 
secundum intelligentiam carnalis hominis, quia hec 
quzstio carnalium est, quos constat et errare et 
falli, et fallere. [Ambrosius.] Nam Deus immutabi- 
lis perseverat, non potest non amare quod fecit. 
Non enim vult nos peccare, et quia justus est, ideo 
infert iram  peccanti. Cum ergo peccatori justa 
pena redditur, non est iniquitas, sed justitia apud 
Deum (86). Quo modo enim ex hoc justus videbitur 
Deus, quia adversatur injustitie ; inducit enim 
iram hominibus pro eo quod in semetipsis locum 
injustiti& dederunt. Non ergo injustus videtur Deus 
qui est ipsa justitia, cum irascitur adversus inju- 
siam. Cui enim non decet esse propitium, sed 
pervenit ira ejus etiam in homines, qui se mini- 
stros injustitie cui Deus irascitur, praebuerunt. 
Non est ergo iniquus Deus. 

Alioquin, [Ambrosius] id est nisi hoc est quod 
non iniquus est Deus. Quomodo judicabit Deus 
hunc mundum ? Quasi dicat : Non potest esse ju- 
stus Judex. Quomodo enim judicabit si iniquus est ? 
Quasi dicat: Male, bonis scilicet. dans mala, et 

D malis bona. Si enim veritas, etc. Interjecta remo- 
tione iniquitatis Dei, id est interposita demonstra- 
lione qua ostenditur quod Deus non est iniquus, 
unde apparet verba Prophet: non eo quo dictum 
est sensu accipienda, redit Apostolus ad probatio- 
nem carnalis nitentis probare quod si Deus punit 
malos iniquus est. Quasi dicat : Vere si iniquitas 
nostra justitiam Dei commendat, iniquus est Deus 
quia punit. Enim, id est, quia si in meo mendacio, 
id est, per meum peecatum, veritas, id est, justitia 
Dei abundavit, id est crevit in gloriam ipsius id est 


43 


1355 


PETRI LOMBARDI 


1356 


si ex meo peccato gloriosiorest, ergo quid adhuc, id A « verunt, simul inutiles faeti sunt : non est qui fa- 


est cur eliam nune non solum in futuro, judicor ego 
tanquam peccator, quod non sum. Manifestum est 
enim, quia si ad gloriam Dei profieit mendacium ho- 
minum, utille solus verus appareat, non sint dicendi 
peceatores qui peecant quia non voluntate sed impulsu 
ejus videbuntur peccare. Quodabsit ! [Haimo. | Acci- 
pitur hie veritas, quod supra justitia ; el mendacium,. 
quod supra iniquitas. Et est sensus : Si Deus meo 
mendacio, id est peccato verax appareat, quare 
me judieat tanquam peccatorem etiam in presenti , 
non modo in futuro ? Vel, quid judicor tanquam 
peccator etiam adhuc, id est post conversionem, 
postquam dedit bona indigno, unde gloriosus appa- 
ret. Ante conversionem enim cum male mererer, 
ex meis non erat gloriosior. Et est sensus, ac si 
diceret, quod ante remissionem videri poterat, post 
videri non debet, scilicet quod ego peccator judi- 
candus sum, quia nune cerium est quod. dimittendi 
veritas non abundasset in gloriam, nisi peccassem. 
El non sicut, item aliud infert falsum Apostolus ex 
eodem quod dixerat, scilicet si veritas Dei ex meo 
mendacio abundavit in gloria. Quasi dieat : Et si 
istud est, scilicet quod veritas Dei in peceato abun- 
det in gloriam, eur scilicet. non facimus nos mala 
ut veniant bona, id est ut crescat. justitia et. gloria 
Dei? Sieut blasphemamur, nos apostoli. 

Εἰ sicul aiunt quidam mos dicere, id est sicut im- 
ponitur nobis apostolis hlasphemando a quibusdam 
hoe sentire et dixisse, et etiam predieasse quod 
est blasphemia. [Haimo, Ambrosius, Augustinus.] 
Quid imponitur nobis, dixisse? hoc scilicet : Fa- 
ciamus mala u£ veniant bona. Quidam enim per- 
versi homines non intelligentes et ad. reprehenden- 
dum proelives cum. audissent a Paulo, et ab aliis 
apostolis praedicari : Ubi abundavit delictum super- 
abundavit et. gratia. (Rom. v); dixerunt apostolos 
predieasse, faciamus mala ut veniant bcna, [Haimo.] 
et dicebant : Quanto ergo amplius majora mala 
commiserimus, tanto amplius majora bona perci- 
piemus, et majorem gratiam, quia Deus vult ut 
peccemus, ut habeat quid dimittat, et. ipse miseri- 
cors appareat. Vel ita potest continuari hzc littera, 
cum precedentibus, seilicet, si enim, ut proprius 
conjungatur, cum precedenti littera. quam ante. 
Quasi dicat : Quomodo judicabit Deus hunc mun- 


« eiat bonum ; non est usque ad. unum. Sepulerum 
« patens est guttur eorum; linguis suis dolose 
« agebant ; venenum aspidum sub labiis eorum. 
« Quorum os maledietione et amaritudine plenum 
« est, veloces pedes eorum ad effundendum sangui- 
« nem. Contritio et infelicitas in viis eorum, et 
« viam pacis non cognoverunt, non est timor Dei 
« ante oculos eorum. » 

Quid igitur? [Origenes, Ambrosius.] Apostolus 
velut arbiter quidam medius inter eos qui ex cir- . 
cumceisione crediderant, et eos qui ex genlibus ve- 
nerant, tam Judz:os quam Graecos reos esse supra 
Ostendit, ubi etiam demonstravit personarum acce- 
ptionem apud Deum non esse, ubi etiam quzesivit 


B quod qusrendum esse putavit, scilicet quid am- 


plius sit Judzeo secundum priorem statum. Et re- 
spondet, multum. Et in quo maxime demon- 
stravit. Modo. quaeritur utrum in hoc statu gratie 
plus sit Judzo quam gentili; et respondet, non. 
Imo pares sunt, in hac gratia Evángelii, quasi di- 
cat : Quia plus fecit Deus Judeo in priori slatu, et 
quod bona eis implevit nonest ex aliquo eorum me- 
rito. 

Quid igitur ? dicemus, przcellimus eos ? (Haimo.] 
scilicet gentiles in hae gratia. Nequaquam, quia ποτὶ 
est personarum acceptio apud Deum, sed in omni gen- 
te qui timet Deum hic acceptus est illi (Act. X). Vere 
non sumus nos Judei digniores gentibus in hac 
gratia. Causati enim sumus. Id rationibus osten- 
dimus superius, omnes, scilicet. Judcos et Grecos, 
sub peccato esse, ante hanc gratiam, quia Judi, 
prevaricando naturalem legem et scriptam, et gen- 
1165 naturalem, inventi sunt peccatores, sieut su- 
pra ostensum est. Et ideo nullum precellit alte- 
rum et in statu grati. [Augustinus.] His ver- 
bis dirimit Apostolus contentionem, et litem. com- 
ponit que inter Jud:eos et genliles orta erat, eum 
illi tanquam ex meritis operum legis, sibi redditum 
Evangelii premium arbitrarentur ; illi contra Judzis 
se praeferre gestiebant tanquam interfeetoribus Do- 
mini. Deinde prophelieum testimonium subdit, quo 
ostendit eliam. Judaeos reos, de quibus minus vi- 
detur, B €5 quia sub lege Dei vivere videbantur, di- 
cens : Sicut scriptum est. Quasi dieat : Omnes sunt 
sub peccato. Sieut scriptum. est, de Judeis de qui- 


dum, si est iniquus ? Quasi. dieat, non recte, quod D pus minus videretur, quia non est justus quisquam, 


in parte ostendit, quia nee modo juste judicaret 
me, quasi peccatorem, quod ego non sum, et vere. 
Si enim veritas, etc. Sententia. verborum non mu- 
tatur à prima expositione. Quorum damnatio, etc. 
Quasi dicat : Quidam imponunt nobis, quorum, ta- 
lium, damnatio jusia est, et ideo non est creden- 
dum eis. 

Vrns. 9, 48. — « Quid igitur ? Proegellimus eos ? 
« nequaquam. Causali enim sumus Judzeos et Grae- 
« cos omnes sub peceato esse, sicut scriptum est : 
* Quia non est justus. quisquam, non est intelli- 
« gens : non est requirens Deum. Omnes declina- 


seilicet qui non venit ad Christum. Ideo non est ju- 
stus, quia aon est intelligens, id est quia non intel- 
ligit Christum esse Deum : et quod non intelligit , 
ex culpa sua est. Quia non est requirens Deum, id 
est quia non requirit Deum. Ex operibus enim po- 
terant qu:erere et invenire quod Christus erat Deus, 
Non requirit dico, sed potius declinat ab eo. Et 
hoe est : ümnes declinaverunt. [Ambrosius] Nemini 
enim dubium est, quia omnes non quaerentes Deum 
declinant ab eo, et inelinantur ad malum. Simul, 
scilicet eum ipsa declinatione, inutiles facti sunt , 
quia et alios declinare fecerunt. [Augustinus] Adeo 


1357 


ciat bonum, non est utique usque ad unum, id. est 
nec etiam unus. Vel, non est qui faciat bonum non 
.est usque ad unum, scilicet preter unum Christum, 
quia nullus nisi Christus bonum facit. Christus 
enim tantum bonum in se, et in suis facit. Sepul- 
crum. Quasi dicat : Ita declinaverunt, ut diximus, 
et ita aliis inutiles fuerunt, quod. gu£tur eorum est 
sepulcrum patens, id est fetor verborum et operum 
.eorum corrumpit alios, et hiat recipere illos mor- 
iuos. [Ambrosius.] Nam malis mancipali bonos si 
posset fieri, devorare vellent, ut sicut sepulerum 
patet ad recipienda cadavera, ila et adversus bonos 
guttura illorum. Et si non audent apertis malis per- 
sequi, linguis suis, id est malis, dolose agebant, ver- 


- venenum aspidum, id est odium insanabile erat, su 
labiis eorum, id est sub corde eorum, quia hujus- 
modi hominum verba muscipula sunt. Ad hoc enim 
loquuntur ut decipiant. Ut sicut per labia serpentis 
peremptorium venenum infusum est, ita per labia 
eorum dolus et captio. Quorum etiam os plenum est, 
abundanter, maledictione [Haimo], id est, verbis ma- 
ledicis, αὐ Di&monium habes, et hujusmodi et, 
amaritudine, id est amaris minis. Et etiam pedes, 
id est affeetus eorum sunt veloces ad  e[funden- 

dum sanguinem Christi et suorum. Quasi dicat : 
Homicid:z sunt ex deliberatione, ad bonum segnes, 
ad parricidium sunt voloces, sed inde erit. eis. haec 
poena scilicet, quia contritio, id est temporalis pena, 
et infelicitas, id est aeterna damnatio erit. im. viis, 
id est in operibus, eorum, id est, pro actionibus suis 
malis veniet eis contritio, et infelieitas. Talia enim 
faciunt, unde conterentur in hoc seculo, per Titum 
οἱ Vespasianum ; et in futuro erunt infelices puniti 
anima et corpore. Et hoc ideo, quia viam pacis, id 
est Christum, non cognoverunt. [Haimo, Origenes.] 
|. Deum enim vitiorum bellis semper urgentur, viam 
pacis ignorant, id est Christum, per quem est pax 
multa diligentibus nomen Domini ; nee saltem timor 

Dei eos reflexit a malo, quia non est timor Dei ante 

oculos eorum. |Ambrosius.] Non enim habent Dei ti- 

morem, qui est initium sapienüce. De his dicit Je- 
remias : Tunc omnes surrexerunt in prophetam Do- 
mini volentes occidere eum (Jer. Xxv1); et subjeeli : 

Ümnis autem populus, non permisit illos (ibid.). Sed 


etomnem populum mon permisisse. Omnes ergo 
dixit insurrexisse, scilicet malos, et omnem  popu- 
lum non permisisse, scilicel. bonos ; et hic enim, 
-mon quia dicit, omnes declinaverunt, totam penitus 
plebem significat, sed alleram partem plebis. Sem- 
per enim duo populi sunt in una plebe. Hic est 
enim populus quem increpat Dominus, dicens sub 
nomine Jerusalem Jerusalem, Jerusalem, que occi- 
dis prophetas (Luc. xu); et item : Generatio mala 
et- adultera (Matth. xvi). [Ambrosius.] De qua 


(87) Augustinus, De spiritu οἱ lit. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


declinayerunt, quia non est aliquis de illis, qui fa- À Isaias ait : Ve genli peccatrici semini nequam, ete. 


1358 


(Isa. 1). 

Vzgns. 19, 20. — « Scimus autem, quoniam quz- 
« cunque lex loquitur, his qui in lege sunt loqui- 
« tur, ut omne os obstruatur, et subditus fiat om- 
« nis mundus Deo, quia ex operibus legis non ju- 
« slificabitur omnis caro coram illo. » 

Scimus autem, etc. Ostendit Judzos ante gratiam 
fuisse sub peccato auctoritate Seripturee David, sed 
ne Judei auctoritatis David verba inverterent, et 
alio detorquerent, ait: Scimus, etc. Quasi dicat: 
Hoc David dicit : Nos autem scimus quoniam qua- 
cunque loquitur lex, loquitur his qui in lege sunt, 
supple et de his qui in lege sunt. [Haimo.] Lex enim 
aliquando appellatur generaliter Vetus Testamen- 


bis bona dicentes, sed malum corde cogitantes, quia p tum, aliquando pro parte Veteris Testamenti acci- 


pitur, sicut ibi : 4peruit Dominus discipulis sensum, 
ut intelligerent de Deo qua seripta erant in lege el 
prophetis et psalmis (Luc. xxiv). Nonnunquam vero 
psalmi lex vocantur; sicut Dominus ait. Im lege 
vestra scriptum est: Ego dizi : Dii estis, et filii 
Excelsi omnes (Joan. vur). Et alibi. Ut impleatur ser- 
mo quiin lege eorum scriptus est : Quia odio habue- 
runtme gratis(Joan. Xv.) Ita et hic psalmi dicuntur 
lex, id est nomine legis intelliguntur, quia informant. 
Ut ergo ostenderet Apostolus ea qu: superius dixit de 
psalmo pertinere ad Judaeos, quorum superbia con- 
fringenda erat, dixit : Scimus, quoniam quecunque 
lex loquitur, in loco isto, id est psalmi, his loquitur 
qui in lege sunt, id est Judzis legem habentibus. Uf, 
ita, omne os, etiam Judiorum,  obstruatur, (81) ἃ 
sua gloria e£ omnis mundus, id est omnis homo, sci- 
licet non tantum gentilis sine lege reus de impietate, 
sed etiam Judzus reus de legis transgressione, fia£ 
subditus Deo : totum ei tribuens, [Haimo.| quia om- 
nes peceatores sunt inventi, et gratia sunt salvati, non 
meritis. Quia ex operibus, etc. Hic incipit agere ple- 
nius de lege, ut ostendat justitiam non esse ex ea ; 
quasi dieat : Dico ut omnis mundus subditus sit 
Deo: quod debet, quia certum est, quod ex operibus 
legis, non justificabitur coram illo, scilicet. coram 
Deo, etsi coram hominibus, omnis caro, (88) id est 
homo, vel earnaliter vivens ; et ideo illi qui cum sub 
lege essent Christo crediderunt, non quia justi 
erant, sed ut juslificarentur, venerunt ad gratiam 
fidei. Destruitur autem hie superbia gloriantium. de 


contrarium videtur quod omnes insurrexisse dixil, D operibus legis, ne gratia fidei videretur non neees- 


saria, sed etiam opera legis justificare crederentur. 
[Augustinus.] Opera autem legis dicuntur quie. cum 
lege instituta, et terminata sunt, ut. erant. ceremo- 
nialia et figurativa quee nunquam valuerunt consci- 
entiam mundare, etiamsi eum charitate et devotione 
fierent. Si vero quirilur, quare illa faeta in. chari- 
tale non justifiearent, sicut nunc opera bona quie 
facimus | in charitate — justificant, respondemus 
quia illa non fuerunt instituta. in justilicationem, 
sed in futurorum significationem, et peecati et infir- 


(88) Id., De spiritu et littera. 


1359 


PETRI LOMBARDI 


1360 


mitatis ostensionem. Ex illis erpgo nemo justificabi- A sacramentis prafiguravit, eo ipso etiam lex perhi- 


tur, coram illo, scilicet Deo, qui intima videt, [Haimo.] 
scilicet utrum ex amore justitie quod agatur, vel 
timore piene, quod non vident homines. Hie item 
queritur : Nunquid Moyses, David et alii. boni ex 
lege non fuerunt justifieati? Ad quod dieitur : Fue- 
runt quidem justificati, sed non ex operibus legis. 
Unde Petrus ait : Quid tentatis nobis imponere ju- 
gum, etc.? (Act. xv.) Sieut ergo nos salvamur modo 
per fidem Christi, sie et illi salvabantur. Et quare 
non ex operibus : Quia lex non venit tollere peceata, 
sed ostendere et punire. [Haimo. Ambrosius.] Decre- 
vit enim Deus per sacramentum mysterii fidei, quod 
in Christo est, hominem justificari, non. per legem, 
quia lex non justificat apud Deum, sed fides. De 


lege autem loquimur secundum ccremonialia, ut 


dietum est, non seeundum moralia, quie. utique ju- 
slificant, et in Evangelio consummantur. 


Vrns. 20, 21. — « Per legem enim cognitio pec- 
cati. Nune autem sine lege, justitia. Dei manife- 
« stata est, testifieata a lege et nrophetis. » 


Per legem enim (89). Quasi dieat: Vere ex lege 
non est justitia, quia, per legem tantum est cogni- 
lio peccati, non consumplio. Si ergo cognoscunt et 
non cavent, pravaricalio esl; et ita ira, id est peena 
debetur. Cavere autem non polest homo peccatum, 
si non adjuvet gratia, ut cognitum caveatur : οἱ ita 
sine dubio lex iram operatur, sieut in sequenti di- 
cetur. [Haimo.] Quod ideo dieitur, quia ira Dei 
major est in prevarieatore, qui per legem noscit 


peecatum, et tamen faeit. Quod autem dicit per le- C 


gem peccatum cognosci, non ideo hoe dicit quod 
peecata ante legem prorsus nescirentur, cum etiam 
Joseph accusatus de crimine missus sit in carce- 
rem ; et fratres ejus dixerunt : Merito hec patimur, 
quia peccavimus i». fratrem. nostrum. (Gen. xr). 
Sed ideo dieuntur peecata cognosci per legem, quia 
quadam cognita sunt peecata, quae ante ignoraban- 
tur esse peccata; el quaedam graviora per legem 
cognita sunt, quam ante putarentur; et communi- 
ter omnia non impune futura apud Deum per legem 
cognita sunl. Nunc autem, etc. [Augustinus.] 
Quasi dicat : Ex operibus legis non fuit olim justi- 
tia. Nune autem , [Ambrosius. | id est in hac gratia, 
quod est nune, id estin adventu Christi, in tem- 
pore 
sinelege,id est sine legis auxilio :et non solum 
data est , sed etiam, manifestata est, non dubie, sed 
miraculis, scilicel Domino cooperante et sermonem 
confirmante, sequentibus signis (Marc. xv1). [Haimo, 
Augustinus.] Justitia autem Dei dicitur hie, non qua 
ipse justus est qui essentialiter justitia est; sed qua 
induit impium, quando misericorditer de infideli 
faeit fidelem. Et ut homines certius credant, addit, 
jusütia, dico, festificata, vel, testimonium habens 
a lege et prophetis. [Ambrosius] Quialex eam multis 


(89) Augustinus, De gratia et libero arb. 
(89*) Id., "contra Pelagianos, 


bet testimonium justitiie. Dei, quia in ea nemo ju- 
slificatur. (89*) Cum enim lex non justificat impium 
de prevarieatione convietum, mittit ad justifican- 
tem Deum, atque ita perhibet testimonium justilize 
Dei, dum jubendo et minando, et neminem justi- 
ficando satis indicat dono Dei hominem justificari. 
[Haimo.]| Prophetze vero perhibent testimonium id 
prenuntiando quod Christi implevit adventus : 
Prenuntiaverunt enim Christum qui factus est no- 
bis sapientia et justitia, et sanctificatio, et redem- 
ptio. [Augustinus, Ambrosius] Idcirco autem Dei 
justitia dieitur quze magis proprie videretur dicenda 
misericordia, quia de promissione originem ἢ "δ 
habet, οἱ cum promissum Dei redditur justitia Dei 
dicitur. Justitia enim est, quia exsolutum est quod 
Promissum est ; et cum suscipit confugientes ad se, 
justitia Dei dicitur, quia non suscipere iniquitas 
est. 


Vgns. 22-26. — « Justitia autem Dei, per fidem 
« Jesu Christi, in omnes, et superomnes qui cre- 
« dunt in eum. Non enim est distinetio. Omnes 
« enim peccaverunt ; et egent gloria Dei, justiticati 
« gralis per gratiam ipsius, per redemptionem qua 
« est in Christo Jesu, quem proposuit Deus propi- 
« liatorem per fidem in sanguine ipsius ad osten- 
« Sionem justitia? suce, propter remissionem pr:ece- 
« dentium delictorum in sustentatione Dei ad osten- 
« sionem justiti: ejus in. hoc tempore, ut sit ipse 
« justus, et justificans eum , qui ex fide est Jesu 
« Christi. » 


Justitia autem. Quasi dieat : Dixi justitiam esse 
ex Deo, [Haimo.] Hzc autem justitia Dei est, id est 
hzc justificatio qua justificamur a Deo est per fidem 
Jesu Christi, id est per fidem qua creditur in Chri- 
stum, justificatorem impiorum, quia fides impetrat 
quod lex imperat (90). Sieut autem ista fides Christi 
est dieta, non qua credit Christus, sic illa justitia 
Dei, non qua justus est Deus. Utrumque enim no- 
strum est, sed ideo Dei οἱ Christi dicitur, quia ejus 
nobis largitate donatur. Justitia ergo Dei sine lege 
est, sed non sine lege manifesta. Quomodo enim per 
legem testificata, si sine lege munifestata ? sed ju- 
stitia Dei sine lege est, quam Deus per spiritum 


gratie, justilia Dei, non hominis data est, D gratize eredenti confertsine adjutorio legis, id est 


non adjutis lege, sed non sine lege ostendit, quia 
per legem ostendit homini M RIRD eun suam, ut ad 
ejus misericordiam per fidem confugiens sanaretur. 
Ideoque de sapientia ejus dicitur, quod legem et mi- 
serieordiam in lingua portet : legem, qua reos osten- 
dat superbos; misericordiam vero, qua justificet 
humiliatos. Ergo justitia est per fidem Christi. Hec 
autem justitia venit in omnes, et, ut magis proprie 
dieatur, super omnes, quia coelitus data est, scilicet 
super omnes Judzos et gentiles, qui credunt in eum. 


(90) Augustinus, De spiritu et littera. 


1361 


Et vere in omnes. Non enim est distinctio Judaei et 
gentilis. Omnes enim, [Haimo.] tam Judei quam 
gentiles, peccaverunt, vel in semelipsis vel in Adam, 
quia sine peccato non sunt, vel quod originaliter 
traxerunt, vel quod malis moribus addiderunt (90^). 
Peccatum enim primi hominis non solum ipsum, 
sed etiam omne vitiavit genus humanum, quia ex 
eo omnes damnationem simul et culpam suscepimus, 
peccaverunt ergo omnes cum ex uno peccatore omnes 
nascuntur peccatores. E egent, adhuc quotidie 
gloria Dei, id est justitia Dei, non sua(91*). Quae ideo 
dicitur gloria Dei, quia per hoc Deus gloriosus appa- 
ret. Omnes igitur peccatores invenit gratia Christi, 
quia solus sine peccato venit. Et omnes egent. glo- 
ria Dei, id est, ut ipse liberet, qui potest ; non 
tu qui liberatore indiges (91). Hzc igitur Christi 
gralia sine qua nec infantes, nec grandes salvi 
fieri possunt, non meritis redditur, sed gratis da- 
tur, propter quod et gratia nominatur (92). Uni- 
versa enim massa poenas debet, et si omnibus de- 
bitum damnationis supplicium redderetur, non in- 
juste proeul dubio redderetur. Qui ergo inde per 
gratiam liberantur, non vasa meritorum suorum, 
sed vasa misericordie nominantur recte. Quisque 
ergo agat gratias misericordi: Dei quos voluit libe- 
rantis, quia reete nullus posset justitiam  culpare 
universos, si vellet, damnantis. Omnes enim pec- 
caverunt et egent.gloria Dei, id est indulgentia et 
venia peccatorum. [Haimo.] Unde gloriosus apparet 
Deus. Et quia omnes peccaverunt, ergo justiticati 
sunt gratis, id est sine meritis peecedentibus (92^). 
Et hoc, per gratiam ipsius, id est per gratuita dona. 
Gratia quippe Dei donum Dei est, donum autem ma- 
ximum, ipse Spiritus sanctus est. Non igitur justi- 
ficati sunt per legem, non per propriam volunta- 
tem, sed per gratiam Christi; non quod sine vo- 
luntate nostra fiat, sed voluntas nostra ostenditur 
infirma per legem, ut sanet gratia voluntatem, et 
sana voluntas impleat legem, non constituta sub 
lege, nee indigens lege (93). Ipsa igitur est gratia 
qua justificatur impius, et ideo preeipiendee hujus 
grati merita nulla preeedunt, quia meritis impii 
non gratia, sed poena debetur, nec ista esset. gratia 
si non daretur gratuita (93*). Datur autem | gratuita, 
quia nihil boni ante feceramus, unde hzec mereremur, 
quia nihil prieeesserat in meritis nostris, nisi unde 
damnari deberemus. Non invenit igitur merita bo- 
norum, sed merita suppliciorum. Ergo justificat; 
sunt gratis, quia nil operati erant. Per gratiam 
ipsius, [Ambrosius.| quia fide justificati sunt, et 
precipue, per redemptionem, que est nobis, in Chri- 
sto Jesu, nusquam alibi, id est per pretium datum 
pro nobis a Christo Jesu. De quo Petrus ait, Quia non 
corruptibilibus argento, vel auro, redempli estis, sed 
pretioso sanguine unigeniti Filii Dei (I Petr. Y) (94). 


(904) Id., De natura et gratia. 
(91? Id., ex lib, Hyponosticon. 
(91*) Id., in psal. xxx. 

(92) 1d., De natura et gratia. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1362 

À Nempe ut justificarentur homines divina gratia, Ve- 
rias de Maria nata est, ut posset pro illis juslifi- 
candis offerre sacrificium passionis et erucis. Nisi 
enim a nobis sumeret carnem mortalem, Christus 
mori non posset. 

Notandum vero quia recto dicitur redemisse 
nos, non emisse. Ipsius enim ante per naturam 
fueramus, sed nostris delictis alienati fuimus. Si 
ergo ad peccata non redeamus, fructuosa erit. nobis 
redemptio Christi. Quem Christum, Deus Pater 
proposuit, id est longe ante disposuit, et pra- 
dixit ; vel, proposuit, id est palam omnibus posuit 
propitiatorem, [Haimo.] id est misericordem, et 
hoc, per fidem in sanguine ipsius, id est per fidem 
passionis, sine qua nihil placet Deo. Vel, per fidem 
In sanguine ipsius, id est per fidem et passionem. 
Hoe simul jungit, quia neutrum sine altero valet, 
dico quod proposuit eum propitiatorem, ad hoc uti- 
que [Ambrosius], scilicet ad ostensionem justitie suc, 
id est ut ostenderet se veracem in promissis, scili- 
cet ut nos a peccalis liberaret, sicut ante. promise- 
rat. Quod cum implevit justum se esse ostendit, 
quie ostensio necessaria fuit, non solum pro remis- 
sione preesentium, sed etiam propter remissionem 
pricedentium delictorum, scilicet eorum qua pri- 
cesserunt Christi adventum, delictorum dico exi- 
stentium i» sustentatione Dei, Deo, scilicet pa- 
tiente et non puniente lune. Sustentatio enim Dei 
est, ubi peecator non statim punitur ut. peccat, sed 
per patientiam Dei adducitur ad poenitentiam. [Ori- 
genes.| Quiddam igitur sublime dicit Apostolus, sci- 
licet quod Deus proposuit Filium suum, propitiato- 
rem humano generi. Per fidem in sanguine ipsius, 
id est per fidem et sanguinis sui effusionem, ut per 
hoe ostenderet justitiam suam dum eis remitteret 
pracedentia delieta quce pessimis tyrannis serviendo 
contraxerant, eo tempore quo sustinebat, et patie- 
batur Deus hoe fieri, [Haimo, Origenes.] quia diu 
sustinet et supportat peccata hominum. Quod misi 
essel, in primo homine finis hominis per judicium 
fuisset. Ad quid autem tune pateretur, et sustine- 
ret, ostendit subdens, scilicet ad. ostensionem justi- 
tim ejus in. hoc tempore. [Haimo.] Justitia hie acei- 
pitur, qua justificat. Deus eredentes in Christum. 
Vel ipse Christus qui justificat peccatores. Et est 

: Ad hoc patiebatur delieta ut ostenderet in 
D hoe tempore Christi suam justitiam. quae justos fa- 
cit, scilicel quod ipse justificat et salvat. [Ambro- 
sius.| Quod nullo alio tempore fieri potuit, nisi quo 
Deus dedit quod olim promiserat. dandum. Vel ita, 
propler remissionem delietorum, non tantum prze- 
sentium hominum, sed etiam hominum przeceden- 
tium Christi adventum. Delictorum, dico, existen- 
tium in sustentatione Dei. Illi enim. justi qui pro- 
cesserunt Christi adventum. in. inferno. tenebantur, 


sensus 


92 


*) H., De spiritu et littera. 
5) 


Id., De verbis Domini. 


1363 


PETRI LOMBARDI 


1364 


usque ad Christi passionem, ubi nec ponis oppri- A eamque exclusam dicit, id est ut emineret ex- 


mebantur, nec tamen Deum videbant, quod erat eis 
poena. Hoc autem erat eis pro peccato primi homi- 
nis, sive pro peccato originali, propter quod oeclu- 
sus erat aditus regni colorum, qui per Christi 
passionem est reseratus. Unde Zacharias : Tu quo- 
que in sanguine testamenti tui emisisti vinctos tuos 
de lacu, in quonon estaqua (Zach. 1X). Super hunc 
locum dicit Hieronymus : In resurrectione Christi, 
justi, qui pro peccato Adz vineti in inferno tene- 
bantur, resurrexerunt. 

Solet autem queri utrum antiquis justis qui in in- 
ferno tenebantur peccata essent remissa per fidem 
et poenitentiam, quem eos vere habuisse constat ; et 
si remissa erant omnia, qua de causa apud inferos 


detinebantur. Ad quod dieimus, quod omnia erant p 


eis dimissa per fidem et penitentiam, sed omnimo- 
dam remissionis effectum consecuti non fuerant. 
Est enim duplex remissionis effectus, scilicet carere 
poena, et frui gloria. Alterum habuerunt ante. Chri- 
sti mortem, quia pcenam actualem non sentiebant ; 
alterum vero non, quia Deum non videbant, sed 
per Christi mortem data est eis gloria divine visio- 
nis a qua differebantur Deo sustentante eorum de- 
lieta. Ad ostensionem justitie ejus in hoe tempore, 
id est ut ostenderet in tempore mortis Christi justi- 
liam suam qua coronat sperantes in se, u£ sif ipse. 
[Ambrosius.] Quasi dieat : Ita justitiam ostendit, ut 
ipse sit, id est esse appareat, justus, in promissis, 
dans quod promisit, aliter non posset juvare. Eft sit 
justificans, id est justum faciens, eum qui est ex 
fide Jesu Chsisti, non ex lege, id est qui credit in 
Christum. 

Vzns. 27. — « Ubi est ergo gloriatio tua ? Exclusa 
« est. Per quam legem ? Factorum? Non. Sed per 
« legem fidei. Arbitramur enim justificari hominem 
« per fidem sine operibus legis. » 

Ubi est, etc. Reddita ratione ad eos loquitur qui 
agunt sub lege, ostendens quod sine causa glorian- 
tur, blandientes sibi de lege, et de genere Abrahz, 
videntes non justificari hominem apud Deum, misi 
per fidem. Quasi dicat : (94) Quia ex fide sine lege 
est justitia, ergo, o Judae, ubi est. gloria tua ? Non 
potest gloriari; nam illa vitiosa gloriatio tua de su- 
perbia veniens exclusa est, id est ablata est. Et per 
quam legem, scilicet exclusa est ? |Haimo.] Interro- 


pressam ; non ut abscederet, pulsam. Unde et ex- 
clusores dicuntur quidam arlifices argentarii, in qua 
significatione etiam accipitur illud in Psalmo : Uf 
excludantur qui probati sunt argento. (Psal. υχνπὴ, 
id est ut emineant hi, qui probati sunt eloquio Do- 
mini, ita et hic dieitur exclusa est, id est mani- 
festata est, et expressa. Gloriatio tua, id est mani- 
festum est in quo debes gloriari, scilicet non in lege 
factorum, sed in lege && & fidei, et hoc est quod sub- 
dit: Per quam legem? scilicet. debes gloriari, per 
legem factorum ? Non, sed per legem fidei. 
Quieritur autem quare lex Mosi dicitur lex facto- 
rum, et non lex Evangelii, dicatur lex operum sed 
fidei, sed justitize, sed spiritus. Quod operz pretium 
est considerare, si tamen valemus advertere atque 
discernere. Magna enim res est, lex enim Evangelii 
etsi non habet opera veterum sacramentorum, cir- 
cumcisionis scilicet, atque eceterorum, habet tamen 
opera in sacramentis suis, huic tempori congruis, 
et habet opera misericordie in moralibus praece- 
plis. Quare ergo et ipsa non dicitur lex factorum ? 
Ad quod breviter dicam, quod lex qua dieitur ope- 
rum, minando imperabat, sed gratiam facienti non 
praestabat. Lex autem quce dicitur fidei, opera qui- 
dem mandat, sed credendo impetrat, ut fiant, et 
illa opera sequuntur justitiam. Non enim ex ipsis 
est justitia, sed ipsa sunt ex justitia. Ideoque non 
justitiam operum, sed opera justitie dieimus. lIta- 
que lex non operum, sed justiti:e vel fidei vel gra- 
li: dieitur, quia gratiam perficiendi opera prwstat, 
et justos facit per fidem. Lex autem operum, ubi 
jubebantur opera, sed non dabatur gratia. Per le- 
gem operum dicit Deus homini: Fac quod jubeo; 
per legem fidei dicit homo Deo : Da quod jubes. Ideo 
enim jubet lex ut admoneat quid faciat fides, ut 
cui jubetur, si non potest, sciat quid petat. Si autem 
continuo polest et obedienter facit, debet etiam 
scire quo donante possit. Arbitramur enim quod 
lex fidei justificet, ab auctoritate sua ostendit. 
Quasi dicat : Vere per fidem justitia est. Nos enim, 
apostoli sie, arbitramur, scilicet hominem quemcun- 
que eliam gentilem, justificari per fidem sine operi- 
bus legis, carnalibus, [Ambrosius.| id est sine cir- 
cumcisione, aut neomeniis, aut veneratione Sabbati, 
vel sine operibus legis quibuslibet etiam moralibus. 


gat Judzeum, ut consideret per quam legem exelusa D [Augustinus.] Sed hoc intelligendum est de operibus 


est superba gloriatio. Nunquid per legem factorum ? 
id est per legem Moysi, que carnalia mandabat. Non. 
Sed per legem fidei. [Augustinus.] Quasi dicat: At- 
tende per quid exclusa est, non per laborem operum, 
sed facilitatem fidei. Vel ita, et agit de gloriatione 
bona. Quasi dicat : Quia ex fide est justitia (95). 
Ubi est ergo, o Judze, gloriatio tua ; id est, quid est 
in quo debes gloriari ? Exclusa est gloriatio tua. 
Gloriationem laudabilem dieil quz? in Domino est, 


(94*) Augustinus, De spiritu et littera. 
(95) Id., De spiritu et littera. 


precedentibus fidem, non sequentibus, sine quibus 
inanis est fides, ut ait Jacobus : Fides sine operibus 
mortua est (Jac. n). Et ipse Paulus ait : Si habuero 
omnem fidem, charitatem autem non habuero, nihil 
sum (I Cor. xut). (95*) Bene igitur Apostolus fidem 
predicans gentibus, ut ostenderet non merito bono- 
rum operum perveniri ad fidem, sed fidem sequi 
bona opera, dicit hominem justificari per fidem 
sine operibus legis, non quin credens post per di- 


(95) Augustinus, De fide et operibus. 


1365 


lectionem operari debeat, ut Abraham voluit filium A 
immolare (96). Sequuntur enim opera justificatum, 
non precedunt justificandum, sed. sola fide sine 
operibus precedentibus fit homo justus, ut non 
magis sint justi qui opera legis timore fecerant ; 
cum fides per dilectionem operetur in corde, etiam 
si foris non exeat in opere (96*). Nam fides qu: per 
dileetionem operatur, et si non sit in quo exterius 
operetur, in corde tamen serviens fervensque ser- 
vatur (97). Et non meritis priorum operum, ad ju- 
stitiam fidei venitur, in quo Judmi 56. przferebant : 
bona opera etiam ante fidem inania sunt. lta enim 
mihi videntur esse ut magn: vires et. cursus celer- 
riinus preter viam. Nemo ergo computet vere bona 
opera ante fidem, ubi fides non erat, bonum opus 
non erat. Bonum enim opus intentio facit, inten- 
tionem fides dirigit. Non valde attendas quid homo 
faciat, sed quid cum facit altendat, quo lacertos 
optimc gubernationis dirigat. 


VEns. 29-31. — « An Judcorum Deum tantum? 
« Nonne et gentium ? [mo et gentium. Quoniam qui- 
dem unus est Deus qui justifica. circumcisionem 
ex fide, et praepulium per fidem. Legem ergo de- 
struimus per fidem ? Absit! Sed legem statui- 
mus. 
An Judeorum Deus tantum? Quasi dicat : Arbri- 
tramur quemcunque hominem justificari per fidem, 
quod eredendum est, quia etiam gentium Creator 
est. Et hoe est quod ait, an Judc:orum Deus tantum, 
id est ereator est, ut eorum tantum per hoe sit. cre- 
dendus justifieator. Nonne et. gentium creator. est C 
ut Judzeorum ? Imo et gentium creator est ut Ju- 
deorum, ut eorumdem credatur ita justifieator ut 
Judc:orum. Et vere utrorumque est ipse Deus. Quo- 
miam quidem, unus est Deus, id est ereator est om- 
nium. Quasi dicat : Cum aliis modis possit pro- 
bari, hoc unum pono, et cum unus sit omnium 
Deus, justifieat a qualiter omnes per camdem  cau- 
sam, id est per fidem. Et hoc est : [Augustinus.] Dico 
unus est Deus qui justificat circumcisionem, id est 
Jud:mos, ex fide. Et justificat preeputium, id est im- 
mundos gentiles, per fidem (91'). Non ad aliquam 
differentiam dietum est hoe, tanquam aliud sit ex 
fide et aliud per fidem, sed ad varietatem locutio- 
nis. [Ambrosius. | Idem est enim quod dicit ex fide 
et per fidem, quia Apostolus sepe mutat prwposi- 
liones in eodem sensu; el quia dieimus omnes ju- 
slificari per fidem. Ergo legem destruimus per fidem? 
Absit ! Non enim destruitur lex, eum impleta se- 
eundum spirilum, cessat seeundum litteram. Unde 
subdit : Sed statuimus, id. est conlirmamus, legem, 
quia hoc gratia fidei est. per quam impletur lex, 
quie sine fide infirma esset. Firmatur enim slatus 
legis, quia mystica el cceremonialia spiritualiter 
implentur : et quod minus in moralibus continebat, 


« 
« 
« 


« » 


(96) Id., in lib. xxxur Quast. 
(96*) Id., de fide et operibus. 
(91) Id., in psal. xxr. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULi. — IN EP. AD ROM. 


1366 


in Evangelio additur ; et quod promittebat eis ven- 
turum, fides advenisse testatur. Mystica ergo et pro- 
mittentia in Evangelio impleta sunt, seeundum | spi- 
ritualem intelligentiam. Littera vero occidens, tol- 
litur, moralia autem, in quibus minus continebatur, 
etiam seeundum litteram in Evangelio consum- 
mantur. 


CAPUT iV. 


VEns. 1-8. — « Quid ergo dicemus invenisse 
Abraham patrem nostrum secundum carnem. ? $i 
enim Abraham ex operibus justificatus est, habet 
gloriam, sed non apud Deum. Quid enim dicit 
Seriptura ? Credidit Abraham Deo, et reputatum 
est illi ad justitiam. Ei autem qui operatur, mer- 
ces non impulatur secundum graliam, sed secun- 
dum debitum. Ei vero qui non operatur, credenti 
autem in eum qui justificat. impium, reputatur 
fides ejus ad justitiam sueundum propositum gra- 
tice Dei, sieut et David dieit, beatitudinera. homi- 
nis, cui Deus accepto fert justitiam sine operi- 
bus: Beati quorum remisso sunt iniquilates, et 
quorum tecta sunt peccata. Beatus vir cui non 
impulavit Dominus peccatum. » 

Quod superius dixerat hominem justificari per 
fidem, ostendit per Abraham, in quo omnes confi- 
dunt, qui per fidem adeptus est justitiam el pro- 
missionem, et paternitatem. Quasi dicat : Et. quia 
nemo justus est sine fide, ergo nec. Abraham. Quid 
ergo dicemus Abraham patrem nostrum, quem, sci- 
licet imitari debemus, invenisse sccundum carnem, 
id est ex operibus legis? Dicemus quod fuit justus 
ex eis? Non. [Ambrosius.] Quia si Abraham justifi- 
catus est ex operibus legis, id estsi ex carnali obser- 
vatione vere justus est quod ulique impossibile est, 
sequitur hoc aliud impossibile, scilicet. quod ipse 
habet gloriam sernam, qu» ex justitia sequitur ; 
sed ἃ se habet eam, non apud Deum, id est non a 
Deo. [Origenes.] Vel ita, videtur s:wpe Apostolus 
ostendere quod dus quadam sunt justificationes, 
quarum unam ex operibus nominat, aliam vero ex 
fide. Et illam quidem qui ex operibus est, dicit 
habere gloriam, sed apud hominem, non apud Deum : 
Illam vero que» est ex fide dieit habere gloriam 
apud Deum, qui inspicit corda hominum, et scit 
qui credit in occulto, vel non. Et est sensus: Si 
ergo Abraham ex operibus legis justifieatus est, ipse 
habet gloriam, de hae justificatione, sed apud ho- 
mines; non secundum Deum (98), quia hiec. justifi- 
calio est in opinione hominum, et non apud. Deum 
quia non vera est. Avertat Deus talem. gloriam, et 
illud potius teneamus, qui gloriatur, in Domine glo- 
rietur. |Haimo.| Multi enim gloriantur de operibus, 
cum sint mali; sicut ille Phariseus gloriabatur, qui 
eum publieano in templum ascenderat, et opera 
sua jaetabat dicens : Non. sum. sicut. ceteri. homi- 


(975) Augustinus, De spiritu et litt. 
(98) Augustinus in psal. XXXI. 


8 
| 


1361 


PETRI LOMBARDI. 


1368 


num, ete. (Luc. xvin). [Augustinus.]Si ergo ex operi- A sit in opere gratia reiribuentis, sieut in fide est 


bus justificatus est Abraham, non habet gloriam apud 
Deum, quia qui fecerit, inquit, legem vivet in ea, id 
est non morietur hie ut reus, nec. tamen meritum 
ex hoe habebit apud Deum, sed fidei causa. Abra- 
hamautem gloriam habet apud Deum: Non ergo jus- 
lificatus est ex operibus ; et si hoc est, tune ex fide 
justus est. Quod probat subdens : Quid enim Scri- 
plura dicit, in Genesi ? [Haimo.] Quasi dieat : At- 
tende, quid dicat, et unde justus sit. Ecce : Credidit 
Abraham Deo, dicenti : In semine tuo benedicentur 
omnes gentes (Gen. xxi), et alia hujusmodi. Et ip- 
sum credere reputatum est illi ad justitiam, id est 
fuit ei sufficiens causa justitie. ad salutem, et est 
alis: sed tamen ei qui operatur, id est qui 
habet tempus operandi, mereces non. imputatur, id B 
est non dabitur, secundum gratiam fidei tantum, 
sed secundum debitum operationis sue. Eivero qui 
mon operatur, id est qui non habet tempus operandi 
sicut Abraham habuit, credenti autem. in eum qui 
justificat impium, [Ambrosius.] id est, si credit in 
Christum qui gratis peccata impio dimittit, fides 
ejus sola reputatur ad justitiam, id est. sufficit. ad 
justitiam quam opera non meruerunt, et ita sufficit 
ad salutem (98). Attende quod ait credenti in eum, 
non ei. Non enim continuo qui credit ei credit in 
eum. Aliud enim est credere in eum, aliud credere 
ei, aliud credere illum (99). Nam et dzemones | cre- 
debant ei, sed non credebant in eum. Et nos cre- 
dimus Paulo, credimus et Petro, sed non in Paulum 
vel Petrum. Credere illi est credere esse vera ea 
qua loquitur, quod et mali faciunt. [Augustinus.] 
Credere illum est, credere quod ipse sit Deus, quod 
et mali faciunt. Qui vero est credere in eum ? ere- 
dendo amare, credendo diligere, eredendo in eum 
ire, et ejus membris incorporari. He est fides 
quam a nobis exigit Deus, et non invenit quid exi- 
gat, nisi donaverit quod inveniat (995). Per hanc 
fidem justificatur impius, id est. de impio fit pius, 
ut deinde ipsa fides incipiat per dilectionem operari. 
Ea quippe sola bona opera dieenda sunt, quz fiunt 
per dilectionem Dei. Hxc autem necesse est ut ante- 
cedat fides, ut inde ista non ab istis alia incipiat, quia 
4 €» nullus operatur bene, nisi prius credat in 
Deum (100). Non ergo dicit Apostolus mercedem red- 
di secundum meritum operis tanquam opera que 
Deus remunerat ex nobis sint, imo ex gratia Dei D 
sunt. Nam Deus per gratiam dedit peccatoribus fi- 
dem per quam justificarentur, ut per fidem juste vi- 
verent, id est bene operarentur. Quod ergo bene 
operamur jam accepta gratia, non nobis, sed illi 
tribuendum est, qui per gratiam nos justificavit. 
Nam si debitam ante gratiam mercedem vellet red- 
dere, poenam redderet peccatoribus debitam (101). Non 
ergo tibiblandiaris de meritis, eum tibi reddi mer- 
cedem secundum debitum operis audis, tanquam non 


(98*) Id., super Joan. 
(99) Beda, De fide. 
(997) Id., in psal. 1xvr. 


gratia justifieantis. [Origenes.] Vix enim mihi sua- 
deo ullum opus dici ex debito remunerationem Dei 
deposcere, cum etiam hoc ipsum quod agere aliquid 
possumus, vel cogitare, vel proloqui, ipsius dono et 
largitione faciamus. 

Secundum propositum. Quasi dicat : Sine operi- 
bus precedentibus justificatur impius, [Origenes. 
et hoc secundum propositum gratie Dei, id est se- 
cundum gratiam Dei propositam hominibus creden- 
tibus : Vel, secundum quod Deus longe ante propo- 
suit. Vel ita ab illo loco : Ei autem, et agit contra 
illos qui merito pri:ecedentium operum legis vel quo- 
rumlibet dicebant sibi datam esse fidei gratiam. 
[Augustinus.] Quod si ita est, merces non. imputa- 
tur secundum. gratiam, sed secundum debitum. 
Quod si ita est, jam non est gratia. Si enim gratia est, 
gratis datur. Quid est gratis datur? Nihil boni 
fecisti, et datur tibi remissio peccatorum. Attendun- 
tur opera tua,et inveniuntur omnia mala. Malis 
operibus quid debetur, nisi damnatio ? bonis quid 
debetur ? merces scilicet regnum ceclorum. Quasi 
dieat : Abraham ex fide est justus, sed ei qui ope- 
ratur illa carnalia legis opera, vel aliqua bona ut 
gratiam fidei et justifieationis mereatur, si merces 
est, ei non imputatur secundum gratiam, sed se- 
cundum debitum, id est, non est ex gratia sed ex de- 
bito meriti sui. Ei vero qui non operatur, credenti 
autem in eum qui justificat impium, id est, illi qui 
non faeit hzec carnalia legis opera, sed tantum cre- 
dit in Christum, et gentilis facit ; [Ambrosius.] vel 
qui non facit quzelibet bona opera ante fidem sed 
tantum credit, fides ejus reputatur ad justitiam, id 
est sufficit ad justitiam, et ita attribuit aliis quod 
dixit de Abraham, scilicet quod si est justus ex 
operibus, habet gloriam, sed non apud Deum : sed 
habet gloriam Abraham apud Deum, et ideo ex fide 
justus est. Dieo quod ex fide est justitia, et hoe est 
secundum propositum gratie Dei ; sic enim decrevit 
Deus, ut, cessante onerelegis, fides justificet. Hoc 
autem innuit exemplo prophetze David, subdens : Si- 
cut, ete. Quasi dieat : Dieo quod ex gratia οἱ justi- 
tia el salus, sicu£ et David dicit beatitudinem, hic et 
in futuro esse hominis illius cui Deus accepto, id est 
acceptabili tempore, hoe est tempore adventus Chri- 
sti [Haimo.] vel adverbialiter dixit, accepto quasi 
acceptabiliter, id est gratis, fert, id est quasi impo- 
tenti accedere infert, justitiam, id est remissionem, 
et opera bona, et hoe sine pricedentibus operibus. 
Beati quorum, etc. Exposito sensu verborum Pro- 
phete breviter ponit ipsa verba quia David dicit, 
his utique verbis : Beati sunt illi, quorum iniquitates, 
[Ambrosius] sine opere et labore peenitenti:e remis- 
sce sunt a Deo per baptismum, ut jam non domine- 
tur peccatum in mortali eorpore, et si sit. Et intel- 
ligitur hie per iniquitatesoriginale peccatum, scilicet 


ΤῊ Augustinus prioribus in epist. ad Romanum. 
101) Id., De fide ad Petrum. 


1369 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1310 


fomes peccati, qui dieitur concupiscentia, vel con- A miseri sunt, quod vel non habent quod volunt, vel 


cupiscibilitas, sive lex membrorum, sive languor 
nature, et aliis nominibus. Ista aut concupiscentia, 
vel coneupiscibilitas que dicitur fomes peccati, 
ante baptismum culpa est et poena ; post bapüsmum 
autem pcena est et non culpa, quod parvulum habi- 
lem concupiscere, vel non concupiscere facit. (102) 
Addultum vero etiam concupiscere, quz licet in re- 
generalis jam non deputetur in peecatum, quzecun- 
que tamen proles nascitur, obligata est originali 
peccato. 

Dimittitur ergo concupiscentia carnis, in bapti- 
smate, non ut non sit, sed ut non imputetur pecca- 
lum, hoe est enim non habere peccatum, non esse 
reum peccati. [Augustinus.] Quomodo enim alia pece- 
cala prztereunt actu et remanent reatu, ut homiei- 
dia et similia, ita econtrario fieri polest, ut concu- 
piscentia, id est ut concupiscibilitas pretereat rea- 
tu, et maneat actu. De hac ita ait Augustinus : Ma- 
nel quippe in corpore mortis hujus carnalis concu- 
piscentia, cujus vitiosis desideriis nos non obedire 
precipimur, qu: tamen concupiscentia quotidie mi- 
nuitur in proficientibus et continentibus. Quia enim 
dum sibi invicem vir mulierque miscentur, sine li- 
bidine non est parentum concubitus, ob hoc filio- 
rum ex eadem carne nascentium, non potest sine 
peceato esse conceptus, ubi peccatum non trans- 
milit propagatio, sed libido; nee fecunditas hu- 
man:e nature facit homines cum peccato nasci, sed 
feditas libidinis quam homines habent ex illius primi 
justissima condemnatione peccati. Ideo beatus David 
propter originale peccatum: quo naturaliter obstricti 
filii sunt irz, dicit : 1m iniquitatibus conceptus sum 
et in peccatis concepit me mater mea (Psal. 1.) Ecce 
ex hisliquet concupiscentiam esse originale peccatum 
(103). Originale autem dicitur, quiaex vitiosa originis 
nostre conditione trahitur. Non enim quia ab Adam 
descendimus per carnis propaginem ideo originali 
peccato tenemur, cum et Christus ab €o descende- 
rit qui omni peccato caruit; sed quia vitiosa lege 
coneipiendi, ex peccato primi hominis accedenti, 
concepli sumus, id est canis concupiscentia, ideo 
peccati rei sumus, quod originale dicitur. Ecce bre- 
viter assignatum est quid sit originale peccatum, et 
quare dicatur originale, et quare imputetur posteris, 
et quomodo in baptismate remittatur, ut scilicet non 
remaneat post baptismum eulpa, sed poena : et illud 
quod remaneat non jam dominetur, si perseveret 
homo in gratia baptismi. Ideo caute ait : Beati quo- 
rum remisse sunt, etc., mitigat:e et quantum ad cul- 
pam delete, sed non quantum ad penam, et quo- 
rum peccata, actualia, fecta sunt in baptismo. Pec- 
cata dicit quze sunt in actu, quie ita in baptismo te- 
cla sunt ut ultra non. videantur a Deo ad penam, 
quia hoc est Deum videre peccata. Omnes beati ha- 
bent quod volunt, non tamen omnes qui habent 
quod volunt, continuo sunt beali : continuo autem 


(102) Augustinus, De nupt. et concupisc. 
(103) Id., ibid. 


D 


id habent quod non recte volunt. Beatus igitur non 
est, nisi qui habet omnia qui vult, et nihil vult 
mala. Et quia nullus est sine peccato originali, vel 
veniali, subdit : Beatus, vir (104) cui non imputavit 
Dominusad poenam peccatum, originale quod aliunde 
est, vel veniale. [Ambrosius.] Vel aliter, tres gradus 
delictorum fecit. Videtur enim tripertita ratio in his 
diclis propter delictorum varietatem. Primus gra- 
dus iniquitas, vel impietas est, scilicet cum Creator 
non agnoscitur, id est infidelitas. Secundus gradus 
est in operibus gravium peccatorum. Tertius vero, 
levium. Remittere vero et regere, et non imputare 
unius ralionis et sensus sunt verba, quia et. cum 
tegit remittit, et cum remittit non imputat. Sed ad 
laudem gratiz Dei prolixius loquitur : 

Vrns. 9-12, — « Beatitudo heec in circumcisione 
« tantum manet, an etiam in preputio ? Dicimus 
« enim, quia reputata est. Abrahew fides ad justi- 
« tiam. Quomodo ergo reputata est ? In circumci- 
« sione, an in preputio ? Non in circumcisione, sed 
« in preeputio. Et signum accepit circumcisionis si- 
« gnaculum justitie fidei quz est in pr:putio : ut 
« sit Pater omnium credentium per prweputium, ut 
« reputetur et illis ad justitiam : et sit pater cireum- 
« eisionis non his tantum qui sunt ex circum- 
« cisione, sed et his qui sectantur vestigia fidei quce 
« est in preeputio patris nostri Abrahae. » 

Bealitudo luec, ete. Ex verbis Prophetze probavit 
beatitudinem esse ex gratia per fidem, nunc querit 
in quibus sit, an in Judzis tantum an etiam in gen- 
tibus. Quasi dieat : cum constet quod beatitudo ex 
gratia sit per fidem, modo qusratur in quibus sit. 
Deatitudo ergo hec tantum manet in circumcisione, 
hoe est in Judiis, am. etiam in. preputio, id est in 
gentibus; idest, nunquid beatitudo. Abrah:w filiis 
solis concessa est, an etiam his qui ex gentibus sunt ? 
Deinde hujus questionis rationem aperit dicens ; 
Dicimus enim, etc. Quasi dicat : Hoe ideo quaro, 
quia dieimus ex sensu legis loquentes, Quia fides 
reputata est Abralue ad justitiam non circumcisio ; 
id est vobis legem intelligentibus constat de Abra- 
ham quod justus sed per fidem. Et eum hoc constet, 
quomodo ergo reputata est , id est in quo statu, cum 
esset, in circumcisione, an. etiam in preputio, id 
est postquam cireumceisus est vel antequam esset cir- 
cumeisus. Et, sicut in eo videbitur sic in aliis credi 
polerit. Deinde solvit utrique. simul quiestioni re- 
spondens : Non in circumcisione tantum, id est in 
Judzis, hoe est beatitudo, sed etiam in preputio, 
id est in. gentibus similiter : non in. cireumceisione 
lantum, id est tempore eireumeisionis reputata est 
fides Abrahc ad justitiam, sed in preputio, id est 
tempore proeputii. E£ sigmum accepit, ete. Respon- 
det Apostolus his qua objici reete poterant, scilicet 
cum ante cireumcisionem per fidem justus esset, 
quare fuerit cireumeisus. Et quasi quis diceret : 


(104) Augustinus, De Trinitat. 


1371 


PETRI LOMBARDI 


1372 


Cum ante cireumcisionem justus esset Abraham, À praeputiatum gignit, trajiciens in illum quo ipse jam 


cur ergo circumeisus? [Augustinus, Ambrosius.] 
Respondet non sine causa, et non superílue. Sed 
accepit signum circumcisionis, id est, accepit cir- 
cumcisionem in signum, seilicet non qua fieret, sed 
qua justus ostenderetur. Quasi dicat : Accepit cir- 
cumcisionem, quie circumcisio est justitide signum 
jam habite. Non ergo cireumeisio aliquid magne 
dignitatis habebat, sed signum erat ei tantum. Cir- 
cumcisio enim exterior dicilur signum interioris 
circumcisionis, tale scilicet signum, quod sit signa- 
culum, id est habens similitudinem signate rei. Ut 
sicut carne libidinis homo in circumcisione spolia- 
tur, sic. anima spolietur omnibus sordibus prima 
nativitatis. Et quia nondum dixerat eujus rei signum 
sit, subdit, justitim fidei. Quasi dicat : Accepit 
cireumeisionem in signum hujus rei, scilicet justi- 
tie fidei, id est juslitii quae ex fide, [Origenes.] 
velalio modo, et alia ratione dicitur signaculum, 
quasi dieat : Accepit cireumcisionem in signum, 
quod signum est signaculum, id est celans quoddam 
mysterium quod celatur inimicis, id est. infidelibus, 
eL servatur amicis, id est fidelibus ad similitudinem 
sigilli quod imprimitur, ut quod occultum. volumus 
esse, omnibus non pateat. Hoc est autem. myste- 
rium quod cireumcisio quasi celatum continet, sci- 
licet quod sieut in octava die cireumciditur homo, 
ἈΦ 4Ρ sic in oclava zelate post finem septem dierum 
seculi, auferetur omnis vetustas, culpa, scilicet. et 
pens, [Aleuinus.] Hie. videndum est in quo primo 
instituta fuerit circumcisio, et quare, et quid con- 
ferret, et quare mutata fuerit tempore gratie, suc- 
cedente baptismo. Abrahze primum circumcisio 
commendata est, ut sub lege mandati esset, et sic 
probaretur an compleret vel non. Sieut Adam man- 
datum accepit, ne de ligno manducaret, ad proba- 
tionem obedienti:e, et sicut percepta fuit cireumcisio 
Abrahe, ita et semini ejus, id est Hebrwis ex eo 
nascituris. Et fiebat octava die, lapideo cultro in 
carne praeputii sicut preceptum erat. [Strabus, Au- 
gusüinus, Ambrosius.] Quinque autem de causis 
data fuit. cireumeisio. Primum, ut per obedientiam 
mandati Abraham placeret Deo, cui per provarica- 
tionem Adam displieuerat. Secundo, in signum 
magne fidei Abraha. Crididit enim se. habiturum 
filium in quobenedicerentur omnes gentes per fidem, 
et per quem spiritualis circumeisio impleretur, 
sicut justificatus est et ipse. Tertio, ut hoc signo 
discerneretur a  czteris nationibus ille populus. 
Quarto, ut cireumeisio faeta in virili membro per 
quod generatur creatura mortalium, et in quo libi- 
do solet dominari, castitatem mentis et corporis 
servandam, et impudicitiam recidendam indicet. 
Quinto, ideo precepta fuit, quia non posset melius 
significari per Christum tolli originale peccatum : 
cum praeputio quippe omnis homo nascitur, quem- 
admodum et eum originali peccato : et circumeisus 


(105) Greg., in Moralibus. 


€ 


caruit, sicut baptizatus in filium quem carne gene- 
rat reatum trajicit originis, a quo ipse jam liber 
erat. In carne preputii ideo jussa est fieri, quia in 
remedium instituta est, scilicet contra originale 
peecatum, quod a parentibus contrahimus ; concepti 
in concupiscentia, qua in parte illa magis domina- 
tur; et quia in illo membro culpam inobedientice 
primus homo cognovit, decuit ut in hoc membro 
Obedienti: acciperet. Fiebat autem octava die la- 
pideo cultro, quia post septenarium vil hujus in 
octava ctate, quz erit resurgentium, omnis ab elec- 
lis per petram Christum abscidetur corruptio carnis 
et spiritus, quando liberabimur a servitute corrup- 
tionis : et per Christi resurrectionem in octava 
factam, cireumeidetur a peccatis anima cujusque 
credentis in eum. Duze itaque sunt res illius sacra- 
menti : seilicet cireumcisio a peccatis in hoc pre- 
senti, et cireumeisio ob omni corruptione in futuro. 
Conferebat autem cireumeisio suo tempore remis- 
sionem peccatorum, sieut et nunc baptismus. [Bed.] 
Idem enim salutifer: curationis auxilium cireum- 
cisio in lege contra originalis peccati vulnus pra- 
bebat, quod baptismus agere revelat tempore 
grali$ consuevit, excepto quod regni coelestis 
januam, needum intrare poterant, tantum in sinu 
Abrahw post mortem beata requie consolati supernaz 
pacis ingressum spe felici exspectabant (105). Item, 
quod apud nos valet aqua baptismi, hoc egit apud 
veleres, vel pro parvulis sola fides, vel pro majori- 
bus virtus sacrificii, vel pro his qui prodierunt de 
Abrahe stirpe, mysterium circumcisionis. Eece ex 
his auctoritatibus palet, per circumcisionem pecca- 
torum fieri remissionem, sicut et. per baptismum. 
Cur ergo mutata est circumcisio per baptismum ? 
Quia saeramentum baptismatis perfectius est, quia 
et magis commune, et magis grali:ze plenum. In cir- 
cumcisione namque' tantum peccata remiltebantur, 
sed non gralia ad bene operandum, per eam przesta- 
batur, nec virtules dabantur vel augebantur. In 
baptismo autem peccata dimilluntur, et gratia co- 
operandi confertur, et virtutes augentur. 

Ideo recte Apostolus ait quod Abraham accepit 
cireumcisionem tantum in signum, quod est signa- 
culum, in signum, dico, justitie fidei, que justitia 
fidei, vel fides est ipsi Abrahz in preputio, id estin 


D tempore preputii, scilicet antequam cireumceidere- 


tur ; et ideo in tempore preputii habuit ex fide jus- 
titiam, u£ ipse si/, id est ut ostendatur esse pater, 
id est fidei auctor exemplo, omnium credentium. Si 
pater dico etiam, per prepuiium, id est tempore 
priputii. Vel, per preputium, id est id quod est ei 
datum in tempore pr:eputii, id est post fidem. Nota 
diligenter, per insolentem praepositionem, id est 
preter solitum hie positam, que nonnulla animad- 
versa explicat. Potest enim sic intelligi : Per przepu- 
tium, id est in praputio, ut dicitur per illud tem- 


1313 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1374 


pus, id est in illo tempore vel per praputium, id est A Dixit per justitiam fidei promissionem hereditatis 


per id quod est datum ei in tempore przputii. Si enim 
post cireumcisionem, diceretur ex ea hoc accepisse, 
hic agit de paternitate, quam per fidem, Abraham 
consecutus est. [Ambrosius, Haimo.] Nam per ear- 
nem Judcorum tantum pater est; fide vero omnium 
credentium tam Judzorum quam gentium, ita eo- 
rum pater est. U£ etillis, credentibus, reputetur, 
ipsum credere, ad justitiam, id est ad remissionem 
peccatorum et bona opera, et ita sit, pafer spiritua- 
lis circumcisionis, id est auctor justitize que ex fide 
sit per exemplum. 


Non tantum his qui suntex circumcisione, car- 
nali: [Haimo.]id est Jud:is,est Abraham pater, vel re- 
putatur fides ad justitiam, sed e£ his, quicumque 
sint, qui sectantur vestigia fidei Abralue, utita am- 
ple credant, sicut ille credidit. Abrahz dico, patris 
nostri, id est patris omnium credentium. Que fides 
data est ei, in preputio, id est in tempore preputii, 
sieut jam dietum est. Non enim, etc. Dixit quod 
Abraham non per legem, sed per fidem justitiam 
consecutus est, et paternitalem. Nunc de promis- 
sione agens addit, quod per eamdem fidem promis- 
sionem habuit, et hzreditatem. [Ambrosius.] Quasi 
dicat : Per fidem est paternitas, quia per eam est 
promissio, non per legem vel circumcisionem quae 
nondum erant, et hoc est : 


Vrns. 13-15. — « Non enim per legem faeta est 
« promissio ipsi Abrahze aut semini ejus αἱ hires 
« esset mundi, sed per justitiam fidei. Si enim qui 
« ex lege hieredes sunt, exinanita et fides, abolita 
« est promissio. Lex enim iram operatur. Ubi enim 
« non est lex, nec prxevaricatio. » ; 


Non enim per legem facta est promissio, ipsi Abra- 
he, aut semini ejus, [Ambrosius, Haimo.] id est ad 
opus seminis ejus, scilicet. credentium. omnium qui 
sunt semen Abrahe, non carne sed imitatione. 
[Ambrosius.] Vel, semini ejus, id est Christo, cui 
dicitur facta promissio, quia in eo implenda erat. 
Qu: promissio? hzxe scilicet u£ esset lueres mundi. 
Nondum enim lex data erat, quando hiec promissio 
faeta est. Abraham dicitur hwres mundi, id est 
possessor aliquorum de toto mundo qui eum imi- 
tentur, [Haimo.] quia omnes credentes per fidem 
filii sunt Abrahz, et ipse in Christo qui ex eo 
natus est, possidet omnia. Abraham ergo mundi 
hares est, et in se et in semine suo, id est Christo : 
sed in se, per exemplum ; Christus autem hires est, 
id est Dominus mundi, secundum potestatem, per 
quem benedietio filiis Abrahow fit, cui dedit. Pater 
gentes, de terminos terre, sieut ait David : Dabo ei 
gentes, etc. (Psal. n). Haque in illo est impleta pro- 
missio qua dietum est Abrahe : Patrem multarum 
gentium posui te (Gen. xvu). Et item : In semine tuo, 
benedicentur omnes gentes(Gen. xxu), etalia hujus- 
modi. Hae promissio, ut dietum est, non est faeta 
per legem, sed per justitiam fidei, per quam bene- 
dieuntur homines, fiunt filii Abrahee.. Si enim, ete. 


B 


€ 


factam Abrahze, non per legem : nune dicit, per 
eamdem justitiam fidei fieri heredes Abrahze, non 
per legem. Quasi dicat: Vere Abraham non est 
heres mundi per legem, quia filii ejus non sunt per 
legem. Qui filii dicuntur hic h:redes ? [Ambrosius.] 
scilicet. quos ille habet possidentes. Et vere, non, 
quia si hoc verum esset, scilicet si, illi qui sunt hee- 
redes tantum ex lege sunt,idest, esse dicuntur hz- 
redes, hzc inconvenientia sequuntur, quod fides est 
ecinanita, id est frustrata, qua constat justum fuisse 
Abraham. Ef promissio est abolita, [Augustinus.] id 
est inexpleta ut nulli sint heredes. Lex enim, non 
facit aliquos hzredes, nam potius, operatur iram, 
id est poenam. Ad hoc enim data est ut reos faceret 
delinquentes, non efficienti causa, sed non adju- 
vante gratia. Vel ut reos faceret temporalibus pce- 
nis, iram operatur, non przvaricationem : ex ea 
enim est provarieatio. [Ambrosius.] Quod qualiter 
dietum sit, aperit dicens : Ubi enim mon est lem. 
Quasi dieat : Ideo ex lege esse iram et prava- 
ricationem, quia sine ea non est. Ubi enim non est 
lex, nec prevaricatio. Hoc. ideo dieit, quia sublatis 
de lege data est venia ; justificatis, nulla est pre- 
varicatio. [Augustinus.] Justificati enim sunt qui per 
pravarieationem legis fuerant peccatores. Nota quod 
non ait ubi non est lex, non est iniquitas ; sed ait, 
non est prevaricatio. Omnis enim legem preeteriens 
iniquus est, sed non omnis iniquus est legem 
preteriens. Qui enim legem non acceperunt, iniqui 
dici possunt, przevaricatores autem dici non possunt. 
In hoc ergo ostendit quod prevaricatio omnino esse 
non possit, ubi lex non fuerit, nec ira tanta, sine 
lege. 


Vgns. 16,18. — « Ideo ex fide ut secundum gra- 
« liam firma sit promissio omni semini, non ei qui 
ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abra- 
* he, qui pater estomnium nostrum ; sicut scriptum 
« est : Quia patrem multarum gentium posui te ante 
« Deum eui credidisti, qui vivificat mortuos, et vocat 
« ea qua noa sunt, tanquam ea quze sunt. Qui con- 
« trà spem in spem credidit, ut fieret. pater multa- 
« rum gentium, secundum quod dietum est ei. 
« Sie erit semen tuum, sicut stelle cceli et arena 
« maris. » 


A 


Ideo ex fide, ete. [Augustinus.] Ex praedictis infert, 
ex fide haredes Abrshiw : Quasi dicat: Et quia 
hiec inconvenientia sequerentur, si ex lege essent 
heredes, ideo, ex toto patet quod sunt h:redes, ex 
fide, | Ambrosius.] quce est domum misericordie. Et 
sic est firma. promissio omni semini Abrah:e. Unde 
subdit: u£ firma sit promissio omni semini Abrahow, 
id est Jud:o et geutili imitatori. Solis enim imitan- 
libus firma est promissio, scilicet. quod filii sunt 
Dei. Firma sit. dico secundum gratiam fidei, non 
secundum merita legalium operum, seu quorumlibet 
fidem praecedentium. Firma enim promissio esse 
non potest. omni semini, nisi ex fide, quia origo 
promissionis ex fide est, per quam purgandi sunt 


1315 


PETRI LOMBARDI 


1316 


ut digni sint dici filii Dei. Non ei, ete. (106). Quasi ἃ semetipsum, non in natura sua, sed in presentia 


dicat : Firma est promissio per gratiam fidei omni 
semini, non solum ei qui ex lege est, id est non 
tantum ei qui ex veleri lege venit ad novam, id est 
Judzis, sed et ei, quicunque sit, gui exc [ide est 
Abralwe, id est qui sequitur fidem Abrah:? quam, 
£23 Gentilis habuit, ut esset justus. [Haym., Am- 
bros.] Vel ita, firmaest promissio omni semini et non 
tantum ei, qui solus est ex lege, id est quide operibus 
legis praesumit, quia hie talis a gratia. Dei excidit ; 
sed ei solummodo qui est ex fide Abrah:, id est 
qui imitatur fidem Abrahz. Et ideo causa fidei ἃ 
lege recedendum est, ut firma promissio. Lex enim 
sine gratia promissionis non solum non aufert, ve- 
rum etiam auget peccatum (107) ; non quia fit effi- 
ciens causa peccati, cum sit sancta et bona ; sed 
quia ea data, augmentum peccati aecessit, quod 
sine ea non accessisset. Multa enim sunt quz di- 
cuntur efficere aliqua, non quod ipsa efficiant, sed 
quia sine ipsis non fierentilla quz fiunt. Qui, Abra- 
ham, est pater, id est institutor per exemplum fidei, 
omnium nostrum, scilicet credentium pater est, sic - 
ut scriptum est, in Genesi. [Haimo.]| Quasi dicat : 
Hoc est in quo consentit auctoritas dicens : Quia 
posui te, ὁ Abraham, id est constitui te, patrem, 
id est auctorem , secundum fidem , non modo cir- 
ceumcisorum Judaorum, sed et multarum gentium, 
in quo pereutitur Judaeorum superbia, qui gloriantur 
de progenie Abraham descendere. [August.] Non 
enim carnaliter cireumcisz genti tantum factus est 
pater, sed etiam incireumeisis gentibus, fidem 
Abrahae imitantibus. Te, dico, qui es ante Deum, 
id est places Deo, cui credidisti. |Haimo.] Quasi di- 
cat : Per fidem ei places, qui vivificat. Hec sunt 
verba Apostoli. Quasi dicat : Et ipse est cui merito 
credendum est, quia ipse est qui vivificat, per fidem 
et graliam, onortuos, id est Judzeos mortuos in pec- 
catis, In hunc ergo secure creditur, qui mortuos 
justifieat. Ef vocat, per gratiam, ea que non sunt , 
id est gentiles qui nil videbantur esse, tanquam ea 
que sunt, id est Judaeos qui aliquid esse videbantur. 
Qui enim adherent ei per fidemet dilectionem, esse 
dieuntur ; qui vero in peecatis mortui sunt, sicut 
erant gentiles, quia non adharerent ei qui vere est, 
non esse dieuntur. [Augustinus.] Vel ita, secundum 
aliam litteram ; qui vocat ea que non sunt tanquam 
sint :non ait, ut sint, sed tanquam sint, quia 
predestinata sunt, et disposita. Sie enim ea que 
futura sunt, jam apud Deum sunt; apud Deum 
quippe jam factum est, quod ejus dispositione, vel 
praedestinatione futurum est. Unde alibi : Qui fecit 
qua futura sunt ; eL alibi : Quielegit nos ante mundi 
constitutionem (Ephes. 1). Quis sufficit hoe. expli- 
care? (108) Eliguntur qui non sunt, nec errat qui 
eligit, nee vane eligit. Eligit tamen, et habet ele- 
ctos quos creaturus est eligendos, quos habet apud 


(106) Augustinus, De bap. parv. 
(107) Id., in psal. cxvir. 
(108) Id., De verb. Dom. 


D 


sua. Nondum erant, quibus promittebatur ; sed 
quibus promissum est, et ipsi promissi sunt. Vocat 
ergo que ron sunt, tanquam qu: sint, id est his 
qui non sunt, disponit et przparat ab zeterno gra- 
tiam justificationis et glorificationis, apponendam 
in tempore tanquam sint, id est tanquam illis qui 
jam sunt apud Deum per przdestinationem : in quo 
sola apparet gratia. [Aug.] Non enim homo qui non 
erat, promeruit ut esset, vel ut bonus esset, vel 
beatus. Si enim promeruit, jam erat, sed nondum 
erat, ergo non promeruit ; sed electionis gratiam 
habuit, ui totum corpus Christi dicat : Gratia Dei 
sum, id quod sum (I Cor. xv). Communis (109) enim 
est natura omnibus, sed non gralia ; nisi ipsa na- 
lura putetur esse gratia, quia gratis concessa est. 
Excepta ergo illa gratia, de qua modo non agitur 
qua condita est humana natura, scilicet qua homi- 
nes sumus, qu: Christianis paganisque communis 
est ; heec est major gratia, et solis electis concessa, 
non quod per Verbum homines creati sumus, sed 
quod per Verbum carnem factum fideles beatique 
facti sumus. Vel vocat, id est agnoscit, ea qua» non 
sunt, in actu, tanquam ea qua sunt. Qui contra 
spem, etc. Commendato illo cui credidit Abraham , 
incipit commendare fidem ipsius Abrahs, ut alii 
eum imitentur. Quasi dicat : Merito Abraham est 
pater omnium, qui contra spem (110), priorem , 
qui erat de natura, id est secundum naturalem 
consuetudinem, credidit, Deo promiltenti,in spem, 
id est sperans et secure expectans quod promissum 
erat. Prior spes, secundum naturam fuit, [Haimo.] 
scilicet dum juvenis et juveneula secundum natu- 
ram speravit, sobolem nec tamen habuit ; modo 
contrarium illi spei speravit, seilicet ut vetulus ex 
vetula et sterili generaret ex Dei potentia, quie 
spes est grati:. Credidit, dico, u£ ita, fieret, pater 
multarum gentium. Per fidem ita impleri credidit, 
scilicet secundum quod dictum est ei, id est pro- 
missum, in Genesi scilicet : Sie erit semen tuum, 
sicut stelle celi, et arena mavis, id est innumera- 
biles erunt, qui et boni per stellas significantur ; et 
mali, qui per arenam intelliguntur. Ita Abraham 
eredidit, 

Vgns. 19-23. — « Et non infirmatus est in fide, 
« nec consideravit corpus suum emortuum, cum 
« jam fere centum esset annorum, et emortuam 
« vulvam Sare. In repromissione etiam Dei non 
« heesitavit diffidentia ; sed conforlatus est fide, 
« dans gloriam Deo : plenissime sciens quia quz- 
« eunque promisit Deus, potens est et facere. Ideo 
« et reputatum est illi ad justitiam. » 

Et non infirmatus est in fide. [Haimo.]Infirmatur 
ile qui hzsitat, elsi causam, qua posset iufir- 
mari, haberet, scilicet suam senectutem, et Sarze 
sterilitatem et senectutem. Unde ait : Nec conside- 


(109) Id., De ver. Apostoli. 
(140) Id., in v lib. de Trinitate. 


1371 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1378 


ravit corpus suum esse emortuum, ab opere gene- A est propter laudem ipsius, hoc scilicet quia reputa- 


- randi filios, cum fere centum esset annorum. Et si- 
militer non consideravit, vulva ϑαγ esse, emor- 
tuam. Non sine causa. h:e et alia contra naturam 
fecit Deus. [Ambros.] Ideo enim talia fecit ut erro- 
rem auferret, et se omnipotentem Deum omnium 
monstraret. Aliqui enim inflati ratione mundi, Deum 
neglexerunt. Ideo qui? mundo impossibilia sunt, fe- 
cit Deus, ut qui per haec crederent salvarentur, 
Dei dominio maneipati. Attendendum est etiam 
quod non preter magna rei figuram, Isaac contra 
naturam generationis humanz fuit promissus. Hoc 
enim fuit in signum, Dei filium contra naturam 
humanam et rationem ex homine nasciturum, filios- 
que hominum per spiritum regenerationis ex pec- 
catoribus filios Dei, ex mortalibus immortales gene- 
randos. Et non solum in promissione non hzsitavit 
Abraham, sed etiam im repromissione Dei, id est 
quando iterum angelus promisit : Secundum tempus 
hoc veniam, et erit Sara filius. Etsi ipsa promissio 
differretur, Non tamen Mhesitavit diffidentia; sed 
conf[ortatus, id est confirmatus est fide, dans gloriam 
Deo, de constantia fidei; plenissime sciens, multo 
intuitu virtutis Dei, quia quecunque promisit Deus, 
potens est facere, ut promittere, id est ita leviter 
potest facere, ut promittere. Hoc gentes imitari de- 
bent, ut scilicet credant, sicut Abraham credidit, sci- 
licet Deum posse quaecunque promisit (111). Et nota 
quod nonait, quzecunque predixit, vel praescivi!, sed 
quiecunque promisit potens est facere, quia omne quod 
promisit ipse facit;et si enim faciunt homines bona 


tum est illi ad justitiam ;5 sed et. propter nos ins- 
truendos, quibus reputabitur fides ad justitiam cre- 
dentibus in eum , scilicet Deum Patrem, qui. susci- 
tavit Dominum nostrum Jesum Christum. [Haimo.] 
Quasi dicat : Qui hzc fecit, nobis proderit. Suscita- 
vit dico, a mortuis, id est a sepulero, qui proprie 
locus est mortuorum. Pater suscitavit Filium, et 
ipse Filius seeundum quod Deus suscitavit seme- 
lipsum. Quod idem operatus est et Spiritus sanctus. 
Qui, Christus a Deo Patre, a Juda, ἃ Pilato, £radi- 
tus est in mortem propter delicta nostra tollenda, 
jure diaboli destrueto. E£ resurreazit propter justifi- 
cationem nostram, id est ut juste vivamus, quod aliter 
non poteramus. [Aug.| Nota quod utraque, id est 
mors et resurrectio Christi, delicta nostra tollunt, et 
utraque justificant ; tamen mors Christi sola inter- 
itum vitze. veteris significat, et in sola resurrectione, 
nova vita signatur ; quze a justificatione incipit, et 
in immortalitate perfieietur. Ideoque congrue quan- 
tum ad significationis diversitatem verba divisit di- 
cens : Traditus est propter delicta nostra, el resur- 
rexit propter justificationem nostram. 


CAPUT V. 


Vgns.1, 2. — « Justificati ergo ex fide, pacem 
« habeamus ad Deum per Dominum nostrum Jesum 
« Christum, per quem habemus accessum per fidem 
« in gratiam istam in qua stamus et. gloriamur in 
« spe glorie filiorum Dei. » 


2222 Ostendit justitiam esse ex gratia fidei, sine 


que promisit, ipse. tamen facit, quia facit ut illi fa- C lege. Hic ostendit ex eadem alia plura bona esse. 


ciant, non illi faciunt ut ipse faciat quod pro- 
misit (4112). Alioquin ut Dei promissa impleantur, 
non in Dei, sed in hominum est potestate. Promisit 
ergo quod ipse facturus fuerat, non quod homines. 
Non enim de nostrae voluntatis potestate, sed de sua 
praedestinatione promisit. Congrue ergo non ait prze- 
dixit, vel priescivit. Nam et aliena facta potest prae- 
dicere atque przsscire ; sed promisit, ut hoc intel- 
ligeretur promittere quod ipse facit. Non enim ipse 
promittit, eL alius facit : quod jam non esset pro- 
mittere, sed tantum pr:edicere. Ideo, elc. Quasi di- 
cat : Quia Abraham confortatus est fide, ideo et ip- 
sum credere reputatum est ei ad justitiam. Quasi 
dicat : Per hoc quod credidit, et accepit promissum, 


Quasi dicat : Quia ex fide est justificatio, igitur pa- 
cem habete cum Deo. Quasi dieat : Hzc. dissensio 
qua inler vos est, contra Deum est. [Haimo.] Judzi 
namque et gens inter se disceptabant : et Judai 
quidem de antiqua legis operibus, gentiles vero de 
neva Christi vocatione, presumptive gloriabantur, 
et merita jactabant ; ideoque utrorumque jactantiam 
reprimens, ad pacem monet, et ne indignentur se 
eis annumerat. Quasi dicat : Quia ex fide est justi- 
tia, igitur et nos justificati ex fide, non ex lege, non 
ex nobis, id est non propter aliquod meritum no- 
strum quod prwcesserit fidem. Pacem habeamus ad 
Deum, quam non habetis, vos Romani, dum invi- 
cem arrogatis. (113) Attende quod hic ait : justificati 


et justus faetus est. Et quasi aliquis diceret : Quid D €X fide. Qui supradixit justificati gratis per gratiam, 


hxc ad nos ? subdit : 


Vrns. 23-25. — « Non est autem scriptum tan- 
« lum propter ipsum, quia reputatum est illi ad jus- 
« titiam ; sed et propter nos , quibus reputabitur cre- 
« dentibus in eum, qui suscitavit Jesum Christum 
« Dominum nostrum a mortuis, qui traditus est 
« propter delieta nostra, et resurrexit propter justi- 
«ficalionem. nostram, » 


Non autem scriptum est tantum propter ipsum, id 


(111) Augustinus, De correctione et gratia. 
(112) Id., ad Prosperum et Hilar. 


hoe ideo dixit ne ipsa fides superba sit : nec dicat 
sibi, si ex fide, quomodo gratis? Quod enim fides 
meretur, eur non potius redditur quam donatur? 
Non dieat ista homo fidelis, quia eum dixerit : Ut 
merear justificationem habeo fidem, respondetur ei : 
Quid habes quod mon accepisti ? (Cor. 1v.) Cum 
ergo fides impetrat justificationem, sicut. unicuique 
Deus partitus est mensuram fidei, non gratiam Dei, 
aliquid meriti prz»cedit humani, sed ipsa gratia 
meretur augeri, ut aueta. mereatur et perfici, volun- 


(115) August., ad Donifae pap. 


1319 
tate com'tante, non ducente, pedissequa, non pra&- 
via. [Ambrosius.] Vere igitur ex fide justificati su- 
mus, el per eam pacem habeamus ad Deum. Pacem 
namque eum Deo habere fides facit, non lex : ha:c 
enim nos reconciliat Deo, sublatis peecatis, quie 
nos fecerant inimicos. [Cassiodorus] Pacem autem 
ille habet cum Deo, qui adversum mandata ejus 
contraria voluntate non litigat, qui sequitur jussa 
Domini, et ad omne preceptum divinum suum 
flectit arbitrium. Pax enim vera est, concordare 
moribus probis, et litigare cum vitiis. [Paulinus.] 
Contra pax hujus mundi, quie peramica est vitiis, 
Deo dissidet, quam Christus non venit mittere sed 
tollere. Dico, habeamus pacem ad Deum, [Ambros.] 
quia ei reconeiliati sumus per ministerium grati: 
scilicet per Dominum nostrum Jesum. Christum, id 
est per auxilium et gratiam ejus. Per quem ete. 
Enumerat beneficia, qu: a Christo habentur, di- 
cens, per quem Christum, id est eujus ope : Habe- 
mus accessum per fidem, (Haimo.] id est introitum, 
vel aditum, non modo ad Deum, sed etiam in gratiam 
istam, id est in bonam vit:? observantiam, in qua 
stamus, [Ambrosius] spe supern: claritatis erecti, 
qui ante occidimus in Adam, ef gloriamur in spe 
glorüe filiorum Dei, id est angelorum vel sanctorum, 
id est gloriamur de eo quod speramus, gloriam 
quam filii Dei habent, scilicet angeli vel sancti. 

VEns. 3-5. — « Non solum autem, sed et gloria- 
« mur in tribulationibus, scientes quod tribulatio 
patientiam operatur, palientia autem probatio- 
« nem, probatio vero spem. Spes autem non con- 
« fundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus 
« nostris per Spiritum sanctum, qui datus est 
« nobis. » 

Non solum autem, gloriamur de spe glorie, sed 
etiam gloriamur,per gratiam ejus, àn tribulationibus, 
quas pro Christo patimur, quibus itur ad gloriam. 
Per tribulationes enim oportet nos intrare in regnum 
colorum, vel Dei (Acf.xiv). Ideoque gloriandum 
in his dicit, [Joannes Dam.] spei enim addita tribus 
latio augmentum facit premii, indexque est fixze 
spei tribulatio. Non enim est magnum gloriari in 
laetis; recti corde, etiam in tribulationibus glorian- 
tur, magnitudinem premii cognoscentes, de tribu- 
latione finienda, infiniium praemium acquisituri. 
Scientes, etc. Quasi dicat: Cur gloriamur? quia 
sumus scientes quod tribulatio operatur patientiam, 
[Haimo.| quia per exercitium tribulationis docetur 
aliquis strenuus, dum fortiter tolerat tormenta, 
[Augustinus.] per quod sancti marlyres vicerunt 
sivitiam Lyrannorum. Operatur ergo patientiam vel 
eam augendo, vel potius ostendendo. Quod autem 
iribulatio non tollit patientiam, sed auget, hoc 
facit charitas, quc est proprium donum Spiritus 
saneti. Patientia operatur probationem, id est puri- 
ficationem. (114) Quanto magis enim quis patitur, 
tanto purior redditur, dum anima fidelis non resi- 


(114) Augustinus, in lib. Qu:est. num. 85. 
(115) Id., ad Julianum. 


PETRI LOMBARDI 


1380 


A slens ordinationi Dei, non diligit ejus voluntatem, 
cujus malitide potestas datur in bonos, sed ejus vo- 
luntatem a quo Προ potestas datur. Cum ergo 
quis intelligens quod non est potestas, vel daemo- 
num, vel persecutorum, nisi a Deo, sustinet patien- 
ter, probatur, id est bonus esse monstratur, et 
effieitur melior, tanquam aurum quod per ignem et 
purum ostenditur et purius redditur. Hzc vero 
probatio operatur spem, id est certitudinem futurae 
gloriw. [Haimo. Ambrosius.] Spes enim est certa 
exspeetatio future glori:e, quzge humanz rationi vana 
videtur, sed testimonio virtutis, id est patienticze 
vel miraeulorum firmatur. [Haimo.] Qui enim in- 
ter tribulationes, et adversa probabilis existit per 
patientiam, ille securus premium futurze beatitudi- 
nis exspectat. [Ambros.] Spes autem hxc, quamvis 
stulti et hebetes a pertidis judicemur, credentes 
ea qui? mundana carent ratione, 20n tamen confun- 
dit, id est non facit erubescere, quia impletur. Con- 
funditur enim qui quod sperabat non invenit, sicut 
contingit illi qui sperat in homine. Hzc autem spes 
ideo non confundit, quia est in Deo, qui non falli, 
nec fallere potest, non in homine mendace ; male- 
dietus enim qii spem suam ponit in homine. 

Quia charitas. Quasi dicat : Dico quod spes non 
confundit, id est impletur, et constat eam esse 
implendam ex eo quia charitas Dei est, diffusa im 
cordibus nostris per Spiritum sanctum [Augustinus.] 
Non enim a nobis est charitas nobis. Qui Spiritus 
datus est nobis, id est ex eo constat eam  implen- 
dam, quia jam Spiritum sanctum in arrham habe- 
mus, quo charitate diffusa in cordibus nostris, 
Deumlate diligimus. [Haimo.] Verbum effusionis 
largitatem muneris nolat, sicut et in Joel : Effun- 
dam de Spiritu meo super omnem carnem (Joel q). 
[Ambrosius, Augustinus.] Fidele autem promissum 
Deiesse probat Spiritus sanetus datus nobis, qui 
est pignus implenda spei. Attende quod gradatim 
Apostolus perducit usque ad charitatem Dei, quae 
major est aliis : quam cum dicit nos habere per 
donum Spiritus, monstrat illa omnia Deo esse tri- 
buenda. (145) Ergo unde est tibi, o homo, charitas, 
nisi quia diffusa est per Spiritum sanctum in cor- 
dibus ? Ideoque ne quis eam putaret se habere per 
proprium arbitrium, cum dixisset , charitas Dei 
diffusa est in cordibus nostris, addidit per Spiri- 

D tum sanctum qui datus est nobis. (116) A quo, nisi 
ab illo qui ascendit in altum, id est ad. Patrem ? 
ipse enim dedit dona hominibus (Ephes. 1v) Insi- 
nuatur nobis auctoritas in Patre, nalivitas in Filio, 
communitas Patris Filiique in Spiritu sancto, :equa- 
litas in tribus. Quod ergo commune est Patri et 
Filio, per hoc nos voluit habere communionem, et 
inter nos, et. secum , quod ambo habent unum, id 
est per Spiritum sanetum Deum, et donum Dei. In 
hoe enim Divinitati reconciliamur, eaque delecta- 
mur. Sicut enim veritate dicimus, ita charitate 


(116) Id., De blasphemia Spiritus sancti. 


1381 COLLECTANEA IN EPIST. D. 


PAULI. — IN EP. AD ROM. 1382 


diligimus, ut et plenius cognoscamus, et beati co- À « tur, nam pro bono forsitan quis audeat mori ? » 


gnito perfruamur : et quia peccatis alienabamur a 
possessione verorum bonorum, ideo data est chari- 
tas quie operit multitudinem peccatorum (I Petr. 1v). 
(117) Arbitror ergo ideo Spiritum. sanctum bis da- 
tum, ut nobis commendarentur duo precepta cha- 
ritatis, scilicet diliges Deum, et diliges proximum. 
Una est charitas, et duo precepta; unus spiritus, 
et duo data : quia non alia eharitas proximum dili- 
git, nisi illa quie diligit Deum. Qua ergo charitate 
proximum diligimus, ipsa Deum diligimus. Sed 
quia aliud est Deus, aliud proximus, etsi una cha- 
ritate diliguntur, non sunt tamen unum quz dili- 
guntur. (118) Et ideo forte dicuntur duo precepta, 
et alterum majus, et alterum minus. H:c autem 
charitas, ut ait Apostolus, diffusa est in cordibus 
nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. 
A quo datur! Ab illo, ut diximus, qui dedit dona 
hominibus. Qua dona? Spiritum sanetum, qui tale 
dat donum qualis est ipse. (119) Magna est miseri- 
cordia ejus. Donum dat swquale sibi, quia donum 
ejus Spiritus sanctus est, unus Deus, tota Trinitas 
est. Diffundit ergo charitatem in cordibus nostris 
Spiritus Patris et. Filii, quem cum Patre amamus 
et Filio. Ipse ut diligeretur nobis dedit, qui non 
dileetus nos dilexit. (120) Ipse est fons de quo 
Scriptura dieit : Fons aque vivi sit tibi. proprius, 
et nemo alienus communicet tibi. Alieni enim sunt 
omnes qui non diligunt Deum; et ipse fons est 
Spiritus saneti, quem non possunt accipere mali ; 
el charitas est, quam habere et malus esse non 
potest aliquis. Intelligamus ergo in dilectione Spi- 
ritum sanctum esse, sed nomen Christi, et bapti- 
smum habere, et corpus Domini sumere , et e:etera 
sacramenta habere, et malus esse, potest. Charitas 
ergo est, proprium donum Spiritus el singularis 
fons. Et attende quod dicendo charitatem diffusam 
per Spiritum qui datus est nobis, ostendit quod 
Spiritus et Deus est, et Dei donum est : vel ita, ut 
accipiatur charitas Dei, non qua nos, id est secun- 
dum quam nos diligimus Deum, sed qua ipse diligit 
nos. Quasi ideo spes non confundit ; quia charitas 
Dei diffusa est erga nos, id est quia Deus late diligit 
nos. [Ambrosius.] Et hoc habemus, in cordibus 
nostris per Spiritum sanctum, qui datus est. nobis, 
qui facit nos intelligere charitatem Dei erga nos, 
qui diversis linguis prestitit ut. etiam. imperiti lo- D 
querentur eum interpretationibus ; per quod et spes 
nostra confirmatur, οἱ charitas Dei in nobis com- 
mendatur, ut quia charos Dei falli impossibile est, 
securos nos faceret de promissione, quia Deus est 
qui promisit, et his quos charos vult habere, pro- 
misit. 


Vrns. 6. 7. — « Ut quid enim Christus, cum 
* adhue infirmi essemus secundum tempus pro im- 
* piis mortuus est? vix enim pro justo quis mori- 


117) Augustin., in sermone de ascensione. 
118) Id., De verbis Apostoli. 


ἈΞ ῈΡ UL quid enim. Ostendit supra quod spes 
implebitur per hoc quod Christus diligit nos, vel nos 
eum per Spiritum ; nunc idem ostendit per hoc quod 
Christus mortuus est, quod et divino dilectionis 
effectus est, et causa spei nostrae implendz. Quasi 
dieat : Cum nos Deus diligat, vel nos eum diliga- 
mus per Spiritum sanetum, constat quod spes im- 
plebitur, quia nisi ita sit, frustra passus est Chri- 
stus. Et hoc est, vere spes implebitur, enim, id est 
quia nisi spes implenda sit, u£ quid. Christus mor- 
tuus est, id est eur tam magnum fecit, scilicet. ut 
moreretur ? Et hoe, pro impiis, id est pro dilectione 
impiorum. Vel pro impiis, id est vice impiorum qui 
deberent mori in :ternum merito impielatis. Pro 
impiis, dieo, non qui olim fuissent, et non tunc, sed 
polius mortuus est pro nobis impiis. Cum essemus 
adhuc infirmi, in peccatis, et ita medico indigentes, 
mortuus est, dieo et hoe, secundum tempus, id est 
per triduum tantum, quia die tertia resurrexit. 
[Ambrosius, August.] Ne ergo desperes de ejus po- 
lentia, cujus apparet in morte benevolentia, et a quo 
lales arrhas aecepimus, quod donavit impiis mor- 
lem suam, qui servat justis vitam suam. Mortuus 
est pro te, o homo mortalis, ut vivas cum illo ; sus- 
cepit mortem nostram, ut donaret nobis vitam 
suam. Incredibilius est quod mortuus est :ternus, 
quam ut in :ternum vivat mortalis. Jam quod est 
incredibilius tenemus, scilicet quod propter homi- 
nes mortuus est Deus. Num est ergo vielurus homo 
cum Deo? num mortalis vieturus est in zternum 
propter quem mortuus est qui vivit in zternum ? 
Sed quomodo mortuus est, et unde, et potest mori 
Deus ? Accepit ex te unde moreretur pro te; induit 
se ut moreretur pro te, induet te ut cum illo vivas; 
induit se earne mortali in virginitate matris, induet 
te vita perenni in :qualitate. Patris. Ecce quomodo 
amatus es non amandus. Amatus enim es turpis et 
fiedus, antequam esset in te quod amari dignum es- 
set. Amatus es prius, ut dignus fieres qui amareris ; 
dileetus es prius, ut diligentem postea diligeres. 
Impius enim eras, damnari merueras : et tamen pro 
te mortuus est Christus. Vel secundum seriem ver- 
boruni potest legi littera sic, non mutata sententia : 
Quasi dicat : Vere spes implebitur. U£ quid enim, 
nisi spes implenda sit, Christus, cum. infirmi esse- 
mus, mortuus est pro nobis impiis, id est pro nobis 
qui adeo infirmi eramus, quod etiam impii. Mortuus 
dico, secundum tempus. Et est sensus : Pro nihilo 
lam magnum fecit Christus, nisi spes nostra im- 
plenda esset. Et vere magnum est hoc quod fecit. 
Viv enim moritur quis, id est raro. moritur aliquis 
eliam, pro justo, |Haimo.] id est pro dilectione 
justi, et boni, nedum pro impio. Ideo raro dico : Nam 
forsitan polest inveniri, quis, id est aliquis qui au- 
deat mori pro bono. [Ambrosius] Quasi dicat : Sed 
difficile est invenire, qui hoe faciat ; Christus autem 


Id., in libro Sententiarum Prosperi. 
Id., ex ser, Epistoke Joannis. 


1383 


PETRI LOMBARDI 


1384 


pro impietatibus populi adhue non sui, mortuus est. A pro nobis mortuus est, cum adhue peccatores es- 


Velita, ut fiat distinelio inter justum et bonum. 
Justus enim pro exercitio virtutum hie dicitur, qui 
et bonus est ; sed est bonus, qui non est justus, sci- 
licet. qui natus est in simplicitate; innocens, qui 
nondum laboravit, ut amplificaret se bonis, ut sunt 
parvuli in baptismo mundati. Justus autem bonum 
natura su: exercitio melioravit, et licet justus se- 
cundum modum quo hic accipitur melior sit quam 
bonus, innocente tamen causa est miserabilior 
quam justitize, quia non est hujusmodi justitie. sine 
severitate. Et est sensus : Vere magnum fecit Chri- 
stus moriendo pro impiis. Vix enim moritur quis 
pro justo, qui habet exercitium virtutum. Ideo dico 
pro justo; nam pro bono, id est simpliei et inno- 
centi, forsitan quis audeat mori. Dieendo de justo, 
vix et quis; et de bono, forsitan, et quis audeat : 
utrumque difficile ostendit, et rarum, sed alterum 
difficilius et rarius. 

Vgns. 8-10. — « Commendat autem charitatem suam 
« Deus in nobis, quoniam eum adhuc peccatores 
« essemus, secundum tempus Christus pro nobis 
« mortuus est. Multo igitur magis nunc justificati in 
« sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. 
« Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus 
« Deo per mortem Fili ejus, multo magis recon- 
' ciliati salvi erimus in vita ipsius. » 

Gommendat, etc. Quasi dicat : Pro justo, vel pro 
bono vix moritur aliquis, sed Christus pro nobis pec- 
catoribus mortuus est. In hoe autem Deus commen- 
dat suam charitatem, id est in hoc laudabilior ejus 
charitas apparet quze est effusa im nobis, qui indigni 
ea fuimus. In hoc enim magnus effectus dilectionis 
mittentis Patris, et venientis Filii nobis est exhibi- 
tus, quoniam, cum adhuc essemus. Quasi dicat : Dico 
quod Deus commendat charitatem in nobis, ita uti- 
que commendat, quoniam Christus mortuus est pro 
nobis, cum adhuc essemus peccatores, id est in hoc 
commendat quod Christus mortuus est pro nobis 
peccatoribus. Et si hoe est, quod utique est, igitur 
justificatli sumus nune, remissione peccatorum fa- 
cta, in sanguine ipsius, id est per mortem ejus. Et 
si hoe est, quod utique est, multo magis nos jam 
justi salvi erimus per ipsum, viventem. Gravius est 
enim pro peccato mori, et peccatum tollere, quam 
jam justos et jam eooperantes salvare. Salvi erimus, 
dico, ab ira, id est a poena zeterna, cujus eausa non 
est nisi peceatum quod abstulit. [Haimo.] Licet 
enim plerisque in locis iram Dei legamus, non est 
putandum tamen quod in illum cadat ulla. perturba- 
tio, qui semper idem manet, et in tranquillitate ju- 
dicat; sed ira appellatur vindieta, et ultio ipsius. 
Advertendum est quod ad commendationem divinze 
dilectionis sepe Apostolus iterat de morte Christi, 
et ad repressionem humani tumoris, hominis repe- 
tit infirmitatem. Dixerat enim supra : Christus mor- 
tuus est pro impiis, et iterum repetit hie, Christus 


(121) August., super Joan. 
(122) Id., in eodem. 


semus. [Augustinus.] Ecce, dum oderat nos secun- 
dum peccata, amabat secundum quod opus ejus era- 
mus, quod et fecit onte mundi constitutionem (121). 
Incomprehensibilis est enim dilectio qua nos diligit 
Deus atque immutabilis. Non enim ex quo ei recon- 
ciliati sumus, per sanguinem Filii ejus, nos coepit 
diligere ; sed ante mundum, prius quam omnino ali- 
quid essemus dilexit nos, ut eum ejus Unigenito 
etiam nos filii ejus essemus. Quod ergo nos recon- 
ciliali sumus Deo per mortem Christi, non sie est 
intelligendum, quasi ideo nos reconciliaverit ei 
Christus , ut jam inciperet amare quos oderat, 
[Aug.] sieut reconeiliatur inimicus inimico, ut 
deinde sint amici, el se invicem diligant qui ante se 
invicem oderant : sed jam nos Deo diligenti recon- 
ciliati sumus, cum quo propter peccatum inimici- 
lias habebamus. Habebat enim ille charitatem erga 
nos, etiam cum inimicitias exercebamus adversus 
eum, operando iniquitatem (122). Sicut enim ei di- 
ctura est : Odisti omnes qui operantur iniquitatem 
(Psal. v). Ita et illud ei dietum est : Nihil odisti eo- 
rum que fecisti (Sap. x1). Proinde miro et divino 
modo eliam quando nos oderat diligebat. Oderat 
enim nos quales ipse non fecerat, et quia iniquitas 
nostra non penitus consumpserat ejus opus. Nove- 
rat simul in unoquoque nostrum, et odisse quod 
feceramus, et amare quod fecerat. Et hoc quidem 
intelligi in omnibus potest. Quis ergo possit eloqui 
digne quantum diligat membra unigeniti Filii sui, et 
quanto amplius Unigenitum suum ? Ex his ergo non 
meritum nostrum, sed Dei misericordia commenda- 
tur, quia nos tales e! tantum dilexit, ut pro nobis 
impiis moreretur; quod est tesümonium atque pi- 
gnus ejus dilectionis, qui enim proprio Filio suo non 
pepercit, sed pro nobis omnibus illum tradidit, quo- 
modo non etiam cum illo nobis omnia donavit ? (Rom. 
vir.) Dicendum utique hoc erat, scilicet quantum 
nos dilexerit, et quales : quantum, ne desperare- 
mus, et ipsa desperatione non auderemus erigi in 
eum; quales, ne superbiremus et superbientes de 
meritis nostris magis ab illo resiliremus et in no- 
stra fortitudine magis deficeremus. 

Illud quoque attendendum est quod dicit nos ju- 
stificatos in sanguine Christi, et reconciliatos Deo, 
tanquam non alio modo posset nos reconciliare, et 
D justificare nisi per mortem Christi (123), de quo di- 

cimus, quod fuit et alius modus possibilis Deo, qui 

omnia potest, sed nullus alius nostrz» miserie sa- 
nandz fuit convenientior. Quid enim mentes no- 
stras tantum erigit, et ab immortalitatis despera- 
lioneliberat, quam quod tanti nos fecit Deus, ut 

Dei Filius immutabiliter bonus in se manens quod 

eraL,et a nobis et pro nobis accipiens quod non 

erat, praeter natur: sue detrimentum dignatus no- 
strum inire consortium, sine ullo merito suo malo, 
mala nostra moriendo perferret, et eredentibus dona 


(125) August. in lib. De Trinit. 


1385 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1386 


sua sine ullis meritis nostris indebita largitate con- A homo, diabolus, diabolus et homo quid adversus 


ferret? Quia et ea quae dicuntur merita nostra bona, 
dona sunt ejus. Dona namque Dei sunt merita no- 
stra, quibus ad summum bonum pervenimus. (124) 
Est preterea alia ratio quare potius isto modo quam 
alio liberare voluit, quia sic, seilicet per mortem 
Christi, justitia superatur diabolus, non potentia. 
Quod quomodo factum sit, ut pateat explicabo, prout 
potero. Quadam justitia Dei in potestatem diaboli 
traditum. est genus humanum, peccato primi ho- 
minis in omnes utriusque sexus commislione na- 
scentes originaliter transeunte, et debito primorum 
parentum obligante, quocirea omnes homines ab 
origine sunt sub principe diabolo. Unde Apostolus : 
Eramus natura filii ire (Ephes. n), [Augustinus.] 
natura scilicet, ut est depravata peccato, non ut est 
creata ab initio. Modus autem ille quo traditus est 
homo in potestatem diaboli, non ita debet inteliigi, 
tanquam Deus hoe fecerit, aut fieri jusserit, sed 
quod tantum permisit, juste tamen illo deserente, 
peecantem peccali auctor illico invasit : non tamen 
Deus continuit in ira miserationes suas, nec homi- 
nem ἃ lege sus poles'atis amisit, quando in pote- 
state diaboli esse permisit, sed inter mala poenalia, 
etiam malis multa prestitit. bona, et tandem homi- 
nem quem commistio peccatorum diabolo subdidit, 
remissione peccat orum donata, per sanguinem Chri- 
sti eruit a diabolo, ut sic justitia vinceretur 2924. dia- 
bolus, non potentia. Sed qua justitia ? Jesu Christi. Et 
quomodo victus est ea ? quia cum in eo nihil morte 
dignum inveniret, occidit eum tamen. Et ulique 
justum est, ut debitores quos tenebat liberi dimit- 
tantur in eum credentes, quem sine ullo debito oc- 
cidit. Ideo autem potentia vincere noluit, quia dia- 
bolus vitio perversitatis suz& amaator est potentis, 
et desertor oppugnatorque justitiae, in quo homines 
magis eum imitantur, qui, neglecta vel etiam pe- 
rosa justitia, potenti: magis student, ejusque vel 
adeptione lzetantur, vel cupiditate inflammantur. Ideo- 
que placuit Deo, ut non fpotentia sed justitia 
vincens, hominem erueret, in quo homo eum 
imitari disceret. Postea vero in resurrectione se- 
culà est potentia. Justitia ergo prius, et potentia 
postea. Diabolum vieit justitia, quia nullum pecca- 
tum habuit, et ab illo injustissimo occisus est; po- 
tentia, quia revixit mortuus nunquam postea mori- 
turus. 

Sed nonne jure zquissimo diabolum vinceret si 
potentia tantum Christus cum illo agere voluisset ? 
Utique. Sed postposuit Christus quod potuit, ut 
prius ageret quod oportuit. Ad hoc autem erat opus 
illum esse et hominem, et Deum. Nisi enim homo 
esset, non posset occidi; nisi Deus esset, non cre- 
deretur voluisse quod potuit, sed non potuisse quod 
voluit. Justitia ergo humilitatis hominem liberavit, 
qua sola potentia :equissime liberare potuit. Si 
enim tres illi in causam venirent, scilicet. Deus, 


(124) Augustinus, in eodem. 


PaTROL. CXCI. 


Deum dicerent ? omnino non haberent, atque in ac- 
lione causce penitus deficerent. Diabolus enim inju- 
riam fecisse Deo convinceretur, quia servum ejus, 
id est hominem, et fraudulenter abduxit, et violen- 
ter tenuit. Homo etiam injuriam fecisse Deo convin- 
ceretur, quia pr:cepta ejus contempsit, et se alieno 
domino mancipans, suc servitutis damnum intulit. 
Homini quoque injuriam fecisse convinceretur dia- 
bolus, quia illum et prius promittendo bona dece- 
pit, et post mala inferendo, nocuit. Injuste igitur 
diabolus quantum ad se tenebat hominem, sed ho- 
mo juste tenebatur, quia diabolus nunquam meruit 
potestatem habere super hominem, sed homo me- 
ruit per culpam pati diaboli tyrannidem. Si igitur 


B Deus, qui utique praerat, potentia hominem liberare 


vellet, sola sus jussionis virtute hominem poterat 
justissime liberare, sed propter causam predictam 
justitia humilitatis uti maluit, unde et Filium pro 
nobis in mortem tradidit, per quam justifieati su- 
mus et reconeiliati Deo. [August.] Hoc est pretium 
reconciliationis nostre, quod Christus obtulit Deo 
Patri, ut placaretur, non quod ante non dilexit nos, 
ex qua dilectione Filium pro nobis tradidit, nee Fi- 
lius quasi non parcente Patre sibi, nobis velut in- 
vitus est traditus, et eum de ipso dietum sit, tradidit 
semetipsum. Hoe ergo sicut et omnia alia Pater et Fi- 
lius, et amborum Spiritus simul et concorditer 
operantur. Sed si ante nos diligebat Deus, quomodo 
per mortem Christi ei sumus reconciliati, et ab ira 
liberati? Ad quod dicimus, quod ira Dei, qui cum 
tranquillitate judicat, nihil est aliud quam justa vin- 
dieta. (125) Si ergo justa divina vindicta tale nomen 
acceperit, reconciliatio Dei recte intelligitur, cum 
talis ira finitur, scilicet. cum a reatu poen: absolvi- 
mur. Non enim inimici eramus Deo, nisi quemad- 
modum justitite sunt. inimiea peccata, et ideo re- 
missis peccatis tales inimicili: finiuntur, et recon- 
ciliantur justo, quos ipse justifieat. Peccata enim 
nostra diabolus tenebat, et per illa nos merito age- 
bat in mortem ; sed tantum valuit ille sanguis ut ho- 
mines ab ceterna morte debitaliberaverit mors Christi 
indebita, quos tamen. etiam inimicos utique dilexit. 
Unde recte sequitur: Si enim per mortem Filii, quasi 
dieat : Vere jam vivens poterit amicos factos sal- 
vare. Enim, id est quia nos reconciliati sumus Deo, 


D[Augustinus] qui prius juste eramus sub potestate 


diaboli, natura depravata peccato. Reconciliati dico 
per mortem filii ejus, cum adhuc essemus inimici, 
non quocunque modo peccatores. ΕἸ si hoc est quod 
utique est, ergo multo magis, nos reconciliati eri- 
mus, | Ambrosius] non modo ab ira liberati, sed etiam 
salvi, et hoe in vita ipsius, id est per vitam ipsius, 
scilicet. quia resurrexit a mortuis. Et est sensus : 
Inde certum est quod vivens poteritamieos salvare, 
quia mortuus potuit justificare : quo faeto inimici 
ex peecato sunl reeonciliati. Nam amici Dei, [Au- 


425) August., De Trinitate. 


ἀά 


1387 


PETRI LOMBARDI 


1388 


gustinus] Et nota quod idem hic dieit, per mortem A stitia ita et vita sieut per unum hominem peccatum 


reconciliati, quo supra, insanguine justifieati. Dico, 
salvi erimus. 
Vgns. 11. — «Non solum autem, sed et gloriamur 
« in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, 
« per quem nunc reconciliationem accepimus. » 
Non solum autem salvi erimus, sed et gloriamur, 
jam spe de hoc quod erimus im Deo, id est idem 
cum Deo in futuro, non per naturam, sed per di- 
lectionem et voluntatem, quia nihil diligemus, vel 
volemus nisi quod Deus. Vel gloriamur in presenti, 
non in nobis, sed im Deo, et hoc non per nos, sed 
per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem 
jam munc in presenti reconciliationem ad Deum 
accepimus, qui a Deo, peccante Adam, discessimus. 
Vgns. 12, 13. — » Propterea sieut per unum ho- 
« minem peccatum in hune mundum intravit, et 
« per peccatum mors, et ita in omnes homines 
« mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Us- 
« que ad legem enim peccatum erat in mundo. » 
Propterea sicut. [Ambrosius] Dixit. supra per 
Christum reeoneiliatorem esse justitiam et vitam, 
el quod possit esse per eum. Per similitadinem in 
minori, id est per simile et minus probare intendit. 
- Sieut enim per Adam purum hominem peccatum 
est et mors, ita per Christum hominem et Deum 
potest esse justitia et. vita. EL quia per Adam pec- 
catum esl et mors, multo magis justitia per Chri- 
Sstum potest esse et vita, ul quia etiam unus Adam 
peecavit in omnibus, unus Christus Filius Dei pee- 
calum vineeret in omnibus. (126) Prolixius ergo 
Apostolus hie de duobus hominibus disputat, scili- 
cet de primo Adam, per cujus peccatum tanquam 
hereditariis malis posteri ejus obligati sumus ; et 
de secundo Adam, quo, solvente pro nobis quod non 
debebat, a debitis et palernis et propriis liberati 
sumus. Quia ergo per illum unum diabolus tenebat 
omnes, per ejus vitiatam carnem concupiscentiali- 
ter generatos, justum est ut per hunc unum dimitlat 
omnes per ejus immaenlatam gratiam spiritualiter 
regeneratos. Et hoc est quod ait : Propterea. sicut 
eic. Insiste littere, ita ut a minori, et a simili ra- 
liocinationis ordo ostendatur; quasi dieat : Dico 
quod per Christum est justitia et vita : et propterea 
per Christum justitia et vita procedit in omnes, per 
ejus gratiam regeneratos; subaudi, quia per unum 
hominem, scilicet per Adam a quo propagati sumus, 
peccatum originale intravit in hunc mundum, pro 
eodem peecato miserum, id estin omnes homi- 
nes. (127) Mundum appellavit universum genus hu- 
manum. Sieut enim ab uno illo homine sunt, sic 
ab eodem peccato immunes esse non possunt, nisi 
ab ejus reatu per Christi baptismum | absolvan- 
tur. (128) Eece a minori probavit. Modo a simili 
idem ostendatur et legatur : sicut. quod. dimissum 
fuerat; quasi dicat : Ita per unum Christum est ju- 


(126) August. in lib. xur. De Trinitate. 
(127) Id., in Enchirid. 
(128) Id., ad consult. Hilarii. 


intravit in hune mundum. Et non mutatur sensus. Εἰ 
per peccatum mors, |Ambros.] id est dissolutio animae 
et corporis intravit in ipsum Adam. Ef ifa per ipsum, 
mors pertransivit in omnes homines per ejus vitia- 
lam carnem genitos. 

[Orig.] Quieritur quomodo per unum hominem, et 
non magis per unam mulierem, dicat Apostolus pec- 
catum introisse in mundum, cum a muliere initium 
peccati fuerit, et ante a serpente, sive a diabolo. Ad 
quod dieimus Apostolum in his eonsuetudinis ordi- 
nem tenuisse, dum successionem posteritatis hu- 
mans quie peccato el morti ex eo venienti suecu- 
buit, non mulieri, sed viro attribuit. Non enim a mu- 
liere posteritas, sed ex viro nominari solet : et ob 

p hoe, morlalis posteritas, et corporalis, successio 
viro polius, tanquam auetori, et non mulieri depu- 
tatur. (129) Vel quiamulier de viro, et utriusque una 
caro est, el ideo sive a muliere, sive ab Adam 
dicatur, utrumque ad primum hominem pertinet. 
Prieterea sciendum est hireticos quosdam, qui no- 
minati sunt Pelagiani, dixisse peccatum prim: 
transgressionis in alios homines non propagatione, 
sed mutatione transisse. Unde etiam in parvulis no- 
lunt eredere, per baptismum solvi originale pecea- 
tum quod in nascentibus nullum esse omnino con- 
tendunt. Sed si Apostolus peccatum imitationis, 
non propagationis intelligi voluisset, ejus principem, 
non Adam, sed diabolum daret, de quo in libro 
Sapienti:e dicitur : Invidia diaboli mors intravit in 
orbem. terrarum (Sap. wu). Et quia non vult intelligi 
hoc esse faetum. propagalione, sed imitatione, con- 
linuo. subjunxit Seriptura : Imitantur autem eum 
qui sunt ex parte ipsius (ibid.), imitantur quidem 
Adam quotquot per inobedientiam transgrediuntur 
mandatum Dei. Sed aliud est. quod exemplum est 
voluntate peccantibus, aliud quod origo est cum 
peecato nascentibus. Nam et Christum imitantur 
sancli ad sequendam justiiam sed preter hanc 
imitationem, gratia ejus illuminationem justifieatio- 
nemque nostram, eliam intrinsecus operatur, qus 
eliam baptizatos parvulos suo inserit corpori, qui 
nondum valent aliquem imitari. Sicut ergo Christus 
preter imitationis exemplum dat etiam sui spiritus 
aliquam occultissimam fidelibus gratiam, quam la- 
tenter etiam. infundit parvulis, sic et Adam prater 

Dimitationis exemplum, occulta etiam tabe carnalis 
concupiscenli& suc tabificaviL in se omnes de sua 
stirpe venturos. Unde recte subdit : In quo omnes pec 
caverunt; quasi dicat : merito per eum in omnes 
mors intravit, quia causa mortis per ἘΦ £» eum in 
ommes intravit, id est peecatum. [Augustinus.] Et 
hoe est, in quo, scilicet Adam, omnes peccaverunt, 
utin materia, non solum ejus exemplo, ut quidam 
dicunt. (130) Omnes enim illi unus homo fuerant, id 
est ab eo originale peccatum. traximus, qui omnium 


(129) Augustinus, De baptismo parvulorum. 
(150) Id., ibid. 


1389 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1890 


nostrum origo et materia fuit, ex quo secundum A secundam, quz poenaliter zeterna est, mortem trahit, 


propaginis successionem per carnis concupiscen- 
tiam descendimus. Vel in quo peccato omnes pecca- 
verunt proprie et cireumspecte, et sine ambigui- 
tate, dixit Apostolus hoe, in quo peccaverunt, sive 
enim intelligatur in quo, scilicet homine, sive in quo 
scilicet peccato, manifestum est. Alia enim sunt 
propria peccata, in. quibus tantum peccant quorum 
peccata sunt; aliud hoc unum in quo omnes pecea- 
verunt, quando omnes illi unus homo fuerant. Ma- 
nifestum est itaque omnes in Adam peecasse, quasi 
in massa. [Ambrosius| Ipse enim per peccatum 
corruptus, quos genuit omnes nati sunt sub pec- 
calo. Ex eo igitur cuncti sunt. peccatores, usque ad 
legem. (131) Et quasi dieat quis : In omnes per- 
transiit peeeatum. Quid ergo egit lex ? Nonne illa 
reconciliagare potuit ut peccatum mon transiret in 
omnes ? Non, inquit, usque ad legem enim scriptam, 
vel naturalem, id est sub lege, etiam peccatum 
[Haimo.] originale et aetuale, erat in mundo, id est 
in homine. (132) Quia nec lex potuit auferre pecca- 
lum, sed auxit, sive naturalis in qua quisque jam 
raüone utens incipit peccato originali addere pro- 
pria; sive seripta, quze per. Mosen data est populo, 
qua subintravit ut abundaret delietum. (133) Non 
ergo ideo dicit Apostolus, usque ad legem pecca- 
tum fuisse in mundo quod deinceps in nemine fue- 
rit, sed quia non poterat per litteram legis auferri 
quod solo spiritu grati: poterat fieri, ne quis fidens 
de viribus putaret libero arbitrio legem potuisse 
sufficere, et Christi gratiam derideret. 

Vzns. 13, 14. — « Peccatum autem non imputa- 
« batur, cum lex non esset ; sed regnavit mors ab 
« Adam usque ad Mosen etiam in eos qui non pec- 
« eaverunt in similitudinem. prevaricalionis Ado, 
« qui est forma futuri. » 

Peccatum autem ; [Augustinus]|quasi dieat : Pec- 
catum erat in mundo, sed homines non imputabant 
quia ezei erant. Et hoe est : peccatum. autem mon 
imputabatur, (134) id estignorabat, et peccatum es- 
se non putabatur ab hominibus. Non dico a Deo, 
cujus judieio qui sine lege peccaverunt, sine lege 
peribunt; non imputabatur, dico, cum lex non esset, 
qui peceatum prohibet. (135) Non dieit, peccatum 
non erat, sed non imputabatur, quia non erat sive 
lex rationis in. parvulo, sive lex lilterze in populo, 


id est ad gehennam, hoc regnum mortis sola in quo- 
libet homine gratia destruit Salvatoris, quie opera- 
ia est etiam in antiquis sanctis; qui, antequam 
Christus in carnem veniret, ad ejus adjuvantem gra- 
liam non ad legis litteram, tantum. jubentem, non 
adjuvantem pertinebant. Hoc enim occultabatur in 
Veteri Testamento pro temporum dispensatione jus- 
tissima, quod nunc revelatur in Novo. In omnes 
regnavit mors, preter illos qui Christi gratia adjuti 
sunt. Regnavit, dico, etiam. im eos qui nom pecca- 
verunt in similitudinem prevaricationis Ade, id est 
qui non sua propria voluntate peccaverunt sicut 
Adam, sed originali vitio tenebantur obstrieti, quod 
ab eo traxerunt, per quod traherentur ad condem- 
nationem, nisi gratia Christi juvarentur. (137) Et 
nola quod dicendo usque ad legem, vel usque ad 
Mosen includit quia etiam tune, scilicet sub lege 
peccatum erat et mors, id est damnatio. (138) Scien- 
dum quidem est plerosque Latinos codices sic ha- 
bere: Regnavitmors ab Adam usque ad Mosen in eos 
qui peccaverunt. in. similitudinem pravaricationis 
Adc. Quod etiam ipsum illi qui legunt ad superiorem 
referunt intellectum, ut in similitudinem pravari- 
cationis Adze peccasse accipiant illos qui in illo pec- 
caverunt, ut ei similes erearentur, scilicet sicut ex 
homine homines, ita ex peccatore peccatores, et ex 
morituro morituri damnatoque damnandi. Greci 
autem codices, unde interpretatio facta est in Lati- 
num, aut omnes, aut pene omnes habent, id quod 
primum positum est. 

Vel aliis non mutatis, ab illo loco sie legi potest : 
Sed regnavit, et accipitur de corporali morte, quasi 
peccatum non imputabatur, id est ignorabatur ante 
legem ; sed effectus indicabat, quia mors corpora- 
lis regnavit quotidie per aliquas passiones ; et tan- 
dem dissolvendo, ab Adam. usque ad ; Mosen, cum 
minus videretur ; regnavit dico, non solum in his 
qui per se pr:evaricando mortem meruisse videren- 
tur, sed etiam in eos qui peccaverunt in similitudinem 
prevaricationis Ade, id est in pueros qui nihil a se 
addiderunt pravarieando legem. Vel ita ab illo loco, 
usque ad legem, ete.; [Ambrosius] quasi dicat : Bene 
dixi peccatum pertransisse in omnes, enim, id est 
quia usque ad legem, id est etiam ante legem, pec- 
catum erat in mundo, eum non ita videretur, lege 


qua arguente demonstraretur peccatum. Sed regna- D non docente. Dico, peceatum erat in mundo, pecca- 


vit, etc., [Haimo.] quasi peceatum non imputabatur 
ante legem, sed tamen mors, id est peccatum vel 
damnatio, regnavit ab Adam usque ad Mosen, (136) et 
usque ad legem quce per Mosen divinitus promulgata 
est, quia nec ipsa potuit regnum mortis auferre. Re- 
gnum autem mortis vult intelligi quando ita damna- 
tur in hominibus reatus peccati, ul eos ad. vitam ze- 
lernam, qui vere vita est, venire non sinat ; sed ad 


(151) Augustinus, Contra Julianum. 
(152) Id., De baptismo parvulorum. 
(155) Id., ad Hilarium. 

(154) Id., De baptismo parvulorum. 


tum autem non impultabatur, apud Deum, cum lea: 
^on esset. Imputabatur quidem peccatum apud ho- 
mines, sed non apud Deum, apud quem putabatur 
impune futurum, eum mesciretur vindicaturus. As- 
serebant enim homines Deum incuriosum esse, et 
ideo apud eum impune futura peccata, sed non apud 
homines. Non enim lex. naturalis penitus obtorpue- 
ral, quia non ignorabant quod non debebant facere, 


(155) Augustinus, ad Hilarium. 
(156) Id., De baptismo parvulorum. 
(157) Id,, contra Julianum. 

(158) Id., De baptismo parvulorum. 


1391 


PETRI LOMBARDI. 


1392 


aliis, quod. pati nolebant. Nam usque adeo pecca- À eos qui non peccaverunt in similitudinem prevari- 


tum non erat ignotum inter homines quod Joseph, 
quamvis per calumniam, tum quasi reus clausus est 
in carcere, et. pistor, et pincerna Pharaonis. Pecca- 
tum ergo non imputabatur, eum lex non esset, non 
dico apud homines, sed apud Deum. Sed ubi lex 
data est, noverunt Deum curare humana, et judi- 
care. Sed regnavit, quasi dicat: Ante legem non 
imputabatur peecatum, sed. regnavit mors, animae 
secure possidente homines diabolo pro impunitate 
credita. Impune etenim peccare se putantes, magis 
delinquebant, certa hzc peccata promptiores, quie 
mundus quasi lieita nutriebat. Quo facto gaudebat 
Satanas, securus, quod ex causa Ad: derelictum a 
Deo hominem possidebat. Regnavit, dieo, ab Adam 
usque ad Mosen, per quem rediit cognitio unius Dei, 
quia per eum data est lex in qua pracipiebatur de 
uno Deo colendo. Regnavit ergo mors usque ad Mo- 
sen, id est usque ad legem, quia jam tunc datum 
est hominibus remedium quo possent liberari ; sub 
qua tamen si essent similes prievaricationi Adae, in 
eos mors regnaret, sed lex data est in initio regres- 
sionis de JEgypto docens, de uno Deo ne regnaret 
mors, scilicet. diabolus, vel peccatum, et ccpit in 
Judza primum destrui regnum mortis. Nunc vero 
ubique destruitur per Christi gratiam. Et nota hic, 
usque accipi exclusivum, in eos qui peccaveruntin si- 
militudinem prevaricationis Ade. Alia littera in qua 
non legitur efiam et non : quasi dieat : Mors regna- 
vit usque ad Mosen, non tamen in omnes, sed in eos 
qui peccaverunt in similitudinem prevaricationis 
Ade, id estin similes prevaricatori Ade; qui sci- 
licet neglecto Creatore servierunt ereature, deos si- 
bi constituentes, quos colerent ad injuriam Dei, sic- 
ut ille loco Dei diabolo consensit. Peccatum enim 
Ad: nonlonge ab idololatria est, quicontempto Crea- 
loris precepto diaboli suasioni consentiens, quasi 
in loco Dei diabolum statuit, et sicut Deus esse vo- 
luit. Fuerunt autem qui peccaverunt, non preterito 
Deo ; qui enim intellexit sive ex traduce, sive indicio 
naturali, et veneratus est Deum nulli honorificentiam 
nominis ac majestatis impartiens, si peccavit, quia 
impossibile erat non peecare, sub Deo peccavit, non 
in Deum. Ideoque in eos mors non regnavit, sed in 
hos qui in similitudinem Ade peccaverunt, id est 
qui sub specie idolorum servierunt diabolo. Tales 
erant fere omnes usque ad legem ; perpauci. ut Abra- 
ham, uni Deo servierunt, et non in eos regnavit 
mors, quia post mortem istam quse prima dieitur, ad 
secundam non pervenerunt, quz sternaliter punit ; 
imo sub spe servati sunt in adventu Christi liberan- 
di, sicut de Abraham legitur, quia quamvis apud in- 
feros fuerit discretus, tamen longo intervallo erat a 
peccatoribus, ita ut ehaos ingens esset inter justos 
et peccatores (Luc. xvi). Et sciendum quod liberos 
qui aliter habent dieit Ambrosius esse corruptos, 
ubi scilicet. scriptum est mortem regnasse, etiam in 


(159) Aug., Contra Julianum h:ereticum. Joan. Da. 


D 


cationis Adze. Quae littera etiam in. Grecis codici- 
bus legitur : quod quidam ita intelligunt, quia di- 
cunt morlem corporum regnasse in cultores unius 
Dei, etiam usque ad Mosen, sed eur non usque ad 
finem seculi? Sunt tamen quidam Latini codices 
quos constat a veleribus Grecis translatos, quasi 
ita habent in eos qui peccaverunt, etc., quos ineor- 
ruptos simplicitas temporum servavit, et probat. 
Postquam vero a concordia animis dissidenti- 
bus, et hcwrelicis pertubantibus moveri quzstio- 
nem eoperunt, multa tam in Grecis quam in Lati- 
nis codicibus ab hereticis contentionis studio mu- 
22€» tata sunt, qui cum propria auctoritate uti non 
possunt ad victoriam, verba legis adulterant, ut 
sensum suum quasi verbis legis asserant, et contra- 
dicentibus sibi, quasi auctoritate resistant. Qui 
Adam, est forma, id est similitudo ; futuri, sci- 
licet Christi, quantum ad Adam tunc futuri. Adam 
autem dicitur forma futuri, id est Christi, quia jam 
tune decrevit Deus in mysterio, id estin occulto 
suo disposuit per unum Christum emendare quod 
per unum Adam peccatum erat. Unde dicitur in 
Apocalypsi : Agnus occisus est. ab origine mundi. 
Et forma futuri, id est Christi, dicitur a contrario, 
quia sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo 
vivificabuntur ( I Cor. xv). Sicut in illo illud, ita in 
isto fit istud. (139) Sed hec forma, non ex omni 
parte conformis est, sicut subsequenter ostenditur. 
Vel forma Christi dicitur, quia sicut ille sine coitu 
a Deo factus est, ita Christus ex Virgine Spiritu 
sancto cooperante processit. Vel Adam dicitur for- 
ma Christi, quia sicut ille pater est omnium secun- 
dum carnem, sic Christus pater est omnium secun- 
dum fidem. Et sieut ex latere illius dormientis 
assumpta est costa, unde formata est Eva, sic ex 
istius latere profluxerunt. sacramenta, scilicet aqua- 
ablutionis, et sanguis redemptionis, per que 
salvatur Ecclesia. [Remigius] Ideoque sicut ille 
communicare potuit filiis suis peecatum et mor- 
tem, sic iste suis juslitiam suam et vitam, et etiam 
iste plus boni suis confert quam ille mali, et ideo 
potest magis salvare quam ille perdere. Et hoc est 
quod subdit. : 
Vgns. 15, 16. — « Sed non sieut delictum, ita 
et donum. Si enim unius delicto, multi mortui 
sunt, multo magis gratia Dei, et donum in gratia 
unius hominis Jesu Christi in plures abundavit ; 
et non sicut per unum peceatum, ita et donum: 
nam judicium quidem ex uno in condemnatio- 
nem, gratia autem ex multis delictis in justifica- 
tionem. » 

Sed non sicut. Quasi dicat : Adam est forma, 
Christi, id est similes sunt Christus et Adam, sed, 
non sicut delictum Ade est, ita est et donum, Christi 
id est majus est donum Christi quam delictum Ade 
et ideo non sic est efficax peccatum Ad: ad damna- 


1393 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1394 


tionem, ut gratia Christi ad salvationem : quod est Α et hoc probat. Nam judieium Dei est procedens, ex 


dicere : Non sunt pares cause eorum, nec etiam 
pares sunt effectus causarum. Quod ibi ostenditur. 
Et non sicut per unum ; sed praemittit quo probat 
causas Ad: οἱ Christi non esse pares, dicens : Si 
enim unius ; quasi dicat : Vere non itla est donum 
Christi, ut delietum Adc, quia delietum Ade unum 
est, [quo multi mortui sunt ; Christi vero gratia 
multiplex est, qua multi vivificati. Si vero unum 
delietum multos mortificare potuit, patet quod mul- 
liplex gratia vivificare multo magis possit. Causa 
enim Christi est gratia abundans, ex qua omnia 
bona sunt homini, sine qua nil habet boni. Causa 
Ade est peccatum illud originale, eujus rei sunt 
omnes carnaliter geniti ; (140) extera peccata ha- 
bent ex se multa, etsi ex illo originali sint ad 
peccandum magis proni. Pretereaetiam his qui per 
Christum redimuntur temporaliter valet forma mor- 
lis ex Adam ; in :ernum autem valebit vitze forma 
per Christum. Quamvis igitur Adam sit forma fu- 
turi, plus tamen prestat regeneratis Christus, quam 
eis generatis Adam nocuerat. Et bene hcc causa 
Christi omnibus suis prodest, quia si causa Ads 
omnibus suis nocuit, tunc et hxe hoe potuit suis: 
et hoc est, si enim, ete., quasi dieat : Vere non ita 
est donum ut delictum. Enim, id est quia, unius 
hominis Adz delicfo uno quidem, etsi ipsi plura 
admiserit, in posteros tamen non nisi unum origi- 
nale transmisit, multi, scilicet omues filii sui ex eo 
carnaliter geniti, mortui sunt, id est peccatores 
constituti, etsi, hoc est tune, gratia Deiet donum, 
id est gratuitum donum, vel gratia, id est. remissio 
peccatorum, et donum, scilicet alia dona sancti 
Spiritus, multo magis abundavit,id est multo magis 
abundans transiit, i2 plures, id est omnes filios ejus. 
Abundans autem et major res omnibus suis magis 
prodest, quia non solum illud originale, sed etiam 
addita peccata solvit. Hoe autem donum datur, in 
graliaunius hominis Jesu Christi, id est per gratiam 
Christi. [Haimo] Gratiam dieit perfectionem virtu- 
tum que in Christo homine fuit, qui per suam bo- 
nitatem, de sua plenitudine nobis tribuit. (141) Et 
nota, plures, non ibi poni comparative, sed abso- 
lute, tauquam diceret. multos. Non enim plures ju- 
stifieantur per Chrislum , quam condemnantur per 
Adam ; sed ita dicendum est multo magis abunda- 
vit, ut donum Christi delieto Ad: comparetur et 
proferatur. Adam quippe ex uno delieto reos genuit 
multos, Christi autem gratia, etiam delieta proprie 
voluntatis, qua originali culpe in qua nati sunt 
addiderunt, solvit atque donavit. Major est ergo 
causa Christi quam. causa. Adie. Et nune sieut hic 
ostendit dispares esse effectus causarum ; quasi di- 
cat: Non solum cause sunt dispares, sed etiam 
effectus. EL id est quia,non sicut per unum peccatum, 
fit, ita fit el per donum, sed plus fit per donum , 


(140) August. ad Hilarium. 
(141) Id., De baptismo parvulorum. 


uno tantum delicto originali ab Adam traducto, in 
condemnationem corporalis et eterne mortis. 
Gralia autem Christi, non ex uno tantum, sed ez 
multis delictis, procedit in justificationem, quia non 
solum ignoscit, sed etiam justificat. (142) Et attende 
quod dictum est, judicium ex uno in condemnaltio- 
nem, quod non ideo dietum est, quod illud solum 
quod originaliter trahitur in judieiosit damnandum, 
sed quia etiam illud, si solum sit, damnationem fa- 
cit. Christi autem gratia, non solum illud quod ori- 
ginaliter trahitur, sed etiam multa actualia dimittit, 
et insuper justificat, id est de impio pium faeit, ac 
deinde de bono in melius proficere. Ecce in his 
ostendit effectus causarum Christi et Ade dispares 
esse. Effectus causze Adze, id est peccati quod intu- 
lit, est non omnis damnatio, sed qui pro illo uno 
debetur. Sunt enim, et ex nostris additis, alim 
damnationes. Effectus autem donorum Christi, cum 
remotis omnibus peccatis originalibus et aetuali- 
bus, omnis justificatio et vita &eterna, de qua addit 
in sequenti versu subdens : 


Vgns. 17. — « Si enim unius delieto mors regna- 
« vit per unum, multo magis abundantiam gratia 
« et donationis et justiti:: accipientes in vita regna- 
« bunt per unum Jesum Christum. » — — 

Si enim, quasi dicat : Gratia Christi procedit in 
justificationem, et bene hoc suis est, per unum 
Christum, quia si illa, id est damnatio, per unum 
Adam suis est, tunc et hoe potuit Christi gratia : et 
vere hoc potest, quia etiam in vitam zternam du- 
cit. Et reete. [Augustinus] Enim, id est quia, in 
unius delicio, etiamsi propria non adderentur, 
mors, id est dissolutio animae et corporis, regnavit, 
eliam ante mortem passiones inferens, per unum, 
Adam, quia quas vires habuit in illo, in omnes po- 
steros exercuit, quorum materia ille fuit, sicut et 
culpa ejus solius fuit, quze in omnes transfusa est, 
etsi, hoe est tunc homines, accipientes a Deo non a 
se habentes, abundantiam gratie, id est remissionis 
peccatorum. [Haimo] Abundantiam dicit, quia etiam 
propria solvuntur. Et abundantiam, donationis id 
est eharismatum. ef justitia, id est bon: operationis. 
Multo magis regnabunt per unum Jesum Christum in 
vita, wterna, [Augustinus] id est :eternaliter in in- 
corruplione. Multo magis, dieit hos regnare, quia 
multo major res est hie, quam sit in regno mortis. 
Vel multo magis regnabunt in vita, quam in eis 
regnavit mors, quia in vita regnabunt :eternaliter, 
mors aulem regnavit in eis temporaliter et cum 
fine. 

Vgns. 18,19. — « Igitur sieut per unius delictum 
« in omnes homines in condemnationem, sie et per 


« unius justitiam in omnes homines in justificatio- 
« nem vitio. Sieut enim per inobedientiam unius 


(142) Id., in Enchirid. 


1395 


PETRI LOMBARDI 


1396 


* hominis peccatores constituti sunt multi, ita per A per donum. Nam judieium Dei procedit ex uno in 


« unius obeditionem justi constituentur multi. » 
Igitur sicut per unius delictum, etc. Ex predictis 
infert disputationem suam in eodem quod proposue- 
rat concludens : Quandoquidem Adam est forma 
Christi futuri, et. quia majus est donum Christi, et 
plus confert, igitur sieut, id est quam digne. Per 
unius delietum, transiens, non imitatione, sed pro- 
pagatione, i» omnes homines, itum. est ab homine 
vel processit sententia Dei in condemnationem cor- 
poris et animse, sic, ef, per unius justitiam, valen- 
tem, in omnes homines, si ipsi velint, itum est ab 
homine, vel processit sententia Dei im justificatio- 
nem qua est causa vife. (143) Attende quod. Aposto- 
lus videns non sola imitatione Ad: fieri peccatores, 
sed propagatione, nee sola imitatione Christi justi- 
ficarl, sed regzeneralione spirituali, dixit omnes et om- 
nes, non quod omnes geniti per Adam regenerentur 
per Christum, sed quia, sicut nullius carnalis gene- 
ralio est, nisi per Adam, sie spiritualis nullius 
regeneratio est nisi per Christum. Si qui essent 
preter Adam generati, et si qui preter Chri- 
stum regenerati, non diceret, omnes et omnes ; 
ΖΞ "ὁ sicut autem nullus est homo preter illam ge- 
nerationem, sie nullus est justus preter istam. Nemo 
enim nascitur nisi in coneupiscentia carnali, que 
tracta est ex primo homine ; et nemo renascitur 
nisi gratia spirituali, qucze data est ἃ secundo ho- 
mine ; eosdem post dicit multos, sed aliter, ab illo 
loco, sed non sieut delictum, etc., dixerat quod 
Adam est forma futuri. Forma utique in hoc est 
quod unus emendat, quod unus peccavit ; sed ta- 
men causa Ade, non est talis. qualis causa Christi, 
quia unum est delietum Adze, quo multi, id est si- 
militer pravarieantes, mortui sunt ; gralia vero 
Christi in plures transit, quia et in hos, et in non 
similiter prevaricantes. Et attende quod agit hic 
de actuali peccato Adze. in quo dicit mortuos illos 
qui actualiter peccaverunt ad similitudinem | ejus, 
et legitur, plures, comparative, quasi dicat : Vere 
non est ita donum ut delictum. Si enim in unius 
delieto mortui sunt, scilicet imitantes przevaricatio- 
nem ejus, multo magis gratia Dei, et donum in gra 
lia unius hominis, Christi Jesu abundat in plures. 
Plures enim gratiam consequuntur per Christum, 
quam mortui sunt delieto Adz, quo mortui sunt 
qui in similitudine przvarieationis Adae peccave- 
runt ; gratia autem Christi, et in eos qui similiter 
peccaverunt, et in eos qui non peccaverunt in 
similitudinem prevarieationis Ad: abundavit. Nam 
et in multos qui neglecto Deo servierunt crea- 
ture, ne ab hac vita decedentes a secunda morte 
exciperentur, et in cultores unius Dei qui paterno 
peccato ex Dei sententia apud inferos tenebantur, 
gralia abundavit in descensu Salvatoris, in omnibus 
dans indulgentiam eum triumpho, sublatiseis in co- 
lum. Et non sicut per unum peccatum fit, ita fit et 


(145) Augustinus, De baptismo parvulorum. 


condemnationem, gratia autem ex multis, in justi- 
fieationem vitze. Manifeste ergo diversum est, quia 
in uno peceato Ads similes ei, damnali sunt ; gra- 
lia vero non ex uno, sed ex multis peccatis justifi- 
cavit homines, et etiam in vitam perduxit, quod 
bene potuit. Enim,id est quia, ài» unius hominis de- 
licto, per unum regnavit mors, scilicet diabolus vel 
peccatum. Et attende quod ait mors regnavit, non 
regnat, concordans superiori sensui, ubi dixit mor- 
lem regnasse usque ad Mosen, quia qui per legem 
noto Dei judieio timorem ejus habuerunt, sublati 
sunt de mortis imperio. Ante verodumsine lege ti- 
mor Dei in terris non erat, mors in similes Ade 
provaluit ; et si ibi regnavit mors, multo magis ho- 
p mines accipientes abundantiam gratie et donatio- 
nis, et justitize in vita regnabunt per unum Domi- 
num Jesum Christum, id est multo magis gratia re- 
gnare debet, quz in plures transiit quam mors, et 
vitam confert zeternam. Quod autem post dieit om- 
nes, similiter peecantes accipit Item omnes cre- 
dentes dieit, et hoc est quod subdit : [Ambrosius] 
Igitur si per unius delictum transiens in omnes ho- 
mines, similiter peccatum est in condemnationem, 
sic et per unius justitiam, transeuntem in omnes 
homines eredentes, itum est in. justificationem vitz. 
Non enim est generalis damnatio, vel justifieatio in 
omnibus. Unde postea ait : Multi, sieut enim, etc. 
Hie jam determinat delictum unius, ut sicut ille 
merito peccati perdidit, ita iste merito justitiz:e nos 
liberasse videatur, et ordinem assignationis, unde 
superius loqui eceperat, scilicet qualiter Adam sit 
forma. futuri, explieat hie, dicens : 

Sicut enim per inobedientiam unius hominis, sci- 
licet Ada, peccatores constituti sunt multi, id est 
omnes sui qui non sunt Christi, ifa, et merito, per 
obedientiam hominis unius, id est Christi, justi con- 
stituuntur multi, id est omnes sui. Et nota quod 
non ait per unius Dei vel Verbi, sed per unius ho- 
minis obedientiam justificari ; ne putes antiquos 
justos solo verbo Dei, id est solius verbi fide sine 
fide incarnationis liberari, sine qua, nec antiqui, 
nee moderni liberari potuerunt (144). Illa enim sana 
fides est, qua credimus nullum hominem, sive majo- 
ris, sive parvulz setatis, liberari a contagione mor- 
lis antique, et obligatione peccati quod prima na- 
D tivitate contraxit, nisi per unum mediatorem Dei et 

hominum, hominem Christum Jesum, cujus homi- 

nis, ejusdemque Dei saluberrima fide, etiam illi 

justi salvi fazti sunt, qui priusquam veniret in car- 

nem, crediderunt in carne venturum. Eadem fides 
namque est, et nostra, et illorum, proinde cum om- 
nes justi, id est veraces Dei cultores sive ante in- 

carnationem , sive post, nec vixerint, nec vivant , 

nisi ex fide incarnationis Christi, profectoque seri- 

ptum est non esse aliud nomen sub colo in quo 
oportet salvari nos, ex illo tempore valet ad sal- 


(144) Augustinus, ad Optatum. 


DE PN 


1397 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1398 


vandum genus humanum, ex quo in Adam vitiatum A commiserunt, sed in radice perierunt : nil habent 


est. Ille unus unum peecatum misit in mundum, iste 
vero unus non solum illud unum, sed cuncta abstu- 
lit que addita invenit. Ecce ostensum est quomodo 
Christi gratia Adze. delietum superat, quia non so- 
lum originale ab Adam propagatum, sed etiam 
aciualia supradieta solvit, et justitiam ac vitam prze- 
stat, que gralia antequam operetur in homine, 
ipsius est, atque infidelis. Per fidem enim impius 
justificatur. Sicut ergo per fidei virtutem adultus 
justificatur, ita et per fidei sacramentum parvulus, 
id est de impio fit pius, de infideli fidelis. (145) 
Sed querit Julianus per quid peccatum in parvulo 
invenitur, inquiens : Non peecat iste qui nascitur, 
non peccat ille qui genuit, non peccat ille qui eredi- 
dit. Per quas ergo rimas inter tot presidia inno- 
centi: peccatum fingis ingressum ? Ei respondet 
saneta pagina. Per unum hominem, ait Apostolus, 
peecatum in mundum intravit per unius inobedien- 
tiam, ait Apostolus ; quid quarit amplius ? Quid aper- 
tius, quid qu:rit ineuleatius ? Quid. querit latentem. 
rimam, cum habeat apertissimam januam ? Item 
inquil, si per hominem peccatum  intravii in 
mundum, peccatum, vel ex voluntate, vel ex 
natura est; si autem ex voluntate est, mala est 
voluntas quie peecatum facit; si autem ex natura, 
mala est natura. Cui respondeo : Ex voluntate, pec- 
catum est. Quaeritur forte utrum originale peecatum 
fit ex voluntate. Respondeo, prorsus et originale 
peccatum ex voluntate esse, quia hoe ex voluntate 
primi hominis seminatum est, ut et in illo esset, et 
in omnes transiret. Quod autem dixit, si ex natura 
peecatum est, tunc mala est natura. Quzeso ut, si 
potest respondeat. Manifestum est ex voluntate ma- 
la, tanquam ex arbore mala fieri omnia opera mala 
tanquam fructus malos ; sed ipsam malam volunta- 
tem unde dicet exortam, nisi ex bono ? Si enim ex 
angelo, quid est angelus nisi bonum opus Dei? Si 
ex homine, quid erat ipse homo, nisi bonum opus 
Dei ? Imo quid erant hzee duo antequamin eis orire- 
tur mala voluntas, nisi bonum opus Dei, et bona, 
et laudanda natura? Ergo ex bono oritur malum, 
nec fuit homini, unde oriri posset, nisi ex bono. 
Dico ergo quia malam voluntatem nullum malum 
praecessit. Item dieit : Si natura opus Dei est, per 
opus Dei opus diaboli transire non sinitur. Sed nonne 
opus diaboli, quando primum fuit in angelo, qui 
diabolus factus est, ortum est in opere Dei? Qua- 
propter si malum, quod omnino nusquam erat, in 
Dei opere oriri potuit, cur malum, quod jam alicubi 
erat, per opus Dei transire non poluit? homines au- 
tem sunt opus Dei. (146) Pertransiit ergo opus 
diaboli per opus Dei, et quia diabolus est faetura 
vel opus Dei, pertransiit opus operis Dei per opus 
Dei, et venit usque ad parvulos, qui in ramo nil 


(149) Augustinus , contra Julianum h:zereticum. 
(146) Id., de baptismo parvulorum. 

(147) M., De spiritu et littera. 

(148) Id., ad Eutropium et Paulinum. 


mali, nisi quod de fonte traxerunt, nisi quod de ori- 
gine traxerunt. (147) Communis ergo fuit perditio, et 
communis est inventio. Sicut. enim per inobedien- 
tiam Adz, multi constituentur peccatores reatu, 
elita per Christi obedientiam justi constituentur 
multi. 

VEns. 20, 21. — « Lex autem subintravit ut 
« abundaret delictum ; ubi autem abundavit deli- 
« etum, superabundavit gratia, ut sicut regnavit 
« peccatum in mortem, ita et gratia regnet per 
« justitiam in vitam zeternam, per Jesum Christum 
« Dominum nostrum. » 

Lex autem. Ostenderat Christum dimittere omnia 
peccata, tam originalia quam actualia. Hie addit 
etiam quod a peccato legis liberat, et ἃ prevarica- 
tione, ut Jud:ei Christo magis sint obnoxii, (148) 
quasi dieat : Per Christum est justificatio ; lez au- 
tem Mosi subintravit, id est latenter intravit, post 
culpam originalem et actualem, vel post naturalem 
legem. U£ abundaret delictum, id est ut homo. su- 
perbe fidens de suis viribus aeciperet precepta, in 
quibus deficiens et factus est eliam prevaricator, 
liberatorem salvatoremque requireret, atque eum 
itahumilem faetum timorlegis, tanquam psxedagogus, 
ad fidem gratiamque perduceret. Oportebat ergo ut 
superbis, et de libertate sui arbitrii preesumentibus 
lex daretur, qua prevaricata suam infirmitatem, et 
legis insufficientiam peccatum non consumentis in- 
telligentes humiliarentur, etad subvenientem curre- 
rent gratiam. (149) Natis enim in peccatis, et viri- 
bus suis multum assignantibus, datur lex a Deo ad 
domandam superbiam, qua dicebant : Non deest 
qui impleat, sed deest qui jubeat. Eorum igitur su- 
perbiam domare volens Deus, legem dedit, quasi 
dicens hominibus : Eece do vobis praecepta, ne pu- 
tetis deesse jubentem, non deesse qui jubeat; (150) 
sed deest qui impleat, quia homo in peccatis natus 
non valet implere, ideoque natus est Christus, id 
est gratia qu: sanaret. Hae ergo dispensatione lex 
data est uL erescente peccato humiliarentur superbi, 
et humiliati confiterentur, et confessi sanarentur. 
Non crudeliter hoc fecit Deus, sed consilio medici- 
no. Aliquando enim homo videtur 22$ sibi sanus, 
el sgrotat, et. quia non. sentit morbum, medicum 
non quaerit. Augetur morbus, ereseit molestia, quie- 

D ritur medieus, et totum sanatur corpus. (151) Ma- 
gnum ergo Dei consilium fuit, ut perlegem abunda- 
ret delietum, ut in austeritate legis suam intelli- 
gentes infirmitatem, infirmi ad medieum confuge- 
rent, et auxilium grati: quiererent. (152) Perlegem 
autem dicitur abundasse delietum, non quia lex de- 
lietum juberet, sed quia eo quod gratia ibi non erat, 
auctum est ex prohibitione desiderium, et tunc ex 
propria quasi virtute faetum. est. grande vitium. 


(149) Augustinus, super Joan. 

(150) Id., in psalm. ctt. 

(151) Hd., ad Hilarium. 

(152) Id., ex proem. epistole ad Romanos. 


1399 


PETRI LOMBARDI. 


1400 


Sie ergo abundavit peccatum, quia et coneupiscen- A dicens: Lez neminem ad. perfectum. duxit (Hehr. 


lia ex prohibitione ardentior faeta est, οἱ peceanti- 
bus contra legem prevaricationis erimen accessit. 
Consilium autem Dei quo legem dedit, Judzos ne- 
scisse, satis significavit isto verbo, lex subintra- 
vit, etc. Vel ita : Lex subintravit ut abundaret de- 
lictum, id est in lege data abundavit delietum. Dicit 
enim hie Apostolus quid provenerit data lege, nun- 
quid fecerit lex ? Data erat lex in adjutorium na- 
ture, ut quia ipsi naturze quodammodo sunt inserta 
justitia semina, adderetur lex, eujus auctoritate et 
magisterio ingenium naturale proficeret ad fructum 
jusütiae faciendum, [Ambrosius| Sicut enim nativi- 
las nisi nutrimenta habeat, interit, quibus fota ad- 
olescat, ita et naturale ingenium justitiae nisi habeat 


vir). Et item : Lez iram operatur. [Beda] Et hie, lex 
subintravit ut abundaret, ete. (Rom. 1v). Et Domi- 
nus in Evangelio : Nisi abundaverit justitia vestra 
plus quam Scribarum et Phariscorum, etc. (Matth. 
v). His autem videntur contraria hc alia : Justitia le- 
gis suo tempore custodita, non solum bona tempo- 
ralia, sed et vitam conferebat :ternam. Et Aposto- 
lus ait : [taque lez quidem. sancta, et. mandatum 
sanctum, et justum, et bonum (Rom. xu). Et Do- 
minusin Evangelio: Non veni solvere legem, sed 
adimplere (Matth. v). 

Ut hee ergo sicut. videntur non esse contraria 
pateat, sciendum est hzc esse dieta secundum di- 
versas legis acceptiones. Cum enim dicitur, dedi eis 


quod respiciat, et veneretur, non facile proficit, 5 precepta non bona, et justificationes non bonas in 


sed «grotat, et supervenientibus cedit peccatis. Con- 
suetudine enim delinquendi premitur ne crescat in 
fructum, et per hoc exstinguitur. Providenter ergo, 
et ad bonum data est lex, sed populus veterem 
usum sequens multiplicavit peccata. Ipso enim usu 
plus ecepit peecare quam ante peceaverat; et sic 
factum est ut data lege non minuerentur, sed abun- 
darent peecata diabolo invertente legem bonam in 
malum, contra quod omnia Deus dimisit, sieut. con- 
sequenter ostenditur. Vel ita : 

Lex subintravit ut abundaret delietum, id est ad 
hoc data fuit, ut per eam abundantius cognoscere- 
tur delictum. (153) Si enim lex non fuisset, peccatum 
lateret; sed per legem genera peccatorum, et pravva- 
rieationis erimen homo agnovit, ut quiin sordibus erat 
praevaricando, magis sordesceret, id est se sordidum 
cognosceret. [Ambrosius] Lex ergo auctor est boni. 
Demonstranda enim fuerat homini feditas languoris 
sui, ut videret non modo doctorem sibi esse neces- 
sarium, verum etiam adjutorem. (154) Proterea 
data fuit lex, ut medioeris predagogum haberet, et 
perfectus signum, et durus sentiret flagellum. Et 
quia hie de lege magnus sermo occurrit, videndum 
est quibus modis lex accipiatur, et eui populo data 
sit, et quare illi, et non alii ; et quibus, et pro qui- 
bus de illo populo data sit, postremo quibus de 
causis data sit, summatim dicendum esf. Lex ergo 
aliquando dieitur tota Seriptura Veteris Testamenti, 
aliquando seriptura quinque librorum Mosi, ali- 
quando Decalogus scriptus in tabulis, aliquando 


quibus non vivent, intelligendum est hoc de pre- 
ceplis legalium caremoniarum, qua dicuntur non 
bona, non quia mala essent, sed quia bonos non 
faciebant observantes, secundum litteram. Hoc mo- 
do, et alia accipienda sunt quz& dicta sunt in hac 
parte. Quae autem e contrario dieuntur, accipienda 
sunt de lege secundum spiritualem intellectum, et 
secundum moralia, quz in Evangelio non tolluntur, 
sed adimplentur, sieut in. Matthaeo ostenditur. Lex 
autem data est populo Juddeorum tantum, ideo quia 
ille populus solus unum Deum colens dignus erat, 
cui eloquia Dei crederentur, eceteris idola colenti- 
bus. Ideo etiam quia de hoc populo nasciturus erat 
Dei Filius, et ideo data fuit ei lex, per quam illud 
intelligeret, et Dei Filium venturum exspectaret. 


Ο Cum lex data sit illi soli populo, data est etiam om- 


nibus generibus hominum qui erant in illo populo, 
sed non pro omnibus. Erant enim in illo populo tria 
genera hominum, scilicet. duri, insipientes et per- 
fecti. His omnibus data est lex, sed non pro omnibus 
data est, duris in flagellum, insipientibus in pwda- 
gogum, justis In signum. Sed non pro justis data 
est lex. Ut enim alibi ait Apostolus : Justo lex po- 
sita non est (I Tim. 1), quia per eam justiti:e nil ac- 
crevit. Legem autem hie accipimus secundum lega- 
lia. Legalia vero dicimus, quz in lege instituta sunt, 
et cum lege terminata. Lex autem data est ad. do- 
mandum superbum, ad flagellandum durum, ad in- 
stituendum insipientem, ad ostensionem delieti et 
humang infirmitatis, ad manifestationem et testimo- 


cceremonialia tantum, id est figuratura seeundum D nium gratize, et futurorum significationem. Ubi au- 


litteram, aliquando littera cum | spirituali intelligen- 
tia, aliquando observantia alicujus mandati, sieut 
in eadem lege swepe dicitur : Hzc. est. lex. Pascha, 
hec estlex lepre, hae est holocaustorum lex, et 
hujusmodi. Inde. est quod sancti de lege varia lo- 
quentes dissentire atque contraria dicere videntur. 
Ait enim Dominus per Ezechielem : Dedi eis pre- 
cepta mon bona, et justificaliones non bonas, in qui- 
bus on vivent (Exech. XX). Cui concordat. Apostolus 


153) Aug., super Lucam. 
154) 1d., de spir. et lit. 


tem hic agit de virtute grati:, et quanta efficit gra- 
tia ostendit ; quasi dicat : Lege data abundavit de- 
lictum, sed non ideo despiciatur Judzeus, quia abun- 
davit, etc. (155) Vel ita continua : Delictum abun- 
davit, per legem, sed etiam hoe sanat Christus, qui 
ubi abundavit delictum, superabundavit et. gratia, 
omnia condonans. Totum enim quod de Adam traxi- 
sli, totum quod tuis pravis moribus addidisti, di- 


. misit, totum delevit, orationem docuit, cerlamen in- 


(155) Aug., De verbis Apostoli. 


IE 


1401 


dixit, laboranti subvenit, victorem coronabit. [Orig., A 
Ambros.] Vel superabundavit gratia, quia non so- 
lum a preteritis peccatis absolvit, verum etiam a 
futuris commonuit. Vel superabundavit, quia gratia 
Christi, etiam his proficit quos diabolus vincere non 
potuit; et quia peecatum ad tempus regnavit, gratia 
autem in eternum. Uf sicut regnavit, etc., quasi 
dicat : Dieo quod gratia superabundavit, eo tamen 
tenore, ne quis confisus graticde securius peccet, sed 
vigeat gratia, et per justitiam ducat ad vitam, sicut 
viguerat peccatum ducens in mortem, et hoe est 
quod ait, ut sieut, quasi eo tenore, dico graliam 
superabundare, u£ sicut peccatum, quod etiam pre- 
ter Adam est, quod lege data abundavit, quod non 
est originis, sed propri: voluntatis. [Haimo] Regna- 
vit, ducens, in mortem cternam, ifa et gratia, re- B 
missionis peccatorum regnet in electis, per justi- 
tiam bonorum operum perducens eos, in vitam «ter- 
nam ; et hoe, per Jesum Christum Dominum nos- 
£rum, sine quo nulla justia est, sicut aliqua pec- 
cata preter Adam sunt. Ideo cum dixisset, sicut 
regnavit peccatum in mundum, non addidit per 
unum, vel per Adam, quia de illo peccato hic age- 
bat, quod non ex Adam traxerunt homines, sed sua 
voluntate addiderunt (156). Cum autem dicit, sratia 
regnet ; et cum addidit, per Jesum Christum Domi- 
num nostrum, quia per eum non tantum originalis, 
sed etiam voluntariorum fuit remissio peccatorum. 
Ab Adam autem tantummodo illud trahitur , quod 
est originale. 


CAPUT VI. C 


Vgns. 1, 2. — « Quid ergo dicemus? Permanebi- 
« mus in peccato, ut gratia abundet ? Absit ! Qui 
« enim mortui sumus peccato, quomodo adhuc vi- 
« vemus in illo ? » 


Quia ergo dicemus? (157) Objicit Apostolus quod 
videta perversis posse objici. Quidam enim per- 
versi audientes praedicationem Pauli, et aliorum 
apostolorum, ubi debuerunt accipere vitam, aece- 
perunt mortem, dicentes apostolos praedicare quod 
quanto amplius homo peccaret, tanto magis Deo pla- 
ceret, et majorem gratiam consequeretur. (August. ] 
Hoe autem perversi accipiunt ex illo loco ubi dictum 
est : Ubi abundavit delictum , superabundavit et 
gralia, tanquam dixerit propter abundantiam gra- 
ti: prodesse peccatum. Hoc dicere est esse ingratos D 
gratie , el hoe est quod opponendo sibi ait : Quid 
ergo dicemus? quasi dieat : Et quia gratia viget, 
ubi delictum abundavit. Quid ergo dicemus ? Dice- 
mus, seilicet hoe quod permanebimus in peccato, 
ut gratia abundet, ut quidam nobis imponunt? 45- 
sit ! ut noshoc dicamus. (158) Non est enim perma- 
nendum in peccato, ut quidam nos dicere existimant 
pro majori gratia. Non enim peceantis merito, sed 
subvenientis auxilio superabundavit gratia, ubi abun- 
davit delictum. Non enim permanendum est in pec- 


156) August., De baptismo parvulorum. 
157) Id , De spiritu. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1402 


calo ut regnet gratia, sed potius per ipsam gratiam 
debemus, et possumus, peccato esse quasi mortui 
et sepulti, et resurgere in justitiam ipsius in vitam 
eternam. Quod consequenter ostendit Apostolus, et 
prius quod mortui sumus peccato, subdens : (jui 
enim, vel, si enim, quasi dicat : Vere non est per- 
manendum. Enim, id est quia, mortui sumus pec- 
cato, in baptismo, id est liberati sumus a peccato, 
utjam non dominetur in nobis per gratiam Dei. 
Mori enim peccato, est liberari a peccato. Et si hoc 
est, quomodo, etc. ; vel si est ibi, qui ita leges, et 
qui, hoc jam habemus. Quomodo, id est qua ratione, 
adhuc, post tantum beneficium, vivemus in. illo? et 
reddemus vires hosti? Cum enim hoc preestiterit 
gratia ut moreremur peccato, quid aliud facimus, 
Si vivimus in eo, nisi ut gratie simus ingrati ? Ne- 
que ZZ P enim qui laudat beneficium medicinz, pro- 
desse morbos dicit, et. vulnera a quibus illa homi- 
nem sanat; sed quanto laudibus majoribus medi- 
cina predieatur, tanto magis vituperantur et hor- 
rentur vulnera et morbi a quibus liberat : quz ita 
laudatur, sieut laus grati? et predicatio, vitupera- 
lio est. delietorum. 


VEns. 3. - 5 — « An ignoratis, fratres, quia qui- 
« cunque baptizati sumus in Christo Jesu in morte 
« ipsius baptizati sumus ? Consepulti enim sumus 
« eum illo per baptismum in mortem, ut quomodo 
« Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita 
« et nos in novitate vitae ambulemus. Si enim com- 
« plantati faeti sumus similitudini mortis ejus, simul 
« et resurrectionis erimus. » 


An ignoratis , ete. Hie confirmat quod dixerat, 
scilicet quod mortuj peccato quod fit in baptismo, 
non debemus ei iterum vivere, ut iterum mori sit ei - 
necesse, quia. cum baptizamur commorimur Chri- 
sto, et hoc est quod ait, an ignoratis, etc. ; et quasi 
quis diceret : An mortui sumus peccato ? Respondet 
ulique, sumus, quia nos, quicunque, id est eujus- 
cunque conditionis, baptixati sumus, id est a vitiis 
purificati, m Christo Jesu, id est in institutione 
Christi quz? est in nomine Trinitatis vel in opera- 
lione ipsius, qui baptizat vere. Baptizati sumus in 
morte ipsius, id est in similitudine mortis Christi, 
ut sieut Christus semel mortuus | est carne, et sem- 
per vivit, [ἃ nos semel mortui malo per baptismum, 
semper vivamus bouo. [Haimo.] Vel in morte ip- 
sius diei nos baptizari, quia mors ejus causa est 
hujus purificationis. Et an ignoratis, vos hoc, o fra- 
tres? quasi dieat : Hoc. non debetis ignorare. Nota 
quia scepe illos arguit. de ignorantia. 

Consepulti enim sumus. Quasi dicat : [Augusti- 
nus, Haimo.| Vere in baptismate sumus similes mor- 
lis Christi, quia etiam consepulti sumus fide in bapti- 
smo cum illo, id est ad similitudinem ejus. Nos, 
dico, ducli, per baptismum in mortem, id est in pec- 
catorum abolitionem. Ad hoe enim sumus commor- 


(158) Augustinus, De spiritu et littera. 


1405 


PETRI LOMBARDI 


1404 


tui et consepulti, u£ quomodo Christus resurrevit, A sed etiam si volumus imitari efficit. Unde sub- 


longe a mortuis remotus, et hoc, per gloriam Pa- 
ris, id est per Verbum Patris homini unitum, vel 
per gratiam Dei. Ifa et tam firmiter nos a vitiis re- 
surgentes ad bona opera ambulemus, de bono in me- 
lius, positi ἐπ movitate vite, per justitiam fidei et 
spem glorie. Si enim ; quasi dicat : Dico ambule- 
mus in novitate quod possumus. Si enim nos explan- 
tati, ad similitudinem arboris, de mala terra, facti- 
sumus ,a Deo : complantati, firmiter h:wrentes, 
similitudini mortis, id est si ἃ veteri ritu remoti fir- 
miter hxremus bono Deo faciente, et similes morti 
Christi sumus. Simul, id est mox, et erimus, complan- 
tati similitudini resurrectionis Christi, id est firmiter 
haerebimus similitudini resurrectionis Christi, ut sicut 
Christus deposita vetustate a morte novus resurrexit, 
ita et nos in. novitate vite ambulemus. [Ambrosius] 
Tune dicit nos possefieri similes resurrectioni, si si- 
militudini mortis ejus facti fuerimus complantati, id 
est in baptismo omnia vitia deponentes, postmodum 
non peccemus. H:ec enim similitudo mortis pra:sta- 
bit similitudinem resurrectionis, ut in novitate vitae 
ambulemus. |Augustinus| Nota quod mors qua pec- 
cato mortui in baptismo dicimur, et vita qua nune in 
justitia et post. :ternaliter cum Christo victuri su- 
mus, in morte et resurrectione Christi demonstrata 
sunt. Mors enim Christi el resurrectio, non tantum 
res, sed etiam sacramenta sunt. (159) Quidquid enim 
gestum est in eruce Christi, in sepultura, in resur- 
rectione, in ascensione, et in sedere ad dexteram Pa- 
iris, ila gestum est, ut his rebus mystice non tan- 


tum dictis, sed gestis, configuretur vita Christiana. iU 


Attende ergo singula quc faceta sunt in his pre 
dietis, et qualiter ex eis Christiana vita configure- 
tur in Christo qui vixerat vetus homo, id est vetus- 
tate a primo homine contracta, non seeundum cul- 
pam, sed secundum poenam, famem scilicet et sitim, 
et hujusmodi. Hoc modo ipsam vetustatem finivit et 
deposuit, ut dolorem crucis sustinens sic haberet 
membra distenta in cruce et fixa, ne ad priores actus 
moverentur, ἃ quibus etiam sepultus quievit, huma- 
nis subtractus aspectibus, per heee exigens a nobis, 
ut nostram vetustatem peccatorum cum gemitu et 
dolore poenitentite. deponamus , et membra. nostra 
continenti: atque justitiz: clavis eonfixa habeamus, 
ne ad priora mala redeamus, a quibus eliam ita per- 


ditur : 


VEns. 6- 11. — « Hoc scientes, quia vetus homo 
« noster simul crucifixus est ut. destruatur corpus 
« peccati, ut ultra non serviamus peccato. (ui enim 
« mortuus est, justificatus est ἃ peccato. Si autem 
« mortui sumus cum Christo, credimus quia simul 
« eliam viremus cum illo, seientes quod Christus 
« resurgens ex mortuis, jam non moritur ; mors illi 
« ultra non. dominabitur. Quod enim mortuus est 
« peccato mortuus est semel; quod autem vivit, vi- 
vit Deo. Ita et vos existimate vos mortuos quidem 
« esse peceato, viventes autem Deo in Christo Jesu. » 


A 


Hoc scientes quia vetus homo, etc. Dixit nos per 
baptismum mortuos esse peccato, et ideo non debere 
amplius vivere in illo, sed in novitate vitae ambulare, 
et per quid hoc liceat ostendit, scilicet quia vetus 
homo crucifixus est, ete. [Augustinus] Quasi dieat : 
Dieo, ambulemus in novitate vitze. Nos dico, scien- 
Les hoe, quia vetus homo, id est fomes peccati et 
consuetudo noster, id est qui ex. nobis est, non ex 
Deo, simul, cum Christo erucifixus est, id est eum 
erucifixione Christi ita debilitatus est, εὐ destruatur, 
ete. (160) Vel, vetus homo noster, si cum Christo 
crucifixus, id est veteres actus nostri morte Christi 
crucifixi, id est mortui suntita ut destruatur, dominan- 
teratione, corpus peccati, id est omnia erimina que si- 
mulsunt quasi corpus et congeries peccali. Gratia au- 
tem Dei qui in similitudine carnis peccati in eruce pe- 
pendit, per baptismum id agitur, ut vetus homo cruci- 
figatur, et corpus peccati destruatur, nonita ut in ipsa 
vivente carne concupiscentia respersaet innita re- 
pente absumatur et non sit, sed ne obsit morluo 
quie inerat nato. Nam si post baptismum vixerit in 
carne, habet coneupiscentiam cum qua pugnet, eam- 
que adjuvante Deo superet, si tamen non in vacuum 
gratiam Dei suscepit, si reprobus esse noluerit. Non 
itaque hoe przestatur in baptismo, nisi forte miraculo 
ineffabili Creatoris, ut lex peccati, quze est in mem- 
bris prorsus exstinguatur et non sit; sed ut. quid- 
quid mali ab homine faetum, dietum, cogitatum est, 
cum eidem concupiscentiee subjecta mente serviret, 
totum aboleatur, ae velut faetum non fuerit habea- 
tur. [Ambrosius]Ipsa vero concupiscentia, soluto rea- 
tus vinculo quo per illam diabolus animam retine- 


fecte quiescamus, at nec eorum visio nec. memoria D bat et a suo Creatore separabat, maneat in certa- 


habeatur; et sic ad bona resurgentes in novitate 
vitze ambulemus, de virtute in virtutem ascenden- 
tes, quousque in dextera Dei locati Deum deorum 
sicut est videamus. [Augustinus] In. eruce ergo est 
dolor confessorum, in sepultura requies absolu- 
torum, in resurrectione vita justorum, in ascen- 
sione profectus perfectorum, in consessu ad dex- 
teram gloria beatorum. Hzc autem non solum a 
nobis exigit Christus in sacramento passionis, 


(139) Augustinus, in Ench. 


mine quo corpus nostrum castigamus, et servituti 
subjicimus. Vetustas itaque nostra pyenz et culps, 
quie est ex maledicto primi hominis in cruce Chri- 
sli destrueta est, qui nostram mortalitatem suscepit, 
et peccata nostra pertulit in corpore suo super lig- 
num, in eujus peccati et morlis figura etiam Mo- 
ses in eremo super lignum exaltavit serpentem ; per- 
suasione quippe serpentis, homo in damnationem 
mortis incidit. Itaque serpens, ad significationis ip- 


(160) August., De bapt. parv. 


1405 COLLECTANEA IN EPIST. D 


. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1406 


sius mortis convenienter in ligno exaltatus est. In A dissolvitur, dissolutione anim: et carnis. E£ mors 


"illa enim figura serpens pendebat in ligno. Quid au- 
tem pependit in ligno crucis nisi mors Domini, ut 
mortem moriendo superaret, et maledictum gemina 
vetustatis nostra? faetus maledietum (Gal. n) pro 
nobis consumeret ? 

Qualiter autem vetustas nostra in eruce consumpta 
511 videamus. Vetustas nostra sieut et. maledictio in 
duobus consistit, scilicet in culpa et in pena. Alterum 
assumpsit Christus, id est poenam. Unde et dieitur 
factus maledictum, et utrumque in nobis eonsum- 
psit, quia nostram duplam vetustatem sua simp!a 
consumpsit. Unde et uno die et duabus noctibus in 
sepulero quievit. Per unum diem simpla ejus vetu- 
stas signatur, per duas noetes geminanostra vetustas. 
Quievit ergo in sepulero una die et duabus noctibus, 
quia sua simpla vetustate nostram geminam tulit. 
Et qualiter videamus. Culpam delevit Christus, et 
presentem et preteritam et futuram. Przterita pec- 
cata tulit ea remittendo, presentia, homines ab eis 
retrahendo, et item remittendo ; futura vero non ea 
remittendo tulit, sed gratiam qua vitarentur confe- 
rendo. Ergo futura tulit, quia ut non fierent fecit. 
Paenam quoque similiter consumpsit. Est autem 
poena duplex, gehennalis et temporalis.'Gehennalem 
prorsus delevit, ut eam non sentiant vere peenitentes ; 
temporalem vero nondum penitus tulit. Manet enim 
fames, sitis, mors et hujusmodi ; sed regnum et do- 
minium ejus dejecit, et tandem in novissimo eam- 
dem penitus exterminabit. Sieut aliquis capiens ho- 
stem atrocissimum non statim interficit eum, sed pa- 
titur eum cum dedecore et dolore aliquantulum vive- 
re, ità et Christus poenam quasi prius alligavit, in 
futuro autem perimet. Vieta ergo mors cum trium- 
pho est, et cum ea diabolus, sed nondum penitus in- 
terempta. Inde est quod Pelrus ante passionem ad 
vocem ancille negavit, postea vero ante reges et 
praesides duetus non cessit. Ideoque congrue ait Apo- 
stolus : Vetus homo noster crucifixus est, id est de- 
bilitatus ira, ut destruatur corpus peccati, carne sub- 
dita spiritui, ita τοῦ ultra non $8 4} serviamus peccato, 
non dico ut non sit, sed ut non cogamur servire et vere 
non cogimur, quia justifieati sumus. Et vere: qui 
enim est mortuus peccato, id est qui liberatus est a 
peccato; ul nos sumus, justificatus est a peccato, id 
est justus et liberesta peccato. δὲ autem mortui su- 
mus cum Christo, id est si ita mortui sumus pecca- 
lo, sicut Christus mortuus semel est pone, credi- 
mus, etiam quia simul vivemus cum Christo, id est 
non alibi, sed ibidem cum eo. Id est dicere, si mor- 
lui sumus Christo, id est similes mortü ejus, sicut 
supradietum est, preter przedieta hoc habebimus, 
quia vivemus cum eo in :terna vila, Vivemus dico, 
et tali vita quali ipse. 

Scientes quod Christus resurgens longe ez mortuis 
remotus, jam, id est posthae, om moritur, id est 


(161) Augustinus contra Max. h:zereticum. 
(162) Id., contra Julian. haereticum. 
(105) Id., in Ench. 


illi ultra non dominabitur, aliqua passione. (juod 
enim mortuus est, etc., quasi dicat : Vere Christus 
jam non moritur, quia Christus mortuus est semel ; 
semel ideo, quia mortuus peccato, id est pro peccato 
tollendo quod una morte fecit, qu: ad hoc sufficit. 
(161) Vel mortuus est peccato, id est peccati simi- 
litudini, id est carni in qua non erat peccatum, sed 
similitudo peecati, cui mortuus est quando moriendo 
exutus est carne mortali simili peecatrici. In quo 
sacramentum baptismatis, quod in nobis celebratur, 
commendat Apostolus. (162) Ut quomodo ille semel 
moriendo similitudini peccati mortuus predicatur, 
ita quieunque in illo fuerit baptizatus eidem rei eu- 
jus fuerit illa similitudo, moriatur, id est peccato, 
Β δ΄ vivat a lavacro renascendo, sieut ipse a sepulcro 
resurgendo quamlibet :etatem gerat. (163) A parvulo 
enim recenter nato usque ad decrepitum senem, sic- 


ut nullus est prohibendus a baptismo, ita nullus 
est qui peccato non moriatur in baptismo, sed par- 


vuli tantum originali, majores vero etiam actualibus 
qui originali addiderunt. (164) Nota etiam quod 
Apostolus hoe dicendo voluit intelligere mortem 
Deum non fecisse, quam utique Deus non fecit, sed 
homo manibus et verbis aecersivit. Attende quod hic 
et alibi Augustinus Deum mortem dicit non fecisse. 
Idem tamen alibi ita dicit : (165) Videndum est ne 
male intelligatur quod dixi, Deus mali auetor non 
est, qui et omnium quis sunt auctor est, quia in 
quantum sunt, in tantum bona sunt; et ne tamen 
inde putetur non ab illo esse pcena malorum, quie 
C utique malum est his qui puniuntur. Sed hoc ita 
dixi, quemadmodum dietum est : Deus mortem non 
fecit (Sap. 1); eum alibi seriptum sit: Mors etvita a 
Domino Deo est (Eccli. x1). Malorum ergo pena, quae 
a Deo est, malum est quidem malis, sed in bonis 
Dei operibus est numerando, quoniam justum est 
ut mali puniantur, et utique bonum est omne quod 
justum est. Sic ergo dieitur Deus non fecisse mor- 
lem, quia non fecit illud pro quo mors infligitur, id 
est peccatum. Ncn enim Deo auctore fit homo de- 
lerior, sed vitium voluntatis est quo homo est dete- 
rior, quod vitium longe est a Dei voluntate. Deo 
autem auctore cum dicitur, Deo volente dicitur. 
Quod autem quasi dicat : Mors non dominabitur 
Christo, sed potius vivit. Et quod. vivit, non quali- 


p 'ereunque vivit; sed vivit Deo, id est ad similitu- 


dinem Dei Patris, quia sicut Patris vita, ita et vila 
Christi; nullam inquietudinem recipit, ita et nos. 
Quidquid supra dixit esse hominibus per gratiam 
Christi, hie Romanis attribuit quasi dicat : Sicut se- 
mel Christus mortuus est, et postea semper vivil, 
ita el vos, o Romani, existimate quidem vos mortuos 
esse peccato, vivere autem virtutibus Deo, id est in 
honorem Dei. Et est sensus : Sicut Christus mortuus 
est semel, ita peccatum in vobis semel moriatur, ut 


(164) Augustinus, ex lib. Hiponosticon. 
(163) Id., de retractatione librorum, 


1407 


PETRI LOMBARDI 


1408 


non oporteat iterari ; et sicut Christus semper vivit, A permittenda regnare. Sunt etiam ejus desideria quce 


ita et vos semper vivatis virtutibus, et hoc in 
Christo Jesu Domino nostro, id est in opere Christi, 
alibi nulla spes est. 


Vrns. 12-14. — « Non ergo regnet peccatum in 
« vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis 
« ejus. Sed neque exhibeatis membra vestra, arma 
« iniquitatis peceato, sed exhibete vos Deo, tanquam 
« ex mortuis viventes, et membra vestra, arma jus- 
« liti:e Deo. Peecatam enim vobis non dominabitur. 
« Non enim sub lege estis, sed sub gratia. » 


Non ergo regnet, | Ambrosius] quia supra dixit 
nos mortuos peccato esse, et non debere vivere in 
eo, cum nemo sine peccato sit, determinat a quibus 
maxime est cavendum, ut scilicet, non obediamus 
concupiscentiis, quasi concludat illud quod supra 
quaerebatur, scilieet, permanebimus in peccato; 
quasi dicat : Quia ita mortui estis peccato, ergo 
peccatum, id est fomes peccali, etsi sit, non tamen 
regnet in corpore vestro, scilicet quod est vestri ju- 
ris per gratiam. Corpore dico nunc mortali per pec- 
catum ; sed fiet immortale in futuro, si non regnet 
modo peccatum. Vel non regnet peccatum in cor- 
pore hoc mortali, in seternum, id est. quod per hoc 
moriturum est in zeternum. quod regnaverit pecca- 
tum (166). Lex carnis est quam hie Apostolus ap- 
pellat peccatum, cum ait : Peeeatum non regnet, quia 
lex vel peccatum non sie manet in membris eorum 
qui ex aqua et spiritu renati sunt, tanquam non sit 
eis faeta remissio peccatorum interfectis omnibus 
quibus separamur ἃ Deo, sed ramanet in vetustate 
carnis tanquam superatum, et peremptum ; nisi illi- 
cito consensu quodammodo reviviscat, et in regnum 
proprium dominationemque revocetur. Non regnet, 
dico, ita u£ obediatis consentiendo et operando, 
concupiscentiis ejus, etsi cupitis ex infirmitate. [Au- 
eustinus] Si enim consenseris, regnat peccatum. Et 
non solum non obediatis, sed etiam neque exhibeatis 
membra peccato, id est coneupiscentie, qua tunc 
sunt, arma iniquitatis, id est. quibus impleatur ini- 
quitas. Et est. sensus : Non solum non obediatis 
concupiscentie, sed nee concupiscalis : quod est 
exhibere, et habilia facere membra peecato, quae 
tunc sunt arma iniquitatis. Hie autem nota quod 
concupiscentia aliquando est nomen fomitis, scilicet 
vitii innati, aliquando actus interioris, qui est etiam T) 
in primo motu qui dicitur propassio ; et in secundo, 
qui dieitur delectatio ; et in tertio, qui dicitur con- 
sensus. Hie autem non prohibet coneupiscentiam 
qui estin primo motu, quia non est in potestate 
nostra quin surgat, sed gratia Dei compescere pos- 
sumus, ne usque ad deleetationem et consensum 
perveniat quod prohibet, seilicet ut mente non de- 
leeteris, vel consentias concupiscentias carnis, quie 
ex languore veniens rebellat adversum te. Languor 
autem iste tyrannus est qui movet mala desideria. 
Est ergo in nobis mala concupiscentia qua non est 


(166) August., De bapt. parv. 


sunt aetuales coneupiscentiz, quz sunt arma diaboli. 
[Ambrosius] Per ea enim oceasio datur illi ut de- 
serente nos Deo accepta potestate illudat et mortifi- 
cet. Si vis ergo esse vietor tyranni et inimicum iner- 
mem invenire, et sie tibi subjicere, non obedias 
concupiseenti:e male operando, nec etiam concu- 
piscatis delectando vel consentiendo. Sed potius 
exhibele, id est habiles facite vos Deo; vos, dico, 
lanquam ea mortuis viventes. Quasi dicat : Exhibere 
vos Deo debetis οἱ potestis, quia estis viventes vir- 
tutibus ; et debetis, quia prius mortui eratis in pec- 
catis, etsi implere non potestis opere quod bonum 
est. Vel, id est saltem velitis per quod habiles eritis 
et praeparati. Et hoc est quod dieit cum subdit, e£ 
membra vestra exhibete Deo, ut. sint arma justitie, 
quibus scilicet impleatur justitia. Sicut enim peccato 
arma proebemus membra nostra eum male agimus, 
ut verbi gratia, si surgenti damus ire, vel linguam 
ad maledicendum, vel manus ad percutiendum, ita 
et justitiie arma damus cum recte conversamur, 
membra vestra custodientes ab omni turpitudine. 
Peecatum enim, quasi dieat : Quod dixi facite, quod 
et leviter potestis. Peccatum enim vobis jam non do- 
minabitur, ut olim solebat. Non enim estis sub lege 
qui non juvabat, sed estis sub gratia, quce refrige- 
rat et juvat, ut etiam legis quisque sit factor, sine 
qua gratia, sub lege positus tantummodo erit legis 
auditor. 


Vzgns, 15- 18. — « Quid ergo? Peccabimus, quo- 
« niam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit ! 
« An neseitis quoniam cui exhibetis vos servos ad 
« obediendum, servi estis ejus cui obedislis, sive 
peceati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam ? 
Gratias autem Deo, quod fuistis servi peccali ; obe- 
« distis autem ex. corde, in eam formam doctrine , 
« in qua tradili estis. Liberati autem a peccato, servi 
« facti estis justitiae. » 


a 


Aa 


Quid ergo ? quasi dieat : Quia non sumus sub lege 
quae terret, sed sub gratia quee bonum promittit. 
Quid ergo faciemus? an scilicet,  peccabimus 
|Haim.] hac fiducia, quoniam non sumus sub lege, 
sed sub gratia ? Hoc quidam dicebant, qui legem 
quasi coh:wrentem gratie predieabant tenendam. 
Quod Apostolus removens ait : Absit! Vel ita : Dixi 
vos sub gratia esse non sub lege, et quoniam lex a 
Deo est, ne per hoc ei forte opponeretur, ipse sibi 
opponit ; quasi dicat : Quialex a Deo est. Quid ergo 
dicemus? dicemus hoc scilicet. quod peccabimus, 
quoniam non sub lege, sed sub gratia sumus, id est 
quod lezem dimisimus pro gratia ? Absit! Az nesci- 
lis, ne aliud profitentes, aliud faciamus ; et eum Dei 
servi dieimur, gestis servi diaboli inveniamur, prz- 
monet, et denuntiat nos esse servos ejus cujus vo- 
luntatem explemus operibus. Quasi dieat : Non de- 
betis peccare, sed bene operari. [Ambrosius] Quo- 
niam cui eahibetis, id est affectatis vos servos, ut pro- 


1409 COLLECTANEA IN EPIST. D 


. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1410 


nos ad obediendum consentiendo et operando, servi A fecistis mali. Sicut enim, etc. Hie ostendit illud 


estis, id est cogemini quadam necessitatle quam im- 
portat consuetudo ad voluntatem, ejus, cui obedistis, 
id est postequam ei obedistis ; etsi non ante cum 
primum exhiberetis vos servos. Et an nescitis hoc ? 
Servi estis, dico, id est sive peccati, ducentis, ad 
mortem, id est ad peccatum majus, vel ad o:ternam 
poenam ; sive obeditionis, id est justitiae ducentis ad 
justitiam, majorem, vel ad cternam vitam. 

SR Gratias, elc., quasi dicat : Ejus estis cui vos 
datis; ego autem gratias ago Deo de eo quod cum pri- 
us esselis servi peecati non modo, et hoc est. qnod 
ait sic lege litteram ; quasi dicat : Ita est ut. dixi, 
et hoc in vobis apparet, qui fuistis aliquando servi 
peccati, nunc autem obedistis, et per hoc estis facti 
servi justitie, id est Christi. Obedistis dico non 
specietenus, sed ez corde, id est animi judi- 
cio, quia per naturam non per legem, ex voluntate 
non ex timore obedistis fidei. De hoe autem, ago 
gralias Deo, scilicet, quod cum prius esselis tales, 
modo non estis, vos dico tendentes in eam formam 
doctrine, id est in doctrinam quz est forma nostra. 
Doctrina Evangelii est. forma qux imaginem Dei 
deformatam restituit. In eam formam, dico in 
quam formam non per vos, sed gratia Dei, traditi 
estis, et per hoc liberati estis, per alium, a peccato, 
id est a fomite peccati ne regnet, servi autem | facti 
estis justitim, consentiendo et operando. 

Vrns. 19-21. — « Humanum dico, propter infir- 
mitatem carnis vestre. Sicut enim exhibuistis 
membra vestra servire immunditie et iniquitati 


A 


LI 


servire justitie in sanctificationem. Cum enim 
servi esselis peccati, liberi fuistis justitiee. Quem 
ergo fructum — habuistis tunc in illis in. quibus 
nunc erubescitis ? 

Humanum dico, ete. Hactenus ostendit Apostolus 
non esse peccandum. Hic dieit quid deinceps sit 
agendum, scilicet ut serviatur justitize, de quo. nul- 
lus est qui possit se excusare, quia nullus est qui 
non possit bene operari, saltem voluntate, quod 
ilem est per gratiam. |Ambrosius| et ne religio 
Christiana quasi importabilis οἱ aspera videretur, 
et ideo fugeretur, quiddam humanum, id est leve 
precipit, [Origenes] scilicet ea mensura servire 
Deo, qua prius fabulabamur peccato, cum utique 
propensius deberet serviri Deo quam peccato ; quip- 
pe cum hie salus, illic damnatio sit, [Ambrosius, 
Origenes] Quasi dicat : Et quia liberi estis a peccato, 
ideo dico, id est przcipio vobis. Quiddam huma- 
num, id est leve et. sine onere, quod quidem est 
adulte sed non consummat:e justitie. Et hoe dico 
propter infirmitatem carnis vestra, id est que est 
excarne.vestra, pro qua humanum dico, quia majora 
deberem dicere si possetis ferre, quia plus servitu- 
lis debetis justitie quam peccato; sed parco infir- 
mitati vestrae non exigens plus boni a vobis, quam 


* ^ 


(167) Augustinus, ad Anastasium. 
(168) Id., in eodem. 


ad iniquitatem, ita nune exhibete membra vestra C 


humanum, pudorem incutiens illis dum dicit, ut 
hoe saltem dependant justittide, quod prius immun- 
ditizte detulerant. [Origenes] Quid ergo tam. huma- 
num, id est tam leve, tam sine onere quod pror- 
sus nulla possit carnis infirmitas excusare? Quasi 
dicat: Vere humanum dico, quia hoe humanum. 
Sicut enim exhibuistis, id est voluntate duce pre- 
parastis, membra vestra, quae vestri juris essent, si 
velletis, servire operando imamunditie carnis, id est 
luxuriz?, quie corpus in quinat, e£ iniquitati mentis, 
quie elsi corpus non inquinet. animam tamen cor- 
rumpit. Iniquitati dico ducenti, ad. iniquitatem, id 
est ad mali consummationem. lía,id est similiter 
nunc, cum sitis liberati a peccato, exhibete, id est 
p Preparate, membra vestra, quz? vestri juris sunt, 
servire operando, justitie ducenti, in sanctificatio- 
nem,id est ad boni consummationem. Et est sen- 
sus. (167) Sieut tune nullus timor coegit vos ad 
peecandum, sed libido voluptasque pecati duxit, 
sic modo ad juste vivendum, non vos supplicii me- 
tus urgeat, sed delectatio charitasque justitiae. du- 
cat. Et haee. quidem, quantum mihi videtur, non- 
dum est perfecta, sed quodammodo adulta justitia. 
Unde non frustra dicit, humanum. Humanum enim 
est quod ait : Sicut exhibuistis vos immunditiz, ita 
exhibete vos nunc justitie, quia plus etiam debet 
amari justitia quam tunc fuerit iniquitas, ut scili- 
cet pro justitia toleret homo dolores, et contemnat 
omnia, etiam mortem. Suavior est enim justitia 
etlucidior quam iniquitas, et ideo magis amanda. 
Appende enim justitiam et iniquitatem. Tantumne 
amanda est justitia, quomodo amata est illa? absit 
ut sic, et utinam vel sic ametur! Ergo plus amanda, 
plus omnino. In iniquitate consecutus es voluptatem, 
pro justitia tolera dolorem. Ecce plus, sed non 
dieit Apostolus plus, sed, sieut. [Augustinus| Si 
ergo non plus servitur justitiae, vel, id est saltem 
tantum serviatur, quantum tunc iniquitati servie- 
batur. Hoc dicit ne fides, quasi aspera et importa- 
bilis. fugiatur. Inveniuntur tamen forsitan aliqui 
qui, sieut justiti:e. peccati voluptatem | preeposue- 
runt, (168) ita prwponant justiti& delectationem 
voluptatibus carnis, pro justitia tamen poenas mor- 
temque pati formident. Humanum est hoc. Parum 
est ut contemnas quidquid te deleetabat, contemne 
Detiam quidquid terrebat, carceres, tormenta, etiam 
mortem. [n utroque gradu, amalores jusliti:. vos, 
preeparate. 

Cum enim, elc., quasi dicat: Ideo serviendum 
est justitiie. Enim, id est quia cum estis servi 
peccati, id est cum peccatum dominaretur vobis, 
liberi fuistis justiti:e, id est caruistis dominio jusli- 
ti: (169) Servi addicti, quaeso, qualis potest esse 
libertas Ὁ Libertas servi est, quando eum peccare 
delectat, quod est ex libero arbitrio : liberaliter enim 
servit, qui voluntatem domini libenter faeit. Ac per 


(169) Augustinus, in Ench. 


14114 


PETRI LOMBARDI 


1412 


hoc ad peeeandum liber est quia peccati servus est, A omnes qui cum delectatione peecant, et quibus 


sic et justitiae libere servit, qui amat, qui laetatur. 
Ipsa est vere libertas propter recte facti Letitiam, 
simul et pia servitus propter precepti obedientiam. 
Hoe est ergo bona servitus et libertas; illa vero 
mala. 

Quem ergo, ete., quasi dicat: Cum servi essetis 
peecato, caruistis justilja, et etiam fuit vobis fru- 
etus talis unde erubescatis, et finis mors «eterna. 
Et hoc dieit sub interrogatione ; quasi dicat: Ca- 
ruislis justitia. Quem ergo fructum habuistis tunc ? 
quasi dieat : Malum scilicet. majorem turpitudinem 
habuistis dico, in illis turpitudinibus peccatorum, in 
quibus, id est in quarum memoria erubescitis nunc, 
cum san: mentis estis. (170) Est. enim temporalis 
confusio quedam scilicet ulilis pertubatio animi B 
respicientis peccata sua, et respectione horrent, et 
horrore erubescentis, et erubescendo corrigentis. 
Et nota quod ideo mala priora memorat Apostolus, 
quia hzc rememoratio faeit priora abhorrere, et 
magis obnoxios gratiz. 

Vgns. 21-23. — « Nam finis illorum, mors est. 
Nune vero liberati a peccato, servi autem facti 
Deo, habetis fruetum vestrum in sanctificationem, 
finem vero vitam zternam. Stüipendia enim pec- 
cati, mors; gralia autem Dei, vita eterna in 
Christo Jesu Domino nostro. » 

Nam fmis, quasi dicat: De fructu quaro, nam 
de fine patet, seilicet. quod finis illorum, scilicet 
exitus vite, el aetuum, es£ mors sterna, que illis 
operibus et talia operantibus suecedit. [Ambro- 
sius,|] A morte enim  peecati ad mortem «eternam 
transitur. Eece libertas illorum οἱ maculis plena, 
et poenarum squaloribus est maneipata. [Haimo.] 
De talibus dieit propheta : Computruerunt jumenta 
in stercore suo (Joel 1). Jumenta dicuntur homines 
irrrationabiliter viventes sine honestate morum et 
conversationis. Jumenta ergo in stercore pulre- 
scere est in fetore luxuriz, et turpitudine vitiorum, 
vitam finire. Nunc autem: quasi dieat : Ita. fuit 
tune, cum serviretis peccato. Nuncvero cum con- 
versi estis, liberati estis a peccato, cujus tune servi 
eratis. (171) Nota quod supradixit eos liberos 
fuisse juslitize, non liberatos ; nunc autem a pec- 
cato non liberos dicit, ne sibi hoe tribuant, sed di- 
cit provide ac vigilanter liberatos, referens hoc ad 
illam Doinini sententiam : Si filius vos liberaverit. D 
vere liberi eritis (Joan. vim). Sed hae voluntas quae 
in malis libera est, quia delectatur malis, ideo non 
est in bonis libera, quia liberata non est; nec po- 
test homo aliquid boni velle, nisi adjuvetur ab eo 
qui malum non potest velle. Et ideo hie vigilantis- 
sime dixit liberatos a peecato, et supra, liberos ju- 
stitiae. Liberum enim arbitrium usque adeo in pec- 
catore non periit. ut per ipsum peccent, maxime 


A 


A 


(170) Augustinus, in psal. xxx. 
(171) Id., ad Bonifa. 

(172) Id., in eodem. 

(175) Id., in Ench. 


placet, quod eis libet. Liberi ergo a justitia non 
sunt nisi arbitrio libertatis ; liberati autem a pec- 
cato non sunt, nisi gratia Salvatoris. (172) Servi 
autem ; quasi dicat : Liberati estis a peccato, servi 
autem estis facti quasi per alium Deo, qui tunc li- 
beri fuistis justititite, et Vos liberati et servi facti 
habetis in preesenti fructum vestrum, id est con- 
gruum ; vos dico ducti, in sanctificationem, id est 
in virtutam consummationem; finem vero habebitis 
vitam eternam, [Ambrosius] id est in exitu et fine 
vit:e, habebitis vitam quie est sine fine. Sfipendia 
enim, ete., quasi dicat : Vere finis illorum zors est, 
quia mors :eterna est stipendia peccati, id est digna 
retributio pro peccato. Vifa autem eterna, qua est 
finis justorum sola Dei gratia datur, et hoe im. Chri- 
stoJesu Domino nostro, id est per Jesum Christum. 
[Haimo.] Attende quod loquens de remuneratione pec- 
cali, stipendium nominavit, et de remuneratione ele- 
ctorum dixit gratiam Dei, quia militant diabolo 
propriam mercedem accipiunt, quasi dicat: Stipen- 
dium, id est diabolicze malitize debitum. [Augustinus, 
Haimo.| Stipendium enim dicitur a stipe pendenda, 
id est substantia ponderanda. Antiquitus enim po- 
tius ponderabatur pecunia quam numerabatur, qua 
militibus pro patria militanübus ex publico zrario 
tribuebatur. (173) ldeo dixit stipendium peccati 
mors, ut mortem peccato non immerito illatam, sed 
debitam demonstraret. Stipendia enim quasi emeri- 
lorum sunt, et stipendium pro opere diabolieze mi- 
litize debitum. redditur, non donatur. Gratia vero, 


C nisi gratis est, gratia non est. Intelligendum igitur 


est etiam bona ipsa hominis merita esse Dei mune- 
ra, quibus cum vita zterna redditur, quid nisi gra- 
tia pro gratia datur? et quia merita ex gratia sunt, 
et ita gratia pro gratia reddetur. (174) Posset ergo 
recte dicere stipendium justitize, vita eeterna, sed ma- 
luit gratia Dei dicere vita zeerna, ut intelligeremus 
Deum ad vitam sternam pro sua miseratione nos 
perducere, non meritis nostris. (175) Quid enim est 
meritum hominis ante gratiam, cum omne bonum 
meritum uostrum non in nobis faciat misi gratia ? 
$522 Quippe cum Deus coronat merita nostra, nihil 
aliud coronat quam merita sua. Unde vita zeterna 
qua in fine a Deo meritis precedentibus redditur, 
quia eadem merita quibus redditur non a nobis 
sunt, sed in nobis faceta sunt per gratiam, reete et 
ipsa, gratia nuncupatur, quia gratis datur : nec ideo 
gratis, quia non meritis datur, sed quia data sunt et 
ipsa merita, quibus datur. (176) Confitendum est 
ergo ideo gratiam vitam zternam vocari, quia his 
meritis redditur, quze gratia contulit homini. Unde 
in Evangelio legitur et gratiam pro gratia, id est 
pro eis meritis quce contulit gratia. Certum enim est 
vitam zeternam bonis operibus reddi, sed ipsa opera 


Augustinus, ad Valentium. 
Id., ad Sixtum presbyterum. 
ld., De cor. et gratia. 


1413 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1414 


quibus reddetur, ad gratiam Dei pertinere. Unde A tur, quanto tempore vitz, id est quandiu statum 


Dominusait : Sine me nihil potestis facere (Joan. Xv). 
(171) Accipimus ergo gratiam pro gratia, sed gra- 
tiam glorificationis pro gratia justificationis inde- 
bite. Gratia enim justificationis omne meritum ma- 
lum delevit,  indebito beneficio, et confirmat 
jugi auxilio, eui gratia glorificationis juste redditur 
in prima. 


CAPUT VII. 


Vrgns. 1-3. — « An ignoratis, fratres, scientibus 
« enim legem loquor, quia lex in homine domina- 
« tur, quanto tempore vivit? Nam qux sub viro est 
« mulier, vivente viro, alligata est legi; si autem 
« mortuus fuerit vir ejus, soluta est a lege viri. Igi- 
« tur vivente viro vocabitur adultera, si tuerit cum 
« alio viro; si autem. mortuus fuerit. vir ejus, libe- B 
« rata est a lege viri, ut non sit adultera, si fuerit 
« eum alio viro. x 

An ignoratis, fratres, ete. Hactenus egit de vi gra- 
lie, oslendens ex ea non ex lege esse salutem : 
nune dicit quod lex ultra non est tenenda, et agit de 
fine legis, et priori inutilitate legis. Non ergo mi- 
rentur Romani, quia Apostolus ait : Non estis sub 
lege, sed sub gratia (Rom. v1). Supra enim diceba- 
lur lex non justificare ; hie dicitur debere cessare, 
quia data est usque ad Christum ; quasi dicat : Ali- 
quis diceret : Cur dicis per Christum esse vitam, et 
non per legis observantiam ? Respondetur : Quia 
jam finem habet ipsa lex, et non dat vitam, sed au- 
get peecatum. Et hoe est quod dicit sub interroga- 
lione, et est ordo verborum talis : An ignoratis, o C 
fratres, hoc scilicet ignoratis, quia lex Mosi in ho- 
mine dominatur, ut ei obebiathomo, quanto tempore 
vivit, id est quandiu statum habet ipsa lex? quod 
non debetis ignorare. Enim, id est quia vos scitis 
legem, scilicet Mosi. Erant enim Romani de Judzis 
et gentibus. Et ego loquor scientibus legem, in qua 
quod dico manifestatur, si spiritualiter intelligatur. 
Deinde per simile illud ostendit subdens, (178) nam 
qua juro, per quam similitadinem explanat et pro- 
bat quod dixerat. Sicut enim mulier vivente viro, 
alligata est legi viri. Si autem mortuus fuerit, soluta 
€sl, iia dum lex statum habet ei subjeetus est ho- 
mo, cum vero desinet habere statum, solvitur 
homo. Velita, an ignoratis? Agit de lege naturali. 
[Ambrosius] Ut enim firmet animos eorum in do- (; 
elrina Evangelii, et retrahat a lege Mosi, utitur 
exemplo humana legis, ut per terrena suadeat 
eclestia. Sciunt utique legem Romani, quia non 
sunt barbari, sed naturalem justitiam comprehende- 
runt partim ex se, partim ex Grecis, sicut οἱ Groeci 
ex Hebrwis. Et hoe est, quasi dicat : Ideo dico per 
Christum et non per legem Mosi, quia lex finem ha- 
bet, quod patet per exemplum humans legis. [Am- 
brosius| An ignoratis, fratres, quia lex nalurie quae 
generalis est, sed non per omnes sui partes, ab om- 
nibus recipitur vel observatur ? In homine domina- 


177) Augustinus, Fulgentius. 
178) Id., lib. rxxxiu Quiestion. 


habet. Mortua enim dicitur lex, cum cessat ejus au- 
ctoritas. Non debetis hoc ignorare, quia vos scitis 
legem naturalem. Et ego loquor scientibus legem, 
hoc de lege naturali litteris inscripta, sive consue- 
tudine hominum comprobata ait, sub qua erant Ju- 
dii, Greel, Latini. Hac enim lex generalis est ; 
postea vero specialem legem proponit, per quam 
eliam vult probare apertius assertionem suam. Gra- 
datim enim vult eis tradere veritatem. Unde subdit : 
Nam que sub vero est, ete. Vere dum statum habet 
lex dominatur, sieut per hoe exemplum ostendo. 
Nam mulier qua sub viro est, viro vivente alligata 
est legi viri, ut non possit discedere ab eo, sic εἰ 
lex, Mosi quandiu statum habet, debet servari. Hoc 
ergo sequenti exemplo apertius docet Christianum 
à lege factorum exutum,, non ab ommi lege, sicut 
mulier liberatur a lege viri, mortuo viro, non a lege 
natura, nec uitra debet Christianus esse sub lege. 
Si euim ei lex vivit, adulter est, non prodest ei 
Christianum diei, et hoe ostendit positum exemplum 
exsequendo : Si autem mortuus fuerit vir ejus, so- 
luta est a lege viri. Similiter si lex statum amittit, 
solvitur homo ; et quia vivente viro alligata est legi 
viri, igitur vivente marito vocabitur adultera, si fue- 
rit cum alio viro : sic qui pravaricatur lege stante 
peceat. δὲ autem mortuus fuerit vir ejus, liberata est 
alege viri : [Ambrosius] ita sublata lege data re- 
missione peccatorum hi qui juneti sunt. Evangelio 
per gratiam liberati sunt. UL non sit, etc., quasi 
dieat : [ta libera est mulier, ut non sit adultera si 
fuerit cum alio viro : sie, finita lege non pravari- 
catur qui ad Christum transit, dimissis figuris. 
Mortua enim lege non sunt adulteri qui eum Christo 
sunt, imo si quis servans legem mortuam, vult esse 
fidei, adulter in utroque, nec prodest ei Christus. 


Vrns. 4-6. — « Itaque, fratres mei, et vos morti- 
« fieati estis legi per corpus Christi, ut sitis alte- 
« rius qui ex mortuis resurrexit, ut fructificetis 
« Deo. Cum enim essemus in carne, passiones pec- 
« catorum. quiz? per legem erant, operabantur in 
« membris nostris, ut fructificarent morti. Nunc au- 
« tem soluti sumus a lege mortis, in qua detineba- 
« mur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non 
« in vetustate litterae. » 


Itaque, fratres mei. (179) Hucusque similitudo 
est. Dehine ineipit rem loqui, pro qua similitudi- 
nem induxit, et infert a. simili ; quasi dicat : Quia 
ia est inter virum et mulierem. Itaque juxta hane 
similitudinem, fratres mei, ef vos ut nos apostoli, 
mortificati estis legi, dimissis peccatis, [Ambrosius] 
id est mihi debetis legi, qui data est usque ad 
Christum ; quasi dicat : Non modo dimisistis legem 
sed etiam faeli estis, ut mortui legi, id est ligurati- 
vis. tà enim hic appellatur lex. Mortificati, dico, 
per corpus Christi, id est per mysterium incarnatio- 
nis, vel per completionem veritatis, ad hoc estis 


(179) Augustinus, lib. xxxxiu Quiestion. 


1415 


mortifieati legi, u£ vos sitis alterius, id est Christi 
cujus non pudeat vos esse, quia ipse est qui ex 
mortuis resurrexit, cujus utique sumus uf modo 
fructificemus Deo, qui prius fructificabamus morti 
sub lege, et vere modo fruetificamus Deo, et nou 
olim. Cum enim essemus in carne, id est que carnis 
sunt operantes quod erat sub lege, passiones pecca- 
torum, id est concupiscenli: quae sunt causa peeca- 
torum mortalium, [Augustinus] id est consensus 
operis, sub quibus tanquam sub viro dominante age- 
bat anima, antequam gratia veniret per fidem, que, 
passiones per legem erant, velnotee vel etiam auctae, 
vitio faciente, operabantur in membris nostris, |Àm- 
brosius|] id est ducebant membra nostra ad mala 
opera, ita u£ fructificarent morti, id est ut facerent 
digna zterna morte. (180) Nunc autem cum sumus 
Christi, soluti sumus, remissis peccalis, a lege, quie 
est causa mortis, id est peccati. Aucta est enim 
concupiscentia, eum lex prohiberet ubi non erat 
fides; οἱ ad cumulum peccatorum prswvaricationis 
crimen additum est, quia ubi non est lex, nec prz- 
varicatio. [Ambrosius| Vel lex mortis ideo dieta est, 
quia peccantes interficit, et reos punit. In qua lege 
detinebamur, nec unquamnisi gratia Dei solveremur. 
Soluti sumus, dico, i£a u£ serviamus innovitate spi- 
ritus, el non in vetustate littere, id est serviamus 
operibus novi hominis Christi, qu: non nostris vi- 
ribus, vel lege attingimus, sed gratia Spiritus san- 
ctj,in quibus est sie immorandum, ut nihil adda- 
tur de operibus legis quie vetusta sunt. Vel, servia- 
mus in novitate, spiritus, id est lege fidei, quae est 
jn animo innovato, quie etiam hominem facit spiri- 
tualem, et ideo reete dicitur lex spiritus. Et non in 
vetustate litterae, id est non secundum litteram quie 
senuit, quia cessavit. [Augustinus] Attende quod in 
precedenti similitudine tria sunt, seilicet vir, mu- 
lier, lex viri, et rursum in. hae propter quam simili- 
tudo inducta fuit, similiter tria, anima, peccatorum 
lex. Hoc solum hie diversum est, quod in illa vir 
moritur, ut a lege viri soluta mulier nubat cui ve- 
lit; hic autem non. peccatum, sed ipsa anima mori- 
tur peccato. (181) Predietis namque passionibus 
ipsa anima moritur qui jam servit mente legi Dei, 
quamvis ipse passiones nondum  mortus sunt, 
quandiu earne servit legi peccati. Restat ergo adhue 
aliquid ei qui est sub gratia, quod eum tamen non 
vineat, nee. captivum ducat. Quid ergo ? Hie qucri- 
tur utrum ipsa lex sit mala, quia videbatur culpasse 
legem dicendo passiones peccatorum esse per le- 
gem, et eamdem vocando legem mortis et vetusta- 
lem litterze ; quee verba male intellecta fomitem in- 
sanie furori Manichsorum subministrarent. (182) 
Manichei enim legem Mosi dicunt non a Deo da- 
tam, et eam Evangelio contrariam esse contendunt, 
et quando cum eis agitur, predictis testimoniis 
Apostoli qu:e non intelligunt, conantur convincere 


(180) August., lib. nxxxur Qusestion. 
(481) Id., in eod. 


PETRI LOMBARDI 


1416 


A Catholicos. Quod ergo sensit Apostolus posse in- 
telligsi, opponit, ut et hoc se intellexisse neget, et 
legem legis ipsius laude defendat, et quo sensu 
predieta dixerit verba, aperiat : quasi dicat : Quan- 
do quidem lex mortis est, et auxit vires peccati deti- 
nens a bona operatione. 

Vrns. 7, 8. — « Quid ergo dicemus ? Lex pecea- 

« tum est? Absit! Sed peccatum non cognovi, nisi 

« per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi 

« lex dieeret : Non concupisces. Occasione autem 

« aecepta, peccatum per mandatum, operatum est 
in me $525 omnem concupiscentiam. » 

Quid ergo dicemus? Dicemus quia lez peccatum, 

id est doeens vel faciens peceare. Vel talis pro qua 

donata peccavit auctor ejus, quasi mal: rei? Absit ! 

non enim lex mala est, sed potius bona, quia pec- 

calum non cognovi, nisi per legem, [Ambrosius] id 

est quia peecatum fecit eognoscere, quia prius ne- 

sciebantur qu:edam vel esse peccata, vel adeo esse 
gravia, vel esse punienda. Non ergo adeo prius co- 
gnovi peccatum, nisi per legem per quam innotuit, 
vel esse peecatum quod ignorabatur, vel esse grave, 
velesse puniendum. Per hoc ostendit legem non 
esse peccatum, sed indicem peccati. (183) Quare in- 
telligitur legem ad hoc datam esse, non ut pecca- 
tum insereretur, vel exstirparetur, sed tantum ut 
demonstraretur quod animam faceret ream, ut quia 
peecatum sine gratia Dei vinci non possit, ipsa rea- 
tus sollicitudine, ad percipiendam gratiam converte- 
retur. Quod autem per legem notum sit peccatum 
ostendit in parte. Nam concupiscentiam ; quasi di- 
cat : Peccatum non cognovi nisi per legem, sicut in 
hoc uno patet. Nam concupiscentiam nesciebam, vel 
peccatum esse, vel tam grave, nisi lex diceret : Non 
concupisces. [Augustinus] Ad probandum per legem 
cognosci peccatum, hoc elegit Apostolus quod est 
generale peccatum, scilicet. concupiscentia. Unde 
omnia mala veniunt. Bona ergo lex qua dum hoc 
prohibet, omnia mortalia prohibet. Non est lex pec- 
catum, sed insinuatrix peccati. Per eam factus est 
homo doetus, sed pejus est victus, dum sine gratia 

Christi erat. Et nota quod ait, nesciebam, non pro 

se hoc dicit, sed in persona sua generalem agit cau- 

sam. Sed queritur qua sit ista coneupiscentia. 

[Hieronymus] Dieunt quidam illam esse qu: prohi- 

betur in Decalogo cum dieitur : Yon concupisces rem 

D proximi, vel uxorem proximi (Exod. xx). Alii ergo 
generaliter quamlibet concupiscentiam quorumlibet 
prohibitorum. Occasione autem, ete. Ecce ostensum 
est quod lex bona est qua peccatum prohibet, et 
ostendit; sed tamen ex ea malum accessit, quia 
peccatum, id est fomes peccati, scilicet vitium con- 
eupiscenti&, quod et carnalitas appellatur. [Ambro- 
sius] Vel, peccatum, id est diabolus qui est auetor 
peecati,operatum est in me omnem concupiscentiam, 
id est consensus delectationis et operis. [Augusli- 


5» 


(182) Augustinus, De verb. Domini. 
(185) Id., ad Simplic. 


1417 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1418 


nus] Aucta est enim concupiscentia ex prohibitione A actus hominis ante legem, id est loquitur hiec in 


legis, quando adhuc deerat gratia liberantis; vel 
omnem concupiscentiam, id est omne peccatum ; 
omnem enim dicens concupiscentiam, cuncta pec- 
cala significat. [Ambrosius] Erat enim ante pecca- 
lum, sed non omne, quando crimen prevaricationis 
adhue deerat. (184) Sed modo omne peccatum ac- 
cessit, quia etiam pravaricatio. Operatum est, dico, 
occasione accepta per mandatum, id est per legem. 
[Augustiuus| Fomes occasionem accipit per manda- 
tum, quia talis est nostra carnalitas, ut ardentius desi- 
deret prohibita, quibus non memoratis jaceret quasi 
sopita, | Ambrosius] et diabolus etiam ex mandato 
accepit occasionem, quia videns legem in auxilium 
hominibus datam, magis exarsit iracundia adversus 
hominem, et magis instilit ut verteret legem illis in 
pernieliem, eum prius quasi secure possidens minus 
tentaret. Vel, peccatum, id est diabolus vel fomes, 
est operatum in me omnem concupiscentiam. Non 
mutatur sensus horum verborum. Et hoc per man- 
datum operatum dico, occasione accepta, in ipsis 
rebus, ut visa muliere, vel auro, et hujusmodi. At- 
lende recte diei peccatum operatum omnem conceu- 
piscentiam per mandatum, vel occasionem acce- 
pisse per mandatum. Minor enim erat concupiscentia 
antelegem, quando securus peecabat homo (185). Ibat 
enim post concupiscentiam, et quo trahebat, curre- 
bat, ejusque illecebras blandas, et ex carnali suavi- 
tate jueundas magnam felicitatem putabat. Sed ve- 
niente lege quasi opposito obice, vidit homo malum 
suum, voluit refrenare concupiscenliam, non ire 
post eam, strinxit se, conatus est homo de se prae- 
sumens concupiseentie fluvium siecare, sed non 
valuit. Frenatus quidem et fluvius concupiscenti:e, 
oppositis obieibus legis, sed non sicecatus ; imo quia 
dese non de gratia homo presumpsit, aucta est 
concupiscentia opposita lege, et qu: prius eum du- 
cebat obice nullo, obruit eum obice rupto. Per le- 
gem enim doctus, ea przevaricata pejus est victus, 
et factus est legis praevaricator qui fuit ante nescius 
peccator; et ideo bene dicit omnem concupiscen- 
liam. Omnis enim est quando transcendit legem. 
VEns. 8-11. — « Sine lege enim peccatum mor- 
« tuum erat. Ego autem vivebam sine lege aliquan- 
« do. Sed cum venisset mandatum, peccatum re- 
" vixit, Ego autem mortuus sum, et inventum est 


C 


persona hominis ante legem. Ego autem. Quasi 
dieat : Ante legem peccatum erat mortuum. Ego au- 
tem, rationalis homo, aliquando, id est in tempore 
ante legem, vivebam, ad comparationem hujus mor- 
lis cum essem, sine lege. Nota duos homines in eo- 
dem, scilicet interiorem et exteriorem, id est ratio- 
nem et fomitem : qui est in carne, interiorem dicit 
assentire legi, et ejus testimonio, bonam esselegem 
approbat; exteriorem vero dicit contra interiorem, 
et contra legem repugnare et captivare, et per le- 
gem majorem potestatem peccandi habere. Sed cum 
venisset. Hic notatur secundus actus sub lege, id est 
hie loquitur Apostolus in satu homiuis positi sub 
lege. Quasi dieat : Sine lege vivebam, sed cum ve- 
nisset mandatum legis, peccatum prius sopitum, 
[Augustinus] id est exterior homo, scilicet fomes 
peccati, revivit, id est coepit apparere et rebellare. 
Ego autem interior homo mortuus sum aucto peccato 
et addita pravvaricatione ; vel ita ab illo loco, sine 
lege, et agit de peccato concupiscentie, et de aliis 
qua perlegem nota fuerunt, et respicit ad illud 
quod przdixerat, scilicet peecatum non cognovi nisi 
per legem, quasi dicat, et vere non uisi per legem. 
Quia sine lege peccatum mortuum est, id est. igno- 
tum latebat, non apparebat, omnino tanquam sepul- 
tum ignorabatur(186). Ego autem vivebamsine lege 
aliquando, id est videbar mihi vivere, quia non ter- 
rebar morte ex peccato, quia non apparebat. Quasi 
diea :Nesciebam esse peccatum, et ideo secure vi- 
vebam, quasi Deus non esset judicaturus actus hu- 
manos (187). Sed cum venisset mandatum peccatum 
revixit, id est apparuit et innotuit mihi; nec tamen 
ait vixit, sed revixit, quia vixerat aliquando in para- 
diso, quando contra priceptum datum satis appare- 
bat admissum; sed cum homines nali peccatores 
sine mandato viverent, tanquam mortuum latebat, 
sequebaturque concupiscentias carnis sine cogni- 
lione, quia sine cohibitione ; sed, data lege, pecca- 
tum in notitiam nati hominis revixit quod in notitiam 
primam ἴδοι! hominis, aliquando jam vixerat. Ego 
&utlem mortuus sum, [Augustinus] id est novi me 
mortuum, quia vidit se reum esse apud Deum ex his 
quae peccabat. [Ambrosius] (188) Ante enim erat sibi 
ignotus peccator, sed modo factus est sibi manifes- 
lus pravvaricator. E£ ita inventum est alicui bene 


« mihi mandatum quod erat ad vitam, hoc esse ad D attendenti, mandatum legis, quod erat ad vitam obe- 


« mortem. Nam peccatum occasione accepta per 
« mandatum seduxit me, et per illud occidit. » 
Sine lege enim, etc. Bene dixi per mandatum, sine 
lege enim, id est cum lex non erat, peccatum, id est 
diabolus seu fomes peccati mortuum erat, id est de- 
bile, quia non ita seviebat ad illusionem hominum 
ante legem. (Ambrosius, Augustinus.] Patet quod 
non ex sua persona, sed ex persona hominis gene- 
raliter, loquitur Apostolus; et notatur hie primus 


184) Augustinus ad Simplic. 
TA Id., De verbis Domini. 
186) 1d., De verbis Apostoli. 


Parnor. CXCI. 


dienti vel observanti, vel erat ad vitam intentione 
dantis, quia bonum erat, hoe idem non aliud esse, 
ad mortem aternam, mihi non observanti, et pec- 
canti. Ad mortem autem non est ex sui vitio, sed 
ralione przediet:e oecasionis. Nam peccatum. Quia 
dixerat peccatum esse ad mortem, quomodo hoc sit 
determinat. Quasit dicat : Quomodo mihi est man- 
datum ad mortem ? [Ambrosius] Ecce , quia per illud 
seduetus sum falsa dulcedine, diabolo vel fomita. 


(187) Augustinus, ad Bonifac. 
(188) Id., De verbis Domini. 


1419 


Et hoe est, nam peccatum, id est carnalitas vel dia- 
bolus, [Augustinus] fefellit me vel seduzit, id est a 
bono ad malum traxit me. Occasione accepta per 
mandatum. Quia quod coneupiscitur, duleius fit dum 
vetatur, et sic peccatum fallit per mandatum. (189) Ex 
prohibitione namque ubi charitas deficit, desiderium 
mali crescit, quo aucto duleius fit quod prohibetur, et 
ita peccatum fallit falsa dulcedine. Fallax enim estdul- 
cedo quam plures atque majores penarum amaritudi- 
nes sequuntur, et non solum seduxit per mandatum, 
sedetiam per illud, mandatum occidit, quia etiam prge- 
varicationis aecessit reatus (190). Gladio ergo quem 
portabas te inimieus occidit, armis tuis le. vieit, armis 
tuis teinteremit. Mandato enim tanquam gladio ar- 
matus eras, ut inimicum occideres, quod non vales, 
si de te praesumis. Esto ergo humilis, non de te 
prosumas, et poteris vincere. Vide ergo parvum 
David contra magnum Goliam, sed in Dei nomine 
prasumentem non in viribus suis : Tu venis, inquit, 
ad me cum clypeo et lancea, ego in nomine Domini 
omnipotentis, sic omnino, et non aliter prosteraitur 
inimieus. Vel ita lege : Dico quod peccatum me se- 
duxit, et per illud, id est per hoc quod sedu- 
xit, occidit me, id est ad sternam damnationem 
perduxit. 

VEns 12, 13. — « Itaque lex quidem saneta, et 
« mandatum sanctum, et justum et bonum. (uod 
« ergo bonum est, mihi faetum est mors ? Absit. Sed 
« peccatum ut appareat peccatum, per bonum ope- 
« ratum est mihi mortem, uL fiat supra modum, 
« peecans peccatum per mandatum. » 


Itaque lex quidem sancta, et mandatum, ete. 
[Augustinus] Supra legem peccatum esse nega- 
vit, defendens eam a «crimine, hic eamdem sui 
laude defendit. Aliud est a crimine objeeto de- 
fendere, aliud debito prwconio predicare. Cri- 
men objectum fuit, ubi dietum est, lex peccatum est. 
$5.4. Defensio subsecuta est cum ait : Absit ! Uno 
verbo defensa est veritas, quia magna est defenden- 
tis auctoritas. [Ambrosius.| Hie autem uberrima 
laude legem eommendat, ne quid suspicionis adver- 
sce remaneret in lege. Quasi dieat : Quialex est ad 
vitam, et bona jubet et mala prohibet, et fecit. pec- 
catum agnoscere. Itaque lex quidem est sancta, id 
est sane doceus, et mandatum, id est quod per eam 
praecipitur, est sanctum in se, et justum, 1d est ju- 
stificans peccalorem, e£ bonum, id est uüile vitam 
acquirens. Quid ergo ! Hie quieritur utrum lex, οἱ si 
sit bona, sit tamen efficiendo damnosa. (Quod ex prze- 
dictis videbatur posse colligi. Dixerat enim manda- 
tum esse ad mortem, et item dixerat esse bonum. 
Unde minus intelligentibus videri potest bonum. ef- 
fecisse mortem. (uod sibi opponens removet, et 
quo intellectu dixerat mandatum esse ad mortem, 
exponit contra quosdam impios qui dieebant Vetus 


(189) Augustinus, ad Simplic. 
(190) Id., De verbis Domini. 
(191) Hieronymus ad Alcasium. 


PETRI LOMBARDI 


1420 


A Testamentum esse a principe tenebrarum, Novum 
autem a Domino. Quasi dicat : Constat legem esse 
bonam, et cum constet modo quod bona est lex, et 
tamen ex ea mihi est mors, ut supradictum est ; er- 
go quod bonum est mihi factum est mors, id est 
datur hoc. bonum mihi a Deo, ita ut 51} efficiens 
causa mortis : Absit ! Non enim est ex ipsa lege 
mors, sed ex vitio hominis, quia non lex, sed fomes 
est efficiens causa mortis, qui bonam rem vertit in ma- 
lum (191). Sicut enim medicina non est causa mortis, 
si ostendat venena mortifera, licet his mali homines 
abutantur ad mortem suam, vel aliorum ; sic lex 
qui? venena peccatorum demonstrat, et hominem 
libertate sua abutentem quasi freno cohibet, et com- 
posito gressu incedere docet, non cíficiens causa 

p peccati est, sed polius vitium hominis, id est fo- 

mes, et hoc est quod subdit, sed peccatum, id est 

fomes peccati, operatum est mihi mortem, id est pec- 
catum actuale, quod est causa mortis. Operatum est 
dico, per bonum, id est per legem, non quia et ipsa 
sit efficiens causa, sed quia ex ea accepit occasio- 
nem, sicut praedictum est, operatum est dico, ita, 
ul apparcat peccatum, id est efficiens causa peccati, 
quod tune apparet, quando rationem trahit ad con- 
sensum, et ad operandum. (192) Vel ita : Peccatum, 
id est fomes peecati, operatum est mortem, id est 
peecatum et hoe per bonum, id est per legem, non 
utique efficientem peccatum, sed potius demon- 
strantem et prohibentem illud, ita ut per eam ap- 
pareat peccatum, non dico ut sit per eam, sed ap- 
pareat, quia etiam eral. quando non apparebat, si- 
cut supradietum est, concupiscentiam nesciebam esse 
peceatum, nisi lex diceret : Non concupisces. Non di- 
xit, non habebam. (193) Bonum ergo est lex que 
sanctitate sua et justitia, malum esse concupiscen- 
tiam quam nesciebam ostendit. Non igitur imputo 
legi Dei, sed vitio meo peccatum, bona estenim lex, 
sed sine gratia tantum ostendit peccatum, non in- 
tulit. Ergo lex semper bona est, sive obsit inanibus 
gralia, sive prosit plenis gratia. Multa enim sunt 
bona qua tamen quibusdam vitio ipsorum sunt no- 
xia, sicut sol sanos quidem oculos mulcet, dolenti- 
bus auget dolorem. Similiter ergo lex prodest ha- 
bentibus gratiam, quae est mentium sanitas. Inanibus 
obest non suo, sed illorum vitio. Dico operatum est 
mihi mortem, in tantum, u£ peccatum, id est fomes 


€ 


D peccati, fiat peccans, id est peccare faciens, supra 


modum, | Ambrosius] id est plusquam ante, non me- 
diocriter, quia etiam prevaricatio accessit. Fiat pec- 
cans dico, et hoe, [Augustinus] per mandatum, sine 
quo non tantum ardebat fomes, et per quod accre- 
vit pravaricatio. Coneupiscentia enim carnis qua 
radix est malorum per mandatum magis prevaluit 
non defecit. Lex enim concupiscentiam non exstinxit. 
Ubi enim non est gratia liberatoris auget peccati 
desiderium, prohibitio peccatorum (194). Ideo ergo 


(192) Augustinus, De verbis Domini. 
(195) Id., lib. contra Faust. 
(194) Id., 83 Quiestion. 


1421 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


142? 


dixit, per mandatum, quia prevaricatio addita est A mino maneipari aliquid pretii pro jactura propric 


cum peccandi libidine. Et ideo dixit, supramodum, 
quia per legem non defecit, sed magis solutis cupi- 
ditatibus crevit. [Ambrosius] Vel per peccatum hic 
intelligitur diabolus, quia per bonum Dei incensus 
est iracundia contra hominem, et contraria atque 
illieita illi suasit, quia ei vidit a Domino provideri, 
in quo apparet peccatum, id est inimieus. Et hoc 
est peccatum, id est diabolus, operatum est mihi 
mortem, incensus per bonum, id est per legem, ita 
u* appareat, peccatum, id est inimicus, dum videns 
homini provideri per legem illicita suasit, ut pro 
vita ex lege ei mors proveniret. Operatum est dico 
in tantum, ut peccatum fiat peccans, id est peccare 
faciens. Supramodum, id est plusquam ante, et hoc, 


per mandatum, quo dato magis institit; ut hominem B 


gravioribus peenis subjiceret. Per legem enim acce- 
pit occasionem operari homini mortem. 


Vgns. 16. — « Scimus enim quialex spiritualis est ; 
« ego autem carnalis sum, venumdatus sub pec- 
« Cato. » 


Scimus enim, etc. Quasi dicat : Vere lex non est 
malum, sed est bonum, enim, id est, quia scimus 
quod spiritualis est, id est spiritum. hominis alens, 
dum de spiritualibus instruit, vel, spiritualis, id est 
ἃ Spiritu saneto data. [Ambrosius] Attende quod 
lex Mosi et justa dieitur et spiritualis. Lex autem 
Evangelii dieitur lex spiritus! Malis enim, id est 
quantum ad malos quos punit lex Mosi justa esse 
dicitur, bonis vero spiritualis est, quia peccatum 
prohibet, et visibilia coli. Lex ergo Mosi spiritualis 
dicitur, quia in ea sunt quz Dei sunt, et quia spiri- 
tualiter intelligenda est. [Augustinus] Lex autem 
spiritus dicitur lex Evangelii, quia ibi Deus ipse est. 
Ibi ergo sunt verba, hie res est. Ego autem, huc- 
usque legem exeusavit, quod non debet refundiin eam 
culpam. Hie dieit quod non refundi debet in prineipa- 
lem naturam, id est rationem, secundum illud quod 
a Deo habet, et ita non in Creatorem, sed in homi- 
nes qui ex se vitiali sunt, ut pravis moribus resi- 

- stere nequeant. Quasi dicat : Lex spiritualis est, ego 
autem carnalis sum, id est impotens anime vitio re- 
sistere diabolo, quod vitium per concupiscentiam 
genitus ex carne contraxi. Et unde hoc sit, subdit : 
Ego, dico, venumdatus in primo parente ita ut sim, 


C 


liberlatis et additione perpetuz servitutis, a suo 
consequatur emptore, quod etiam inter Adam et ser- 
pentem manifestum est intercessisse. Ille enim pre- 
tium libertatis noxi;e, et mortiferi pomi a serpente 
accipiens, a naturali libertate discessit. Maluit enim 
se perpetua ejus servituti dedere, a quo vetiti pomi 
letale pretium acceperat, quam deinceps conditione 
praecepti constringi, et ità non immerito omnem 
posteritatis progeniem ejus subdidit famulatui, cu- 
jus effectus est servus. (196) Vendere nos potuit, 
sed redimere non valuit. Vendidit nos consensu 
peccati, redimimur justitia fidei. Sanguis enim in- 
nocens datus est pro nobis ut redimeremur. In ven- 
dilore ergo erubescat superbia, in redemptore gio- 
rietur gratia. Vendidit se homo per liberum arbi- 
trium, sub dominante iniquifate, et accepit pro pretio 
exiguam de arbore vitze voluptatem. Creatus est ergo 
primus homo rectus sine culpa, sine vitio, sed ipse 
non reetum fecit se, quia deseruit imperatorem, et 
divertit ad desertorem, cadensque a manu figuli vas 
fractum est, quod Deus permisit, ut miseria sua 
probaret, quia sine Deo nihil potest. Se ergo et alios 
vendidit, voluntaria concupiscentia ut sub peccato, 
id est servi peccati sint. Quia enim continere cum 
posset noluit, inflietum est ei non posse cum velit. 
Per malum velle perdidit bonum posse, et factus 
captivus dieit, venumdatus sum sub peccato. [Am- 
brosius| Vel unusquisque vendidit se consuetudine 
proprie voluntatis. 


Vrgns. 15-18. — « Quod enim operor, non intel- 
« ligo. Non enim quod volo bonum, hoc ago, sed 
« quod odi malum, illud facio. Si autem quod nolo, 
« illud facio, consentio legi quoniam bona est. Nunc 
« autem, jam non ego operor illud, sed quod habi- 
« tat in me peccatum ; scio enim quia non habitat 
« in me (hoe est in carne mea) bonum. » 


Quod enim operor, ete. Probat quod servus est 
peccati, et loquitur in persona hominis sub lege. 
Quasi dieat : Vere sub. peccato sum, id est, ul ser- 
vus peccati sum, [Ambrosius] quia quod operor se- 
cundum exteriorem hominem dimittendo bona vel 
faciendo mala, intelligo, secundum interiorem ho- 
minem am esse operandum, quia aliud videt se 
per legem seire, et aliud agere. [Haimo.] Nota quia 


sub peccato. [Augustinus.] Quasi dieat : Eece unde pj personam duorum hominum assumit hie Aposto- 


infirmus sum, seilicet ex culpa primi hominis qui 
pro delectatione cibi vetiti se et omnes alios vendi- 
dit. (195) Adam enim vendidit se prior, ae per hoc 
omne semen ejus subjectum peecalo, ut. potestate 
sui uli non possit circa obedientiam legis. Adi 
quippe praevaricalione atque, ut ità dicam, damnosa 
negoliatione  fraudulentaque  comestione — venditi 
sumus. Omnem enim prolem suam serpentis per- 
suasione seduetus, illieili cibi perceptione perpetuae 
servituti addixit. Soletque hie mos inter vendentes 
ementesque servari ut is qui se cupit alieno do- 


(195) August. in lib. Collat. 


lus interioris, id est mentis, et exlerioris, id est 
carnis, vel carnalitatis. Nom enim, etc. Quasi di- 
cat: Vere operor quod non intelligo, quia et di- 
mitto bonum quod volo, et facio malum quod no- 
lo. Et est probatio a partibus et ab effectu. Di- 
mittere enim bonum, et facere malum, sunt par- 
les operari malum. Dicitur enim larga acce- 
ptione et consueta locutione etiam ille operari ma- 
lum qui dimittit bonum. Volo autem et nolo sunt 
effectus intelligo. Ex eo enim. quod quisque intel- 
ligit aliquid esse bonum et aliud malum, vult il- 


(196) Augustinus, De ver. Apostoli. 


1423 


lud et non illud. [Ambrosius] Et hoc est, non enim A 
hoc ago, id est bonum secundum exteriorem homi- 
nem, quod bonum ego interior, volo, id est approbo. 
Subjectus enim peccato facit quod non vult, qua natu- 
raliter quidem vult bonum, sed voluntas he caret ef- 
fectu, nisi gratia Dei addiderit vellesuum ad amandum 
bonum quod ad effectum potest perduci. Est enim tri 
plex velle, scilicet velle naturze, velle gratize, velle vitii. 
ἘΞ ξῷ Velle naturi per se impotens est, nee palmam 
meretur, et vincitur atque trahitur a velle vitii, nisi 
velle gratie subveniat, quod velle vitii fugat, et velle 
nature liberat. Ideo iste non redemptus gratia ca- 
rens ait : Non ago hoc quod volo, sed facio illud quod 
odio, id est malum. Si autem, ete. Supra ostendit 
carnalem esse servum peccati, ex quo est. malum. 
[Ambrosius] Hie alterum ostendit, id est bonam 
naturam a Deo creatam qui consentit legi, et ma- 
lum naturaliter non. facit, quod prohibet lex, et ita 
probat legem esse bonam, quia nature sum dicit 
esse quod mandat lex, dum invitus facit quod vetat 
Jex. Quasi dicat : Non ago quod vo!o, et ago quod 
nolo. δὲ autem | hoc, id est si quod. nolo dimittere, 
tamen dimitto lege illud prevcipiente, et quod nolo 
facere, illud tamen facio, lege illud prohibente, 
tune ego, secundum interiorem hominem consentio 
legi, id est idem volo quod lex, quee quod nolo pro- 
hibet, et quod volo prceipit, dico consentio legi, 
et lestis sum quoniam bona est. Nunc autem, quia 
consentit legi nolens quod prohibet, deelarat aliud 
esse cujus impulsu hoc agit, id est peceatum. Quasi 
dicat : Dixi facio malum, sed non ego interior facio. 
Quod nune patet, quia nolo illud, et consentio legi. v 
Et hoe est : Nunc autem, ego interior, jam scilicet 
sub lege, ante tempus gratie, nom operor illud, 
[Augustinus] sed peccatum, id est lex carnis, ad 
quam diabolus ut ad suam legem accedit, quod ha- 
bitat, id est semper est in me, id est in carne mea. 
Vel, in me, id est contra salutem meam (197). Ca- 
vendum est ne quis arbitretur his verbis auferri a 
nobis liberum arbitrium, quod non ita est. Nunc 
enim homo describitur sub lege positus ante gra- 
tiam. Tunc enim homo peccati convineitur, dum 
viribus suis juste vivere conatur sine adjutorio libe- 
rantis grati;:e, quae liberum arbitrium liberat, ut li- 
beratori credat, atque ità non peecet contra legem. 
Scio enim, quasi dieat : Per lioc patet. quod pecca- 
tum habitat in carne. Enim, id est quia bonum non D 
habitat in me, et hoc est in carne mea, scilicet sen- 
suali homine. [Ambrosius| Et hoc scio, quia non 
habitat, ete. Quomodo habitat in carne peccatum 
cum non sit substantia, sed privatio boni? Eece 
primi hominis corpus eorruptum est per peccatum, 
ipsaque corruptio per conditionem offensionis manet 
in corpore, robur tenens Deum sententie date in 
Adam, cujus consorüo anima maculatur peccato. 
[Augustinus] Per id ergo quod facli causa manet, 
in hac habitare dicitur peccatum in carne, h;c est 


(197) Augustinus in procmio Epistol:e ad Rom. 


PETRI LOMBARDI 


1424 


lex carnis, ad quam diabolus accedit, [Ambrosius] 
ut hominem malis suggestionibus decipiat, ne faciat 
homo quod lex precipit. 

Vgns. 18-20. — « Nam velle adjacet mihi ; perfi- 
cere autem bonum, non invenio. Non enim quod 
« volo bonum, hoc facio, sed quod nolo malum 
hoc ago. Si autem quod nolo illud facio, jam non 
ego operor illud, sed quod habitat in me pec- 
calum. » i 

Nam velle. Quasi dicat : Vere non habitat in me 
bonum, quia nec bonum velle, nec bonum perficere ; 
bonum velle, non, nam velle bonum adjacet mihi, id 
est juxta carnem jacet, et quiescit, impotens per se 
surgere ad bene operandum. Juxta carnem ergo 
jacet velle, quia naturale est, quodammodo velle 


p bonum per rationem, sed tale est hoc velle quod 


semper vi carnis superatur. Velle autem Dei carnem 
superat. [Ambrosius.] Attende quia bona sunt. qua 
jubet lex, adeo ut naturaliter amet homo, et facere 
velit, sed deest virtus perficiendi, unde subdit : Per- 
ficere autem bonum prorsus non invenio, quia sic 
pressus est dominatione peccati,ut non possit ire 
quo vult, nec valeat vel audeat contradicere, quia 
potestatis ejus aller est Dominus. Ergo etsi velit, 
non tamen potest perficere bonum, quia ex Deo 
lantum est, eujus gratia adhuc caret. Nom enim, 
quasi dicat : Dieo quod bonum perficere non invenio, 
quod in parte de qua minus videretur ostendo, quia 
nec etiam illud bonum quod volo invenio, sed e con- 
irario malum, quia etiam illud quod molo, et hoc 


MI Non enim ago hoc bonum quod volo, sed e 


contrario, facio hoc malum quod nolo. Vel ita conti- 
nua: Non invenio bonum, nec mirum, quia non 
est ibi, et vere non. Non. enim quod volo, ete. Hoc 
ideo dicit quia multi stulti sunt qui non inveniunt 
bonum in aliqua re quod tamen ibi est. Si autem 
quod molo, ele. Concludit superiorem sententiam, 
quod scilicet non operatur malum. Quasi dicat: ego 
non facio quod volo, et facio quod nolo. Si autem 
facio illud quod nolo, scilicet dimittere bonum, et fa- 
cere malum, ergo ego nom operor illud, id est malum 
ex quo prior quastio concluditur, scilicet quod 
consentit legi Dei. Ego non operor, sed quod inha- 
bitat in me peccatum, id est fomes peccati, vel car- 
nalis coneupiscentia unde omnia oriuntur peccata, 
(omne enim peccatum mortale conecupiscendo com- 
mittitur) qua iste ad peccatum trahitur, pressus enim 
peccato non suam, sed illius voluntatem perficit. 
[Ambrosius.] Sed nunquid quia invitum hominem 
dicit peccare, immunis debet videri a crimine? non 
ulique. Ipsius enim vitio et desiderio hxc coepta 
sunt, quia enim manceipavit se per assensum pec- 
cato, jure dominatur illius. Hoc ideo dicit, ut notet 
de quantis malis Deus hominem eruit, et quz exitia 
ex Adam traxit, cui nec lex subvenire potuit. Per 
hiec ergo beneficia Christi demonstrat qui de tantis 
liberat. 


1425 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1426 


Vrns. 21-23. — « Invenio igitur legem volenti A quisque carnali consuetudine implicatus astringitur; 


« mihi facere bonum, quoniam mihi malum adjacet. 
« Condelector enim legi Dei, secundum interiorem 
« hominem. Video autem aliam legem in meribris 
« meis, repugnantem legi mentis*me:e, et captivan- 
« tem me in lege peccati, quie estin membris meis. » 


Invenio igitur. [Ambrosius.] Dixerat legem esse 
bonam, et naturam esse bonam, qua idem vult, et 
eidem consentit. Hic adjungit legem bonc naturce 
adjutricem , et tamen exterior homo, id est fomes 
peccati qui est ex. carne, illa duo juncta vincit, vt 
homo per neutrum se posse evadere videns, obnoxius 
sit grati:. Quasi dicat: Quia ego non operor ma- 
lum, imo nolo. Igitur invenio legem esse bonam, id 
est utilem et adjutricem, mihi, id est rationi, dum 
docet quid bonum;| vel quid malum sit, mihi dico 
volenti facere,bonum. Quasi dieat : Ex eo probo le- 
gem esse bonam , quia nolo facere quod ipsa jubet, 
quoniam mihi,etc. (Quasi dicat : Bene dico volenti 
tantum, quia perficere bonum non possum, ideo 
quoniam, id est quia malum adjacet, id est prope 
est insidians, mihi, rationi. In carne enim est 
quasi ad januam anime, et ideo cogit aliud facere, 
quam vult homo et lex. Condelector enim, etc. Quasi 
dicat : Vere lex est bonum rationi, quia condelector 
legi Dei, volens quod ipsa jubet, et gaudens juvari 
ab ea. Condelector, dico, secundum interiorem hc- 
minem. Interior homo animus est, quem dicit oble- 
ctari his quie a lege traduntur, quia in anima non 
habitat peccatum, sed in carne, id est causa peccati 
non est ex anima, sed ex carne, quia caro est ex 
origine carnis peccatricis, el per traducem omnis 
caro fit peccati, quia enim caro ex Adam traducitur, 
peccatum in se habet, id est causam peccati ; si 
anima traduceretur, et ipsa haberet, quia anima 
Ada peccavit ; si vero peccatum in se haberet homo, 
non se cognosceret; nunc autem cognoscit se, et 
condelectatur legi Dei. Video autem. Quasi dicat : 
Dico condelector legi Dei. Sed video aliam legem, 
scilicet fomitem peccati, qui regnat, im membris 
meis, ut in oculo ad concupiscendum, in maau ad 
operandum, et hujusmodi, repugnantem legi men- 
lis mec,id est legi et ralioni mew conjunctis 
in unum. Fomes autem qui est ex carne, et repu- 
gnat menti, recte dicitur lex, quia legitime factum 
est, ut qui non obedivit suo superiori, ei non ser- 
viat suum inferius, id est caro. Supra te est Domi- 
nus tuus, infra te caro tua. Servi meliori ut serviat 
tibi inferior. Contempsisti superiorem, torqueris ab 
inferiori. Dico repugnantem, et, etiam captivantem 
me, vel captivum ducentem me, per consensum et 
operationem, quia consuetudine peccandi domina- 
tur, captivantem dico, vel ducentem i» legem pec- 
cali, id est in peceatum quod dieitur lex, quia do- 
minatur. Qu lex, ut. predictum est, est. in mem- 
bris meis, id est ex carne. Quanto autem vicinior, 
lanto est periculosior. (198). Hc est lex mala, 


(198) Augustinus in proemio Epistola ad Rom. 


hanc repugnare ait legi mentisjsuz, et se captivare. 
Unde intelligituriille homo describi qui non est sub 
gralia. Et quia captivat me, ergo 


VEns. 24-25. « Infelix ego homo ! quis me libe- 
« rabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei, per Je- 
« sum Christum Dominum nostrum. Igitur ego 
« ]pse mente servio legi, carne autem legi peccati. » 


Infelix ego homo sum;,:[Ambrosius] quia natus est 
sub peccato, hostem secum habens peccatum, per 
quod aditum ad illum habet Satanas. Gradus enim 
fabricavit Adam per quosad filios ejus exspoliator 
ascendat, nisi clementissimus Dominus protegat. 
Propter quod subdit : Et. quis me liberabit. Quasi 
dicat : Infelix sum, et eum per me non possum li- 


B perari. Quis me liberabit de corpore mortis hujus? 


€ 


id est de dominio carnis in qua mors est. Non po- 
test facere hoc nisi magnus aliquis. Sed ecce quis 
me liberabit? non lex Mosi, non proprie vires li- 
beri arbitrii. Sed gratia Dew per Jesum. Christum 
Dominum nostrum, quem vera misericordia dedit 
nobis, ut per eum peccatorum remissione percepta, 
homo relevetur, ut de cztero possit resipiscere 
presso peecato. Potest. enim homo exoneratus malis 
resistere adversario, potestate recepta contra illum 
dum juvatur a Deo. Et attende quod hic inducit 
quartam legem fidei, potiorem lege Mosi, quam et 
graliam vocat. Quatuor enim leges in hac serie 
memorantur, scilicet lex nature, lex membrorum, 
qui pro una cum lege peccati accipitur, lex Mosi, 
quarta lex fidei. Et notatur hie tertius actus, id 
est statrus hominis, in lege spiritus. 2€» Loqui- 
tur enim hic Apostolus in persona hominis, sub 
gratia degentis. Igitur ego ipse, ete. Quia dixit 
se gratia esse liberatum, ne quis torpeat securus 
quasi peccatum non ultra noceat; determinat quo- 
modo faeta sit liberatio, scilicet si in gralia man- 
serit. Alioquin peccalum quidem iterum occupat. 
Quasi dicat : Quia liberat gratia, [Ambrosius] igitur 
ego, id est rationalis et. interior homo, licet ha- 
bens fomitem peceali ut prius, tamen servio, id est 
potens sum servire legi. Dei; et hoc mente, id est 
voluntate. Jam enim liber animus et in consuetu- 
dinem bonam revocatus gralia adjuvante, malas 
suggestiones polest spernere, et contraria superare. 
Carne autem. Quasi dicat : Mente servio legi Dei, 
carne autem servio legi. peccati, et ideo non remis- 
sius agendum, sed cavendum est ne regnet. Aliter 
etiam potest legi ab illo loco : Ego autem carnalis 
sum, loquitur enim Apostolus in persona sua, vel 
alicujus justi sub gratia constituti, Dicit autem 
Augustinus (199), aliquando sibi visum fuisse in hoec 
Apostoli sermone describi hominem sub lege, ut 
ante dietum est, sed ut ait non. est nisi homo gra- 
ti: qui hie. loquitur , qui condeleetatur legi Dei, et 
consentit: qui non operatur malum, nee vult, et 
qui ignorat, id est non approbat, et eui. nihil dam- 


(199) Id., contra Pelagianos ad Bonifacium. 


14277 


nationis nune est sieut in sequenti ostenditur, 
tamen adhue se esse carnalem, dieit his verbis : Ego 
autem carnalis sum. Quasi dicat : Lex est spiritualis, 
ego autem carnalis sum (200). Hzec non. indecenter 
etiam de seipso dieit Apostolus, secundum carnem 
quandiu hie vivit, propter carnis motus quos sentit, 
οἱ ποὺ etiam benedicit omnis sanctus. Idem ergo 
spiritualis est idemque carnalis; spiritualis, quia 
seeundum spiritum vivit; carnalis, quia carnis con- 
cupiscentias sentit. Sed mon totus carnalis, quia 
coneupiseentiis non consentit. Ex parte igitur mor- 
tali carnalis est, ex parte spirituali spiritualis (201). 
Ex parte meliori, spiritualis, ex parte inferiori car- 
nalis est. Et quia hoe ex peccato primi hominis 
accessit, subdit : Ego, dico, venumdatus sub pec- 
cato, id est pretio male. voluptatis Adi, subjectus 
peccato, id est coneupiscentiit. Hoc euim peccati 
nomine appellat. Unde oriuntur omnia peccata, id 
est carnali concupiscentia (202). Quidquid enim 
peccatorum est in dietis, in factis, in cogitationibus, 
non oritur nisi ex mala concupiscentia, qu: a pec- 
cato faeta est, et si consentientem traxerit atque 
illexerit, concipit paritque peecatum. 

A peccato ergoest, id est ἃ fomite, et peccatum 
nisi refrenetur, generat. Quod enim determinat 
qualiter se carnalem dixerat, quia non operatur 
quod approbat, et hoc est, vere sub peccato sum. 
(uod enim. operor, non intelligo (203,) vel ignoro 
(204); alia littera, idest non approbo, non accepto, 
non mihi placet, non consentio. Aliter enim videretur 
contrarium esse illi sententie qua dixit, peccatum 
ut appareat peccatum per mandatum. Quomodo 
enim apparet si ignoratur? Sed ignoro, sic dictum 
est, hoc loco, ut intelligatur, non approbo. Secun- 
dum hane locutionem dieit Dominus peccatoribus : 
Non movi vos (Matth. wi). Non enim eum ali- 
quid latet. Sed quia peccata non inveniuntur in 
regulis przeeeptorum quas habet veritas, ideo ipsa 
Veritas dicit, nom novi; et Apostolus dieit, ignoro, 
et vere non approbo. Nom enim ago hoc bonum 
quod volo, scilicet non concupiscere; sed potius 
facio illud malum quod odi, id est concupisco ex 
carne; et si non assensum prebeo ex ratione, 
adhuc eonflizo, nondum vici. Magnum est mihi cer- 
tamen, quia et si coneupiscentie non consentio, 
tamen adhuc concupisco, et quod nolo facio. Facio 
ergo quod nolo, facio quod odio. Quid odio ? con- 
cupiscere. [Augustinus] Non enim est intelligen- 
dum quod Apostolus vellet esse castus, et esset 
adulter, vel misericors et esset crudelis, et alia 
hujusmodi; sed audiens legem dicentem, non con- 
cupiscas, vitium agnovit, et odit ; bellum habuit, 
quia volebat non coneupiscere, et concupiscebat. 
Ideo dieit, quod nolo facio, id est coneupisco. Non 
quod post concupiscentiam eat Apostolus, et eum 


(200) Augustinus de verb. Apostoli. 
(202) 1d ) Id., lib. 83 Qusestion. 

202 , contra Julia. 

(205) "i ,de verb. Apostoli. 


PETRI LOMBARDI 
οἴ ἃ ad mala 


1428 


trahat. Luctabatur, non subjugabatur. 

De se h«c tibi proponit, ne de hoc desperes vitae. 
Constituit tibi ante oculos pugnam suam, ne time- 
res tuam. Si enim hoc non dixisset Apostolus, cum 
videres concupiscentiam moveri in membris tuis, 
desperares, et diceres : Si ad Deum pertinerem, 
non 510 moverer. Vide autem Apostolum pugnantem, 
et noli te facere desperantem (205). Si autem, etc. 
Quasi dieat : Odio quod facio, si autem quod. nolo, 
ex mente, illud fücio ex carne, id est nolo illud 
quod facio, scilicet concupiscere, ergo consentio 
legi,id estlegem laudat voluntas mea, qui non 
consentit concupiscenti: carnis, quod lex prohibet 
quae dieit, non concupisces, quia quod nolo consen- 
tio legi, non quia illud ago. Quod enim lex odit, 
ago, id est non approbat, dum consentire prohibet, 
cuiin hoc consentio; et quia concupiscentizm re- 
sisto, averto mentem, nego arma, teneo membra. 
Et tamen fit in me quod nolo, quod non vult et lex. 
Volo idem eum lege, quia quod non vult nolo, et 
lamen facio, sed ei non consentio, imo legi et testis 
sum quia bona est, quoniam idem volo quod lex. 
Dicit enim lex, non concupisces, et ego nolo con- 
cupiscere ; si vellem concupiscere, legi non consen- 
tire. Nune autem quod non vult nolo, et quod 
vult volo, et quod jubet facio, quia concupiscentize 
non consentio. [Augustinus] Fervet ergo pugna non 
concupiscere. Namque omnino pertecti est ; post 
concupiscentias vero non ire luctantis est, et la- 
borantis. Attende quomodo dicat Augustinus hic 
legem nolle quod nolebat Apostolus. Illud enim quod 
Apostolus nolebat, et tamen faciebat, concupiscen- 
tia est, quie est in primo motu qus est veniale pec- 
catum. Si ergo lex dicitur illam nolle, id est prohi- 
bere,tunc prohibet veniale peccatum, et jubet ali- 
quid quod omnino fieri non potest. Preterea contra- 
rium videtur ei, quod alibi legitur ubi dicitur prohi- 
beri quod non potestatis nostre est. Illud vero per- 
mitti quod vitare non possumus super illum loeum : 
Irascimini, et nolite peccare (Psal. 1v). Ad quod di- 
cimus legem omnem illicitam concupiscentiam nolle. 
Sed aliter dieitur nolle coneupiscentiam qua est in 
primo motu, aliter concupiscentiam delectationis 
et consensus. Illam quippe non vult, id est repro- 
bat, detestatur, peccatum esse ostendit. Hane vero 
non modo ostendit esse punctum, verum eliam pro- 


D hibet, ut intelligatur quod dictum est, 202 concupis- 


ces,idest concupiscentiam carnis, omnino peccatum 
esse scito, et quantum vales caveto (206). Nunc autem 
dicofacio quod nolo, nunc autem, ego interior ho- 
mo, jam redemptus jam accepta gratia Christi, qui 
fui ante sub peecato venumdatus, non operor illud. 
Libera est enim mens, sed caro captiva. Unde sub- 
dit sed peccatum, [Augustinus] id est fomes pec- 
cati, qui habitat in me, hoc estin carne mea ; etsi 


(204) Augustinus, lib. 85 Quistion. 
(205) 1d., De verb. Apostoli. 
(206) Id., in eod. 


1429 


hoc habitet, vivit tamen iste sanctus ex fide non A 
consentiendo ei. Sunt enim desideria mala, sed si 
non regnant, ipse non facit. Faceret autern si con- 
sentiret. Motus enim malorum desideriorum non 
ipse operabatur, quibus non consentiebat ad per- 
petranda peccata (207). Multum vero fallitur homo, 
qui consentiens concupiscenlie carnis sus, οἱ quod 
ila desiderat decernens facere, et statuens putat 
sibi adhue esse dicendum, non ego operor illud , 
'eliamsi oderit quia consentit, simul enim est 
utrumque, et ipse odit, quia malum esse novit, et 
ipse facit quia facere statuit. Si vero etiam illud 
addat, ut quod facere statuit in corde, opere compleat 
οἱ dicat. Non ego operor illud, sed quod habitat in 
me peecatum, ideo quia cum decernit et facit, dis- 
plicet sibi, tantum errat, ut nec seipsum agnoscat, B 
quando cum ex toto ipse sit, et corde slatuente , et 
corpore implente adhue seipsum esse non putat. 
Qui ergo dicit, non ego operor illud, si tantum- 
modo concupiscit, verum dicit, non cordis consen- 
sione decernit, aut etiam ministerio corporis perfi- 
cit (208). Motum porro illiciti desiderii , cui non 
obediendo, non cum operamur : ideo et nos agere 
dicimur, quoniam non est nature vigor alien: , sed 
languor nostre nature qui eum operatur a quo 
in futuro liberabimur, quia vero non sumus hic sine 
peccato, ideo habemus desideria peccati, sed jam 
nos ea nop operamur, non eis obediendo, sed quod in 
nobis habitat peccatum eadem commovendo. Et ma- 
gnum est hoe, quod cum sit ex carne concupiscentia, 
οἱ διὰ carnem pertinent corporis membra, non ta- 
men regnat peccatum, id est carnis concupiscentia. 
Scio enim. Quasi dicat : Bene dixi peccatum in 
me habitare, scioenim quod non habitet in me, hoc 
est in carne mea, bonum (209). Hoc utique ait, quia 
vitium carnis in re bona non est bonum : quod 
cum esse destiterit, caro erit ; sed jam vitiata vel 
vitiosa non erit (210). Hic enim est concupiscentiz vi- 
lium, quod mens quoque sed ex carne contrahit. 
Natura quippe humana non opere Dei cum vitio 
primitus est instituta, sed ex voluntatis arbitrio 
primorum hominum venienti vitio, est sauciata. 
Nam velle, vere bonum non habitat in carne. Nam 
velle bonum adjacet mihi, id est in me est : Perficere 
autem bonum non invenio, hoc est in me non est 
(211). Non ait facere, sed perficere, quia non nihil 
facit; rebellat enim concupiscenti: , et. non con- 
sentit. Delectat enim uxor aliena, et non annuit ; 
mentem averlit, in secretarium mentis intrat, videt 
foris strepentem concupiscentiam et. intus mundat 
conscientiam mali (212). Agit ergo bonum, quia 
concupiscentie non consentit, sed non perficit bo- 
num, scilieet ut omnino non concupiscat, sic et 


€ 


D 


contra Julia. De nupt. et con- 


(207) Augustinus , 
cupisc. 

(208) Id., De verb. Apostoli. 

(209) Id., in ser. quodam. 

(210) Id., contra Julia. 

(211) Id., De verbis Apostoli. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1430 


hostis ejus scilicet concupiscentia agit malum, quia 
movet malum desiderium, et non perficit malum , 
quia non pertrahit ad malum, et in isto bello est 
lota vita sanetorum. Non. enim, etc. Quasi dicat : 
Vere non perfieio bonum. Non enim ago hoc bonum 
quod volo, [Augustinus] id est non concupiscere ; 
sed facio hoc malum quod nolo, id est concupisco. 
Si autem quod nolo illud. facio , nom. ego interior 
operor illud, sed peccatum , id est fomes peccati, 
quod habitat in me, quia non mente consentio, sed 
carne concupisco ; et quia ego non operor, igitur 
invenio legem esse bonam , quia ostendit malum 
mihi , id est rationi, volenti facere bonum : volenti 
dieo tantum, quia, id est quia malum adjacet mihi, 
id est vitium concupiscenti: inest mihi. Et vere 
volo bonum, condelector $&"& enim legi Dei, et hoc 
secundum interiorem.hominem, id est intus in mente 
qui sspe vel interior, vel superior homo dicitur, 
ex eo quod intus et desuper a Spiritu sancto fecun- 
data superioribus intendit (213). Ecce partim liber- 
las reddita est, scilicet secundum mentem. 

His atque hujusmodi consideratis in ista Scripturze 
apostoliez cireumstantia recte intelligitur Apostolus, 
non se solum in sua persona, verum etiam alios 
sub gratia constitutos significasse. Utrum enim ex 
propria persona Apostoli, an ex universalis homi- 
nis persona sub gratia positi, hoc melius accipiatur, 
non omnino perspicuum est. Video autem, etc. Quasi 
dicat : Condelector legi, video autem aliam legem in. 
membris meis (214). Ecce partim restat infirmitas. 
Lex quae in membris est repugnans menti, vitium 


'carnis est quod ex poena peccali, et ex traduce 


mortis provenit (215), sed lex ista qute est in mem- 
bris, remissa est regeneratione spirituali, et manet 
in carne mortali : remissa est, quia reatus solutus 
est sacramento quo renascuntur fideles; manet 
autem, quia operatur desideria, contra qu: dimi- 
cant fideles. Repugnantem legi mentis mec, id est 
legiet rationi conjunctis; e£ captivantem me, ex 
carne, non mente Zn legem peccati, id est in motum 
coneupiscentize (216). Ipsa enim. coneupiscentia est 
lex peccati. Lex autem. membrorum, vel carnis est 
morbidus quidam affectus, vel languor qui commo- 
vet illicitum desiderium, id est carnalem concupis- 
centiam, quam legem peccati vocat, qu: hoc carnale 
nostrum captivum tenet (217). Lex ergo carnis me 
captivat sub ipsa lege peccati, id est sub concupis- 
centia sua. Captivum autem me dueit non ex mente, 
sed ex carne ; non ex toto, sed ex parte, quia mens 
repugnat, et condeleetatur legi Dei. Sie de ipso 
Apostolo convenienter accipitur, qui dicit se capti- 
vum duei ex carne. Mens enim non consenlit pec- 
cato ütillanti, suggerenti, blandienti, quia habet 


(212) Augustinus, in ser. de spirituali certamine, 
(215) Id., super Joan. 

(214) Id., super Joan. 

(215) Id., contra Julianum h:ereticum. 

(216) Id., ad Valerium. 

(217) 14... De verbis Domini. 


1431 


PETRI LOMBARDI. 


1432 


interius alias delectationes, delectationibus carnis À tia cum qua nati sumus, finiri non potest quandiu 


nulla ex parte conferendas. Mors ergo contendit, 
sed mens non consenlit; et est in me, quiddam 
mortuum, et quiddam vivum (218). Vel lex peccati 
accipitur consensus et operatio peccati. Lex vero 
carnis vel membrorum, primus motus concupiscen- 
ti: et hoc est, video legem aliam, scilicet concupis- 
centie motum, in membris meis, ut in oculo ad 
coneupiscendum, sie et in aliis, repugnantem legi 
mentis mec. Hoe non mutatur (219). Ef captivantem, 
id est captivare me conantem, in lege peccati, ad 
consentiendum mente, implendumque opere pec- 
catum. Vel potius eadem est lex membrorum, et 
lex peccati, scilicet. carnalis concupiscentia, ut sit 
sensus, captivantem me in lege peccati , hoc est sub 
lege ipsa (220). Qui est in membris meis. Captivat 
autem me, ut predictum est, ex carne, non ex 
mente. Quid mihi sperandum? Exspectanda est 
liberatio in Christo (221). Nam ego, spiritualis homo, 
quia carnalis, infelir sum, non in mente, sed in 
carne, ete., quis me liberabit de corpore mortis hu- 
jus, id est de congregatione imminentium malorum, 
scilicet de motibus coneupiscentie quibus nostrum 
corpus pereutitur, in quo habitat peccatum ? Vel, 
de corpore mortis hujus, id est de corpore isto , se- 
cundum quod mortale est. [August.] Non enim sic 
liberabitur, ut hoe corpus non habeat. Habebit enim 
hoe corpus, sed non jam mortis hujus. Ipsum erit, 
et non ipsum erit : ipsum erit, quia ipsa creatio erit ; 
non ipsum erit, quia mortale non erit. Liberabitur 
autem tunc, eum mortale hoe induet immortalita- 
tem, ubi nulla concupiscentia remanebit. Sed a quo 
liberabitur id? per quem ? Gratia Dei per Jesum 
Christum Dominum nostrum. Sicut enim per unum 
hominem mors fuit, ita et per unum hominem erit 
resurrectio mortuorum. Sed modo interim quid 
erit? pugna, lucta. Unde subdit: Igitur ego ipse 
ete. (222). Quasi dicat : Mente condelector legi, et 
carne captivus ducor. Igitur ego ipse, id est unus et 
idem prorsus, mente et carne servio, sed mente 
servio, legi Dei, non consentiendo peccato, carne 
autem servio legi peccati, coneupiscendo. Ergo ego 
ipse servio in carne ; ego ipse servio in mente (223). 
Non enim duo sumus inter nos contrariis de diver- 
sis principiis venientes, sed ego ipse mente servio 
legi Dei. Carne autem: servio legi peccati, quandiu 
languor obluetatur saluti. Non enim alius in carne, 
et alius in mente, quia ego in mente, et ego in carne, 
et magis sum in menle quam in carne (224). Non 
enim sunt dux nature contrarie, ut Manichwi 
mentiuntur, sed ex utroque unus homo, quia unus 
est Deus a quo factus est homo. Mente igitur non 
consentio, carne concupisco. Semper itaque pugna 
est in corpore mortis hujus, quia ipsa coneupiscen- 


(218) Augustinus , ad Valerium. 
(219) Id., in eodem. 

(220) Id., De verbis Apostoli. 
(221) Id., contra Adamantem. 
(222) Id., super Joan. 


vivimus; quotidie minui potest, finiri non potest. 
CAPUT VIII. 

VrEns. 1, 2. — « Nihil ergo nunc. damnationis est 
« his qui sunt in Christo Jesu, qui non secundum 
« carnem ambulant. Lex enim spiritus vitze in Chri- 
« sto Jesu liberavit me a lege peccati et mortis. » 

Nihil ergo ete. Quasi dicat : Quia mente servio 
legi, ergo nihil damnationis est, nunc, et si ante, non 
tamen nunc, cum in Christo sunt (225). Non est 
dico, his qui sunt in Christo Jesu, in quo omnia 
solvuntur, et ideo nihil damnationis est illis, quia 
etsi maeulee ex carne sunt, non obsunt, etsi enim 
habent desideria carnis, quibus non consentiunt, et- 
si lex in membris eorum repugnat legi mentis ; 
tamen nil damnationis est, quia per gratiam baptis- 
matis et lavacrum regenerationis solutus est, et ipse 
reatus cum quo erat natus, et. quidquid antea con- 
sensisti male concupiscentiz, sive cogitatione, sive 
locutione, sive actione. Deinde qui sint in Christo, 
determinat dicens : Qui nom ambulant secundum 
carnen.. Quasi dicat : His nil damnationis qui non 
ambulant secundum carnem, id est qui non obe- 
diunt carni, etsi aliquando cadunt. Lez enim. Hic 
Ostendit per quid gratia Dei liberat, scilicet per 
Spiritum sanctum. Dixit autem nil damnationis esse 
his qui non ambulant secundum carnem, et quasi 
quis diceret : Potesne secundum carnem non am- 
bulare ? Respondet : Possum, quia lex spiritus, etc. 
Vel sie continua : Ideo nihil damnationis est, quia 
lex spiritus, id est Spiritus sanctus, qui docet quid 
agendum sit, quid non, qui est dator vitze, liberavit 
me a lege peccati et mortis, id est a lege Mosi quse 
per peccatum, id est per pravaricationem est causa 
mortis. Et hoc in Christo Jesu, id est per Christum 
qui dat ipsum spiritum. [Ambrosius] Vel ita, lex 
spiritus accipitur, lex fidei que dicitur spiritus, 
quia Deus, cujus fides est, spiritus est (226). Dis- 
cernendz hie sunt tres leges, et satis necessaria est - 
ista diserelio. Lex, inquit, spiritus vite; ecce una 
lex ;alege peccati et mortis, ecce altera lex ; et 
quod impossibile erat legi, ecce terlia lex. Hac est 
lex per Mosen data iu monte Sina. Due ergo leges 
hie bon: sunt, scilicet lex fidei quz peccatum tollit, 
et lex Mosi qu: peccatum ostendit et prohibet, lex 
vero peccati mala, quia reos facit. [Augustinus, 
Ambrosius] Videndum etiam quid intersit, cum 
dieitur lex spiritualis, quod predictum est de lege 
Mosi ; et cum dicitur lex spiritus : quod hic dieitur 
delege fidei. Hoc interest quod lex Mosi dicitur 
spiritualis, ideo quia prohibet peccare, sed non di- 
citur spiritus, vel vit:e, quia non vivificavit, remis- 
sis peccatis. Hae autem dieitur lex spiritus vite, 
quia et peccari non vult, eta morte revocat ; et quia 


(225) Augustiuus, De verbis Apostoli. 
(224) Id., de ver. Apost. 

(225) Id , in sermone de concup. carnis. 
(226) Id., De verb. Apost. 


1433 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1234 


spiritu, id est mente creditur, et spiritus est quod A hanc similitudinem misit Deus Filium, ut sic dam- 


creditur, et spiritus est eujus fides est. [Augustinus, 
Haimo] Quasi dicat : Ideo nihil damnationis, lex 
spiritus vit:e, id est lex fidei, per quam vivificamur, 
quam spiritus ponit in corde, liberavit me. Quae 
liberatio facta est in Christo Jesu qui per fidem 
justificat, et sine cujus fide non est justificatio. 
Unde liberavit? (227) A lege peccati et mortis, id 
est a consensu et operatione peccati, quz? est causa 
mortis : quod non potuit tertia lex Mosi. Lex carnis, 
ut predictum est, non est Dei, sed peccati et mor- 
tis, et hiec reos facit; lex autem Mosi sancta et Dei 
est, quae ostendit malum, sed non tollit; lex autem 
spiritus, quz est lex fidei et gratize, malum tollit. 

VrEns. 3- 5. — « Nam quod impossibile erat legi, 
«in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium p 
« suum mittens in similitudinem carnis peccati, et 
« de peccato damnavit peccatum in carne, ut justi- 
* fieatio legis impleretur in nobis, qui non secun- 
« dum carnem ambulamus, sed secundum spiritum. 
« Qui enim secundum carnem sunt, qua carnis 
* sunt sapiunt; qui vero secundum spiritum sunt, 
« qua sunt spiritus sentiunt. » 

Nam quod impossibile. Quomodo in Christo facta 
sit liberatio, hie exponit. Quasi dicat: [August.] 
Bene dico in Christo Jesu nos liberatos, nam Deus 
est in Christo Filio suo, et ita per eum potest 
fieri liberatio nostra, que non poterat fieri per 
legem, et hoc est. Nam Deus Pater misit Filium, 
id est visibilem fecit Filium suum, id est sibi con- 
substantialem : non misit ubi non erat qui ubique 
est : venit in Virginem, qui ante in virgine erat, 
quam creavit, elegit ; quam elegerat, creavit ; attulit 
Virgini fecunditatem, non abstulit integritatem ve- 
niens in uterum Virginis. Sed si ante ibi erat, quo- 
modo venit? quia ibi alio modo ecpit esse quam ante 
erat. Fuit enim ibi per unionem naturze, qualiter ante 
non erat. Ita etiam et in mundo erat, etin mundum 
$E $$ venisse dicitur, quia visibilis mundo apparuit. 
Misit dieo, n similitudinem carnis peccati, non in 
carnem peccatricem, sed in ei similem per passi- 
bilitatem, et mortalitatem, et alios defectus (228). 
Cetera vero. omnis hominum caro peccati est, sola 
illius non est caro peccati, quia non eum mater con- 
cupiscentia, sed gratia concepit. Habet tamen simi- 
litudinem carnis peecati, quia esurivit, sitivit, dor- 
mivit, et hujusmodi [Ambrosius]. Licet ergo eadem D 
caro Christi sit quee. et. nostra, non tamen ita facta 
est in utero, sicut nostra ; est enim in utero sancti- 
fieata, et nata sine peccato, et nec ipse in illa un- 
quam peccavit. In pcena ergo similis est. nostrae, 
non in qualitate peecati ; [Orig.] venit enim ad cor- 
pus immaeulatum, naturam quidem corporis habuit, 
pollutionem tamen peceati qui ex concupiscentiae 
motu concepta est, omnino non habuit. Ideo ergo 
non erat caro peccati, quia non ex carnali delecta- 
lione nata ; sed tamen erat similis, quia mortalis. In 


€ 


Augustinus, De verb. Apost. 


Id., De verbis Apostoli. 


(228) 


naret peccatum. Unde subdit : Ef de peccato, quasi 
misit Filium, et mittens, id est per hominem faciens 
cognoscibilem et visibilem, damnavit peccatum, id 
est destruxit diabolum, de peccato, facto in carne 
Christi, id est pro peccato quod fecit in carne Chri- 
sti. [Ambrosius.|] Per hoc enim amisit dominium 
retentarum animarum, sicut supra ostensum est. 
Vel, damnavit peccatum, id est debilitavit pecca- 
tum, id est fomitem peccati procedentem de pecca- 
to Ade damnavit. Dico in carne Christi, cum qua 
vetus homo noster crucifixus est, sicut supra mon- 
stratum est. [August.] Vel, damnavitpeecatum omne, 
id est delevit, im carne Christi ; et qualiter in carne 
ostendit, de peccato, id est pro eo quod factus est 
hostia pro peccato. Portavit enim peccata nostra in 
corpore suo super lignum, ibique delevit. [August.] 
Ita hoc dicit, sieut in Veteri Testamento peccata 
dicebantur sacrificia pro peccatis, ita per eum dam- 
natur peccatum.  U£ justificatio legis, id est justitia 
quam lex Mosi promisit, impleretur, id est consum- 
maretur, ἦγ) nobis. Lex enim Mosi tantum przcipit, 
sed lex spiritus implet, in nobis, dico, talibus, qui 
non ambulamus, actibus, secundum carnem, etsi ali- 
quando cadamus, sed secundum spiritum (229). Non 
ambulat secundum earnem qui non agit opera car- 
nis ; secundum spiritum ambulat qui juvatur spiritu 
in mente ne post concupiscentias eat. Ecce duo di- 
xit per Christum faeta, scilicet peccatum damnatum, 
et justitiarn. impletam, ad quz duo perficienda le- 
gem dicit esse invalidam, addens, quod impossibile 
ete. Quasi dicat : Damnavit peccatum, quod, scilicet 
damnare peccatum, erat impossibile legi, naturali, 
vel scripte, implevit justitiam, im quo, id est in qua 
re, scilicet. in justificatione implenda, infirmabatur 
lex per carnem, id est per carnales observantias que 
non poterant justificare, vel, per carnem, id est per 
fomitem peccati, scilicet per carnalitatem qua re- 
bellabat, et audita lege amplius est incitata, el sic 
infirma est lex littere per carnem, et ideo ei erat im- 
possibile liberare a lege peccati et mortis. Qui enim 
etc. Vere ambulans secundum carnem non est ju- 
stus, quia nec etiam ille qui est secundum eam. Et 
hoc est, qui enim secundum carnem sunt, id est qui 
mente consentiunt carni, non sunt justi. Cur non ? 
Quia sapiunt ea que carnis sunt, id est intenti et cu- 
riosi sunt in carnalibus, carnalia pro summis bonis 
concupiscentes; quod repugnat justiti:e. Qui vero : 
Probat quod ambulans seeundum spiritum est ju- 
stus, qui etiam ille qui est secundum eum. Et hoc 
est quod ait, ille qui est secundum carnem carnalia 
sapiL ; qui vero secundum spiritum sanctum, vel, va- 
lionem sunf, consensu, id est consentiunt his quae 
Spiritus sanctus. docet, vel ratio insinuat, sentiunt 
ea qua spiritus sunt, [Haimo] id est solliciti sunt ad 
ea implenda quie spiritus approbat. 

VEns. 6, 7. — « Nam prudentia carnis, mors est ; 


(229) Id., De eod, 


1435 


PETRI LOMBARDI 


1436 


« prudentia autem spiritus, vita et pax, quoniam A ctantur, Deo placere non. possunt. Vos autem. Verba 


« sapientia carnis inimiea est Deo. Legi enim Dei 
« non est subjecta, nec enim polest. » 

Nam prudentia carnis. Quasidicat : Vere ille qui 
sapit ea qua carnis sunt, non est justus. Nam pru- 
dentia carnis est mors cterna, id est dignus est mor- 
te cterna, qui habet prudentiam carnis; quod est 
cum studiosus implet quz carnis sunt, appetendo 
bona temporalia, et fugiendo mala ; et cum naturas 
rerum tantum sequitur ; quod est grave peccatum. 
Prudentia autem ideo dieitur, cum res stulta sit, 
quia ita videtur seeularibus hominibus. Prudentia 
carnis est mors. Prudentia autem spiritus, qus est 
cum studiose quis agit spiritualia, est vifa, id est 
causa vitee in futuro, e£ hie pax mentis, vel est vita 
el pax, id est vita cum pace quz erit in futuro. Vere 
prudentia carnis est mors, quia sapientia carnis, 
scilicet. quze adeo intendit carnalibus, imimica est 
Deo,id est qui sapit secundum carnem, inimicus 
est Deo, quem sibi finem non constituit, vel quia 
nil putat Deum posse preter quod in naturis rerum 
videtur [Ambrosius]. Et vere inimica est Deo, leg? 
enim Dei non est subjecta, scilicet sapiens secundum 
carnem, bonis institutionibus Dei non obedit (230). 
Nota quod hzc numerando deterret a carnis obedien- 
tia, et vere non est subjecta legi Dei, nec enim potest 
esse subjecta. Quid est non potest? Non homo po- 
test? non anima potest? non ipsa caro, que Dei 
creatura est? potest utique : sed prudentia carnis 
non potest ; id est natura polest, vitium non potest. 
Sed medicus ad hoc venit ut pellat vitium. Venit 
enim Salvator ad genus humanum, nullum sanum 
invenit, id est magnus medicus venit, ad sanandum 
vitium, quo sancto, reparata est natura, et dicitur 
hoc contra Manichzos qui volebant aliam contra 
Deum inducere naturam mali, hoc verbo Apostoli 
suum confirmantes errorem. Sed unus homo eadem- 
que natura, a bono Deo condita bona, qu: heri sa- 
piebat seeundum carnem, hodie secundum spiri- 
tum sapit, qu& dum vitium habet non potest sub- 
jiei legi Dei, sicut claudieatio non potest subjici 
recte ambulationi. Tolle vero claudicationem, 
et videbis rectam ambulationem. Ita excluso vitio, 
sanata est natura. Quid autem per singula immo- 
ror? 

VEns. 8-14. — « Qui autem in carne sunt, Deo 


ad ipsos Romanos convertit, et quod esse in carne, 
non vita, sed vitio intellexerit, ostendit. Quasi di- 
cat : Qui in carne sunt, non placent Deo, vos autem, 
o Romani, non estis in carne, id est non facitisope- 
ra carnis. [Ambrosius] Quasi dicat : Non pro vobis 
dictum illud est superius, sed estis in spiritu, id est 
in his qua suadet ratio, ita famen hoc dico, si spi- 
ritus Dei habitat im vobis. iicee hic docet quomodo 
quis ambulet secundum spiritum, scilicet si habeat 
spiritum Dei. Et nota quod ambigue dixit hoe, quia 
in legem inducti nondum perfecte erant fidei, sed 
spes est profieiendi. δὲ quis autem. Quasi dieat : Si 
quis habet spiritum Dei, non est in carne. Si quis 
autem non habet spiritum Christi, id est Dei, quia 


p elam idem est spiritus Dei et spiritus Christi, hic 


non est ejus, id est Christi membrum. Ecce unde est 
secundum carnem ambulare, ex eo scilicet quod 
quis non habet spiritum Christi, quod est dum vivit 
secundum sensum carnis, vel secundum gesta car- 
nis, id est dum mente consentit carni, vel ejus ope- 
ra acetum explet. Secundum que duo supra distin- 
ctum est, inter ambulare secundum carnem, et esse 
secundum carnem. Si autem. Quasi dicat : Qui non 
habet spiritum Christi, non est ejus, sed si Christus 
in vobis est, qui est idem cum Spiritu sancto. Quod 
est dicere : Si spiritus Christi in vobis est, corpus 
quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero 
vivit propter justificationem, id est licet hoc sit quod 
corpus est mortuum, tamen spiritus vivit. [August.] 
Nota quod non ait mortale, sed mortuum ; mortale 
quidem fuit ante peccatum, id est potens mori ; sed 
post peecatum fuit mortuum, id est habens in se 
necessitatem moriendi. Et ideo congrue addidit, pro- 
pler peccatum, scilicet originale. Unde est haec mor- 
talitas, vel, mortuum est propter peccatum, seilicet 
vitandum, propter hoe enim lie infirmitas reser- 
vatur, ut per hanc pienam quam sentit, magis ti- 
meat peecare. [Ambrosius] Vel nomine corporis to- 
tum hominem significat, sicut propheta Ezechiel, e 
converso totum hominem anim: nomine significavit, 
dicens : Anima que peccaverit, ipsa morietur (Exech. 
xvn). Qui autem in peccatis mortuus prius erat, 
per gratiam spiritus postea vivit, Et est sensus : Si 
spiritus Christi in vobis est, licet corpus mortuum 
est, id est homo mortuus fuerit, propter peceatum, 


« placere non possunt. Vos autem in carne non es- Ὁ id est in peccatis, spiritus tamen, id est anima quae 


« lis, sed in spiritu; si tamen spiritus Dei habitat 
« in vobis. Si quis autem spiritum Christi non ha- 
« bet, hie non est ejus. Si autem Christus in vobis 
« est, corpus quidem mortuum est propter pecca- 
« tum ; spiritus vero vivit propter justificationem. 
« Quod si spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mor- 
« tuis, habitat in vobis, qui suscitavit Jesum Christum 
a mortuis vivificabit et mortalia corpora vestra, 
propter inhabitantem spiritum ejus in vobis.» 

Qui autem in carne. sunt, id est qui post concu- 
piscentias carnis eunt, et carnis voluptatibus dele- 


Li 


ε 


(250) Augustinus, De verbis Apostoli. 


fuerat impia, vivit, quia Deo, qui est vita, jungi- 
tur. Et hoe. propter justificalionem, id est peccato- 
rum remissionem qua est ex Spiritu sancto. 
Quod. si spiritus etc. Quasi dicat : Hoc jam est vobis, 
quod spiritus, id est anima vivitperjustitiam. Quod, 
id est sed s spiritus ejus, id est Dei Patris, qui su- 
scitavit Christum a mortuis. Hzc est causa, quare 
suscitabit alios, quia Christus suscitatus est. Habi- 
lat in vobis, dico quod qui hoc potuit, scilicet qui 
suscitavit. Chrisium Jesum a mortuis, sicut di- 
ctum est, vivificabit, et, id est etiam, corpora 


143 COLLECTANEA IN EPIST. D. 


$& 9 vestra, id est impassibilia et immortalia cor- A 
pora vestra (231) ; morfalia, non ait mortua, qua 

modo sunt, cum et supra dixisset corpus mortu- 

um; sed ait mortalia, quale fuit corpus hominis 

eliam ante peccatum. Tunc enim mortale erat, sed 

non mortuum, quia poterat mori si peccaret ho- 

mo, sed non habebat in se necessitatem moriendi, 

sicut hoc corpus nostrum potest esse zegrotabile, 

quamvis non sit aegrum, et ita illud corpus jam 

tune erat morlale, sed propter peccatum factum 

est mortuum, id est necessario moriturum. Ante 

peccatum ergo corpus erat animale, scilicet quod 

non necesse esset. mori, modo mortuum est, scili- 

cet quod necesse est mori. Animale, idem est quod 

mortale. Bene ergo ait, mortalia, et non ait mor- 

tua, quia in resurrectione, cum mortale hoc induet B 
immortalitatem, non solum necessitatis moriendi 
quam modo habet, sed nec etiam mortalitas, quam 
corpus animale habuit ante peccatum, remanebit, 
et hoc fit non pro nostra dignitate, nec propter 
nostra merita, (232) sed propter spiritum ejusinha- 
bitantem in nobis, id est propter suam misericor- 
diam, per quam Spiritus sancti gratia habitat in 
nobis. Evidentissime apparet, sed non tantum spi- 
ritus, sed et corporis mortem propter peccatum ho- 
minem meruisse, et per Spiritum sanctum utrum- 
que liberatum ἃ Christo. (233) Dono namque ejus 
quod anime datur, id est Spiritu sancto, non so- 
lum anima cui datur, salva et pacata, et sancta 
fit, sed etiam ipsum «corpus vivificabitur, eritque 
in natura sua. mundissimum. Et est hic evidentis- 
simum testimonium de resurrectione, et tam pra- 
clara et aperta sententia, ut non expositore, sed 
lectore iudigeat. Et notatur hie quartus aetus ho- 
minis. (234) In hac namque Apostoli serie quatuor 
hominis actiones designantur. Prima fuit ante le- 
gem, secunda sub lege, tertia sub gratia, quarta 
in vita cterna. In prima actione ante legem, nulla 
pugna est cum voluptatibus hujus sseculi; in se- 
cunda sub lege, pugnamus, sed vincimur; in ter- 
lia, pugnamus et vincimus ; in quarta, non est 
pugna sed quies, et pax zeterna, quia nobis subju- 
gatur nostrum inferius, quod ideo non subdebatur, 
quia superiorem nobis Deum deserueramus. (235) 
Attende etiam quod Spiritus sanctus et spiritus Pa- 
iris est dictus, ubi legitur : Si autem. spiritus ejus 
qui suscitavit Christum ; et spiritus. Filii, ubi legi- 
tur: Qui autem. spiritum Christi non habet, quia 
Spiritus sanetus de utroque procedit. Non enim 
duo sunt Spiritus sancti ; unus Patris et alter Filii, 
sed potius unus Patris et Filii. Sicut ergo Filius 
non esta seipso, sed ab illo de quo natus est : ita 
et Spiritus sanctus non ἃ seipso est, sed ab illo de 
quo procedit, id est a Patre et Filio. Distinguere 
autem inter illam. generationem, et hanc proces- 
Sionem nescio, non valeo, non sufficio, quia et illa, 


€ 


(2351) Augusti. De baptismo parvulorum. 
(252) Id., De baptismo parvulorum. 
(255) Id., De vera religione. 


D 


PAULI. — IN EP. AD ROM. 1438 


et ista ineffabilis est. Ideoque sicut Propheta de Fi- 
lio loquens ait : Generationem ejus quis enarrabit ? 
(Isa. rur) ita de Spiritu saneto verissime dicitur : 
Processionem ejus quis enarrabit? Hzec ergo tri- 
nitas unius ejusdemque substantive est, quia Filius 
non de aliqua materia est, sed nec de nihilo est, sed 
de quo genitus est, et Spiritus sanctus non de ali- 
qua materia, vel de nihilo, sed inde est unde proce- 
dit. Ergo, fratres, ete. Quasi dicat : Quia haec bona a 
spiritu habemus, ex carne autem non est nisi mors. 

VEns. 12- 14. — « Ergo, fratres, debitores sumus 
« spiritui, non carni, ut secundum carnem vivamus. 
« Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini 5 
« Si autem spiritu faeta carnis mortificaveritis, vi- 
velis. Quieunque enim spiritu Dei aguntur, hi sunt 
« filii Dei. » 

Ergo, fratres, debitores sumus spiritui, id est, 
ex debito servire debemus et obedire Spiritui san- 
clo, vel rationi, 20m carni, ita, uf secundum car- 
nem vivamus, id est, secundum carnis voluptatem, 
etsi necessaria ei ministrare debeamus, quia caro 
non est malum. Creatura enim Dei est, et ab eo 
condita, a quo anima, nec illa est pars Dei, nec 
illa. Tota enim Trinitas est unus Deus, summe 
bonus. Anima vero magnum bonum est, non ta- 
men summum. [tem caro nec summum bonum, 
nec magnum est, sed parvum. Anima ergo vivens 
inter summum et parvum bonum, id est inter 
Deum et carnem, inferior Deo, et carne superior 
debitrix est Deo, ut secundum eum vivat, non 
carnl, ut secundum carnis delectationes vivat : 
quod non est faciendum. Si enim secundum car- 
mem vireritis moriemini. [Ambrosius.] Hoc ideo 
dicit, quia ex sensibus corporis vitia nascuntur 
quie carni deputantur. Si autem mortificaveritis 
facta. carnis, id est si penitus abjeceritis quce caro 
voluptuose exigit, et hoc. Spiritu sancto, quod mox 
determinat ubi ait, spiritu Dei, vel spiritu nostro 
quod tamen non est nisi agente spiritu Dei, si hoc, 
inquam, feceritis, vivetis, hie in justitia, in futuro 
in gloria. Hoc est enim opus nostrum in hac vita, 
scilicet actiones carnis spiritu mortificare, non con- 
cupiscentiis ejus consentiendo, et ipsas eliam con- 
cupiscentias minuendo, et ne se extolleret humanus 
animus, vel spiritus, et se ad hoc sufficientem ja- 
claret, subdit : Quicunque enim aguntur. Quasi di- 
cat: Quod facere potestis, qui filii estis, et vere. 
Qui enim aguntur, id est reguntur, spiritu Dei, non 
suo, non lege minante, precipienle, promittente, 
non adjuvante, hi sunt filii Dei, id est ex dilectione 
servientes. Vel aguntur dieit, non reguntur, ut ma- 
gnum grali: effectum ostendat. Plus est enim agi 
quam regi. (236) Agi enim dicimus aliquem quasi 
vix aliquid agentem; regi aliquem dicimus, quasi 
aliquid agentem. Qui enim agitur, agere vix aliquid 
intelligitur ; qui autem regitur, aliquid agit, et ideo 


Aa 


(254) Augustinus in psal. cxvir. 
(35 5) Id., contra Maximianum. 
(256) H., in lib. senten, Prosperi. 


1439 


agitur ut recte agat. (237) Ut ergo multum przsti- 
sse gratia Salvatoris intelligatur, dixit, aguntur, 
non ut nil agant, sed quia impetu gratie aguntur, 
vix tamen ut agant. Nam tanto magis efficitur quis 
filius bonus quanto largius datur ei a Patre spiritus 
vel sanctus bonus, quo agitur et agit, et sic bene 
agit, si a bono agitur. (238) Quando ergo non agit, 
vel non omnino faciendo, vel non ex charitate fa- 
ciendo, oret ut quod nondum habet accipiat. 


VEns. 15. — « Non enim accepistis spiritum ser- 
« vitulis iterum in timore; sed accepistis spiritum 
« adoptionis filiorum. » 


Non enim, etc. Quasi dieat : Filii esse debetis et 
non servi. Non enim accepistis iterum, ut olim in 
lege, spiritum servitutis in. timore, id est spiritum 
qui vos invitos timore poene servire faciat. Sed 
accepistis spiritum. adoplionis filiorum Dei, id est 
Spiritum sanctum datorem bonorum per que filii 
fiunt, quod est ex misericordia Dei. (239) Cave mne 
ex eo quod ait servitutis, et spiritum adoptionis, 
diversum intelligas spirilum, cum sit unus alque 
idem spiritus, ille duntaxat, qui immunitate Tri- 
nitatis Spiritus sanetus accipitur. Quod Apostolus 
etiam ostendit dicens, iterum. Idem ergo spiritus 
est, sed propter diversa opera dissimiliter accipi- 
tur, ut. /Egypliis spiritus ire dicitur, quibus aqua 
divisa spiritu nocuit; filiis Israel non dicitur irz, 
quibus aqua divisa profuit. Similiter spiritus timo- 
ris dieitur esse Judais, quia eodem spiritu in quo 
tabulis lex scripta est, timor ineussus est eis, qui 
graliam nondum intelligebant de sua infirmitate, 
et peccatis per legem convieti. Spiritus autem liber- 
tatis dicitur esse his quibus imparlitur ejus opere 
gralia, et regeneratio in vitam valens zternam, id 
est fides qu:e per dilectionem operatur (Gal. v) (240), 
non per timorem, non formidando ponam, sed 
amando justitiam. Unde est ergo ista dilectio, nisi et 
unde ipsa fides, id est a Spiritu sancto? Non enim esset 
in nobis nisi diffunderetur in cordibus per spiritum. 
Charitas autem Dei dieta est diffundi in cordibus 
nostris, non qua nos ipse diligit, sed qua nos facit 
dilectores suos, sieut justitia dicitur Dei, qua nos 
justi ejus munere efficimur, et Domini salus, qua nos 
salvat; et fides Christi, qua nos fideles facit. (241) 
Unus ergo spiritus est qui duos timores facit. Duo 
enim timores hic insinuantur, unus qui est in per- 
fecta charitate, scilicet timor castus, alter qui non 
est in charitate, scilicet. servilis, in quo quamvis 
Deo eredatur, non tamen in Deum : etsi bonum fiat, 
tamen non bene. (242) Nemo enim invitus bene fa- 
cit, etiam si bonum est quod facit. Hi autem duo 
timores faciunt duo genera servorum. Est enim 
servus qui est et filius, qui (imet dominum et ho- 
norat patrem. Unde per Malachiam Dominus ait : 
Si Dominus sum, ubi est timor meus? Si pater, ubi 


Yer De cor. et era. 

in psal. cxvrt. 

; inflib. Questionum Exodi. 
td? De spiritu et littera. 


(231) 
(238) 1 
(239) 1 
(240) 


PETRI LOMBARDI 


1440 


Α est amor meus? (Mal. 1) Et est servus qui timet 
ponam, sed non diligit justitiam. Et quia de timo- 
ribus fit mentio, sciendum est pr:ler naturalem 
timorem qui omnibus inest, quatuor esse timores, 
scilieet mundanum qui malus est, nec a Deo est ; 
et servilem, qui bonus est et a Deo, sed non suffi- 
ciens; et initialem, qui- bonus est et sufficiens ; 
et castum, qui bonus est et perfieiens, de quo hic 
agitur. Ipse enim generat nos filios 


Vgns. 15, 16. — « In quo clamamus, Abba Pater. 
« Ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui no- 
« stro quod sumus filii Dei. » 


In quo. Quasi dicat : Dedit spiritum adoptionis, 
in quo, id est per quem nos liberi, de utroque po- 
pulo in Ecclesia collecti, clamamus intense, scilicet 
non ingrati. Clamor iste cordis est non labiorum, 
intus sonat auribus Dei, qualiter Susanna clauso 
ore labiisque immotis clamabat. Judei quidem cla- 
mabant: Abba; gentiles vero, Pater. (uod tamen 
idem est. Abba enim Hebraice, Pater Latine dici- 
iur; sed propter sacramentum, utrumque posuit 
Apostolus. Sicut et Mareus utrumque Dominum in 
passione dixisse commemorat. Et fortasse Dominus 
propter sacramentum Ecclesie insinuandum utrum- 
que dixit, eui faetus est angularis lapis, venienti 
partim ex Hebreis, ad quos pertinet, Abba, par- 
tim ex gentibus, ad quos pertinet, Pater, Z& 9 quia 
Eeclesia est de utroque populo in uno angulari 
lapide colleeta, qui fecit utraque unum, ut unus 
esset grex, et unus pastor; cui Ecclesie bonus 
magister compatiens in seostendit filios ejus, sci- 
licel martyres, non debere desperare, si qua forte 
tempore passionis eorum, ex humana fragilitate 
tristitia irrepit cum eam vicerint, voluntati suce 
preponendo voluntatem Dei. Eleganter ergo, et 
non frustra duarum linguarum verba posuit, et 
idem significantia propter universum populum, 
qui de Judzis et gentibus in unitatem fidei voca- 
tus est. 

Ipse enim, etc. Quasi dicat : Vere filii sumus, hoc 
enim recognoscere facit Spiritus, seilicet nostrum 
spiritum. Et hoc est: Ipse enim Spiritus sanctus 
testimonium reddit spiritui nostro, id est recogno- 
scere facit mente nostra, dum per eum facta remis- 
sione non agimus, de quo quod sumus filii Dei |Am- 

D brosius] (243) hoc facit cognoscere Spiritus sanctus, 
dum seilicet in Ecclesia fit remissio peccatorum in 
Spiritu sancto, quam remissionem cum Trinitas 
faciat, proprie tamen ad Spiritum sanctum intelli- 
gitur pertinere, quia Spiritus communis est Patri 
et Filio, amborumque unio, per quem fit societas et 
unitas, qua efficimur unum corpus unici Filii Dei, 
(244) Unitas enim nos compaginat, quam facit cha- 
ritas, et charitas non est nisi a Spiritu sancto. Ergo 
spiritus est qui vivificat, quia viva facit membra : 


(244) Jenn super Joan. 

(242) , in lib. Sententiarum Prosperi 
(243) W^ De blasph. 

(244) Id., super Joannem. 


"US NY τὸ ET 


11:1 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM 


1442 


nec viva facit, nisi que in. corpore quod vegetat in- A est sufficientes, si districte ageretur nobiscum, ad 


venerit, sicut. spiritus hominis non vivificat mem- 
brum, quod separatum invenerit a corpore. Hzc 
dicuntur uL amemus unitatem, et timeamus sepa- 
rationem. Nil enim sic debet Christianus formidare 
quam separari a corpore Christi, propter hanc so- 
cielatem Spiritus sanctus descendit super viros con- 
gregalos in unum, qui et omnibus linguis locuti 
sunt, quia per linguas consonantior est societas 
humani generis. [Ambrosius] Spiritus ergo testi- 
monium filiorum Dei reddidit, cum dono spiritus in 
eis signum paternum videtur. 

Vrns. 17-19. — « Si autem filii, et heredes, hz- 
« redes quidem Dei, cohzredes autem Christi, si ta- 
« meneompatimur, ut. et glorificemur. Existimo enim 
« quod non sint condignz passiones hujus tempo- 
« ris ad futuram gloriam, quie revelabitur in nobis. 
« Nam exspectatio creature revelationem filiorum 
« Dei exspectat. » (245) 

Si autem, etc. Quasi dicat : Filii sumus, hoc au- 
tem est quod non est parvum, vel leve. Si enim filii 
sumus et leredes,id est ejusdem glorie participes, 
heredes quidem Dei, quia ejus fruemur beatitudine, 
colueredes autem. Ghristi, in quo et. cum quo beati 
erimus. Unde dicitur, quia similes ei erimus. 
Nota quod eum heres dicatur, cum jam h:ereditas 
morte decessoris firma teneatur, nee alio modo 
possit intelligi, heres secundum quod dicitur hu- 
manis legibus, nos tamen h:redes Dei dicimur, et 
si non decebat, quia hzreditatem :eternam nos filii 
Sponsi, et sponse speramus quam in futuro possi- 
debimus, non Patris morte, qui mori non potest, 
qui est hereditas nostra. (246) Vel potest dici, quod 
decedet seeundum modum cognitionis, quo nunc 
cognoscitur a nobis. Nune enim ex parte cognosci- 
mus, et per speculum videmus. Decedet ergo ut 
tunc non videatur per speculum in :nigmate sicut 
nunc, sed facie ad faciem. Potest etiam dici quod 
Christus eaput nostrum in passione decedens, nobis 
reliquit paeis ecclesiasticz» possessionem, sicut ipse 
ait: Pacem meam relinquo vobis (Joan. xiv). Attende 
etiam quod Christus hzreditas suorum est, et ipse 
hzreditas ejus. Unde : Dabo tibi gentes hereditatem 
(Psal. 11). Et econverso, Dominus pars hereditatis 
mec et calicis mei (Psal. xv). Sed quo merito su- 
mus heredes ? Ecce, si tamen compatimur. Quasi 
dicat : Dico quod sumus cohzredes Christi, si ta- 
men compatimur, id est ad ejus similitudinem pati- 
mur, quod pertinet ad illud, quod supradixerat, si 
facta carnis mortificaveritis. Mortificare autem facta 
carnis nemo potest, unde erit vita sine molestia , 
;€ui necessaria est patientia. Patimur dico hac inten- 
lione, u£ glorificemur. Existimo enim, quasi dicat : 
Dico si compatimur, et patiendum est pro gloria 
habenda, existimo enim , id est scio, quod pas- 
siones hujus temporis, id est temporales et mo- 
mentane simul omnes, mon sunt condigna, id 


(245) August., De 85 Quaest. 
(240) Id., super Joannem. 


D 


promerendam futuram gloriam. Tribulatio namque 
est cum fine, merces sine fine erit, et multo major 
erit tibi gloria, quam hie labor. Que gloria etsi 
nunc occulta sit quam oculus non vidit, nec auris 
audivit, tamen revelabitur omnibus, bonis et malis, 
non quidem esse in malis, sed tantum esse im no- 
bis, bonis. Ecce hoc facit spiritus quod merita non 
possunt. Revelabitur, et vere, quod probat auctori- 
late expeetantium. Nam ezcspectatio creature, ete., 
usque ibi, spe enim salvi. (241) Hoc capitulum ob- 
scurum est, quia non salis hie apparet, quid nunc 
vocet creaturam. Dicitur autem secundam catholi- 
cam disciplinam creatura quidquid fecit et condidit 
Deus Pater per Filium, qui non potest appellari 
creatura, quoniam per Christum faeta sunt omnia. 
Hic autem videtur ostendere esse diversa, creatu- 
ram et filios, cum dieit, ereatura exspectat revela- 
tionem filiorum, et, creatura liberabitur a servitute 
corruptionis,in libertatem glorie filiorum Dei. Quasi 
non simus non creatura, sed filii Dei. Item dicit, 
omnis creatura ingemiscit,et parturit usque adhuc, 
non solum autem illa, sed et nosipsi, tanquam aliud 
simus nos, aliud omnis creatura. Sciendum ergo 
quod nosipsi dicimur creatura et filii, sed quod 
sumus creatura, apparet ; quod autem filii Dei, 
nondum apparet, sicut Joannes ait : Charissimi, filii 
Dei sumus, sed nondum apparuit quid erimus ; cum 
autem apparuerit ei similes erimus (I Joan. nr). 
[Augustinus] Distinete ergo nune ante gloriam illam 
qua apparebit quod sumus. Vocamur creatura se- 
cundum quod modo anima et corpore dolemus, dum 
facla carnis per abstinentiam mortificamus , dum 
adversorum aculeos per patientiam | sustinemus, 
quales nunc. apparemus. Filii autem Dei dicimur 
seeundum adoptionem, et secundum quod foturi 
sumus, quando apparebit quid erimus, quod nunc 
adoptione meremur. Itaque non nature alterius , 
sed alterius qualitatis diversitate a creatura filios , 
quasi distinguens ait : Exspectatio ereatur:e, id est 
exspectans creatura, exspectat. Quasi dicat : Assi- 
due in actu exspeetandi est ; geminatio namque as- 
siduitatem notat. Exspectat, dico, revelationem fi- 
liorum Dei, id est quando apparebit qualis futura 
est. Non enim ereatura revelationem nature alte- 
rius exspectat, sed ipsa qualis nune est, exspectat 
quando sit qualis futura est, ut si diceretur, ope- 
rante pietore subjectis sibi coloribus, et ad opus 
ejus paratis exspectatio colorum manifestationem 
imaginis exspectat, nune quia tunc alii erunt , aut 
non colores erunt. Sed quia aliam dignitatem habe- 
bunt. Vel simpliciter creatura dieuntur boni, eo 
quod manent in creatione Dei ; vel iidem boni per 
excellentiam dicuntur ereatura, quia sunt causa 
omnium. Hzc ergo ereatura exspectat, quia nondum 
apparet quod est, revelationem filiorum Dei, et ideo 
omnia toleranda sunt, ut illud obtineat quod exspectat. 


(247) W., De 85 Quest. 


1443 


PETRI LOMBARDI. 


277 


VrEns. 20-23. — « Vanitati enim ereatura sub- A berabitur, ut nos apostoli, qui jam filii sumus, et- 


« jeeta est, non volens, sed propter eum qui sub- 
« jecit eam in spe, quia et ipsa creatura liberabi- 
« tur ἃ servitute corruptionis in libertatem gloriz 
« filiorum Dei. Seimus enim quod omnis creatura 
« ingemiscit et parturit usque adhue. Non solum 
« autem illa, sed et nosipsi primitias spiritus ha- 
« bentes et ipsi intra nos gemimus adoptionem fi- 
« liorum Dei, exspectantes redemptionem corporis 
« nostri. » 

Vanilati, etc. Procede prius secundum illam 
sententiam , ubi per creaturam accipiuntur boni. 
Quasi dicat : Creatura exspectat, et necesse est ei 
exspeetare, quia vanitati subjecta est. Et potest 
exspeetare, quia non amat vana, qui sunt omnia 
mundana- Et hoc est quod ait : Vanitati etenim 
creatura, id est boni, subjecta est non volens, [Au- 
gustinus] id est non amans ista caduca que vana 
sunt. Unde Salomon : Vanitas vanitatum et omnia 
vanitas (Eccle. 1). Omnia enim. quie nascuntur in- 
firma, et corruptibilia sunt, ae per hoc vana, quia 
statum suum tenere non possunt. Corruptio ergo 
ipsa est vanitas, cui subjeeta est creatura. Dico sub- 
jecta est vanitati, sed tamen patienter ferens pro- 
pler eum qui subjecit eam. in. spe, id est patienter 
sustinet sciens Deum subjecisse ad conservationem 
humilitatis, sed non sine solatio spei hujus, scilicet 
quia et ipsa ereatura liberabitur in futuro, ut. Chri- 
stus caput nostrum jam liberatus est. Vel, vanitati 
enim, ete. Sicut supradictum est, creatura dicitur 
quidquid modo in nobis dolet, id est nosipsi secun- 
dum quod corpore et anima dolemus. Qui ulique 
creatura est dum. carnem mortificamus per jejunia 
et adversa. Et haec ereatura, ut predictum est, ex- 
speetat modo quod erit in futuro. Quasi dicat: 
Necesse est exspectare, quia creatura, [Augustinus] 
id est homo qui modo tantum creatura videtur, va- 
nitati subjeeta est, et hoc nolens, id est non sponte. 
Homo quippe sponte peecavit, sed non sponte dam- 
natus est. Peecatum itaque fuit spontaneum ; con- 
ira preceptum facere veritatis, sed non sponte fert 
ponam peecali. Luit enim meritas poenas, peecati 
vero poena est quod subjicitur fallacie. Dico quod 
non est subjeeta sponte ; sed propter eum qui sub- 
jecit eam, id est propter justitiam et. clementiam 
ejus, qui et. peecatum punit, et peceantem sanare 


B 


intendit, qui eam subjecit in spe, hac utique ; quia D 


ipsacreatura liberabitur, sicut nosapostoli. Per hoc 
enim quod non ait simpliciter ipsa, sed, et ipsa fa- 
cit intelligi, quod nee de ipsis desperandum est, 
qui nondum erediderunt, quia et ipsi credituri sunt, 
et liberabuntur, qui nondum sunt filii Dei. Sed tan- 
tum creatura modo dicuntur, cum «6. M nondum gra- 
tiam adoptionis receperunt. Homo enim sigillo imagi- 
nis propter peccatum amisso remansit tantummodo 
creatura. Et ipsa utique creatura, quae modo ita vo- 
catur cum nondum est filiorum forma perfecta, /i- 


(248) Aug., De 83 Quiest. 


si nondum apparet quid erimus, liberabitur dico, 
à servitute corruptionis , vel interius, [Ambrosius] 
id est a cura quaerendi victum , et vestitum , et alia 
quibus servitur nostra mortalitati, veniens Zn liber- 
tatem glorie filiorum Di, id est in gloriosam liber- 
tatem quam habebunt fili Dei. Et hzc omnia per 
spiritum fient. 

Scimus enim, quasi dicat : Vere creatura subjecta 
est vanitati, non volens. Scimus enim, quasi dicat : 
Exsperto credite, quod omnis creatura ingemiscit. 
Omnis creatura dicitur homo, quia omnis creatura 
in homine numeratur, non quod in eo sint omnes an- 
geli, et supereminentes virlutes, et coelum, et terra, 
οἱ mare, et omnia qui in eis sunt, sed quia omnis 
creatura est, vel corporalis, vel animalis, vel spiri- 
tualis (248). Corporalis per loca tenditur, animalis 
vivificat corporalem, spiritualis regit animalem. Et 
tune bene regit, cum seipsam Deo regendam subjicit. 
Hac autem omnis ereatura in homine est, quia homo 
intelligit spiritu, ut angeli ; et sentit anima ; et cor- 
pore localiter est, et movetur. Omnis igitur creatura 
in homine est, quia intelligit, vivit, corpus habet ; 
sed non nota in ipso est, quia sunt przter eum, et 
angeli, et alia quae intelligunt, vivunt, et sunt. Si- 
mile dictum est, omnis homo videt solem, sed non 
totus, quia oculus tantum. [Haimo.] Omnis ergo 
creatura, sed non tota, id est homo qui habet com- 
munionem, cum omni creatura pro sua dejectione, 
ingemiscit. Quasi dicat : Semper in hoec noya est, 
quod notat per inchoativum verbum, et pro desiderio 
patri: ccelestis. Parturit, id est cum dolore opera- 
tur, quasi dieat, pro irriguo inferiori et superiori, in 
labore est et in sollicitudine. Et hoe, usque adhuc, 
id est usque ad mortem. Vel, usque adhue, quia ita 
omnes praecedentes patres fecerunt, usque in prz- 
sens. Vel, usque adhue, dicit, quia etsi aliquis in 
sinu Abrah:e jam constitutus dolore destitit, tamen 
in illis qui nondum sunt liberati, omnis creatura in- 
gemiscit et dolet adhue, sieut et quce praecessit, quia 
in his qui nondum sunt liberati, omnis dolor est 
propter spiritum, et animam et corpus. Cum ergo 
omnis homo ingemiscit et. dolet, omnis creatura in- 
gemiscit et dolet. Non enim hae universali loeutione 
colligit singula omnium generum, sed genera omnia 
singulorum. Non solum autem creatura illa inge- 
miscit et dolet, sed et nos ipsi apostoli, qui majores 
alii sumus, per hoe quod primitias spiritus habemus, 
unde subdit, nos dico, habentes primitias spiritus, 
id est Spiritum sanctum, et tempore prius et czte- 
ris abundantius : nos inquam, et ipsi intra nos, vel, 
in nobis gemimus, et est sensus : Non solum autem 
creatura illa dolet, id est non solum in homine cor- 
pus, et anima, et spiritus dolent ex difficultatibus 
corporis, [Augustinus] sed et nosipsi, scilicet apo- 
stoli, primitias spiritus habentes, quorum jam spi- 
ritus quasi in sacrificium oblati sunt Deo, et di- 


1445 


vino charitatis igne succensi, gemimus in nobis 
ipsis, praeter corpus, id est exceptis corporis mole- 
stiis suspirantes :ternze Jerusalem. Nos dico, exspe- 
ctantes, secure et fortiter, nec dilatione, nec adver- 
sis fracti, adoptionem perfectam filiorum Dei, id est 
ut corpus etiam beneficium adoptionis accipiat et, ex 
omni parte filii Dei sint. H:ec enim adoptio quie jam 
facta est in his qui erediderunt, spiritu non corpore 
faeta est. Nondum enim corpus reformatum est in 
illam eclestem mutationem, ut spiritus jam mutatus 
est, reconciliatione fidei ab erroribus conversus ad 
Dominum. Ergo etiam in his qui crediderunt exspe- 
etat adhue adoptionem corporis. Deinde quid dixerit 
adoptionem exponit scilicet, redemptionem corporis 
nostri, scilicet ut ipsum corpus redimatur a morta- 
litate, quod prius emptum fuit a peceato. [August.] 
Vel, nosipsi apostoli miseriam habentes, ut alii ge- 
mimus in nos, vel in nobis ipsis carne et mente, 
quia in nobis est, unde gemimus, non solum pro 
aliis. 

Hoe capitulum si ita ut tractatum est aperiatur, 
nonincidimus in illas molestias, quibus plerique ho- 
mines contra catholicam disciplinam" quedam di- 
cere cogantur. Scio enim vanos hereticos de hoc 
capitulo multa impia et inepta jactasse, quia enim 
Apostolus universaliter ait : Omnis creatura inge- 
miscit, ete. Dicunt quidam, ut Origenes, quod etiam 
' dignior creatura, id est summi angeli sublimesque 
virtutes doleant et gemant, antequam liberemur pe- 
nitus. Sed non est verum. Nam etsi nos adjuvant, 
sine dolore hoc facere credendi sunt, ne miseri exi- 

stimentur, praesertim quia dixit eamdem creaturam 
qui ingzemiseit et dolet, vanitati subjectam esse, 
quod de summis et excellentibus angelis nefas est 
| dicere, scilicet quod subjecti sint vanitati, et a eor- 
ruptione liberandi. Sed omnis in homine dolet, et 
| omnis in homine liberabitur, etsi non in omnibus 
| hominibus. Vel ita, omnis creatura ingemiscit et 
| parturit, etc. [August.] Parturire dolere est. [Ambro- 
| Ssius.] Omnis autem creatura per quotidianum laborem 
| ingemiscit, et dolet usque adhue, id est usque 
modo, scilicet quandiu legitur. Omnis ergo crea- 
' tura ingemiscit et parturit, id est omnia elementa 
, €um labore sua explent officia, sicut sol et luna, non 
'sine labore statuta, sibi implent spatia; quod est 
eausa nostri. Unde quiescent nobis assumptis, et 
ideo diligenter nos paremus, non solum autem illa, 
scilicet elementorum creatura ingemiscit, sed e£. os- 
dpsi, ete., post creaturam mundanam adjicit, etiam 
nos exspectare, hoc et ingemisceere ad Deum, ut 
hinc liberemur, quia Christianis mundus hie pela- 
igus est. 
! Vxns.24-26.— « Spe enim salvi faeti sumus. 
« Spes autem quee videtur non est spes. Nam quod 
x videl quis, quid sperat? Si autem quod non vide- 
x mus speramus, per palientiam exspectamus. Si- 
t militer autem et spiritus adjuvat infirmitatem no- 


(249) August, ad Sixtum. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1446 


À « stram. Nam quid oremus, sicut oportet, nescimus ; 
« sed ipse spiritus postulat pro nobis gemitibus ine- 
« narrabilibus. » 


Spe enim. Quasi dicat : Dixi quod exspeetamus, et 
non diflidenter ; nam certi sumus, quasi jam salvi 
simus. Et hoc est, spe enim, quasi quodam merito, 
salvi, non dico simpliciter sumus, sed, facti sumus; 
non enim a nobis est salus. Haec ideo dicit spe nos 
esse salvos, quia nondum res est, et ita adhue sub 
vanitate sumus. Spes autem. Quasi dieat : Spes sal- 
vat, hzc autem non est de re visibili. Et hoc est : 
Spes autem qua videtur, id est res sperataqu:e vide- 
tur, non est spes, id est non est subjecta spel virtuti, 
quae non est nisi de non apparentibus ; et vere non, 
quia qua ratione videretur spes hoe ? et hoc est. 
Nam quod videt quis quid, sperat ? id est cur vel quo- 
modo sperat, id est dicitur sperare ? quasi dicat : 
Nullo modo. Hoc ideo dicit ut majus meritum. spei 
videatur, et ideo debeat salvare. Si autem. Quasi di- 
cat : Quod videtur non speratur, sed potius quod 
non videtur; si autem hoc est, id est si speramus 
quod mon videmus, crescit hoc meritum, dum per pa- 
tientiam, qua est adversorum, diu exspectamus, ad- 
huc in vanis agentes qua sub sole sunt. Etideo ge- 
mimus quia patientes adversa exspectamus quod 
non videmus, et hzc omnia nobis sunt ex spiritu. 
Süniliter autem. Quasi dicat : Non solum in predi- 
clis adjuvat nos spiritus ; sed similiter, id est per 
eamdem gratiam suam spiritus, dum exspectamus 
quod non videmus, adjuvat, ad orandum, infirmita- 
C tem nostram, docens et faciens nos oraresicut opor- 

let. [Ambrosius.| Quia enim, ut superius dietum 

est, ingemiscimus, et in dolore positi liberari peti- 
mus, et σας longe futura sunt mox fieri volumus, 
aut cito tolli ea per quie ad interitum. perveniamus, 
ideo spiritus adjuvat infirmitatem nostram, ne vel 
ante tempus, vel contraria petamus. Infirma enim 
est qratio, qu: contra rationem postulat, ideoque 
oportet infirmitatem hane a Spiritu sancto. adjuvari. 
Adjuvat aulem quia non sinit vel ante peti quam 
debeat, vel contraria (249). Et nota quia non solum 
illud quod oratio impetrat, sed etiam ipsa oratio in- 
ler gratie munera reperitur. Quidquid enim oratio 
impetrat, evidenter ostenditur donum Dei esse, ne 
homo existimet a seipso esse : quod si in potestate 
haberet, non utique posceret, sed ipsum orare ex 
gratia est. Nulla enim orationis priecedunt merita, 
quibus non gratuita dentur, sed debita reddantur, 
jam enim gratia non esset. Et necesse est ut. spiri- 
tus adjuvet, [Ambrosius.] Nam nos nescimus. Ecce 
infirmitas, quid oremus, sicut oportet orari. Eece in- 
firmitatem orationis nostree iguorantiam esse decla- 
rat. Fallimur enim putantes prodesse quod posei- 
mus, eum non prosit, ut. ipsi Paulo contigit, dum 
oraret uL spiritus ab eo discederet, qui ex responso 

Dei didicit contra se esse quod petebat. Est etiam 

aliquando superba et stulta petitio, sicut. fuit duo- 


B 


1441 PETRI LOMBARDI 1448 


rum apostolorum, quibus dietum est : Nescitis quid A Sie itaque et hie aperiens qualiter adjuvet infirmita- 


petatis (Matth. xx). 

Sed ipse. Quasi dieat : Nescimus quod oremus : 
Sed ipse spiritus postulat, non contra nos, sed pro 
nobis, id est ipse facit nos postulare, et hoc gemiti- 
bus inenarrabilibus (250), quod facit nos gemere 
plus quam diei potest, tum pro hoc exsilio, tum 
pro desiderio patrie, vel gemitibus inenarrabilibus, 
id est qui fiunt de re inenarrabili. Quomodo enim 
narretur quando desideratur quod ignoratur, nec 
tamen omnino ignoratur ? Nam si penitus ignorare- 
tur, non desideraretur; et rursus si videretur, ge- 
mitibus non quzreretur (251). Et sciendum quod se- 
cundum eamdem locutionis figuram, qua dicitur 
apostolis a Domino : Spiritus loquitur im vobis 
(Matth. x), ait hie Apostolus, spiritus postulat ge- 
mitibus (252). Non enim Spiritus sanctus gemit, 
quasi indigeat, aut angustias patiatur, sed quia ipse 
nos movet ad orandum eum gemimus ; et quod ipso 
movente nos facimus, ipse facere dietus est (253). 
Ita ergo dietum est, spiritus postulat, non quod ali- 
eujus rei Spiritus sanctus sit indigens, sed quia nos 
postulare facit, nobisque interpellandi et gemendi 
inspirat affectum. Adjutorium igitur Spiritus sancti 
hic expressum est (254). Charitas enim quae per 
Spiritum sanctum facta est in nobis, ipsa gemit, 
ipsa orat. Contra hane aures elaudere non novit, 
qui illam dedit. (255) Non ergo sie est intelligen- 
dum quod hie ait, ut &estimemus Spiritum. sanctum 
qui in Trinitate incommutabilis Deus est cum Patre 
et Filio, ita interpellare pro sanctis tanquam ali- 


tem nostram ait, spiritus postulat pro nobis, etc. Et 
sciendum quod aliter adjuvat nondum  inhabitans, 
aliter inhabitans. Nondum inhabitans adjuvat, ut 
sint fideles ; inhabitans adjuvat jam fideles. 

VEns. 27-28. — « Qui autem scrutatur corda, 
« scit quid desideret spiritus, quia secundum Deum 
*« postulat pro sanctis. Scimus autem quoniam di- 
ligentibus Deum omnia cooperantur in bonum his 
« qui secundum propositum vocati sunt sancti. » 

Qui autem. Quasi dicat : Spiritus facit postulare, 
et etiam impetrat, id est facit impetrare, quasi di- 
cat : Non solum postulat, sed etiam idem ipse spiri- 
tus qui scrutatur corda ut.sciat gemitus inenarra- 
biles, scit, id est approbat et implet, quid desideret, 
id est quod desiderare facit, quia postulat pro san- 
clis, id est loco sanctorum, id est sanctos facit pos- 
tulare, quod est secundum Deum, id est quod Deus 
vult. Serutari autem spiritus dicitur corda, non 
quasi qu&erens quod nesciat, sed quia nihil est oc- 
cultum quod non sciat. Scimus autem, etc., quasi di- 
cat : Non solum hoc facit spiritus quod predictum 
est, sed etiam idem spiritus facit omnia venire in 
bonum, prospera, vel adversa diligentibus Deum. 
Hoe autem scimus, nos majores et doctores, quo- 
rum auctoritati eredendum est. Hoe, scilicet. sci- 
mus quoniam per Spiritum sanctum, omnia | coope- 
rantur in bonum, vel procedunt in verum bonum. 
Vel, Spiritus sanctus cooperatur, alia littera, omnia 
in verum bonum. Quibus? Diligentibus Deum, ser- 
vando mandata, et perseverando usque in finem 


A 


quem qui non sit Deus, sed dietum est postulat pro C Unde subdit : His, ete., quasi dicat: non recedentibus 


sanctis Z& 22 quia postulare facit sanctos ; non. enim 
spiritus, scilicet in semetipso insu: zeternitate sub- 
stanti:? gemit, sed in nobis, quia gemere nos facit. 
Hic gemitus columbz est. Hoe modo locutionis di- 
ctum est : Tentat vos Deus, Deus vester, ut sciat si di- 
ligitis eum (Deut. xui), id est ut scire vos faciat (256). 
Hoc locutionis tropo dicitur frigus pigrum, quia 
pigros facit; et dies lzetus vel tristis, quia lzetos vel 
tristes facit. Similiter de die illa dicitur Filius non 
scire, quia non facit nos scire. Hoe etiam modo lo- 
cutionis, dixit Deus ad Abraham : Nunc cognovi quia 
timeas Deum (Gen. xxi), id est cognoscere feci (257). 
Ita etiam quod alibi ait Apostolus, nunc autem co- 
gnoscentes Deum, imo cogniti a Deo, ita dictum est 
ut intelligamus Deum in nobis fecisse cognitionem 
suam. Quid enim est quod ait : Cogniti estis a Deo 
(Gal. 1v), id est eognitores suos vos facit. Facit 
enim Deus nos cognoscere se, unde dicimur cogniti 
ab eo. Qus omnia sie debere intelligi, docet Apo- 
stolus, qui cum in loco quodam dicat: Misit spiri- 
tum clamantem, Abba Pater (Gal. 1v), alibi, quasi 
hocexponensait : [n quo clamamus Abba, Pater (258). 


(250) Augustinus, ad Probam de orando Deum. 
(251) 1d., De bono persev. 

(dos Id., contra Manichzos. 

253) 1d., ad Sixtum. 

(254) Id., ad Sixtum. 

(265) Id., super Epist. Joan. 


omnia cooperantur in bonum, quod ita ait, his, scilicet 
quisunt vocati per praedicatores, vel interius, san- 
cli, id est ad sanctitatem. Et hoe non propter meri- 
tum suum, sed secundum propositum Dei, id est se- 
cundum przescientiam et przdestinationem. (Augus- 
linus.) Quasi dieat : Quod vocati sunt, non aliunde 
est quam a praedestinatione Dei. Et inde est quod 
omnia cooperantur in bonum, non ex meritis eo- 
rum; talibus omnia cooperantur in bonum. Tales 
enim Deus consolatur prosperis, et exercet adver- 
sis (259). Nam propria ipsorum infirmitate exerce- 
tur humilitas, afflictione patientia, paterna contra- 
dietione, sapientia, odio, benevolentia. Et usque 
adeo talibus Deus omnia cooperatur in bonum, ut 
si qui eorum deviant, et exorbitant, etiam hoc ip- 
sum eis faciat proficere in bonum, quia humiliores 
redeunt atque ditiores. Discünt enim cum tremore 
se exsultare debere, non sibi arrogando tanquam de 
sua virtute fiduciam permanendi. Unde : Servite Do- 
mino im timore, ete. (Psal. 1), et alibi : Non alta 
sapientes (Rom. xi) (260). Quamvis ergo ipsa mors 
carnis de peecato primi hominis originaliter venerit, 


(256) Augustinus, contra Max. 
(257) Id., in eod. 

(258, Id., ad Sixtum. 

(259) id., De cor. et gra. 
(260) Id., De Trinitate. 


y 


1449 


tamen bonus ejus usus gloriosissimos martyres fe- A 
cit. Ideoque non solum ipsa, sed etiam omnia hujus 
seeculi mala, labores, doloresque hominum quanquam 
de peccatorum et maxime de originalis peecati me- 
riis veniant, quo facta est et ipsa vita vinculo 
mortis obstrieta, tamen etiam remissis peccalis re- 
manere debuerunt (261), ut. haberet homo cum 
quibus pro veritate certaret, et unde exerceretur 
virtus fidelium, ut novus homo inter h:ec mala novo 
seculo preparetur, miseriam quam meruit vita ista 
damnata sapienter tolerans, et quia finietur pru- 
denter gratulans. Prosunt igitur ista mala, que 
fideles pie perferunt, vel ad demenda peccata, vel 
ad exereendam probandamque justitiam, vel ad de- 
monstrandam hujus vit:e miseriam. Deinde expo- 
nens qui sunt qui vocentur secundum propositum, B 
subdit : ἢ 

Vrns. 29. — « Nam quos praescivit et preedesti- 
« navit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse 
« primogenitus in multis fratribus. » 

Nam quos prescivit. Quasi dicat : Vere omnia coo- 
perantur in bonum, quia prescire et predesti- 
nare, ete. Et hoc est. [Remigius , Augustinus] Nam 
Deus predestinavit, id est per appositam gratiam 
praeparavit, ut verbo predicationis crederent illos, 
quos prascivit, id est longe ante prenovit. Hoc est 
propositum de quo dixit, secundum propositum vo- 
cati, preescivit dico, fieri conformes, in puritate vite 
modo, et postea in beatitudine, cujus conformes ima- 
ginis Filii ejus, id est Filii quie est imago Patris us- 
quequaque eadem cum Patre. Unde dieitur : Qui 
videt me, videt et Patrem (Joan. xiv). Et nota quod 
improprie accipitur hie pr:wdestinatio secundum 
quod exposuimus (262). Accipitur enim de presenti, 
scilicet pro graliz appositione, per quam przeparan- 
tur ad recipiendum verbum. Proprie autem przaedes- 
linalio est prescientia et preparatio beneficiorum 
Dei, quibus certissime liberantur quicunque libe- 
rantur (262). Prodestinatio igitur est gratie 
- praeparatio, qui sine priscientia esse non polest. 
Potest autem sine przxdestinatione esse preescientia. 
Predestinatione quippe Deus ea prieseivit. quie fue- 
rat ipse facturus, sed prascivit Deus etiam quie non 
est ipse facturus, id est omnia mala, quia etsi sunt 
quaedam quae ita peccata sunt, ut etiam pene sint 
peccati, secundum illud, tradidit illos, etc. (Rom. 1), 
non tamen peccatum Dei est, sed judicium. Quo- 
cirea praedestinatio Dei, qui in bono est, gratice 
est, ut dixi, praeparatio : gratia vero est, ut dixi, prie- 
destinationis effectus, et. seeundum hoe ita expone 
litteram. [August., Ambrosius.| Nam Deus przedesti- 
navit, id est in przescientia apud se ab :eterno pri- 
paravit, id est ad premia promissa elegit quos 
praeseivit fieri conformes imaginis Filii ejus, ut sci- 
licet portemus imaginem coelestis, id est Christi, sic- 
ut portavimus imaginem terreni Ade. [Fulgentius] 


PATROL. CXCI. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1450 


Sua igitur bona quibuscunque Deus donat, procul du- 
bio se donaturum esse prescivit, et in sua praescientia 
preparavit. Sciendum vero quia preparavit Deus, 
et malis ignem seternum, illis utique quos juste 
proparavit ad luenda supplicia, nee. tamen prapa- 
ravit ad facienda peccata (263). Praparavit enim 
Deus quod divina z:quitas redderet, non quod hu- 
mana iniquitas amitteret. Non enim sieut praepa- 
ravit sanctos ad justitiam pereipiendam, sic. preepa- 
ravit iniquos ad justitiam amittendam, quia pravi- 
latis preeparator nunquam fuit. Hzc igitur regula 
inconeusse tenenda est peccatores in peccatis pre- 
Sscitos esse, non preparatos, penam autem esse 
preparatam secundum quod praesciü sunt. Ut sit 
ipse. Quasi dieat : Dico conformes, ita tamen ut in 
multis fratribus, id est inter multos fratres, ipse sif 
primogenitus, id est jure haereditatem Patris obti- 
nens et aliis disperüiens, quod primogenitorum est. 
[Ambrosius] Vel primogenitus dieitur, quia ante 
omnem creaturam non facetus, sed natus est, et 
quia primus sine peccato natus, et primus impas- 
sibilis resurgens, in quo habet fratres (263*). Nam 
secundum id quod Unigenitus est, non habet fra- 
tres; secundum id autem quod primogenitus est, 
fratres vocare dignatus est omnes qui per ejus pri- 
matum in Dei gratia renascuntur. 

Vrns. 30- 32. — « Quos autem pradestinavit, hos 
« et vocavit, et quos vocavit, hos et justificavit ; 
« quos autem juslificavit, illos et magnificavit. Quid 
«ergo dicemus ad hec? Si Deus pro nobis, quis 
« contra nos? Qui etiam proprio Filio suo non pe- 
« percit; sed pro nobis omnibus tradidit illum, 
« quomodo non etiam eum illo omnia nobis dona- 
« vit ? » 

Quos autem, ([Augustinus| quasi dicat : Quos 
preescivit, illos praedestinavit. (uos autem predesti- 
navit, quod fuit antequam essemus, Aos, quamvis 
ante aversos, ef vocavit per praedicatores, quia pra- 
parati erant in prescientia, vel vocavit, scilicet inte- 
riori vocatione (264). Est enim exterior vocatio, et 
interior. Exterior est qua fit per praedicatores, quee 
est communis bonorum et malorum, interior vero 
tantum electorum est. Vocare enim est cognitionem - 
de fide adjuvare, vel compungere eum quem sciat 
audire, et haec vocatio, ut diximus, est electorum 
lantum. Hae vocalione impletur prwdestinatio. Est 
et alia voeatio quz fil per praedicatores, de qua dic- 
tum est : Multi vocati, pauci vero electi (Matth. xx). 
Et quos vocavit, scilicet secundum propositum, quia 
sunt et non eleeti, vocali exterius, hos et justificavit 
remissione peccatorum, et bona operatione. (πος au- 
tem justificavit, dum peccatores essent, illos et ma- 
gnificavit, [August.| omni genere virtutum [Ambro- 
sius, August.| Vel ponitur prateritum pro futuro, 
utsit sensus : Magnificavit, id est magnilicabit 
ielerna remuneratione, ut similes Deo sint, Hoc au- 


(265) Id., De bono persev. 
(265*) Id., De symbolo. 
(204) Ambrosius ad Opertum. 


46 


1451 


PETRI LOMBARDI 


1452 


tem futurum est, sed dicitur per preteritum, quia A prestitum est de passione Christi, malitiee Judae de- 


dicitur fecisse qua ab szterno disposuit facere. 
Unde Isaias : Qui fecit que futura sunt, talibus, 
ut dictum est, omnia cooperantur in bonum, 
eliam quod deviant, et hoc scilicet ut inde cau- 
tiores sint, et in se non fidentes. Hoc ergo de 
proscitis intelligitur, et non de aliis; etsi enim ad 
tempus quidam credant, et boni videantur, tamen 
quia non permanent, non magnificantur. [August.] 
Nota quod cum hie sint quatuor memorata, scilicet 
prodestinalio, vocatio, justificatio οἱ magnifieatio, 
unum est in. Deo, et tria in nobis. Prwedestinatio 
enim nostra non in nobis est, sed in occulto apud 
Deum in ejus proeseientia; tria vero reliqua in no- 
bis, ete. Haec omnia proscitis sunt. Quid ergo di- 
cemus ad hac, id est contra hec, vel quid dicemus 
ad hae, beneficia Dei aspicientes A& $E hoc utique 
quod nullus perseeutorum potest nobis nocere ? S? 
enim Deus pro nobis est, ut praedietum est prades- 
tinando non existentes, vocando aversos, justifi- 
cando peccatores, glorificando mortales, quis contra 
mos est ? Nullus prorsus potest. nocere, sed omnia 
cooperantur in bonum. Possunt enim mali ut plus 
 perimere corpus et dilaniare, sed animam invictam 
educit auxiliator Deus. (ui eliam. Quasi dicat : 
Dieo quod Deus pro nobis est, qui preter alia 
etiam Filium suum pro nobis dedit. Et hoc est, qui 
etiam Filio suo, id est consubstantiali, nom pepercit , 
sed pro nobis omnibus, etiam peccatoribus, quod 
majus est, id est pro reparatione omnium tradidit 
illum ; et si Filium dedit pro nobis, quomodo mon 
donavit vobis etiam cum illo omnia, id est in pree- 
senti justitiam, et in futuro vitam :ternam, quod 
minus est. Quasi dicat : Non potest hoe negari. [Am- 
brosius] Minus est enim nobis omnia donare quam 
nostri causa illum morti tradere (265): vel cum 
illo omnia donavit nobis, id est superiora, «qualia , 
inferiora quippe nostra sunt superiora ad videndum, 
ut Deus trinitas ; nostra sunt «qualia ad. conviven- 
dum, ut angeli, quibus zequabimur in futuro, modo 
vero inferiores sumus ; nostra sunt inferiora ad do- 
minandum, et sunt quaedam nunc superiora, ut su- 
blimes angeli et universa cclestia Dei ministeria, 
ju: modo nostra sunt non dominio, sed usu, sic- 
ut res domini famulorum sunt, non dominii po- 
testate, sed utendi facultate, quia utuntur eis ad 
victum, vel ornamentum, vel aliud hujusmodi. An- 
geli igitur nune superiores sunt, et in futuro erunt 
pares, ita aliter modo nostri sunt, et aliter erunt in 
futuro. Nota quod hie dicitur quia Pater tradidit 
Filium. Verum calicis hujus auctor est, etiam ipse 
qui bibit (266). Unde Apostolus ait, Christus dilexit 
nos, et tradidit semetipsum pro nobis. Si ergo Pa- 
ter Filium tradidit et Filius seipsum, Judas quid 
fecit! Pater tradendo Filium bene fecit; Filius tra- 
dendo seipsum bene fecit; Judas tradendo Magis- 
irum pro avaritia male fecit. Non enim quod nobis 


(265) Augustinus in lib. Qu:st. Evangelii. 


putabitur. Habebit ille mercedem maliti:, Christus 

laudem grati:. Et cum hoc sit, 

Vrns. 33-39 — « Quis aecusabit adversus ele- 

« ctos Dei? Deus qui justificat. Quis est qui condem- 

« net? Christus Jesus qui mortuus est, imo qui et 

« resurrexit, qui est ad dexteram Dei, qui etiam in- 

« terpellat pro nobis. Quis ergo nos separabit a cha- 

« ritate Christi ? Tribulatio, an angustia, an fames, 

«an nuditas, an periculum, an persecutio, an gla- 

« dius ? Sicut scriptum est : Quia propter te mor- 

« lificamur tota die, sstimali sumus sicut oves 

« Occisionis. Sed in his omnibus superamus pro- 

« pter eum qui dilexit nos. Certus sum enim quia 

« neque mors, neque vita, neque angeli, neque prin- 
p * cipatus, neque virtutes, neque instantia , neque 

« futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque 
profundum, neque creatura alia poterit nos se- 
parare a charitate Dei, que est in Christo Jesu 
« Domino nostro. » 

Quis accusabit, ita ut ejus accusatio sit adver- 
sus electos Dei, id est ut noceat electis Dei quos 
prisceivit ad vitam ? utique nullius accusatio illis no- 
cet. Nisus autem diaboli accusatio dicitur. Vere 
nullus nocet, quia nec Deus, nec alius. Alius enim 
non polest, Deus non vult, quia ipse est qui justifi- 
cat. Nunquid ergo vult aecusare suos ? non. Et cum 
nullus accuset, quis est. qui condemnet, id est qui 
possit inferre mortem ? nullus poterit inferre qui 
velit. Solus enim Christus posset, sed non vult. 
Nunquid enim Christus Jesus qui mortuus est pro 
illis, vult damnare ? dico mortuus, imo qui et resur- 
rexit, quod majus est, ut et nos resurgamus, qui 
etiam, quod est maximum, es£ ad dexteram Dei, id 
est aequalis Patri, scilicet in honore quo Deus Pater 
est, vel ad dexteram Patris, [Ambrosius, Haimo] 
id est in potioribus bonis Dei, qui etiam medius in- 
ter Deum et homines, interpellat pro nobis, non vo- 
ce, sed miseratione et reprzsentatione humanitatis, 
dum quotidie hominem quem assumpsit et grave ge- 
nus mortis quod pro nobis sustinuit, vultui paterno 
offert, ut nostri misereatur; cujus postulatio cum 
tantus sit non. potest contemni. (uis ergo. Quasi 
dicat : Et cum hec predicta sint. nobis a Deo, quis 
ergo separabit nos a charitate Dei ? Nunquid separa- 
bunt nos hac adversa, scilicet separabit nos fribu- 
D latio, id est corporis afflictio? an angustia, id est 

mentis anxietas ? a» persecutio, quz est de loco ad 

locum ? an fames, id est penuria cibi? an nuditas, 

id est penuria vestitus? an» periculum, id est appa- 

ratus morlis? an gladius, id est ipsa mors ? nil uti- 

que eorum separabit. Sicut scriptum est in Psal- 
mo, his verbis : Quia mortificamur, warüs tor- 
mentis, el hoc : propter te, id est quia ibi inseparabi- 
liter hzeremus, mortificamur dieo £ofa die, id est 
lota vita. Vel aliter, sicut scriptum est. Quasi enim 
aliquis diceret : Cur ita commemoras ? fiunt ne vo- 


A 


A 


(266) Id., supra Joan. 


—A« ——————— 


1453 


bis hee mala ? Responsio. Utique ista mala sunt no- 
bis, sieut scriptum est, quia propter te mortifica- 
mur tota die (267). Nota quod ait propter te, per 
hoc causam nolat, sine qua corona marlyrii non 


redditur. Martyrem enim non facit poena, sed causa Ν᾽ 


nam et rei cum Christo passi sunt, quibus similis 
erat Christus in pcena, sed dissimilis in causa, quia 
propter nos passus est, ut et nos propler ipsum pa- 
liamur, et in utraque causa sua, scilicet propter 
nos et nostra, propter ipsum, consultum est nobis. 
ZEstimati sumus, sine respectu misericordiz, ut oves 
occisionis, quae scilicet non prosunt nisi occism. 
Ecce mala hae sunt nobis. Sed in his omnibus, sci- 
licet tribulationibus, tormentisque positi, superamus, 
[Haimo, Ambrosius] id est superiores efficimur, et 
hoc non propter nos, sed propter eum qui dilexit 
nos, cujus beneficium superat predicta. Superamus 
dico et vere. Certus enim sum, ex promissione Dei 
dicentis : Non te deseram neque derelinquam (Hebr. 
xu). Quia neque mors, quam minantur ; neque vita 
promissa separabit me a Deo, neque angeli, minor 
ordo, neque principatus, scilicet. mediocris ordo ; 
neque virtutes, scilicet major ordo, qui etiam mira- 
cula facit : [Ambrosius] hi autem ordines accipiun- 
tur de malis angelis, vel de bonis, si fieri posset ; 
neque instantia, scilicet przesentia bona vel mala ; 
neque futura, bona vel mala ; neque fortitudo, id est 
alicujus violentia ; neque altitudo human: potesta- 
tis, vel elevatio Satanz, [Augustinus] scilicet si dia- 
bolus in altitudinem se nobis ostendat subornatus 
fallaciis patris sui, ad seducendum nos; neque pro- 
fundum, id est sapientia alicujus; vel, nequeprofun- 
dum, id est si diabolus monstret infernum, vel mi- 
netur precipitium; vel, neque altitudo, neque pro- 
[undum id est neque prospera, neque adversa. Unde 
Salomon ait : Divitias etpaupertates ne dederis mihi, 
ne repletus mendax fiam, vel pauper rapiam, et per- 
jurem nomen Dei (Prov. xxx). Multi enim peccant 
altitudine, multi necessitate. Contra hoc proponitur 
Achas in Isaia, qui nolebat petere a Domino signum, 
neque in alto, neque in profundo (lsa. vi) reme- 
dium de Christo qui neque elatus fuit de potestate 
qua «qualis erat Patri, nec turbatus dejectione 
morlis : quod est signum in alto, et in profundo, 
ne ille, vel regia potestate extolleretur, vel zerumna 
turbaretur, sieut tunc erat pro bello Assyriorum. 
Neque creatura quclibet, alia a praedictis, vel alia, 
id est nova, scilicel. contra naturam faeta, ut equus 
bipes, si fiat ut fecit Jamnes et Mambres, qui fue- 
rant magi Pharaonis. Nil inquam istorum, poterit 
nos separare a charitate Dei, qua eum diligimus, 
quia omnibus melior est (268). Si ergo nulla res ab 
ejus charitate nos separat, quid esse non solum me- 
lius, sed etiam certius hoc bono potest ? Id ipsum 
enim quod diligimus Deum mori non potest, nisi 
dum quis non diligit Deum, cui mors ipsa est non 
diligere Deum, quod nihil aliud est quam ei quid- 


(207) Augustinus in sermone in natali Domini. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1454 


ἃ quam in diligendo praeponere. Charitas igitur Dei 
hie dieta est virtus qu: animi nostri rectissima 
affectio est, quee conjungit nos Deo; que charitas 
est. nobis, non quidem a nobis, sed in Christo Jesu 
Domino nostro, id est a Christo. Vel charitatem Dei 
dicit, qua Deus diligit nos, a qua non separatur, nisi 
qui a Deo dividitur ; quz? charitas nobis ostensa est, 
in Christo Jesu Domino nostro. Deus enim charita- 
tem suam in Christo nobis ostendit, quem pro no- 
bis tradidit. 

CAPUT IX. 
Vgns. 1-5. — « Veritatem dico in Christo Jesu, 
« non mentior, testimonium mihi perhibente con- 
« scientia mea in Spiritu sancto : Quoniam tristitia 
mihi est magna et continuus dolor cordi meo. 

Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo 

pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secun- 

dum carnem, qui sunt [sraelitee, quorum adoptio 
est filiorum, et gloria, et testamentum, et legisla- 

« tio, et obsequium, et promissa, quorum patres, 

ex quibus est Christus secundum carnem, qui 

es( super omnia Deus benedictus in ssecula. 

Amen. » 

Veritatem dico. | Ambrosius] Quia contra Judaeos 

superius visus est loqui, qui ex lege justificari se 

putant, nunc votum et affectum suum circa eos 
ostendit, quod jurando firmat, ut firmius credatur, 
ac per hoc dolet genus suum secundum carnem be- 
neficio Christi privari. Quasi dicat : Aspere locutus 
sum contra Judcos, hoc autem fuit ex dilectione, 
non ex inimicilia. Veritatem enim dico, e£ mon 
mentior, in aliqua parte positus, in Christo Jesu, 
conscientia mihi perhibente testimonium, et si vos 
non creditis, conscientia, dico, fundata, im spiritu 
sancto. Quasi dicat: Et ipse spiritus testis est, de 
hoc scilicet quoniam mihi est magna tristitia, id 
est stupor mentis, e£ continuus dolor cordi meo, non 
specie tenus, sed intimo corde. Unde est dolor? 
pro fratribus meis, id est Judcis a Christo erranti- 
bus, et vere doleo, quia adeo, quod, optabam ego 
ipse esse anathema, id est separatus a Christo pro 
eisdem fratribus meis, |Haimo] id est si fieri posset, 
vellem ad horam, vel in hae vita, vel post mortem 
separari ἃ Christo, ut fratres A^ mei crederent. 

[Ambrosius] Attende quod optabam, ait, non opto, 

quia scit tale, id est ita honestum membrum nullo 

D precedente vitio, non posse separari a Christo ta- 
men affectum et dilectionem circa illos ostendit, 
de quibus multa preconia consequenter enumerat, 
ut omnibus pro eis dolorem incutiat , quia non reci- 
piendo Salvatorem, prarogativam patrum et pro- 
missionis perdiderunt, pejores etiam gentibus facti, 
quas prius abominabantur. Propensius enim malum 
est dignitatem perdidisse, quam non habuisse. 
Deinde merito dolere ostendit se, subdens; qui sunt 
cognati mei secundum carnem, et ideo amplius ju- 
vandi. Qui sunt Israelitae. veri, secundum bonos, 


« 
« 


« 


(268) Id., De Moralibus Catholic: Eeclesic, 


1455 


PETRI LOMBARDI 


1456 


vel genere secundum omnes, et ipsi sunt quorum A prius erraverit, dum Christi Eeclesiam perseque- 


est adoptio filiorum Dei, id est ad quos pertinet 
adoptio, quia olim fuerunt adoptati filii et gloria, 
quia dicebantur populus peculiaris Dei, vel modo 
est eis gloria, per miracula qua faeiunt, e£ testa- 
mentum novum, et legislatio, scilicet quid vetus lex 
per figuram ferret, e£ obsequium, id est cultus 
unius Dei, e£ quorum promissa sunt, scilicet quibus 
faetze sunt promissiones, quorum sunt patres. Eece 
laus a prioribus. Deinde sumitur laus a posteriori- 
bus cum ait, ex quibus Christus est secundum car- 
nem, hoc est quod in Psalmo dicitur : Homo natus 
estin ea (Psal. uXxxvi). Qui Christus etsi secundum 
carnem sit natas de patribus, tamen est super om- 
nia Deus benedietus in s:eula. Unde in eodem psal- 
mo dicitur, fundavit eam altissimus, Amen. Quasi 
dicat : Verum est, quod ipse est Deus. 

VEns. 6-8. — « Nou autem quod exciderit Ver- 
* bum Dei. Non enim omnes qui ex Israel sunt, hi 
« sunt Israelitie, neque qui semen sunt Abrahw, 
«omnes filii sunt Abrah:e ; sed in [saae vocabitur 
« tibi semen, id est. non qui filii carnis, hi filii Dei ; 
« sed qui filii sunt. promissionis cestimantur in se- 
« mine. » 

Non autem quod exciderit, vel non autem excidit. 
[Ambrosius] Quia dolebat Apostolus de Judzeis, con- 
solatur dolorem suum, inveniens scriptum non omnes 
esse salvandos, sed tantum similes [saac, ut illis 
solis condoleat qui non crediderunt. Possunt tamen 
credere : de quibus non est valde dolendum, quia 
non sunt predestinali ad vitam. Quis enim plangat 
eum, qui olim mortuus haberetur? Hos namque 
olim Deus non salvandos decrevit prascius, non 
personarum aeceptor. Nullum enim damnat ante- 
quam peccet, nullum eoronat antequam vincat ; sed 
prescientia definitum habet qualis uniuscujusque 
sit futura voluntas ex qua damnetur, vel coronetur. 
Quasi dicat : Judii non credunt in Salvatorem, unde 
mihi dolor est : sed hoe est, inquit, quod Deus dixit 
futurum, ut non omnes filii carnis sint semen Abrahz, 
sed qui fidem habent, per quam natus est Isaac : 
et hoc est, Jud:i non eredunt. Non autem ideo verum 
est, quod exeidit verbum Dei; vel, non autem ideo 
exciderit verbum Dei, id est non irrita facta est pro- 
missio Dei, etsi non omnes salvi sint. Quamvis enim 
quidam ex eis erraverint, tamen illi quisunt veri Israe- 
litze salvantur, ut promissum erat. Ethoc est quod ait : D 
Non enim omnes, | Ambrosius, August.] quasi dicat : 
Vere non est inexpleta promissio, etsi non omnes sint 
salvi, quia non omnes, qui ex Israel sunt, secundum 
carnem, hi sunt Israelitze, id est ad Israel vere perti- 
nentes; neque qui sunt semen. Abralue, secundum 
carnem, hi sunt filii, id est haeredes Abrahze. In his 
ostendit quod sola gratia, non genus, facit filios Dei. 
Aliter ab illo loco : Veritatem dico. Qualiter gratia 
confirmatus sit Apostolus supra ostendit dicens, nil 
eum posse dividere a Christo. Nunc vero quantum 


269) Ausustinus in Julianum. 


€ 


batur, cum dolore exponit. In quo Dei gratia com- 
mendatur. (Quasi dicat : Modo nil potest me separare 
à Christo, sed olim sui ego separatus, unde modo 
doleo. Quod juramento firmat dicens, veritatem dico, 
et non mentior in aliquo positus, in Christo Jesu 
testimonium mihi perhibente conscientia mea, fun- 
data im Spiritu sancto, eidem contestante de hoc, 
quoniam mihi est tristitia magna, id est stupor men- 
tis, et continuus dolor, id est compunetio, cordi 
meo, de malis quz prius feci, et sic ipsa mala jar 
in bonum convertuntur. Et merito doleo, quia mul- 
tum peceavi. Optabam enim ego ipse, qui modo sum 
Apostolus, esse anathema, |Haimo] id est separatio 
aliorum, a Christo. Anathema enim dicitur separatio 
et separatus : et hoe, pro fratribus meis, id est pro 
Judiwis qui sunt fratres, in lege, quorum legem vo- 
lebam defendere. Vel, pro fratribus meis, id est pro 
his retrahendis a Christo, qui modo sunt fratres in 
fide, qui etiam sunt, cognati mei secundum car- 
nem. El ita gravius peceabam, qui sunt Israelitze 
veri, quorum est adoptio filiorum Dei, id est ad quos 
pertinet, ete., sicut superius exposita sunt percurre 
usque ibi, Amen. Quasi dicat : Qui huie veritati 
olim contradicebam, modo confirmo. Non autem, 
etc., dixit quod promissio terna hsreditatis faeta 
est Judzis, sed quia ipsi ex magna parte non credi- 
derunt, videbatur verbum Dei non esse impletum. 
Ad quod respondet. Quod etsi in quibusdam non est 
impletum, in aliis tamen impletum est et in gentibus 
credentibus qui sunt veri filii Abrahae. Quasi dieat : 
Erraverunt Judieij, sed non ideo excidit verbum 
Dei, id est non ideo inexpleta fuit promissio. Nam 
verbum Dei excidere est promissa non implere. Vere 
non excidit, etsi quidam non salventur. Non enim 
omnes qui ez Israel sunt, hi sunt Israelite, neque 
qui sunt. semen Abraha, omnes filii Abrahe sunt. 
Hee non mutantur. Sed illi sunt filii Abrahae qui 
sunt similes Isaac, quia ita dicit Scriptura in Genesi, 
in Isaac vocabitur tibi semen, 1d est in semine reputa- 
buntur similes Isaac, qui sunt prafiguratiab eo (269). 
In Isaac quippe qui promissus est filius Abrahz fi- 
gurali sunt, non qui se ipsos justos, sed quos Deus 
facit. Unde per prophetam dicit Eeclesie : Ego sum 
Dominus qui facio (270). Isti sunt filii liberze quae 
sursum est, qu: est mater nostra. Filii vero carnis 
sunt terrena Jerusalem, qua servit cum filiis suis : 
el sicut. Isaac non meruit ut nasciturus promittere- 
tur, sie et isti : sed sola gratia promissa est eis, et 
data filiorum adoptio. Ideoque congruenter, ait, vo- 
cabitur, quia ex Dei vocatione, est aliquis semen 
Abrahze. [Ambrosius] Ideo autem dicit in Isaac, et 
non in Jacob vel Esau, quia alia eausa est in Isaac, 
alia in Jacob, alia in Esau, quia Isaac in typo 
Christi natus est; Jacob vero et Esau typum ha- 
bent duorum populorum, id est credentium, et non 
credentium. Fuerunt tamen boni et fideles de Esau 


(270) Id., De gestis Pelagii. 


1457 COLLECTANEA IN EPIST. D. 


PAULI. — IN EP. AD ROM. 1458 


quod probat Job, qui fuit ex filiis Esau, quintus ab A ipse fecit, non invenit, non ex operibus, sicut os- 


Abraham, hoc est nepos Esau. [August.] Deinde expo- 
nit ipse Apostolus auctoritatem subdens, id est non 
qui filii carnis sunt, hi sunt filii Dei, idem est quod 
filii Abraha, id est non sunt humano opere filii Dei, 
sed qui sunt filii promissionis, id est qui sola Dei 
promissione generantur, ut Isaac, csfimantur in 
semine, quia ex Dei vocatione sunt. Quod autem 
Isaac ex Dei promissione sit, ostendit ex ipsis ver- 
bis promissionis subdens : 

VERs. 9-13. — « Promissionis enim verbum hoc 
« est : Secundum hoc tempus veniam, et erit Sarce 
« filius. Non solum autem illa, sed et Rebecca ex 
* uno concubitu habens Isaac patris nostri. Cum 
« enim nondum nati fuissent, aut aliquid boni egis- 
« sent aut mali, ut secundum electionem proposi- 
« tum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vo- 
cante dietum esi ei : Quia major serviet minori, 
sicut scriptum est : Jacob dilexi, Esau autem odio 
habui. » 
Promissionis, etc. Et quasi quis qusreret an 
Isaac et promissione est, respondet utique, pro- 
missionis enim verbum hoc est, in. Genesi. Secun- 
dum hoc tempus, scilicet eodem die revoluto anno, 
veniam ad te, o Abraham, et hoe effieiam quod, 
erit filius Sare, id est quod Sara habebit filium. 
Non solum autem illa, scilicet Sara, habuit promis- 
sionem, sed etiam Rebecca habuit promissionem, 
habens scilicet duos filios, ex uno concubitu Isaac ; 
hoc dieit, ne viderentur merita parentum esse dif- 
ferentia in generatis. Non enim potest dici tune ge- 
nitus Esau, quando parentes mali, et tune genitus 
Jacob quando parentes erant boni. Isaae dico, 
patris, id est institutoris, 2osí£ri, quem scilicet imi- 
tari debemus, si volumus esse filii Dei. Et nota 
quod promissio faeta Sara ostendit quod propter 
genus nullus salvabitur, cum Ismael de Abraham 
natus reprobatus sit, de quo eodem Isaac natus 
sola gratia est salvatus. Ista vero promissio facta 
Rebecesm, ostendit. quod propter nullum meritum 
suujm, vel parentum aliquis eligitur, sed sola gra- 
lia (271). Vigilantissime igitur ait, ex uno eoncu- 
bitu, ne paternis meritis vel maternis tribueretur, 
quod alter bonus, alter malus fuit. Cum enim, etc. 
Quasi dicat: Rebecca habuit promissionem, et 
vere, quia hane, major, id est Esau, serviet minori, 
id est Jacob. Et ne quis putet hoc fieri ex prece- D 
dente merito illorum, enim, id est quia hoc, dictum 
£sl ei, id est matri, cum nondum nali fuissent, et 
quia possent in utero, etiam luctando aliquid me- 
ruisse videri, subdit, auf cum nondum egissent ali- 
quid boni, aut mali. Ideo dictum est, ut propositum 
Dei, id est prxecientia Dei maneret, id est impleretur, 
id est impleri intelligeretur secundum electionem, id 
est secundum gratiam que elegit sieut. przevidit, 
non secundum debitum meritorum, quia eligendos 


(271) August. ad Simplicianum. 
(272) Id., De Qusst. 85. 


tendit : non pro meritis prx»cedentibus illud fuisse 
dictum, ita nec pro futuris meritis amborum dictum 
fuisse hie ostendit. Quasi dicat : Dico non pro pre- 
cedentibus meritis, illud dietum esse. Item, dico 
quod, non ex operibus, bonis futuris, vel malis, quae 
bona vel mala non erant futura, nisi apposita gra- 
tia, vel subtracta, sed ex vocante, vel ex vocatione, 
id est ex gratia. vocantis Dei, dictum est ei, id est 
Rebeccez; in Genesi, hoc scilicet, major serviet mi- 
nori. Quod ad litteram de illis duobus fratribus ita 
polest intelligi, id est Esau proficiet fratri suo 
Jacob persequendo eum; boni enim ex afllictioni- 
bus malorum proficiunt, dum eorum patientia exer- 
cetur (272). Vel ad litteram, hoc etiam aliter potest 


p diei, quia Idumai qui de Esau descenderunt, qui 


etiam Edom dicitur, subditi fuerunt filiis Israel, et 
in tempore David eis servierunt ; sed magis in hac 
prophetia intenditur, quod populus Judz:orum ma- 
jor, id est in cultu unius Dei prior, minori, id est 
posteriori populo Christianorum esset serviturus. 
Judei namque capsarii nostri sunt, qui nobis codi- 
ces portant. Sicut «ἀξ scriptum est. Quasi dicat : 
Ita hoe ex gratia dictum est in Genesi, cum nondum 
nali essent, sed nascituri, sicut Malachias dicit de 
eisdem jam preteritis scilicet. quod Jacob gratia 
sit electus, non merito, Esau vero subtracta gra- 
lia sit reprobatus. Et boc est. quod ait, sicut sceri- 
ptum est in Malachia. 

Jacob dilexi, Esau autem odio habui. [Ambros.] 
Sciendum quod alterum elegit przscientia, alterum 
sprevit, et in illo quem elegit propositum Dei ma- 
net, id est impletur, quia ita evenit ut prvesciit ; et 
in illo quem sprevit similiter manet, quia ita fit ut 
presciit, hoc autem quod habetur in Malachia, sci- 
licet Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Jam de 
judieio dieit Deus. lllud vero, scilicet major serviet 
minori, de prsseientia ait, prwsciendo enim quid 
quisque illorum futurus esset, dixit illud in Genesi 
Deus. Et dum illud pradiceret se futurorum preescium 
ostendit, et nil absque sua priescientia venire posse 
monstravit. Hoe aliud vero quod in Malachia est, 
de jam preteritis dieitur, ex quorum vita ante acta 
et operibus apparebat, alterum salvandum, alterum 
damnandum, et de actis judicium fieri solet, et no- 
tis. Ideo ergo illud dixit Deus ante futurum judi- 
cium, ut judicaturus crederetur, et secundum me- 
rita redditurus (273). Ideo etiam illud dixit Deus, 
ut intelligeretur hoc apertum esse, postea per pro- 
phetam, quod antequam illi nascerentur erat in Dei 
prodestinatione per gratiam, Nam in Jacob ante- 
quam natus fecisset aliquid boni, quid diligebat, 
nisi gratuitum misericordie su: donum? et in Esau 
quid oderat antequam natus fecisset aliquid mali, 
nisi originale peccatum ? nam nec in illo. diligeret 
justitiam quam nullam ille fecerat, neque in isto 


(213) M., ad Sixtum presbyterum, 


1459 


PETRI LOMBARDI. 


1400 


odisset naturam quam bonam ipse fecerat; sed quo- A quod non injuste judicat, rebus potius probemus 


niam rem stupendam de nondum natis nec aliquid 
boni vel mali agentibus proposuerat, scilicet. quod 
unum Deus dilexerit, allerum oderit, quomodo hoc 
recte fuerit cum nil egissent, quia res, ut dictum 
est, stupenda est, sibi objicit exprimens, unde mo- 
veri posset auditor, et ait : 


Vzgns. 44, 15. — « Quid ergo dicemus ? Nunquid 
« iniquitas apud Deum? Absit! Mosi enim dicit : 
« Miserebor cui misertus sum, et misericordiam 
« prestabo cui miserebor. » 

Quid ergo dicemus ? Quasidicat : Quia sine omni 
merito elegit hune, et illum reprobavit. Ergo quid 
dicemus (274) ? Nunquid dicemus quod iniquitas si 
apud Deum ? id est dicetur iniquus Deus. Iniquum 
enim videtur ut sine ullis bonorum, vel malorum 
meritis operum, unum diligat, et alterum odit, qua 
in re si futura bona hujus vel mala illius, quee uti- 
que Deus presciebat attenderet, non diceret, »0n ex 
operibus, sed diceret ex operibus. [Ambros.] Quia 
ergo sine meritis alterum elegit, alterum reprobavit. 
Nunquid ideo iniquus ? Absit ! Nonenim iniquus est, 
quia unum dilexit et alterum odit (275), quia hune, 
idestJacob, per misericordiam elegit ; illum scilicet 
Esau per justitiam reprobavit. In quo neutro est 
iniquitas. Nemo autem dieat Deum quia futura ope- 
ra prazvidebat alterum elegisse, alterum reprobasse ; 
[Ambros.] sed potius ne quisquam de suorum ope- 
rum meritis audeat gloriari ; ad Dei gratiam et glo- 
riam commendandam valere quod dixit, demonstrat, 
subdens : Mosi enim. Quasi dicat : Vere homo per 
misericordiam elegit, quia ita dicit Moses. Deus enim 
dixit Mosi, id est Deus inductus a Mose dixit : Mise- 
rebor, vocando interius, cujus misereor, pr:desti- 
nando. Eece nulla merita precedunt pro quibus eli- 
gatur, sed sola gratia predestinantis et ex qua vo- 
catur et salvatur, Unde subdit : Et. misericordiam 
prestabo, vitam eternam dando, cujus misereor, vo- 
cando. Vel ita, quasi dicat : Non est iniquus Deus, 
sed justus, scit enim quid faeiat, nee retraetandum 
est ejus judicium. Mosi enim dicit : Miserebor cujus 
misertus ero, id est illius miserebor vocando et gra- 
liam apponendo, cui prascius eram, quod miseri- 
cordiam daturus essem, sciens illum convertendum, 
et apud me permansurum. Deinde repetit ut repeti- 
tione magis confirmet , et misericordiam prestabo 
ei cui misericordiam prswstitero, id est illi miseri- 
cordiam dabo, quem preseio post errorem toto cor- 
de reversurum ad me, hoc est dare illi cui dandum 
est, et non dare illi cui dandum non est, ut eum vo- 
cet quam sciat obedire ; illum vero non, quem sciat 
non obedire, quia non in voluntate potentis, sed in 
arbitrio dantis debet esse quod datur. An enim dan- 
dum sit, dantis debet judicio pensari. Et quamvis 
periculosum sit judicium Dei discernere, tamen pro- 
pter hesitantes ne putent injustum judicium Dei, 


(274) August., in Ench. 
(275) Id., ad Sixtum. 
(276) Id., ad Sixtum. 


quam verbis. Duo enim fuerunt, Saul et David. In- 
quiramus in historiis qualis unusquisque eorum re- 
periatur, post judicium preascientie. Dei, Videamus 
ergo si Saul in necessitate ita se gessit, ut David, 
qui aecepla misericordia Domini minime contem- 
psit, et post veniam peccatorum tam bene perstitit. 
Saul vero non auditus, non-in prece perslitit, sed 
impatiens et de Dei judicio indignatus, ad idola quce 
prius damnaverat conversus, ab eis auxilium requi- 
sivit. [Ambros.] Unde juste reprobatus a prwscio 
videtur. Ex hoe enim justum esse judieium pre- 
scienti: Dei etiam nolentibus manifestatur. 


Vrns. 16, 17. — « Igitur non volentis neque cur- 
« rentis, sed miserentis est. Dei. Dicit enim Seri- 
B « ptura Pharaoni : Quia in hoc ipsum exeitavi te, ut 
« ostendam in te virtutem meam, et ut annunlietur 

* nomen meum in universa terra. » 
Igitur non est volentis. Quasi dicat : Quia ex mise- 
ricordia gratuita preparat quos vult et. vocat, igitur 
velle bonum, non est volentis, neque currere, id est 
operari, est currentis hominis, sed miserentis est 
Dei, id est non est ex libero arbitrio hominis bonum 
volentis, vel operantis, ipsa bona voluntas vel ope- 
ralio est, sed ex misericordia Dei qui per gratiam 
appositam facit nos velle et currere (276). Ecce non 
propter futura que praevideret elegit. Ubi ergo sunt 
merita? ubi opera vel preterita vel futura tanquam 
liberi arbitrii viribus impleta sive adimplenda? Non- 
ne apertam protulit Apostolus de gratuitze gratiae, id 
Ο est ver: gratie commendatione sententiam cum ait, 
non est volentis neque currentis (277). Hoc si atten- 
deres, o Juliane, non extenderes contra gratiam 
merita voluntatis, cum audias : Nom est volentis 
neque currentis, sed miserentis Dei. Non ergo ideo 
misertus est Deus Jacob, quia Jacob voluit et cucur- 
rit; sed ideo voluit et cucurrit, quia misertus est 
Deus. Paratur enim voluntas a Domino, et a Domi- 
no gressus hominis diriguntur (Prov. Xv1). Ideoque 
congrue ait, non est. volentis neque currentis, sed 
miserentis Dei (278), non quia hoc sine voluntate 
nostra agatur, sed quia voluntas nostra nil boni 
agit, nisi divinitus adjuvetur. Unde alibi Apostolus : 
Non ego autem, sed misericordia Dei mecum (I Cor. 
xv). Non ideo hoc ait, quia nil boni agebat, sed quia 
nil ageret si illa non adjuvaret. Ita et hoc dicit : Non 
est volentis, sed miserentis Dei (279), non quia nulla 
est hominis voluntas, atque cursus, sed quia nil 
potest, nisi ille misereatur. Deus enim est qui ope- 
ratur in nobis velle et operari bonum, sed cum ho- 
mo credere, vel sperare non possit, nisi velit, nec 
pervenire ad palmam, nisi voluntate currat, quo- 
modo dicit, non est volentis neque currentis , nisi 
quia etipsa voluntas praeparatur a Domino ? Forte 
aliquis accipiet hoc sensu dietum esse, non est vo- 
lentis neque currentis, sed miserentis Dei, tanquam 


14... contra Julian. hiereticum. 
Id., De perfect. just. 
Id., in Ench. 


1461 COLLECTANEA IN EPIST. D. 


PAULI. — IN EP. AD ROM. 1162 


diceretur, non sufficit sola voluntas hominis, si non A suam, id est ut multa signa et plage ostenderen- 


sit et misericordia Dei. Cui dicitur econtrario, non 
sufficit eliam misericordia Dei, si non sit voluntas 
hominis ; ac per hoe si recte dietum est illud, quia 
id voluntas hominis sola non implet, cur non etiam 
ἃ contrario recte dicitur non miserentis est Dei, sed 
volentis hominis, quia id misericordia Dei sola non 
implet. [August.] Restat ergo ut ideo recte dictum 
intelligatur, ut totum Deo detur qui hominis volun- 
tatem bonam, et praeparat adjuvandam, et adjuvat 
preparatam; volentem prevenit ut velit, volentem 
subsequitur ne frustra velit. Cum autem Dei mise- 
ricordiam commendasset verbis predietis, ut. etiam 
judicium Dei commendaret, et apud eum iniqu'ta- 
tem non esse ostenderet, subjunxit : Dicit enim 


tur in eum. Vel suscitavi te, suscitatus dictus est, 
quia eum apud Deum mortuus esset, modicum ta- 
men tempus aecepit vite, ut in eo Dei virtutem 
omnes gentes addiscerent, et non esse alium Deum 
preter illum qui Judzorum erat. 

VEns. 18. — « Ergo cujus vult miseretur, et 
« quem vult indurat. » 

Ergo cujus vult. [Ambrosius] Hic concludit de 
utroque, scilicet de misericordia et judicio, et cx 
premissis exemplis, ubi apparet gratuita misericor- 
dia, et justum judieium infert. Quasi dicat : Quia 
miseretur Deus Jacob gratis, ergo patet quod cujus 
vult miseretur gratuito ; et quia Esau et Pharaonem 
reprobavit, ergo patet quia quem vult indurat justo 


Scriptura Pharaoni. Quasi dicat: Sicut Jacob per p iudicio (280). Si autem quaerimus meritum obdura- 


misericordiam elegit, ita per justitiam Esau repro- 
bavit. Vere illum per justitiam reprobavit, quia hoc 
dicit Seriptura, inducens Deum loquentem Pharao- 
ni, quem per judicium sicut Esau reprobavit. Vel ita 
continua. Quasi dicat: Misericordie est velle vel 
currere, ex judicio autem non ex iniquitate ; contra 
sieut apparet in Pharaone; dicit enim Scriptura, 
etc., ac si diceret: Ex apposita gratia, quod qui- 
dem est per misericordiam, sunt bona, quia et ea 
subtracta quod quidem est per justitiam, fiunt mala, 
sicut apparet in Pharaone. Dicit enim, etc. Vel ita 
continua : Ex misericordia est velle vel currere, 
quod apparet in aliis qui suntex eadem massa, cui 
debita est perditio, ut in Pharaone apparet. Dicit 
enim Seriptura, id est Dominus in ea Pharaoni : 
Quia in hoc ipsum, quod non continuatur hie, sed 
legitur ac si non esset, quasi ezcitavi te, o Pharao, 
malus quidem eras, sed quasi sopitus. Ego autem 
ostendens tibi signa qu: feci per Mosen, excitavi te 
in hoc ipsum, id est in hane eamdem malitiam, ut 
deterior fias ; et hoc justum est, ut qui in sordibus 
est nec resipiscere vult, sordescat adhue (Apoc. xxt), 
id est meritum hominis id exigit ut ipse qui non 
vult peecatum deserere peccato implius contami- 
netur, sicut Pharao qui visis signis debuisset cor- 
rigi, sed deterior factus est vitio suo. Nec hoc in- 
utile fuit, sed ut, iz fe, indurato, id est per te in- 
durantum, vel in te, id est contra te, os£ei dam, bo- 
nis, virtutem meam, ut in signis JEgyptiis feci. 
Ecce hie patet quod etiam malis bene utitur Deus. 
Ostendam dico, et per ostensam virtutem annuntie- D 
turnomen meum in universa terra. Nota quia exem- 

plum de Pharaone qui justo judieio Dei reprobatus 

est, pertinet ad Esau qui eodem judicio :equissimo, 

licet occulto, reprobatus est, sieut. Jacob per mise- 

ricordiam electus. Vec ita : Quia in hoc ipsum exci- 

tavi, alii codices sic habent, in hoc ipso resuscitavi 

vel servavi te, et est servavi te, o Pharao. loc dicit 

ei Deus, cum tantis malis esset reus, ut indignus esset 

vivere, quem tamen Deus reservavit in hoc ipso, 

id est “4 adhoc ut in eo ostenderet. virtutem 


(280) Augustinus, ad Sixtum. 
(281) Id., in Ench. 


lionis et misericordie, obduralionis meritum inve- 
nimus; misericordie vero meritum non invenimus, 
quia nullum est misericordie meritum, ne gratia 
evacuetur, si non gratis donatur, sed meritis reddi- 
tur. Meritum autem obdurationis est peccatum to-* 
lius masse damnatze, nec obdurat Deus impartiendo 
malitiam, sed non impartiendo gratiam, sicut nec 
digni sunt : quibus enim non impartitur, nec digni 
sunt, nec merentur, potius ut. non impartiatur, hoc 
digni sunt, hoc merentur. [Augustinus] Quisquis 
igitur obduratus est, se obduratum debite et quis- 
quis adjutus, se adjutum gratis agnoscat (281). Mi- 
seretur ergo magna bonitate et obdurat nulla ini- 
quitate, ut nec liberatus de suis meritis glorietur, 
nec damnatus nisi de suis meritis conqueratur. Sola 


C enim gratia Redemptor discernit a perditis, quos in 


una perditionis  conereaverat massa ab origine 
ducta perditionis causa communis. Universum 
quippe genus humanum tam justo judicio Dei in 
apostatica radice damnatum est, ut etiam, si nullus 
inde liberaretur, nemo recte posset vituperare Dei 
justitiam. In illis. vero qui liberantur ostenditur, 
pluribus non liberatis, et in damnatione justa dere- 
lietis quid commeruisset universa conspersio, et 
quo etiam istos debitum judicium Dei duceret, nisi 
ejus indebita misericordia subvenisset (282). Non 
ergo intelligendum est quod Deus ita induret, quasi 
quemquam peccare cogat, sed tantum quibusdam 
peccatoribus misericordiam justificationis sux» non 
largitur, et ob hoc eos obdurare dicitur, quia non 
eorum miseretur, non quia impellit ut. peccent, 
eorum autem non miseretur quibus gratiam non 
esse praebendam :equitate occultissima et ab huma- 
nis sensibus remotissima judicat, quam non aperit 
Apostolus, sed miratur, ubi ait : 0 altitudo divitia- 
rum scientie et sapientie Dei ! (Rom. x1.) Universa 
namque massa merito damnata, contumeliam debi- 
tam, cui vult reddit Dei justitia ; honorem  indebi- 
lum donat eui vult Dei gratia, non meritorum pri- 
rogativa, non fatali necessitate, non. temeritate for- 
tung, sed clausa altütudine sapientie οἱ scientiae 


1282) M., ad Simplic. 


1463 


PETRI LOMBARDI 


1101 


suz (283). Multi de isto profundo quzerentes red- A « dicit figmentum ei qui se finxit : quid me fecisti 


dere rationem atque secundum conjecturas cordis 
inserutabilem altitudinem judiciorum Dei cogitare 
conantes in fabulas vanitatis abierunt, dicentes quia 
anime sursum in colo peccant, et secundum sua 
peccata ad corpora pro meritis diriguntur, et dignis 
sibi quasi carceribus includuntur. lerunt hi tales 
post cogitationes suas, et volentes disputare de Dei 
profundo, mersi sunt in profundum, dicentes ani- 
mas in eclo ante conversatas, et ibi aliquid boni 
vel mali egisse, et pro meritis ad corpora terrena 
detrusas esse. Hoc autem respuit Catholica fides 
propter evidentem Apostoli sententiam qua ait: 
Cum nondum nati essent, aut uliquid boni vel mali 
egissent (284). Melior ergo est fidelis ignorantia, 
quam temeraria scientia. Ergo cujus vult miseretur y 
gratuita misericordia, δέ quem vult indurat veritate 
reetissima (285). Quis porro tam impie desipiat, ut 
dieat Deum bominem quas et quando voluerint, in 
bonum non posse convertere, cum voluntati ejus 
enil resistat, sed eum facit, per misericordiam facit, 
cum autem non facit, per judicium non facit (286). 
Miseretur utique secundum graliam que gratis da- 
tus ; obdurat autem secundum judicium quod meri- 
tis redditur. Unde datur intelligi ut obduratio Dei 
sit, nolle misereri, ut non ab illo irrogetur aliquid 
quo sit homo deterior, sed tantum quo sit melior 
non irrogetur. Ideoque non quomodo dictum est 
non est volentis neque currentis sed miserentis Dei : 
ita etiam dictum est, non est volentis neque currentis, 
sed obdurantis Dei, [Augustinus] quia non obdurat 


Quod facit zequitate sua, sicut ex misericordia sua 
gratiam praestat. Constat itaque quod nullus libe- 
ratur nisi gratuita misericordia, et nullus damna- 
tur nisi cquissima justitia (287). Sed cur potius 
hunc quam illum liberet, vel non liberet, scrutetur 
qui potest tam magnum profundum judiciorum Dei, 
verumtamen caveat pricipitium (288). Cur ergo il- 
lum liberet et non illum, nolo uta me quaeras, 
homo sum, profundum nimis esse adverto, non pe- 
netro, expavesco, non serutor. Inserutabilia enim 
sunt judicia Dei. Przterea notandum est vel obdu- 
ratio Dei tantum temporalis est. Obdurat enim tem- 
poraliter, non ab zterno. Reprobatio vero alia ab 
eterno, alia temporaliter. Quz autem. temporaliter 
est, idem est quod obduratio, seilicet desertio. Que D 
autem ab aeterno est, hoc est quod Deus przescit ali- 
quem damnandum. Similiter diligenter distinguen- 
dum est de praedestinatione, electione, dilectione et 
odio. 


VEns. 19, 21.— « Dicis itaque mihi : Quid adhuc 
« quaeritur? Voluntati enim ejus quis resistit ? O 
« homo, tu quis es qui respondeas Deo ? Nunquid 


(288) August., De verb. Apostoli. 
(284) Id., ad Bonifac. 

(285) 1d., in Ench. 

(286) Id., contra Julian. 

(287) Id., ad Sixtum. 


« sic? An non habet potestatem figulus luti ex eadem 
« massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud 
« vero in contumeliam ? » 


Dicis itaque mihi, quia dixerat, cui vult misere- 
tur, et quem vult indurat, videbatur carnali, quod 
Sieut non ex meritis est quod miseretur, ita non 
esse ex meritis quod obdurat. Videbatur etiam ex 
voluntate Dei esse, cui resisti non potest, quod ali- 
quis est malus. Hoc igitur ex persona contradicen- 
lis Apostolus sibi objicit. Quasi dicat : Quia ex vo- 
luntate est quod miseretur vel obdurat. Dicis itaque 
mihi hoc : Quid qusritur, id est quare inquiritur ? 
Adhuc, id est postquam constat ex voluntate Dei 
esse obdurationem , cur, inquam, qusritur unde 
alius sit bonus, alius sit malus? non est opus hoc 
inquiri, quia talis erit quisque, qualem vult eum 
Deus esse. Voluntati enim ejus, qui nos obdurat, 
quis resistit ? [Augustinus] Quasi dieat : Nullus. Et 
ita ex voluntate ejus est aliquis bonus vel malus 
dieit carnalis, et ideo injuste alium salvat, alium 
damnat, vel, quid quiritur ab aliquo ut benefaciat, 
id est cur nititur aliquis benefacere ? Adhue, scili- 
cet postquam constat ex voluntate Dei esse, cum 
nil possit, nisi quod Deus vult. Voluntati enim ejus 
quis resistit ? Vel ita cum ex voluntate. sit obdura- 
tio, quid queritur, id est cur conqueritur Deus si 
offendimus ? Adhuc, id est cur conqueritur de pec- 
catis hominum, cum ipsi nequeant vitare quod Deus 
vult ? (289) Conqueritur enim Deus sepe de homi- 


: x ro E : nibus, sieut per innumera apparel sacre Scripture 
impartiendo aliquid mali, sed non largiendo bonum. C P P 


loca, quod nolunt eredere et recte vivere, contra 
quod carnales in voluptatibus suis viventes sie so- 
lent, sicut dietum est, murmurare, et loqui adver- 
sus Deum, et voluntati ejus, non vitio suo deputare 
quod mali sunt. Quos redarguit Apostolus, revo- 
cans ab hujusmodi pressumptione, et hujus impu- 
dentiam qusstionis ita retundit. O homo, ete. (290) 
Hoc autem non facit ex inopia reddendz rationis, 
sed hominem ad sus capacitatis considerationem 
revocat dicens, o homo (291). Quasi dicat : Te et 
illum attende. Tu es homo, ille est Deus. Tu, in- 
quam, o homo, id est caro, non spiritus, id est car- 
nalis, non spiritualis; tu miser cui displicet quod Deus 
conqueritur, et qui murmuras contra Deum, quod 
alium reprobat et alium eligit. (Quis es, idest cujus 
valenti:te es, qui respondeas, id est intelligas quae 
facit, id est cur hujus miseretur, et te indurat. Quasi 
dicat : Si tibi diceretur, nescires respondere, id est 
intelligere pro tua carnalitate, nec tead hoe juvat 
sapientia tua, nec aliqua virtus tua. [Ambrosius] 
Vel quis es? qui respondeas, id est contradicas, 
Deo, id est rationibus contra Deum agas quod in- 
juste eligat vel reprobet ? Magna indignitas est, et 


(288) Id., De verb. Apostoli. 
(289) Id., ad Simplic. 

(290) Id., in codem. 

(291) Id., De verb. Apostoli. 


1465 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1466 


presumptio hominem contradicere Deo, iniquum A meliam, non iniquitati Dei, qu: penitus nulla est, 


justo, malum 5ono, imperitum perfecto, infirmum 
firmissimo, mortalem immortali, servum dornino, 
creaturam Creatori. Movetur autem iniquus eo quod 
de eadem massa creatos alios justificat Deus, alios 
reprobat. Ad hoc autem ostendendum recte fieri, 
utitur verbis Isaiz, et figmenti similitudine, quod 
adversus figulum non habet vocem conquerendi, di- 
cens : Nunquid figmentum dicit ei qui se finzit, id 
est ei a quo factum est, et qui nil ei debet, hoc sci- 
licet : Quid me fecisti sic ἢ Quasi dicat : Non potest 
contra factorum suum opus conqueri, sic et tu 
homo fingeris a Deo, et ideo nequis adversum Deum 
causari quare fecit te sie, vel non sie (292). Si 
enim pecus loqui posset et diceret Deo : Quare me 


pecudem fecisti, cum istum feceris hominem, non B 


juste suecenseres, et diceres : O pecus, tu quis es 
qui respondeas Deo ? quia vero questionis hujus ra- 
tio ex hoc illi firma videtur quod ex una massa 
facti sunt, reprobandi et justificandi, subdit : 4m 
non habet. Quasi dicat : Vere non potest dicere opus 
faclori, quare me fecisti sic, quia figulus luti, id 
est qui de luto operatur. 42 nom habet justam po- 
testatem facere ex eadem massa aliud quidem vas 
im honorem , aliud vero in contumeliam? habet 
utique. [Ambrosius]Manifestum est aliqua vasa fieri ad 
honorem, qui ad usus honestos sunt necessaria; 
alia vero ad contumeliam, quie usibus sunt culina- 
rum necessaria : unius tamen esse substantie, sed 
differre opificis voluntate. Ita et Deus, cum ex una 
eademque massa omnes simus in substantia, et 
cuncti peccatores, alii miseretur, et alterum despi- 
cit, non sine justitia. In figulo enim sola voluntas 
est; in Deo autem, voluntas cum justitia. Sicut 
igitur vas quod non fit in honorem, sed in contu- 
meliam, si vile est, ex luto habet, non ex figulo; 
sie tota massa A&'? humani generis, non ex Deo, 
sed suo vitio juste corrupta οἱ lutosa est. Ideoque 
si inde vas in honorem fit, misericordia est; si in 
contumeliam justum est, quia hoe erat ex na- 
tura (293). Tota enim natura in ipsa radice vitiata 
divino judieio debita: damnetioni est subjecta, et 
merito peccati universa damnata. [Augustinus] 
Cum ergo id supplieii recipiant vasa ir quod om- 
nibus debebatur, et ab illa liberentur vasa miseri- 
cordie, in altero quitas, in altero misericordia 
perspicua est (294). Massa enim illa si media esset, D 
ut sicut nil boni, ita nil peccati haberet, non frustra 

videretur iniquitas, ut ex ea fierent vasa in contu- 

meliam. Cum vero per liberum arbitrium primi ho- 

minis in condemnationem universa defluxerit, pro- 

cul dubio quod ex ea fiunt vasa in honorem, non 

est ipsius jusliliie, quie gratiam in illa prwcessit, 

sed Dei misericordie (295). (Quod vero in contu- 


€ 


(292) August., De verb. Apostoli. 
(295) Id., super Joannem. 

(294) Id., ad Bonifac. 

(295) Id. , De civ. Dei. 

(206) Id.; ad Bonifacium. 


sed judicio deputandum est (296). Bene autem 

dispensavit Dominus, ut nec omnes damnaret, nec 

omnes liberaret : si enim omnes liberarentur, lateret 

quid peccato per justitiam. deberetur ; si nemo li- 

beraretur, lateret quod gratia largiretur, quia procul 

dubio, quantum pertinet ad originale peccatum, 

omnes pares erant, sed misericordia quos voluit 

discrevil. Ibi gratuita est indulgentia, ubi justa pos- 

sel esse vindieta. Ecce ex his justitia Dei apparet, 

in his qui non habent tempus operandi, scilicet in 
parvulis ; de his autem qui habent tempus operandi, 

subdit : 

VrEns. 22, 23. — « Quod si Deus volens osten- 

dere iram et notam facere potentiam, sustinuit 
«in multa patientia vasa ir: apta in. interitum, ut 
ostenderet divitias glorim sui in vasa misericor- 

div quce preeparavit in gloriam. » 

Quod si volens. Vel quid si Deus volens. Quasi di- 
cat: Jam ostensum est quod et si Deus nil boni 
det homini, non tamen iniquus est. Sed quid dices, 
si quibusdam etiam bona dedit, seilicet cum essent 
apli irz in interitum, sustinuit in multa patientia, 

et hoc est quod ait. Quasi dieat : Non esset iniquus 

Deus, etsi nihil daret boni, sed dat bonum quibus- 

dam, per quod apparet bonus. Quia sustinuit vasa 

ire apta in interitum in multa patientia. Patientia 
et longanimitas Dei est quandiu sustinet malos, ut, si 
velint, corrigantur, vel in inccepta malitia perdurantes 

ordinate disperdat. (297) Diu enim exspectati inexcu- 

sabiles sunt, et ideo exspectavit eos Deus, cum sci- 

ret non credituros, et ut utatur illis quasi instru- 

mento ad salutem bonorum. [Ambrosius| Novit 
enim Deus bene uti malis, in quibus humanam na- 

turam non ad malitiam ereat, (298) sed perfert eos 
patienter quousque scit oportere, non inaniter, sed 

utens eis ad admonitionem vel exercitationem bo- 
norum. (299) Nullum enim Deus vel angelorum vel 
hominum erearet, quem malum futurum esse pre- 

sciret, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usi- 

bus commendaret. (300) Dico quod sustinuit malos, 

et interim dum exspectabat, ostendit eis multis in- 

diclis vel ipsos aliquando puniendos, vel alios co- 

ram eis, iram suam futuram, id est poenam zeternam 

ut sibi caverent, eL in hoc quod sustinuit eos, et 

iram eis ostendit. Notam fecit potentiam suam, sci- 

licet quod. per malos purgat bonos. Si autem. hoc 

est, scilicet quod Deus volens ostendere iram et no- 

tam facere potentiam suam, sustinuit vasa ire apta 

in interitum in multa patientia, quid respondeas 

Deo? vel quid diees ? quasi dicat : Poteris dicere 

quod juste gratiam subtrahit talibus, et damnat eos 

qui ità exspecltati de peccatis noluerunt resipiscere, 

sed hae priedieta gratia abusi sunt. Ecce hic osten- 


2 


A 


^ 


(297) Id., ad Sixtum. 

(298) Id., ad Simplic. 

(299) Id., super Exod. 

(300) Id., ex lib. Sent. Prosperi. 


1461 


PETRI LOMBARDI. 


1468 


ditur justitia cirea eos qui habent tempus operandi. A s/ra scripla sunt in celo (Luc. x), et post abierunt 


Ut ostenderet. Quasi dicat : Ad hoc patitur Deus ma- 
los, et preostendit eis iram, et ad notitiam suam 
attrahit, ut sie. ostenderet in vasa misericordie, id 
est electis per misericordiam, divitias glorie suc, id 
est quam dives et quam magna sit gloriosa miseri- 
cordia sua. Ob hoe enim dat tot bona malis, et tan- 
diu eos tolerat, ut convineat eos juste damnari ; et 
ut fideles magis eum diligant, quibus gratiam ralis 
non communem ipse conservavit. Velostenderet hic 
vasa misericordia, idest in electis, divitias glorise su, 
id est copiosam et gloriosam misericordiam suam, 
perfornacem tribulationis, quam tolerant a malis, quia 
quanto magis tribulationibus exercentur, tanto pu- 
riores et meliores gratia Dei operante redduntur. 
Vel de futuro potest legi sic quod si volens. Quasi 
dieat : Non esset iniquus Deus, etiam si nil boni da- 
fet. Sed quid dices, si etiam bona dedit, et dedit 
utique quia Deus ? Sustinuit in multa patientia vasa 
ir? aptain interitum, id est malos quos cum posset 
judicare statim, diu sustinuit ut conqueri non pos- 
sint damnati. [Ambrosius] Ideo ergo exspectati sunt 
ut inexceusabiles deperirent, quos prascivit non cre- 
dituros. Deus dico volens ostendere, in futuro, iram 
suam, id est penam eternam, in perditis quos male 
usos patientia sua eternaliter damnabit; et volens 
facere notam potentiam suam in salvandis, quos 
tunc glorifieabit, eum vindietam sanguinis eo- 
rum super malos exercebit, qui cum ante putaretur, 
non judieaturus quia diu dissimulavit, judicando 
potens videbitur. Ut ostenderet, quasi dicat : ita mo- 
do sustinuit vasa irc, ut in futuro seculo ostende- 
ret, per comparationem reproborum, in vasa mi- 
sericordie, id est electis per misericordiam, divitias 
suas, id est copiosam et gloriosam misericordiam 
suam. Ostendit enim quantum fecit eis quos libera- 
vit et glorificavit, cum illi quos deseruit poenam ha- 
bent, qua: pariter omnibus debebatur. Nota quia ex 
verbis Apostoli quibus usus est in hoc sermone, di- 
cens : Jacob gratis dilectum et electum a Deo ; Esau 
autem judieio reprobatum sieut Pharaonem, et 
alios quos voluntate sua Deus obdurat, ostenditur 
quod quidam sunt, quibus nec gratiam apponit 
Deus, ut Esau et Pharaoni, cum aliis infert eam 
quasi coactis ut apostolo Paulo. [Ambrosius| In his 
autem causis prescientia Dei flagitanda est quia non 
aliter evenit quam futurum novit. Prescientia enim 
Dei est qua diffinitum habet, qualis uniuscujusque 
futura erit voluntas, per quam aut damnetur aut 
coronetur. Presciens itaque Deus aliquos mal: vo- 
luntatis futuros, non habuit eos in numero bono- 
rum, sicut et de prescientia Pharaonem damnandum 
esse censuit, sciens eum non se correcturum, Apo- 
stolum vero Paulum elegit prescius quod futurus 
esset fidelis. Sunt autem et alii quidam, quibus gra- 
tia data est in usum, ut Sauli, Judz, et illis discipulis 
quibus in Evangelio Dominus dixit: Ecce nomina ve- 


(501) Augustinus ad Optat. 


retro. Sed hoc de eis Dominus dixit, propter justitiam 
cui deserviebant, quia hoe est justum ut unicuique 
respondeat pro merito. Ac si diceret : Digni estis 
nunc vita cterna, quia erant boni. Frequenter enim 
ante sunt mali, qui futuri sunt boni; et aliquoties 
prius sunt boni, qui futuri sunt et permansuri 
mali. Tales erant illi, et ideo nomina eorum erant 
scripta in celo propter justitiam, cui deserviebant ; 
secundum vero prescientiam, iu numero erant ma- 
lorum. De justitia enim judicat Deus, non de pre- 
scientia, quia justitia non Dei praescientia causa 
est quare apud Deum aliquis dignus sit vita. Unde 
et Mosi dieil : Si quis peccaverit ante me, delebo eum 
de libro vite (Exod. xxxi) ; ut secundum justitiam 

B judicis videatur deleri cum peccat, juxta prescien- 
tiam tamen in libro vite nunquam fuerat. Unde 
Joannes ait : Ex nobis exierunt, sed ex nobis non 
erant (Joan. x). Econtrario vero tunc aliquis videtur 
ascribi, cum malus esse desinit, qui tamen secun- 
dum preseientiam nunquam defuit. Cum igitur ex 
gratuita misericordia apponat gratiam quibus vult, 
et liberet quos vult, manifeste ostenditur dives et 
gloriosa bonitas ejus in vasa misericordie, quc 
preparavil, similiter exspectando, sicut exspeetat 
vasa iri. [Augustinus] Preparavit dieo, in gloriam 
futuram. Omnes enim sustinet Deus, sciens exi- 
tus singulorum, et utique bonis prodest quod malos 
exspectat. 

VEns. 24-26. — « Quos et vocavit, non solum 
« ex Judais, sed etiam ex gentibus, sicut in Osee 

dicit : Vocabo non plebem meam, plebem meam ; 

et non dilectam, dilectam ; et non misericordiam 

consecutam, misericordiam consecutam. Et erit 
« inloco ubi dietum est eis : Non plebs mea vos, 
x ibi vocabuntur filii Dei vivi. » 

Quos et vocavit. Cum ostensum sit quod ex sola 
gratia sint filii, ineipit probare per auctoritates pro- 
phetarum quod hi sunt ex utroque populo. Quasi 
dicat : Illos qui sunt vasa misericordie praeparavit 
in gloriam. (301) Quos et vocavit, per przdicatores 
et interius, cum sint ex una massa Adi, de qua et 
mali qui sunt vasa ire cui debita erat damnatio. 
Tota quippe ista massa juste damnationis reciperet 
debitum, nisi ex ea faceret non solum justus, sed 
etiam misericors figulus alia vasa in honorem se- 

D eundum gratiam, non seeundum debitum, dum et 
parvulis subvenit quorum nulla merita dici possunt ; 
et majores prevenit, ut habere aliqua bona merita 
possint, (302) quia stirpe inobedienticze dueitur pro- 
pago peccati atque supplieii, non conditione di- 
vina, sed voluntatis iniquitate vitiata nalura qus ἃ 
Deo est condita bona. Si ergo male vivunt homines 
de suo est, vel quod originaliter traxerunt, vel quod 
insuper addiderunt ; ideo non se excusent homines, 
qui nolunt reete vivere dicentes : Quid nos fecimus 
quod nos male vivimus, cum gratiam unde bene vi- 


(502) Id., ad Sixtum. 


1469 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1410 


veremus non accepimus? Non veraciter possunt se A verbis abbreviet, tamen aequum est priori verbo legis 


excusare. Si enim vasa irz sunt quibus debita per- 
ditio redditur, hoc sibi imputent, quia ex massa 
sunt quam merito peccati Deus juste damnavit. Si 
autem vasa misericordie sunt quibus ex eadem 
massa factis, supplicium reddere noluit, non se in- 
flent, sed ipsum glorificent qui eis misericordiam 
indebitam prestitit. Vocavit, dico, Non solum ex Ju- 
deis, sed etiam ex. gentibus, et primum pro gentibus 
auctoritatem Osee ponit, dicens : Sicut in. Osee dicit 
Deus. Quasidieat : Non Osee ex se hoc dicit, sed Deus 
in illo : Vocabo non plebem meam, id est gentes qu: 
43 prius non noverunt me, nec dicebantur plebs 
mea ;plebem meam, ut scilicet cognoscant me, et 
dicantur plebsmea ;et non dilectam meam, scilicet 
gentilem vocabo, dilectam meam, scilicet ut dilec- 
lione serviant : e£. mon. misericordiam consecutam, 
vocabo misericordiam consecutam, ut scilicet ad 
:ternam gloriam perveniant. [Haimo] Ef erit istud, 
quod dicam, scilicet quod Zn loco, id estintoto mundo, 
ubi dictum est : Non plebs mea vos, ibi intoto mundo, 
vocabuntur filii Dei. [Ambrosius] Vel, in loco, id est in 
Judwa et inter ipsos Judzos qui dicebant : Dei po- 
pulus non estis, ibi vocabuntur filii Dei ab eisdem 
Judzis. 


Vzns. 21-29. — « Isaias autem clamat pro Israel : 
« Sifuerit numerus filiorum Israel tanquam arena 
« maris, reliquiee salva fient, Verbum autem con- 
« summans et abbrevians in ;quitate, quia verbum 
« breviatum faciet Dominus super terram. Et sicut 


« predixitIsaias: Nisi Dominus sabaoth reliquisset ( 


« nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et. sie- 
« ut Gomorrha similes fuissemus. » 


lsaias autem ait. Hie ponit auctoritatem  Isaize 
pro Jud:is. Quasi dieat : Osee ita pro gentibus di- 
cit, Isaias autem clamat aperte pro Israel, id est 
pro Judzeis, dicens: δὲ fuerit numerus filiorum lsrael 
tanquam arena maris, id est licet siut innumerabiles 
filii Israel. Tamen, solummodo, reliquie salve fient. 
Ecce sie dicitur salus Judaeorum, ut major pars sit 
exemcata. Vel arena comparat propter sterilita- 
lem. [Augustinus.] Et est, si fuerit numerus filio- 
rum Israel tanquam arena maris, id est licet sint 
steriles a gratia fidei, et. fructu boni operis, non 
tamen ideo radix patriarcharum periit. Vel, in nos 
reliquiz salve fient, id est illi quos mihi reliqui, 
cum alios repuli. Vel, qui ab aliis relinquuntur, 
ut viles, vel pauci. Deinde subdit propheta, per 
quid salvi fiant, seilicet per verbum Evangelii, ut 
gloria legalium operum excludatur. Quasi dicat : 
Vere salvi fient. Dominus enim faciet. verbum con- 
summans et abbrevians, id est verbum Evangelii, 
quod dieitur consummans, quia ad perfectionem 
ducit; et abbrevians, quia omnia legalia in uno 
Christo abbreviavit (303), ut compendio fidei per 
gratiam salvet, non per innumeras observantias, 
quibus ille populus serviliter premebatur, et hoc licet 


(303) Augustinus ad Simplic., 


unde subdit, abbrevians, dico, in equitate, ut nil de- 
sit ad justitiam de omnibus figurativis. Vel ideo dici- 
tur, abbrevians in squitate, quia que «equa sunt 
retinet, ut moralia quz jus est tolli, ut figuras re- 
cidit. Et ne quis dubitet de eo, propheta repetitione 
confirmat dicens : Quia Dominus, qui prius fecit 
verbum legis prolixum, ens super terram, id est 
ens in terra homo factus, faciet verbum breviatum, 
contra antiquum verbum quod Deum fecisse con- 
stat. [Hieronymus] Vel, verbum consummatum et 
abbreviatum est charitas, quee dicitur verbum  con- 
summans vel consummatum, quia consummat, et 
abbrevians, sive abbreviatum, quia in eo pendet lex 
et prophet:e ; duobus enim mandatis charitas uni- 
versa abbreviat. Et sicut predixit : Adhuc ponit auc- 
Loritatem Isai:e, commendans illud verbum. Quasi 
dicat : Deus fecit verbum, et hoc verbum tam neces- 
sarium erat, quod, sieut predixit Isaias, nisi Domi- 
nus Sabaoth, id est virlutum, vel exercituum, re- 
liquisset nobis semen,id est verbum Evangelii, vel 
Christum, qui fruetum vite protulit, facii essemus 
sicut Sodoma, etc. [Ambr.] Vel per semen accipiun- 
tur reliquie salvandz, de quibus supra egit, id est 
apostoli et alii boni, quasi reliquie. salve fient, quia 
nisi per illas praedicatum esset verbum Dei, gentes 
perissent. Et hoe est quod ait, nisi Dominus Sabaoth, 
id est exereiiuum, quando alios exczcavit, reli- 
quisset nobis, id est ad nostram utilitatem, semen, 
id est apostolos de quibus seges Christi crevit, facti 
essemus sieut Sodoma, qui interpretatur muta, id 
est multi essemus ad confitendum. Ef fuissemus si- 
miles sicut Gomorrha, quae interpretatur aspera, id 
est, sine gratia asperi essemus spinis vitiorum o- 
perti. Et nota quod non sine causa posuit similes 
et sicut, cum alterum posset sufficere. Sed hoc 
ideo fecit ut per alterum notet. similitudinem cul- 
pa nostre, et illorum; per alterum similitudinem 
ponas. Quasi dieat : Pares essemus in pcena, quia 
similes essemus in culpa. 


Vzns. 30-35. — « Quid ergo dicemus : Quod gen- 
« tes quie non sectabantur justitiam, apprehende- 
« runt justitiam, justitiam autem quz ex fide est ; 
« Israel vero sectando legem justiti:j, in legem jus- 
« liti non pervenit. Quare ? Quia non ex fide, sed 
« quasi ex operibus. « Offenderunt enim in lapi- 
« dem offensionis; sicut scriptum est : Ecce pono 
in Sion lapidem offensionis et petram scandali, 
« et omnis qui credit in eum non confundetur. » 


^ 


Quid ergo ? Auditis Osee et Isai? auctoritatibus 
inquirit intelleetum prophetarum, ne Judei aliter 
inverterent, [Ambrosius] Quasi dicat : Quia ita di- 
cit Osee et Isaias, Quid ergo dicemus ? id est, quo 
intelleetu. praedicta prophetarum verba esse dieta 
intelligemus ? hoc utique quod gentes quie per opera 
legis non sectabantur justitiam, id est non. prossu- 
mebant justificari, ex legalibus observantiis, appre- 


1411 


henderunt (305), quasi subito etfirmiter, justitiam, À posuit, 


non qualemeunque, sed eam justitiam que est. ex 
fide, que per gratiam est, quam impetrando ex 
Deo, non ex seipsis presumendo, justitiam appre- 
henderunt. lsrael vero sectando, et hoc item ex 
prophetia Isaie. Quasi dicat : Gentes consecut:e 
justitiam sunt ; Israel vero sectando, per opera le- 
galia, legem justitize, id est legem Mosi que est 
justitize, si bene sit intelleeta; vel, sectando legem 
justitiae, id est justitiam legis quse est ex timore 
poenz, non ex amore justitiz non pervenit in. legem 
justitia, id est innocentiam, etc., quzelex vere docet, 
-et ideo competenter dicit, seclando. Secutus enim 
est Judzeus legem, quasi retro, quia nunquam at- 
lingit spiritualem intelligentiam | qua justificaretur. 
Quare non pervenit ? Quasi dicat : Attende dili- p 
genter, quare, scilieet quza mom ex fide, qucerebat 
justificari, sed ex operibus legis, quasi hac possent 
justificare (305). 1160 ergo Judzus non pervenit in 
legem justitiz, quia non ex fide quaerebat justitiam ; 
quia non petivit illam a Deo, non credidit in eum 
qui justifieat impium, non credens Deum operari 
in homine quo justificetur, justificatio autem ex fide 
impetratur. Unde ergo contigerit, ut non crederent, 
supponit, offenderunt enim. Quasi quis qucreret 
cur fidem non habent Judzi ? respondet, quia of- 
fenderunt in lapidem offensionis, id est quia. offen- 
sionem pro tumore superbiz sus, id est exc:ecatio- 
nem in Christo passi sunt qui dieitur lapis offen- 
sionis quadam ralione similitudinis. Christus enim 
latens in humilitate habilis fuit offendere ad simi- 


litudinem parvi lapidis a. quo non cavetur. [Au- O 


gustinus| Sperabatur enim. venturus a populo Ju- 
deorum, et quia humilis venit, non est agnotus ; 
quia lapis parvus erat, in illum offenderunt, et fra. 
cli sunt ; sed crevit lapis, ut Daniel ait : Ef factus 
est mons magnus qui replevit totam terram. (Dan. 
I1). Sed quia primo humilis venit, offenderunt in illum 
Judzi : eui ei attestatur Isaias. Unde subditur : Sic- 
ut scriptum est in Isaia ; Ecce. Quasi dicat: In 
evidenti, patenter, pono, id est nasci facio, in Sion, 
id est in Judzeis, lapidem offensionis, id est Chri- 
stum, ἃ quo, quasi parvo lapillo non caveatur, e£ 
petram scandali, id est eumdem Christum ex toto con- 
terentem malos in futuro et contristantem. Lapis er- 
go offensionis dicitur Christus secundum statum quo 


PETRI LOMBARDI 


1412 


Christus ergo ante passionem fuit pe- 
tra scandali, quia illo tempore  scandalizati sunt 
in eum Judii irascentes et indignantes, quod Fi- 
lium Dei se faceret. Lapis vero offensionis fuit 
Christus in politione, id est in passione, quando 
maxime offenderunt, et exezcati sunt, Deum non 
esse credentes quem mortuum videbant, a qua of- 
fensione quosdam liberat fides. [Haimo] Unde sub- 
dit: Et omnis qui crediderit, quasi non modo non est 
ipse offensio malis, sed remuneralio erit bonis; 
quia omnis sive sit Judzeus sive gentilis, qui credi- 
derit im eum, non confundetur, cum venerit in fu- 
turo. 
CAPUT X. 

VEns. 1-&. — « Fratres, voluntas quidem cordis 
« mei, et obseeratio ad Deum, fit pro illis in salu- 
« tem. Testimonium enim perhibeo illis quod zemu- 
« lationem quidem Dei habent; sed non. secundum 
« scientiam. Ignorantes enim justitiam Dei, et suam 
« quaerentes statuere, justitiie. Dei non sunt sub- 
« jecti. Finis enim legis Christus ad justitiam: omni 
« eredenti. » 

Ne ex odio videatur Apostolus loqui contra Ju- 
daos, vel ne gentes eos ex toto abjicerent, subdit, 
fratres, cur offenderunt, et tamen, o fratres, vo- 
luntas quidem mea est, ul salventur, et hiee volun- 
las non utique ficta, sed est cordis mei, id est vera, et 
eliam obsecratio fit a me ad Deum pro illis offenden- 
libus, et hoc in salutem, id est ut Deus det illisfidem 
per quam salventur (306). Attende quia per hoc quod 
Apostolus deprecatur pro non credentibus, ut cre- 
dant, pro adversis ut convertantur, innuit quod ex 
gratia detur, quia nec ipsa conversio sine Dei ad- 
jutorio fit (307). Voluntas enim ut ad vera eredenda 
moveatur, non sibi sufficit, nisi per gratiam Deus 
opituletur. Unde ipse ait: Nemo venit ad me, nisi 
"AP ci datum fuerit a Patre meo (Joan. v). Testi- 
monium enim. Quasi dicat : Obsecro pro illis et jus- 
tum est et necesse, justum est, quia emulationem Dei 
habent;etnecesse est, quia secundum scientiam, et 
hoc est quod ait, testimonium enim, ego qui olim 
similis illis fui, perhibeo illis de hoc, quia &mulatio- 
nem quidem Dei habent, id est zelum Dei. Et ideo 
justum est orare pro eis, sed non secundum scien- 
tium, diligendi. [Haimo] Stultum est enim legem 
venerari, et Deum legis persequi, stultum est etiam 


apparuit hie malis ; petra scandali, secundum quod D Patrem confiteri et Filium negare. Et est sensus: 


in futuro faeiet malis. [Origenes] Scandalum enim 
dicitur eum in via obex aliquis invenitur qui gressus 
incedentis. impediat, quia igitur hi qui erant in Sion 
viam non bonam incedentes, et iter perditionis 
concito pede currentes, Christum in futuro sen- 
tient. vindicem, ideo petra scandali dicitur. Vel 
Sicut petra dieitur ante politionem, et lapis per 
politionem ; ita Christus et. petra dicitur ante po- 
litionem, et lapis per politionem. Politio autem 
Christi passio fuit, qua infirmitatis miseriam de- 


(504) Augustinus, De spir. et litt. 
(905) Id., in eod. 


Pro dilectione Dei putant se facere, sed veram Dei 
dileetionem non habent, et ideo necesse est pro eis 
orare. [Ambrosius] De his autem hoc dicit, qui 
non invidia et malevolentia, ut Scriba» et Pharissmi 
sed errore Christum tradiderunt. Quibus Petrus 
ait : Scio, fratres, quia per ignorantiam hoc. egistis 
(Act. n1). Illi ergo :emulationem Dei habentes, sed 
voluntatem et consilium ejus nescientes, contra 
Deum agebant quem se defendere  testabantur. 
[Augustinus] Quomodo autem non secundum scien- 


(506) Id., De verb. apost. 
(507) Id., ad Paulum. 


| 
| 


1413 


tiam habeant zelum, ostendit subdens : Ignorantes A 
enim, ete. Quasi dicat : Vere non secundum | scien- 
tiam habent zelum, quia, ignorantes Dei justitiam, 
non qua Deus justus est, sed quie homini est ex 
Deo, id est quam dat homini, qu: est per fidem 
Christi, quee est ἃ Deo qui justificat. impium, e£ 
querentes, vel volentes, ut superbi statuere suam, 
(308) quie est per carnales observantias, quae dici- 
tur sua illorum, non quia lex ab illis est constituta, 
sed in lege qui ex Deo est suam justitiam  consti- 
tuebant, [Ambrosius] cum eamdem legem suis viri- 
bus implere posse credebant ut merita procederent 
gratiam, non gralia przecederet justitiam. (309) Hoe, 
inquam, facientes, 202 sunt subjecti justitie Dei, 
qua justifieat credentes, id est non credunt per 
fidem impios justificari. Hzc est enim. justitia Dei, Ὁ 
quie non in precepto legis quo timor ineutitur, sed 
in adjutorio gratie ipsi constituta est. [Augustinus] 
Unde subdit : Finis enim. Quasi dicat : Vere igno- 
rant justitiam Dei, quia ignorant Christum, qui 
Christus, finis est legis, id est qui àdimplet in se et 
in nobis quod lex predixit. (310) Qui etiam valet 
ad justitiam omni credenti, id est qui est dator 
justitiae omni credenti. Ex Christo ergo non ex lege 
est justitia, quia si per legem seriptam vel natura- 
lem esset justitia sine fide Christi, ergo Christus 
gratis moreretur. Si autem non gratis mortuus est, 
ergo in illo solo justificatur impius, cui credenti in 
eum deputatur fides ad justitiam. (311) Omni ergo 
hnmana natura et justificari et redimi ab ira, id est 
a vindieta nullo modo potest, nisi per fidem, et 
sacramentum sanguinis Christi. Finis enim Christus, 
in quo lex justitie. non consumitur, sed impletur. 
(312) Omuis enim perfectio in ipso est, ullra quem 
non est quo spes se extendat. Finis etiam fidelium 
Christus est. Ad quam cum pervenerit currentis 
intentio, non habet amplius quod possit invenire, 
501 habet in quo debeat permanere. Finis ergo di- 
citur, non quia consumit, sed quia perficit. Perficit 
ergo justitiam per fidem sine operibus legis, et sunt 
opera quie videntur bona sine fide Christi; et non 
sunt tamen vera bona, quia non referuntur ad eum 
finem ex quo sunt bona, id est ad Christum qui est 
finis legis ad justitiam non utique humanam, sed 
divinam. Est enim humana justitia, et est divina. 
De humana ait ibi : Moses enim. De divina vero ait 
ibi, qug autem, etc. De humana utique prius agens D 
subdit : 

VEns. 59-7. — « Moses enim scripsit, quoniam 
« justitiam qua: ex lege est, qui fecerit homo vivet 
« in ea. Qua autem. ex fide est justitia, sie dicit : 
« Ne dixeris in corde tuo : Quis ascendet in coelum? 
« id est Christum deducere, aut, quis descendet in 
abyssum ? hoc. est Christum ἃ mortuis revo- 
« Care. » 

Moses enim. 


[Ambrosius] Quasi dicat : Vere 


teen August., De gratia et libero arb. 
509) Id., in eod. 
(510) Id., De natura et gratia. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


Ev 


Christus tantum est justitia ad salutem, quia justi- 
tia legis tantum ad presentem vitam valet. Et hoc 
ostendit Moses: Moses enim seripsit in Numeris et 
in Levitico, quoniam homo qui fecerit, quasi sine 
gratia adjuvante, justitiam que ec lege est, quie 
esLex timore, non ex amore, vive! in ea [Augustinus], 
id est non punietur legali poena, quia lex Mosi reos 
illos non faciebat, si servaretur, id est vivebant 
faciendo legem. Et vocat hic justitiam legis opera 
illa legalia. Unde et in Mose ita habetur: Qui 
fecerit ea, vivetin illis (Levit. xvin). Timebant utique 
ne si non ea fecissent, paterentur lapidationem, 
vel aliquid hujusmodi. Vivet ergo in ea, id est ha- 
bebit hoe pr:emium ue ista morte puniatur. Non est 
ergo magna justia limere, nec habet meritum 
apud Deum. Aliud est ergo non justificari apud 
Deum, aliud non omnino justificari. Qui omnino 
non justificatur, nec illa servat quce. temporale ha- 
bent przemium, nec illa quze seternum ; qui vero in 
operibus legis justificatur, temporalem inde exspe- 
ctat mercedem, nee justificatur apud Deum ; sed 
tamen et ista quiedam est, ut sie dicam, terrena 
carnalisque justitia. Deinde de justitia fidei subdit, 
que autem. Quasi dicat: De illa justitia legis ita 
dixit Moses ; sed de justitia quze est ex fide, id est de 
justitia fidei, sie Moses dieit in Deuteronomio : Ne 
dixeris, ete. (Deut. xxx). [Ambrosius] Vel ipsa justi- 
lia, qu:e est ex fide sicdicit in corde hominis, sci- 
licet quod observata ducit ad ccelum, non observata 
ducit &d abyssum. Et hoc est quod ait, me diceris. 
Hc autem justitia fidei est, ne dubitetur de spe 
Dei qu: est in Christo, ne diffidat homo Christum 
spoliasse infernum, et eum animabus ecelum ascen- 
disse, ex quibus efficitur justus. De hae ergo dicit 
Moses, vel ipsa in corde hominis hoe dicit. 

O homo, ne dixeris in corde tuo, id est ne saltem 
cogites : (uis ascendet in celum, id est nullus homo 
ascendet in ecelum, Ideo ne hoe cogites, quia qui 
hoc cogitat negat Christum ascendisse. Et hoe est 
quod subdit, quia id cogitare est deducere Christum, 
id est negare Christum ascendisse. Et sunt hoc 
verba Apostoli, hoc est Christam, ete., de quibus 
aperit sensum praemissorum verborum Mosi. Aut 
ne cogites. Quis descendet in. abyssum, scilicet in 
infernum, id est nullus descendet, quod est pro 
non observata lege. Ideo ne cogites, quiaAoc cogi- 
tare est. Christum revocare a mortuis, id est eredere 
quod Christus non descendit in infernum, quia si 
ili qui justitiam non observant, non descendent, 
tune Abraham et anliqui patres multo minus de- 
scenderunt. Si autem illi non descenderunt, tunc 
nec Christus qui non nisi pro illis liberandis descen- 
dit. Et sunt item h»c verba Apostoli, ubi ait: Hoc 
est Christum. Vel ita, ne dixeris. Quasi dicat : Cum 
audieris post resurrectionem  pridicari Christum 
ascendisse in caelum, ne dixeris, id est noli dicere 


(811) Id., in lib. Sent. Prosp. 
(513) M., super Joannem. 


1415 


PETRI LOMBARDI 


1416 


in corde tuo, mendacium est. Quis enim ascendet A dere dat salutem, quia dat justitiam quz est causa 


in ccelum, ideo ne hec dieas, quia hoc dicere est 
Christum de ccelo deducere, quantum ad te pertinet 
quia hze infelieitas, quantum. in te. est. Christum 
de coelo ad terram deducit. Et similiter eum audis 
predieari quod Christus ad infernum descendit, 
noli dicere mendacium est. Quis enim descendet in 
abyssum ? ideo ne hoc dicas, quia hoc dicere est 
Christum. revocare ex mortuis, quantum in te 
est. 

VEns. 8-13. — « Sed quid dieit Scriptura ? Prope 
« est verbum in ore tuo, et in corde tuo. Hoc est 
« verbum fidei quod predieamus, quia si confitearis 
« in ore tuo Dominum Jesum, et in cordetuo cre- 
« dideris quod Deus illum suscitavit a mortuis, sal- 
« vus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore 
« autem confessio fit ad salutem. Dicit enim. Seri- 
« ptura : Omnis qui credit in illum, non confun- 
« detur. Non enim est dislinetio Judziet Greci. 
« Nam idem Dominus omnium dives in omnes qui 
« invocant illum. Omnis enim quicunque invoca- 
« verit nomen Domini salvus erit.» 

Sed quid. Quasi dicat: Ne hoe dixeris, sed polius 
hoc crede de verbo quod Scriptura dicit de eo in 
Deuteronomio. Quid inde dicit ! [Haimo, Ambro- 
sius] Ecce, Verbum, id est Christus, qui est Verbum 
in principio apud Patrem, vel verbum, id est 
Christi predicatio et doctrina, prope est, id est 
utile, quia justificat et salvat : verba veteris legis 
longe absistebant a justificatione et salute. Vel, 
prope est, quia non est aliquid inconveniens vel 
dicere vel credere, quia non longe a natura animo- 
rum et loquendi ratione quod nobis dicitur ut cre- 


damus. Et hoc verbum debet esse in ore tuo ad con- 


fitendum, et in corde ad credendum. Deinde Aposto- 
lus Scripturam Mosi exponit, dicens : Hoc. est. ver- 
bum fidei quod praedicamus, quo et baptisma con- 
secratur. De hoe verbo Dominus ait: Jam vos 
mundi estis propter verbum quod. locutus sum vobis 
(Joan. xv) Non ait propter baptismum. Quare? 
nisi quia et in aqua verbum mundat. Detrahe ver- 
bum, et quid est aqua nisi aqua ! Accedit. verbum 
ad elementum. Unde est ista tanla virtus aqui, ut 
corpus tangat et cor abluat, nisi faciente verbo, 
non quia dicitur, sed quia creditur ! Nam et in ipso 
verbo ahud est sonus transiens, aliud est virtus 
immanens. Quia si confitearis. [Augustinus] Quasi 
dicat: Et prope debet esse verbum, quia si confi- 
learis in ore tuo, non opera legis. Sed Dominum 
Jesum. resurrexisse, cum aliquis impugnat. Vel, 
quod Christus est Dominus Jesus, id est salvator, 
et in corde tuo credideris quod. illum excitavit vel 
suscitavit a mortuis, salvus eris. Ecce laus fidei et 
merces fidei ; laus fidei est si credideris quia Domi- 
nus est Jesus, et quia ,resurrexit ; merces vero, 
salus :terna. Corde enim. Quasi dicat : Vere cre- 


(515) Augustinus, in lib. contra mendacium. 
(514) Id., in lib. Sent. Pros. 
(515) Id., super Joannem. 


salutis. Corde enim creditur ad justitiam, id est per 
fidem cordis justifieatur aliquis, id est de impio fit 
pius; ore autem, post cordis fidem, aliter enim non 
valet, confessiofit, non modo ad justitiam, sed 
etiam ad salutem, que confessio superadditur fidei, 
[Augustinus] ut in martyribus qui inter tormenta 
imminentia, fidem, quam corde tenebant, ore con- 
fessi sunt. Non ergo incassum additum est, ore 
confessio fit ad salutem. (313) Nam pene omnes 
qui Christum coram persecutoribus negaverunt, 
quod de illo eredebant, corde tenuerunt, et tamen 
ore non confitendo perierunt, nisi illi qui peeni- 
lentia revixerunt, ut Petrus qui illa negatione 
intus veritatem tenebat, et foris mendacium pro- 
ferebat. Cur enim laerymis diluit, quod ore ne- 
gaverat, saluti faciebat, quod corde tenebatur. 
(314) Quarens ergo a Deo pacem non aliud habeat 
in professione oris, aliud in arcano cordis. Nil 
enim prodest hoe esse in corde quod verum 
est, sed hoe dicitur voce quod falsum est, quia 
veritas et credenda et loquenda est. (315) Et nota 
quod non ait simpliciter creditur, sed corde credi- 
tur, quia csetera potest homo nolens credere non 
nisl volens, intrare ecclesiam, et accedere ad altare 
potest nolens, sed non credere, ideoque congrue 
ait, corde creditur. (316) De hae autem radice cor- 
dis surgat confessio. Confiteri enim est dicere quid 
sit in eorde. Si enim aliud est in corde, aliud 
£» 4» in ore, loqui est, non confiteri. (317) Quod er- 
go estin corde debet esse in ore, quia non sine 
causa signum crucis fit in fronte, id est in sede pu- 
doris, ne Christi opprobrio Christianus erubescat. 
Peccatum fuit Petrum ore negare, cum corde cre- 
deret. Discedal ergo mala verecundia, accedat salu- 
bris confessio, non erubescamus de Christi nomine. 
Insultetur nobis, quia credimus in Christum. eru- 
cifixum, plane dico, quia in occisum, sed hoc in illo 
occisum est quod sumpsit de me, non quo fecit me. 
Dicit enim Scriptura. Quasi dieat : Vere corde ere- 
ditur ad justitiam. Dicit Scriptura per Isaiam : Omnis 
non tantum Jud:us, sed etiam gentilis, qui credit in 
illum, non. confundetur, id est non erubescet in 
futuro, etsi hic videatur confundi. Et bene dixi om- 
nis, 0n enim est distinctio Judei et Graci, sed in 
omni gente qui timet Deum hic acceptus est illi. Et 
vere non est distinetio. [Ambrosius] Nam idem est 
Dominus, id est Creator omnium dives in omnes, id 
est sufficiens ditare omnes qui invocant illum, fide 
et opere; aliis non est ipse dives, quia partieipes 
non sunt bonorum ejus; qui autem invocant reci- 
pient :&tternam remunerationem. Deinde ab auetori- 
tate Isai probat quod dixerat, omnis enim Judzeus 
vel Graecus, quicunque nomen Domini id est Filium 
Patris, invocaverit, bene se ei subjiciendo, salvus 
erit, in terna beatitudine. Oratio ergo necessaria 


(516) Id., in psal. xxx. 
(917) Id. De ver. Apostoli. 


AATT 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1418 


est. Orans enim invocat, sed hoc vere non potest A quin hoc non poterant facere. Evangelixantium 


nisi prius credat. Qui ergo vere invocant, non modo 
credunt, sed etiam orant, ut postquam crediderit 
alieujus animus non desinat id postulare quod pro- 
misit Deus toto corde vigilantibus, quia eredere dat 
remissionem peccatorum. Invocare autem impetrat 
promissa Dei. Ut autem ostendat quod non est vera 
invocatio sine fide, subdit, quomodo ergo, vel autem 
[Augustinus] probato quod de utroque populo as- 
sumuntur, ostendit per quid, scilicet per promissio- 
nem utriusque factam, quam qui non receperit in- 
exeusabilis est. Quasi dicat : Invocatio salvat, ergo 
oportet credere. 


VEnRs. 14, 15. — « Quomodo ergo invocabunt in 
« quem non crediderunt ? Aut quomodo credent quem 


« non audierunt? Quomodo autem audient sine prze- B 


« dicante? Quomodo vero pr:zdieabunt, nisi mittan- 
« tur? Sicut seriptum est : Quam speciosi pedes 
« evangelizantium pacem, evangelizantium bona. » 


Quomodo invocabitur, etc., vel ita continua si est ibi 
autem. Quasi dicat qui invocat salvus erit. Hoc autem 
non potest aliquis adversus, quia quo modo invoca- 
bunt in quem non crediderunt ? non invocabunt nisi 
credant. Aut quomodo credent ei quem mon audie- 
runt. Quasi dicat : Non credent nisi audiant, nec olim 
aliquis credidit qui non aliquo modo audivit, vel in- 
terius, vel exterius. [Ambrosius| Vel quomodo cre- 
dent ei quem non audierint, id est cui non obedie- 
runt. Apertum est, quia non creditur illi cui obe- 
dienlia negatur. Quomodo autem audient sine predi- 


[Ambrosius] id est annuntiantium pacem, id est 
reconciliationem inter populum et populum diruta 
macerie legalis ritus in Judzis, etidololatrim in gen- 
libus, et inter Deum impios per fidem justificantem, 
et homines in eum credentes. Evangelizantium etiam 
bona futura, id est pacem super pacem, quia regnum 
Dei pax est. Quasi dicat : Valde speciosi sunt, quia 
illuminant mundum et quia evangelizant, id est bene 
nuntiant ; bene enim nuntiant qui quod ore pradi- 
cant, opere complent. 


VEns. 16, 17. — « Sed non omnes obediunt 
« Evangelio. Isaias enim dicit : Domine, quis credi- 
« dit auditui nostro? Ergo fides ex auditu, auditus 
« autem per verbum Christi. » 


Sed non. Quasi dicat : Omnes audierunt per apo- 
stolos : Sed non omnes obedierunt Evangelio. Cum 
enim ex gratia sit auditus, necessaria est enim alia 
gratia que cor moveat. [Augustinus] Quod vero 
omnes non obedierunt, prophetico firmat testimonio, 
aliquos non omnes obedire his verbis. Jsaias emim 
dicit : Domine, quis credidit auditui nostro, id est his 
qui à nobis audierunt, vel quie nos audivimus ἃ te, 
(318) quasi dieat : Aliquis credidit, non omnis. Qui- 
dam inter se mussitant, et ubi possunt proclamant, 
et turbulenta disceptatione contendunt, dicentes : 
Quid fecerunt Judaei, vel qux culpa eorum fuit, si 
necesse erat, ut sermo impleretur Isai:& quem dixit. 
[Augustinus] Quam quaestionem urgent et pro- 
fundiorem faciunt, per ea qua leguntur in Evange- 


cante ? id est nisi praedicetur eis, quasi dicat : Non au- C lio Joannis. Ait enim : Propterea non poterant cre- 


dient nisi praedicetur. Vel, quomodo autem sine 
predieante, id est si pr:edicanti resistant ? Nec hoc 
obscurum est, quia qui praedicanti resistit, auctorem 
ejus non recipit. Quomodo vero predicabunt, nisi 
mittantur ? Neque istud recipit qu:estionem, quia non 
sunt veri apostoli nisi missi, nec pradicabunt nisi 
mittantur. Nulla enim signa virtutum his perhibent 
testimonium. Ecce patet quod et ad gentes missi sunt 
pradicatores. Et sie refellit eos Apostolus quem pu- 
tabant Judzis tantum pr:wdieandum esse Evange- 
lium. Haec autem ad ipsam gratiam commendandam 
valent, ut per hoc totum bonum nostrum, a gratia 
provenire ostendatur. Dicit enim quod credere ex 
auditu est, audire ex przdicatione, predicare ex 
missione Dei, ut ita totum descendat ex fonte gratia. 
Predicatio autem. vere est ex missione, quia etiam 
pseudo bene nuntiantes misit Deus, qui in bono 
malis novit uti. Aliquando etiam et malos malis mit- 
tit in ira, id est przdicare permittit malos malis 
ad eorumdem pcenam, ut vicissim per se pereant, 
sicut justum est meritis eorum exigentibus. Sicut 
scriptum est. Quasi dicat : Non predicabunt nisi mit- 
tantur, sed missi sunt, sicul scriptum est in Isaia, vel 
in Naum propheta : Quam speciosi sunt pedes, |Hai- 
mo] id est adventus apostolorum qui illuminant 
mundum, in quo apparet illos a Deo missos. Alio- 


(318) Augustinus, super Joannem. 


dere quod dixit Isaias : excecavit oculos eorum et in- 
duravit cor eorum (Joan. xi). Quibus respondemus 
quod Deus przseius futurorum per prophetam prz- 
dixit infidelitatem Judzsorum, sed non fecit, neque. 
prescisset mala eorum, nisi ea haberent. (319) Non 
enim ideo quemque Deus cogit ad peccandum, quia 
futura hominum peccata prenovit, illorum enim prze- 
Scivit peccata, non sua. Ideoque si ea quam ille 
prascivit, ipsorum non sunt, ipsorum non vera ille 
prescivit; sed quia illius praescientia falli non po- 
test, sine dubionon alius, sed ipsi peccant, quos Deus 
peccaturos esse prswscivit : et ideo, si non malum, 
sed bonum facere voluissent, non malum facturi 
prividerentur ab eo qui novit quod sit quisque fac- 


D !urus, et quod pro ejus opere sit eis redditurus. 


[Augustinus] Sed ex verbis Evangelii praedietis ma- 
gis nos urgent quam ex illis Isai;&. Dicunt enim no- 
bis, si non poterant credere, quod peccatum est 
hominis non facientis quod non potest facere. Si 
autem non credendo peccaverunt, potuerunt ergo 
credere et. non. fecerunt. Si autem potuerunt, quo- 
modo dicit Evangelium, non poterant credere, quia 
dixit Isaias : Excezecavit oculos eorum, et induravit 
cor eorum. Etiam tantum procedunt, quod gravius 
est, ut ad Deum referant causam, qui vel quare non 
crediderunt, quoniam ipse exeacavit eos, et indura- 


(319) Id., in eodem. 


1419 


PETRI LOMBARDI 


1480 


vit. Audistis propositam quaestionem et quam pro- A li nec hoc impletum est, sed Spiritu sancto revelante 


funda sit cernitis, sed respondemus ut possumus. 
Si a me quiratur quare credere non poterant, re- 
spondeo quia nolebant. Malam quippe eorum volun- 
tatem previdit Deus, et. per prophetam prinuntia- 
vit. Sed aliam causam, inquies, dixit propheta, non 
voluntatis eorum, hane scilicet exewcavit oeulos 
eorum et induravit cor eorum. Sed hie respondeo 
eorum voluntatem hoe meruisse. (320) Sicut enim 
exesecat Deus, sie obdurat, quod est deserendo, non 
faciendo, et hoc meruit voluntas. Hoe enim meri- 
lum ewecilatis el duritia. superbientis audacia et vo- 
luntatis, inflixit. Si ergo dicitur, non possunt Judzi 
credere, quia Isaias predixit, respondeo imo non 
possunt quia nolunt, quod Deus presceivit et prae- 
dixit non fecit. [Augustinus.] Non igitur mirum est 
quod non poterant credere, quorum voluntas 510 su- 
perba erat, ut tantum suis viribus attribuerent, ut 
negarent necessarium sibi esse divinum auxilium ad 
bene vivendum. Quotquot enim tam superbe sapiunt 
non possunt eredere in Christum, non quia mutari 
homines in melius non possunt, sed quandiu talia 
sapiunt, non possunt credere. Sicut ergo quod Deus 
seipsum negare non potest, laus est voluntatis divi- 
nz, ita quod illi non poterant credere culpa est vo- 
luntatis humanc. Si quis istam quizstionem melius 
novit exponere, absit, ut non sim paratior discere 
quam docere. Ergo quasi dicat quia aliquis credit 
auditui et si non omnes. Ergo fides, aliquando et si 
non ubique est, ex auditu, et si enim Deus intus 
doceat, tamen preceo exterius nuntiat. Auditus au- 
Lem est non per nostra merita, sed per verbum Chri- 
sti, id est per gratiam Christi doctores verbi Evange- 
lii nobis mittentis. Nisi enim dicatur aliquid, nec 
audiri potest nec credi. 

VEns. 18, 21. — « Sed dico: Nunquid non au- 
« dierunt ? Et quidem in omnem terram exivit sonus 
« eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Sed di- 
« (ὁ : Nunquid Israel non cognovit? Primus Moyses 
« dicit : Ego ad :emulationem vos adducam in non 
« gentem, in gentem insipientem, in iram vos mittam. 
« Isaias autem. audet et dicit : Inventus sum a non 
« quirentibus me, palam apparui his qui me non 
« interrogabant. Ad Israel autem dicit : Tota die ex- 
« pandi manus meas ad populum non credentem, 
« sed contradicentem mihi. » 

Sed dico. Quasi dicat : Ex auditu crediderunt, sed 
qui se volunt excusare quod non crediderunt. Qua- 
si dicat : Non audierunt, dico, nunquid non audie- 
runt? [Maimo| Audierunt utique, sieut in psalmo 
ostendit David dicens : Sonus, id est fama, aposto- 
lorum vel eorum exivit, quidem, ef, id est etiam, in 
omnem terram, id est non modo proximi, sed etiam 
ultimi audierunt, (321) vel, equidem alia littera, id 
est certe, in omnem terram exivit sonus eorum, et 
ita inexcusabiles sunt, e£ in fines orbis terra, id est 
ex omni parte audita sunt. Tempore autem Aposto- 


(520) August., in eodem. 
(921) Id. ad Isichium. 


videt implendum in posteris. Quamvis ergo locutus 
sit preteriti temporis verbis, tamen quod fuerat fu- 
turum praedixit, non quod jam factum atque com- 
pletum esset, sieut et ipse Propheta quo usus est 
leste,. non ait exiturus est. Sed exiit sonus eorum, 
quod utique nondum erat factum. (322) Dicendo ergo, 
eorum non solum de apostolis, sed de eorum pr:eter- 
itis intelligi voluit, sicut et illud non solum apostolis 
dicitur : Testes mihi eritisusque ad ultimum terre 
(Act. 1); etillud : Vobiscum sum usque ad consumma- 
tionem seculi (Marc. xvi) ; et illud : Cum videritis 
luec omnia, scitote quia prope est in januis (Matth. 
xXIv). Sed dico, probavit omnes audisse et ita Ju- 
d:os audisse constat, sed quia possent et audisse 
el non cognovisse, affirmat eliam eos cognovisse ; 
quasi dicat : Omnes quidem audierunt, sed de Judzeis 
specialiter dico : Nunquid Israel non cognovit ? cog- 
novit utique. Quia Moyses qui primus, id est maximus, 
fuit inter alios dicif eos cognovisse. Vel pri- 
mus, id est antequam alii dicerent, dicit t9 M 
eos cognovisse quod et alii post eum dixerunt. 
Israel autem dicitur cognovisse doctrinam Evangelii, 
et Christi adventum, quia contradicere non potuit 
ratione, vel auctoritate, sed non vere cognovit, ut 
menti eorum bene sederet. Deinde verba Mosi ex 
persona Dei Patris loquentis in Deuteronomio ponit, 
dicens : Ego adducam vos, id est permittam vos 
adduci ad emulationem habitam in non gentem, id 
est contra gentiles, id est ad invidiam de conver- 
sione gentilium, qui prius dicebantur non gens, 
quia sine lege erant. Vel modo sunt non gens, quia 
non gentiliter vivunt. [Ambrosius] Invidia enim 
Judwis est, dum gentes eorum Deum suum dieunt, 
et promissiones et legem eorum et prophetas ad se 
pertinere. [n gentem, id est contra gentem, znsipien- 
Lem, id est contra gentiles, qui Deum verum non 
noverant. Mittam vos in iram, id est permittam vos 
irasci et persequi, et cum hoc factum videant, 
attendant quod venerit. Et non tantum Moses hoc 
dicit, sed et /[saias, etsi previderet sibi poenam 
imminere, tamen audet, et dicit ex persona Christi. 

Inventus autem sum a non quevrentibus me, sci- 
licet gentilibus, id est sponte obtuli me illis qui per 
se non quarebant me, et inde est invidia Judaeorum. 
Et palam, id est in manifesto, apparui his, qui me 
D non interrogabant ab ilis. Ab Israel autem, etc. 

Quasi dicat : Ita hoe pertinens ad gentes dicit Isaias, 

ad Israel autem pertinens, hoc aliud dicit ex per- 

sona Christi. Tota die expandi manus meas. [Haimo] 

Hoc non dicit de manibus extensis in cruce, ubi 

tota die non fuit, sed de operibus quz illi populo 

exhibuit. Et est tota die, id est toto tempore quo cum 

eis commoratus sum, et mundum illuminavi. Manus 

meas, id est opera, et affectus, expandi ad populum 

Judeum, id est ampliora ostendi Judzis, quia nul- 

lum beneficium eis negavit. [Ambrosius, Haimo] 


(522) Id., in eodem. 


1481 


COLLECTAXEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1482 


Nam mortuos illorum suscitavit, diversas infirmi- A solus, et hoe est quod ait : A4» nescitis quid dicit 


tates curavit. Ille dicitur manus expandere, qui 
poscentibus beneficia largiter tribuit. Vel de mani- 
bus extensis in cruce potest accipi, ut. positum sit 
lolum pro parte. Tota ergo die, id est diei parte 
totius. Expandi in cruce manus meas ad populum 
non credentem, sed. contradicentem, quod pejus 
est, mihi. 
CAPUT XI. 

Vzns. 1-4. — « Dico ergo : Nanquid Deus repulit 
« populum suum ? Absit ! Nam et ego Israelita sum 
« ex semine Abraham, de tribu Benjamin. Non re- 
« pulit Dominus plebem suam quam prscivit. An 
« nescitis in Elia quid dieit Scriptura, quemadmo- 
« dum interpellat Deum adversum Israel ? Domine, 


Scriptura, id est liber Regum, in Elia, id est ubi de 
Elia loquitur, scilicet quemadmodum | interpellat, 
id est inter se et illos Deum judicem vocat, adver- 
sum Israel, dicens : Domine, prophetas tuos occide- 
runt ; hoc sub Jezabel faetum est, et altaria tua suf- 
foderunt, id est a fundamento subverterunt, e£ ego 
relictus sum solus in cultu divino, et querunt ani- 
mam meam, id est vitam, tollere. Sed quid ? Quasi 
dieat : Putavit se solum, sed quid dicit Scriptura 
illi dixisse responsum divinum ? [Ambrosius] Ecce, 
reliqui, id est per gratiam reservavi, mihi septem 
millia virorum ; id est omnes bonos, per septena- 
rium enim universitas, per millenarium perfectio 
designatur, qui mom curvaverunt genua sua ante 


« prophetas tuos occiderunt, altaria tua sulfode- B Baal, qui erat Deus Achab et Jezabel. 


« runt, el ego relictus sum solus, et querunt animam 
« meam. Sed quid dicit illi divinum responsum ? 
Reliqui mihi septem millia virorum, qui non cur- 
« vaverunt genua ante Baal. » 

Dico ergo quia tot auctoribus confutavit Judaeos, 
insultare possent gentes, dicentes ex toto repulsos 
esse, contra quos incipit sie : Dico ergo, etc. Quia 
enim populum Israel incredulum ostendit, ne omnem 
Israel diffidentem dixisse putaretur, ostendit Deum 
non repulisse hzreditatem suam. Quasi dicat : Quia 
dixi Israel esse populum non credentem. Ergo dico, 
idest dicere videor quod Deus ex toto repulit 
populum suum, vel haereditatem suam, id est Judze- 
os quibus bona fecit. [Haimo, Ambrosius] Sed nuz- 
quid, hoc dico, vel, 

Nunquid repulit Deus? Absit! Si enim dico 
Judzos esse infideles, non tamen omnes, et si Deus 
repulit eos ex parte, non tamen ex toto, quia me 
et alios priedestinatos non repulit. Nam et ego Is- 
raelita sum, id est Judzus, non proselytus, quod 
semine Abrah:e et ex tribu Benjamin. Quasi dieat : 
Àb Abraham descendit per lineam Benjamin, hoc 
ideo dicit ne putaretur esse de Ismael. 

Non repulit. Quasi dieat : Sicut me non repulit, 
similiter non repulit Deus plebem suam, quam pra- 
scivit. salvandam ; praeseivil. enim. posuit pro pra- 
destinavit. Sic enim debere hoc accipi ex sequenti- 
bus patet. Ideo autem dixit, quem praescivit, ne ite- 
rum superbiant Judaei ex eo quod dixit eos non re- 
pulsos et plebem Dei. 4m mescitis ? Quasi dicat : 


^ 


Vgns. 5-10. — « Sie ergo et in hoc tempore, 
« reliquie secundum electionem grati:& Dei βαῖνε 
« faetze sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus. 
« Alioquin gratia jam non est gratia. Quid ergo? 
« Quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus, 
«electio aut consecuta est, ceteri vero exemcati 
« sunt, sieut scriptum est : Dedit illis Deus spiritum 
« compunetionis, oculos ut non videant, et aures 
« ut non audiant usque in hodiernum diem. Et Da- 
« vid dieit : Fiat mensa eorum coram ipsis in la- 
« queum, et in captionem, et in scandalum et in 
retributionem illis. Obseurentur oculi eorum ne 
« videant, et dorsum eorum semper incurva. ». 


A 


C Sic ergo etin. hoc tempore usque. Quasi dicat : 


Quia tunc erant multi boni, etsi nesciret Elias. Sic 
ergo, id est ita latenter ; vel, sic id est per eamdem 
gratiam, et in hoc tempore gratie ubi facilius est. 
Reliquie salve fient, [Ambrosius| vel fact: sunt, 
et hoe non secundum merita, sed secundum electio- 
nem gratia, id est per gratiam qua eleeti sunt. Unde 
Dominus ait : Non vos me elegistis, sed ego elegi vos 
(Joan. xv). Neque enim ante credideramus in eum, 
ut eligeret nos. Nam si credentes jam elegit, elec- 
tos elegit. Si autem : Quasi dicat : Dixit per gratiam 
salvari. (823) δὲ autem. gratia, id est per gratiam 
salvi sunt, jam non ec operibus legis alioquin, id est 
si per opera legis sunt salvi sunt, gratia jam non est 
gratia, sed debitum. Constat autem gratiam esse 
gratiam. Quid ergo? Audito quod reliquice salve fac- 


Ita reliquias in hoc tempore non repulit Dominus, sed D t; sunt gratia, non ex operibus. Quid ergo dicendum 


salvavit sicut tempore Eli: multos sibi reservavit, cum 
solus sibi Elias videretur ; qui si ignoravit non mirum 
si isti ignorant. [Ambrosius] Tempore namque Elie 
quando Achab rex Samariz dedit filiam suam Joram 
regi Juda, tune omnes Judzi videbantur idololatrze, 
ita ut Elias putaret se relictum solum in cultu Dei. 
Quando Achab rex Samarie οἱ Jezabel uxor ejus 
pseudoprophetis credentes, prophetas Dei perseque- 
bantur, qui in speluncis se oceultabant, et ipsi item 
Achab et Jezabel populum ad idololatriam horta- 
bantur, sed ostendit Deus Eli: quod non remanserat 


(323) Augustinus, super Joannem. 
PATROL. CXCI. 


est ? hoe, scilicet quod Israel non est consecutus hoc 
quod querebat, id est ex. operibus justitiam legis. 
Electio autem consecuta est, id est per gratiam 
electi justitiam per fidem receperunt. Ceteri vero, 
non solum non conseculi sunt justitiam, sed etiam 
excacati sunt vel fuerunt per judicium. (324) Elec- 
lio igitur grati:? est non meritorum, exeaeatio vero 
meritorum est. Execeati enim sunt quia credere 
noluerunt, sicut et illi quia voluerunt crediderunt. 
[Ambrosius] Misericordia igitur'et judicium in ipsis 
voluntatibus faeta sunt Deo illis per misericordiam 


(524) Id., De przedest. sanctorum. 


yi 


1483 


gratiam apponenle, istos vero per judicium dese- 
rente. Quieunque enim cum intellexisset. noluit 
credere, id debet consequi quod vult, scilicet ne de 
cietero possit credere. In voluntate ergo sua. adjuti 
sunt, non immissa malitia, sed deserente gratia, ut 
quia scientes verum dicerent esse falsum, de czetero 
non intelligerent quod verum est, et hoc meruit in- 
vidia mal: voluntatis. [Haimo] Non ita autem est de 
illis qui errore hoc agunt. Deinde auctoritate Isaize 
probat Judzos ex parte fuisse excwcalos dicens : 
Sicut scriptum estin Isaia, licet et aliis verbis : Dedit 
illis enim Deus spiritum compunclionis, id est ma- 
lum, id est permisit eos habere malam eompunctio- 
nem. Malam enim compunctionem hie significat, qua 
sepe fit ut etiam bonum sit homini molestum, sicut 
Phariseis displicebat doctrina Christi. Spiritum 
ergo compunclionis appellat mentem invidentem, 
qua inviderunt doctrine Christi et saluti gen- 
tium. Dedit etiam, oculos, id est rationem, qui per 
se videre potest, sed ipsi ita habent, u£ non videant, 
per se, et. aures, id est rationem, qu: alio docente 
intelligit, sed ipsi ita habent, u£ mom audiant. Et 
est sensus : Rationem eis dedit, qua tamen nec per 
se intelligunt qu:e per se possent intelligere si. vel- 
lent, nec alio docente intelligunt, quce per alium pos- 
sent scire. Hzc autem eorum c:ecitas durat, usque in 
hodiernum diem, id est quandiu poterit dici hodier- 
nus dies, id est usque in presentem diem. omnium 
ad quos hoc scriptum perveniet. Deinde autoritate 
Prophetze idem confirmat subdens : E£ David dicit : 
Mensa eorum, id est malitia quam mihi obtulerunt, 
quam dicitur fuisse, coram ipsis, quia iniquitatem 
noverunt, et tamen in ea. prestiterunt, fiat ipsis im 
laqueum : quasi dicat : Sicut. seipsos acetum mihi 
obtulerunt, sic fiat illis, ipsa iniquitas laqueus, ut 
eos impediat ; et in captionem, ut eos teneat ; et in 
scandalum et in retributionem, id est sit causa scan- 
dali et peenze :etern:e,. Vel mensam vocat Seripturam 
sanctam, ubi fidelium anim: spirituali cibo reficiun- 
tur et saginantur. Judzi vero de littera legis przesu- 
mentes et spiritualem intelligentiam eontemnentes 
ad mensam sedent esurientes. Hzc ergo mensa, id 
est Scriptura sacra, eorum, id est eis ante alios 
oblata, coram ipsis, posita dicitur, quia in ejus 
carnalibus observantiis delectantur. Vel coram eis 
ideo posita dicitur, quia si rationi vellent intendere 
possentintelligere. Hee, inquam, mensa fiat illis 
in laqueum. Scriptura enim qus intelligentibus est 
panis refectionis illaqueat dum male intelligitur, et 
propterea predicatio Christi respuitur. Et fiat eis in 
£522 captionem et scandalum et retributionem. Et 
ita facta est Judzis. Fuit enim eis Scriptura legis cau- 
sa captivitatis , dum zelo ejus Christum occiderunt, 
et illa captivitate fuit eis causa scandali οἱ oppro- 
brii, et post erit. causa cerne damnationis, quze 
specialiter retributio dieitur. Obscuremtur oculi 
eorum, id est ratio qua videt, ne videant se peccare, 


(525) Augustinus, De judice. Dei. 


PETRI LOMBARDI 


1484 


A quasi dicat : Quia sine causa non viderunt, fiat 
eis non videre ; e£ dorsum, id est liberum arbitrium 
quod debet erigi sursum, semper incurva, id est 
peccatis aggrava. [Haimo] Nota quod Προ verba non 
optantis voto, sed przedicentis officio dicuntur. 


Vgns. 11, 12. —« Dico ergo : Nunquid sie. offen- 
« derunt ut. caderent ? Absit! Sed illorum delicto 
* salus gentibus, ut illos temulentur. Quod si deli- 
« etum eorum diviti:ze sunt mundi, diminutio eorum 
diviti:e gentium, quanto magis plenitudo eorum ? » 


A 


Dico ergo : Quasi dicat : Auctoritate prophetarum, 
dico Judaos esse exesmeatos. Hoc ergo dicendo 
dico, [Haimo] id est dicere videor et reputor, quod 
sic offenderunt, ut, non lantum, caderent sine repa- 
ratione et utilitate. Sed nunquid putatis quod irre- 
cuperabiliter, sine utilitate ceciderint, quia dico 
exceealos auctoritate prophetarum ? [mo et casus 
eorum prodest et possunt restitui, ne quis adeo de- 
spiciat eos. Nunquid enim sic offenderunt, ut inuti- 
liter vel irreeuperabiliter caderent ? Absit ! Ut inuti- 
lis sit casus eorum, sed potius ulilis, quia illorum 
delicto, quo eeci Deum occiderunt, [Augustinus] 
vel verbum repulerunt, salus facta est gentibus; ad 
quas relictis Jud:eis apostoli conversi sunt, ex quo- 
rum voce in Aclibus apostolorum dicitur ad Ju- 
deos : (Quia repulistis verbum Dei, ecce converti- 
mur ad gentes (Act. χα). Et ita ex eorum delicto 
quo repulerunt Verbum fuit salus gentibus. (325) 
Fuit etiam ex delicto quo Ipsum occiderunt salus 
gentibus, dum Judszi, pro peccato mortis Christi 
C vastati, infelieius a Romanis, et divisi per mundum, 

funditusque a suo regno eradicati in testimonium 

sunt, non fietas de Christo esse prophetias quas 
apostoli gentibus de Christo exposuerunt, Uf illos: 

Quasi dicat : Salus facta est. gentibus, ita ut. Judei 

zelo legis et patrum, cmulentur illos, id est genti- 

les, id est invideant eis, eosque odio habeant. Vel 
in bono potest accipi sic, quasi dicat: salus facta 

est gentibus, ita ut Judaei :zmulentur, id est imi- 

tentur illos, id est gentiles. Hoc sape factum est, 

οἱ plenius fiet in fine seculi, quando Judxi Chri- 
stianos sequentur in fide Christi. Tunc enim ma- 
nus Mosi revocabitur in sinum, tunc Moses noster 
revertetur ad matrem et ad fratres. Potest etiam sic 
intelligi, quasi dicat : Salus erit gentibus, ita ut 
p gentes amulentur illos, id est imitentur illos, id 
est Judceos, ut eredant sicut et ipsi credebant. Vel, 
ut gentes &emulentur, id est Dei zmulatione circa 
opera Judaeorum mala moveantur. Quod si deli- 
ctum. Dixi, delietum Judaeorum prodesse, quod si 
est, magis eorum conversio proderit; et hoc est 
quod ait. Quasi dicat: Delieto eorum salus est 
gentibus. [Augustinus] Quod, id est sed, si delictum 
eorum , quo Christum occiderunt vel verbum repu- 
lerunt, [Ambrosius, Haimo] divitie sunt mundi, 
id est si eorum delicto ditatus est mundus : 


1485 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1486 


et si diminutio, id est abjeclio eorum, divitic sunt A que erit assumptio reliquorum, nisi vita gentium 


gentium, id est si pauci de eis conversi, ut apostoli 
ditaverunt genles, quanto magis plenitudo eorum, 
quod in fine mundi convertetur, erit diviti: gen- 
tium, id est si malum eorum vertit Deus in bonum, 
id est in divitias mundi, multo magis bonum eo- 
rum, scilicet cum in fine mundi plenitudo eorum 
conversa ditabit gentes doctrina et. exemplo. In quo 
ostendit nec inutilem nec irrecuperabilem casum 
Judeorum, et quasi aliquis quireret an poterunt 
converli ? ait : Poterunt utique. 

VEns. 13-24. — « Vobis enim dico gentibus : 
« Quandiu quidem ego sum gentium Apostolus, 
« ministerium meum honorificabo, si quo modo ad 
« emulandum provocem carnem meam, et salvos 
« faciam aliquos ex illis. Si enim amissio eorum, 
» reconciliatio est mundi: qu: assumptio nisi vita 
«ex mortuis? Quod si deliberatio sancta est, et 
« massa : et si radix saneta, et. rami. Quod si ali- 
« qui ex ramis fracti sunt, tu autem cum oleaster 
« esses insertus es in illis, et socius radicis et pin- 
« guedinis olivze factus es, noli gloriari adversus 
« ramos. Quod si gloriaris, non tu. radicem portas, 
« sed radix te. Dieis ergo : Fracti sunt. rami, ut 
« ego inserar. Bene. Propter incredulitatem fracti 
sunt. Tu autem ride stas ? Noli altum sapere, sed 
« time. Si enim Deus naturalibus ramis non peper- 
« cit, ne forte nec tibi parcat. Vide ergo bonitatem 
« et severitatem Dei. In eos quidem qui ceciderunt, 
« severitatem ; in te autem , bonitatem Dei, si per- 
« manseris in bonitate, alioquin et tu excideris. 
« Sed et illi si non permanserint, in incredulitate, 
inserentur ; potens est enim Deus ilerum inse- 
« rere illos. Nam si et tu. ex naturali exeisus es 
« Oleastro, et contra naturam insertus es in bonam 
« olivam, quanto magis hi qui secundum naturam 
« inserentur sua olivie 2» 

Vobis enim dico gentibus, id est gentilibus qui 
mihi proprii estis, hoe scilicet, quod quandiu ego 
sum Apostolus quidem gentium , quod sempe: est, 
et non Judiorum, quia ad gentes missus sum, Ao- 
norificabo ministerium meum ; etsi Apostolus gen- 
tium sum, tamen honorifico ministerium meum ultra 
hoc quod debeo superaddendo, ut etiam de Judaeis 
laborem, tentans δὲ quomodo, scilicet. vel cum pro- 
speritate, vel cum adversitate provocem, id est 
provocare valeam carnem meam, id est Judceos de 
quibus natus sum, ad. cmulandum, id est imitan- 
dum me, et cum pluribus modis experiar convertere 
Jud:os ut si hae non. suecedit via, aggrediar aliam 
viam, quod non facerem si de salute. eorum despe- 
rarem; provocem, dico, ad :emulandum, ut sic 
salvos faciam, gratia Dei adjuvante, saltem aliquos 
ex illis. Si enim, quasi dicat : Et ideo de illis la- 
boro, quia utilis erit, assumptio eorum ad informa- 
lionem gentium. Et. vere : (326) δὲ enim amissio 
eorum , id est. infidelitas reconciliatio est. mundi, 


2 


(526) Augustinus, De civit. Dei. 
(527) Id., supra Joannem. 


ex mortuis, id est ex eo. quod mortu: sunt. Quod 
autem Judai possunt assumi ad reprimendam su- 
perbiam quorumdam gentilium forte dicentium to- 
tum genus esse damnatum, probat per nature si- 
militudinem subdens : Quod si delibatio. Quasi di- 
cat : Dixi quod assumptio eorum erit multum uti- 
lis, quam ne dicatis, o gentiles non posse fieri, qua- 
si totum genus sit repudiatum. Quod, id est quia, 
si delibatio facta est, id est si pauci de illis assum- 
pti ad fidem, ubi apostoli et alii discipuli sunt facti 
sancli. Tunc e£ massa est sancta, id est gens potest 
sanctificari. Est autem delibatio parva ex aliqua re 
assumptio ad experimentum totius masse, ut ex 
cibo vel potu. Cum enim delibatio unius substantia 


p Sit cum massa, non potest esse delibatio sanc'a, et 


massa immunda. Delibatio enim de massa est. Eí δὲ 
radix est sancía, id est si patriarche ἃ quibus 
contrahunt humorem fidei sancti fuerun!, tunc 
rami, id est illi qui de genere eorum  excreverunt, 
in eorum fide fundati, sancti sunt. [Haimo] Sicut 
enim radix bona bonum succum diffundit in ramos, 
ubi fiunt fructus boni saporis, ita apostoli et alii 
qui originem duxerunt a sanetis patribus et eorum 
fidem imitati sunt, boni et sancti fuerunt. Quod si 
aliqui. Probat adhuc Judaos posse assumi ut 
reprimat gentes , quasi dicat : Rami possunt 
sanetificari, quod, id est sed , si aliqui ex ramis 
naturalibus fracti sunt, id est a promissione excisi, 
scilicet ipsi blasphemi et impii de populo judco- 
rum. Tu autem, o gentilis cum esses oleasier (3271), 
id est sterilis naturaliter et amarus, insertus es, 
id est aliena operatione conjunetus, in illis, id estin 
loco fractorum, et factus es socius, id est particeps, 
radicis, scilicet patriarcharum οἱ prophetarum, e£ 
pinguedinis, id est. apostolorum, qui pre omnibus 
habent spiritum radicis, dico, et pinguedinis olive, 
id est populi Judaici fructiferi ante adventum Chri- 
sti. Si, inquam, hoc est, 

Noli gloriari adversus ramos fractos, id. est noli 
insultare malis alterius. Et si enim  putata est oliva 
non tamen amputata. (328) Illi enim superbi et 
blasphemi per fragmentum jam ibi non sunt. Olea- 
ster non ibi erat, ibi est. Illi per superbiam frangi 
meruerunt, iste per humilitatem inseri meruit. Illi 
amiserunt radicem, et iste tenuit eam, et factus est 


D socius radicis, et pinguedinis olivie in spe promis- 


sionis, [Ambrosius] quia non credentibus multis 
Jud»orum, et gentes insit:e sunt per fidem in spe 
promissionis, ut dolor esset Judzis. Hoc autem di- 
citur contra morem et legem insertionis. Bona et- 
enim arbor in non bonam inseri solet. Hic autem 
non bona in bonam. Dicit enim oleastrum inser- 
tum, ut surculus fructum radicis afferat. Noli ergo 
gaudere in ineredulitate illorum. Ut enim eit Salo- 
mon : Displicet Deo qui insultat malis alterius. Nec 
enim eausa gentium abjeeti sunt, sed quia non cre- 


(538) August., in psal, CXxxtit. 


1487 


PETRI LOMBARDI 


1488 


diderunt, precandi gentibus occasionem dederunt. A dicat : potens est inserere et vere. Nam inserentur, et 


Vel, noli gloriari ad ramos stantes. Quod si gloria- 
risadversus illos, dicitur tibi, o gentilis, quod non tu 
radicem portas, sed radix te, id est gens illa nil a te 
habet, sed ab ea fidem habes. Dicis ergo, o gentilis, 
fracti sunt. rami, ut ego inserar. Quasi dicat : 
Si non contra stantes , vel contra eos licet 
gloriari dicit gentilis, qui eausa insertionis mea 
repulsi sunt, quod. removet Apostolus, ita dicens : 
Bene dicis, id est verum est quod dicis, scilicet 
quod fraeti sunt, sed quod addis ut ego inserar, 
illud non est causa efficiens , sed fracti sunt, 
propter incredulitatem suam, id est suo vitio. Un- 
de tibi, opportunitas salutisfuit non propter te. Non 
enim Judi sunt reprobati a Deo ut gentes intrarent, 
sed ipsi seipsos reprobos fecerunt spernentes Dei 
donum. Unde et occasionem dederunt gentibus ad 
salutem. Quam extollentiam reprimi vult, ut magis 
saluü congaudeatur, non infirmitati insultetur. Fa- 
cile enim decipitur qui gaudet alienis malis. 

Tu autem fide stas, (329) Quasi dicat: Vide gra- 
liam Novi Testamenti. Quod stas Dei beneficium 
est, non tuum meritum. Et ideo, noli altum sapere, id 
est superbe sapere, ne et tu frangaris per superbiam 
αἱ ille per incredulitatem, sed time, caste time, sci- 
licet offendere, non scilicet incidas in supplicium, 
sed ne amittas tant? gralie beneficium, ἔν ἘΒ 
timor enim castus est, cum cavet anima, ne Deus 
illam desertus deserar. (330) Et timere debes: Si 
enim non pepercit Deus naturalibus ramis, id est 
Judzis, qui quodammodo naturales rami sunt, prc- 
rogativa patrum quibus facta est promissio, vide, scili- 
cet ne hoc forte, contingat, quod utique contingere 
potest, ut nec tibi alieno parcat. | Ambrosius, Haimo] 
Si enim Deus Judzis non pepercit, qui a sanetis pa- 
tribus originem ducebant, et ex quorum gente ipse 
carnem assumpsit, multo magis nec vobis parcet, 
si a fide recesseritis, velin superbiam intumueritis. 
Deinde duobus premissis, duo alia reddens subdit: 
Videergo. Quasi dieat: Quia fide stas, Vide ergo 
bonitatem; et quia illi per incredulitatem fraeti sunt, 
vide severitatem, id est districtam justitiam Dei. 
Bonitatem et severitatem Dei memorat, quia boni- 
late suadet et severitate terret. Utrumque ergo, o 
gentilis, adverte, et per utrumque disce humiliari. 
In eos quidem qui ceciderunt, vide severitatem;in te 
autem, vide bonitatem Dei, qua tibi beneficium con- 
fert. Dico in te esse bonitatem Dei, tamen hac con- 
ditione, si permanseris in bonitate, ut scilicet totum 
Deo tribuas. Alioquin, id est nisi tu permanseris, e£ 
tu, sicut et illi, excideris a sancta radice, et senties 
Dei severitatem, Sed et illi. Quasi dicat: Non solum 
tu exeideris, si non permanseris in bono: sed, et 
illi, id est Jud:ei, s mon. permanserint in increduli- 
tate inserentur, et ideo non sunt despiciendi. Dico si 
non permanserint, quod utique potest fieri. Potens est 
enim Deus inserere illud [illos] iterum. Nam si, quasi 


(329) Augustinus, De quist. nat. 
(350) Id., in serm. de timore Domini. 


hoc a minori probat loquens ad gentilem , quasi vere 
inserentur. Nam tu , o gentilis, excisus es ez 
oleastro, id est ritibus gentilium sterilium, naturali, 
libi quia inde etiam natus es. Idololatria enim, et 
hujusmodi gentibus ex usu sunt quasi naturalia. Ef 
insertus es in bonam olivam, id est unitus es per 
fidem patriarchis et apostolis, qui pinguedinem 
saneti Spiritus habuerunt. [Ambrosius] Oliva enim 
hic intelligitur fides patriarcharum. Insertus es, di- 
eo, οἱ hie contra naturam, quianaturale estut sur- 
culum bona arboris inseramus in truncum male, 
non sureulum male in truncum bonz. Et. hoc insi- 
titio dicitur. (331) Dicitur autem humano more contra 
naturam esse, quod est contra nature usum, mor- 
talibus notum, sieut. est illud, ut surculus fructum 
radici ferat. ld enim eontra naturam, dieit, Apos- 
tolus quod est contra consuetudinem nature, quam 
notitia humana comprehendit. Deus autem creator 
et conditor omnium naturarum , nil contra natu- 
ram faeit, quia id est nature, vel naturale cuique 
rei quod faeit, a quo est omnis modus, numerus, 
ordo nature, sed tamen non incongrue dicitur ali- 
quid facere contra naturam, quando facit contra 
id quod novimus in natura. Hane enim etiam co- 
gnitum nobis cursum appellamus, solitumque natu- 
ri, contra quem cum Deus aliquid facit, magnalia, 
vel mirabilia dieuntur, vel nominantur. Contra vero 
illam summam nature legem a notitia remotam, 
sive impiorum, sive infirmorum, tam Deus nullo 
modo facit, quam contra seipsum non facit. (Quanto 


€ magis. Quasi dicat : Et si hoc est. quod utique est, 


quanto magis Ài qui sunt secundum maturam, id 
est Judzi qui sunt edocti in lege cultum Dei, izse- 
rentur suc olive, id est unientur suo populo. 
Vrns. 25-32. — « Nolo enim vos ignorare, fra- 
«tres, mysterium hoe, ut non sitis vobis ipsis sa- 
« pientes, quia eccitas ex parte contigit in Israel, 
« donee plenitudo gentium intraret, et sic omnis Is- 
« rael salvus fieret, sicut. scriplum est : Veniet ex 
« Sion qui eripiat et averlat iinpietatem a Jacob. Et 
« hoc illis a me testamentum cum abstulero peccata 
« eorum. Secundum Evangelium quidem inimici 
« propler vos, secundum electionem autem charis- 
simi propter patres. Sine poenitentia enim sunt dona 
« et vocatio Dei. Sicut enim aliquando et vos non credi- 


A 


D «distisDeo ; nunc autem misericordiam consecuti es- 


«tis propter incredulitatem illorum, ita et isti nune 
« non crediderunt in vestram misericordiam, ut et 
« ]psi misericordiam consequantur. Conclusit enim 
« Deus omnia in ineredulitate, ut omnium miserea- 
« [ur. » 

Nolo enim. Quasi dicat: Inserentur Judzi. Et vere 
quia et interim quidam et tandem in fine plenitudo. 
Et hoe volo vos scire, et hoc est quod ait : Nolo 
enim vos, o fratres, ignorare, id est nolo quod vos 
ignorelis mysterium hoc, id est hoe occultum Dei judi- 


(951) Id., contra Faust. 


1489 


cium, mysterium dico, u£ non sitis ipsis vobis sapien- 
es, id est ideo voco mysterium, ne putetis vos hoc 
vestro ingenio posse discutere. Et quod sit illud my- 
sterium quod non vult eos ignorare ostendit, scilicet 
quia cccitas, non ex natura, sed ex culpa eorum, 
contigit in Israel, et hoc e: parte. Non enim omnes 
exceecati sunt. Contigit dico, donec plenitudo gentium 
intraret, id est ut intraret, et donec intraret ut causa 
notetur et terminus, e£ sic, scilicet postquam intra- 
verit, omnis Israel, pr:edicante Elia et Enoch, salvus 
fieret, &emulando gentes, sic, etc., quasi dicat: Israel 
salvus flei, sicut scriptum est, in Isaia : Veniet se- 
cundum carnem ex Sion, id est de Judzis, qui eri- 
piat, quasi vi, quod et interim est quando aliquis 
Judaeorum vix convertitur, e£ avertat, voluntarie, 
quod erit in fine quando facile convertentur, a Ja- 
cob, id esta Judzeis, impietatem, id est infidelitatem, 
vel legalis observantize cultum. Cultus enim Judzo- 
rum àb adventu Christi impietas est. Et hoc. testa- 
mentum erit illisa me, id est haec promissio comple- 
bitur illis a me, quia ego ipse faciam quod promisi. 
Quando? Cum abstulero, id est remisero, peccata 
eorum, hoc erit in fine, quando in praedicatione Elice 
et Enoch convertentur Judaei. (332) Unde per Mala- 
chiam dicitur : Mittam vobis Eliam Thesbiten qui 
convertet corda patrum ad filios, et corda filiorum 
ad patres ,ut etiam intelligant filii, sicut patres,id est 
prophete intellexerunt (Malach. 1v.) [Haimo] Sic 
enim cor patrum convertetur ad filios, cum intelli- 
gentia eorum perducetur ad filios, et cor filiorum ad 
patres, dumid quod filii senserunt illi sentient, et 
isti, secundum Evangelium, quasi dicat: Tunc con- 
verlentur Judaei, sed modo inimici sunt Deo, et no- 
bis ; et hoc secundum Evangelium, id est propter 
Evangelium, quod contra legem eorum est, non 
propter genus. [Ambrosius] Et hoc totum fit. prop- 
ter vos, id est ad utilitatem vestram, o gentes, ut 
scilicet vobis esset locus intrandi ad fidem. Error 
enim Jud:orum gentibus aperuit viam ante tempus 
intrandi ad fidem. Prius enim ubique omnibus Ju- 
dois praedicandum erat, et tune. demum gentibus. 
Sed quoniam non crediderunt Judii, ablatum est eis 
regnum et datum est gentibus. Ipsorum igitur oc- 
casione gratiam Dei gentes citius perceperunt. Vel 
iia : Tunc convertentur, sed modo inimici quidem 
sunt Dei, et nostri interim ex se,id est ex suo vitio, 
sed hoc est secundum Evangelium, et propter vos, 
id est ad profeetum Evangelii et vestrum. [Augu- 
stinus] Inimicitia enim eorum qua Christum oecide- 
runt, Evangelio sine dubitatione profeeil (333) Et 
hoc ostendit ex Dei dispositione venisse, qui bene 
uli novit, etiam malis non quod eis prosint, sed ipso 
ilis bene utenle, prosunt electis. Ergo in malo- 
rum potlestale peccare, ut. autem peccando hoc, vel 
lioc, illa malitia faciant, non est in eorum potestate, 
sed Dei permittenlis. Ex se ergo possent inimicari, 
quod profieit Evangelio Deo utente malis ad bonum, 


(552) Augustinus, De civit. Dei, 
(555) Id., De predest. sanctor, 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULi. — IN EP. AD ROM. 


1490 


A ut cum faciant contra voluntatem, id est preceptum 
Dei, impleatur tamen de illis, et sinit ab illis volun- 
tas Dei sapienter omnia disponentis, Secundum ele- 
ctionem autem. Quasi dicat : Quidam Judzeorum sunt 
inimici secundum Evangelium, et propter vos; 
[Ambrosius] quidam autem eorum sunt charissimi 
et electi, et hoc non est propter eorum merita, sed 
secundum electionem, id est quia per gratiam sunt 
electi,et propter patres, [August.] id est promissiones 
patribus factas, quia dilectio Dei in his exuscitatur 
memoria bonorum patrum, quorum prarogaliva 
plurima a Deo benefieia perceperunt. Electi ergo 
sunt dilecti propter patres, quibus hzc promissa 
sunt. 

Ecce ostensum est in his verbis predictis, quare 

p Pars Judcorum exezeata est, scilicet suo vitio, et 

propter gentes, et pars illuminata. scilicet gratia 

electionis, et propter patres. Etsi enim quasi de 
eisdem loquatur, dicendo, inimici et dilecti, quia 
una gens erat omnium illorum ; alii tamen sunt ini- 
mici Dei. alii charissimi et dileeti. (334) Sine peni- 
lentia enim. Quasi dicat : Dico quod secundum ele- 
elionem, et propter patres sunt salvandi, quia non 
sunl vocali ea vocatione qua multi non priescili vo- 
cantur, qui tamen pereunt, de qua dielum est: 

Multi vocati, ete. (Matth. xxu), sed illa qua vocan- 

tur electi, ad quam qui pertinent omnes sunt docibi- 

les Dei, nec potest eorum quisquam dicere, credidi, 
ut 510 vocarer, quia praevenit eum misericordia Dei, 
qua voealus est ut. crederet. Qua vocatio est sine 

penitentia, id est sine mutatione, quia qui audit ἃ 

Patre venit ad Filium, qui non perdit quidquam de 

omni dato ; quisquis vero perit, non inde fuit : qui 

inde est, omnino non perit. Propter quod Joannes 
ait : A4 nobis exierunt, sed ex nobis non fuerunt 

(I Joan. un). [August.] Fuerunt enim de multitudine 

voealorum, sed non de paucitate electorum. Si enim 

fuissent de nobis, mansissent utique nobiscum. 

Et hoc est quod ait: Quasi dicat : Vere sunt sal- 

vaudi seeundum electionem, et propler patres, 

quia dona, id est promissiones, e£ vocatio Dei, id est 

electio Dei ab serno, sunt sine pconitentia , id 

est sine immutatione consilii Dei, velita : Ideo 

dico secundum electionem, quia quibus Deus fi- 
dem inspirat, sine precedente eorum pcniten- 
tia inspirat. Et hoc est, sine penitentia enim 

E»-4 pricedente sunt dona οἱ vocatio Dei ; id est 

gratuita eL interior vocatio, qua Deus vocat ad fi- 

dem quod nullius meritum praevenit. [Ambrosius] 

Velita : Dixerat, veniet qui avertat impielatem a 

Jacob, et hoc erit, cum abstulero peecata eorum. 

Sed ne quis putet eos non posse accipere misericor- 

diam, quia non videl eos exteriori peenitentia allligi, 

ait : Sine penitentia, quasi dicat : Nemo diffidat de 
eis, eL si non. exterius plangant, quia vocatio Dei 
qua vocat ad fidem et. dona, id est remissio pecca- 
torum quam prostat in baptismo, sunt sine poni- 


* 


D 


(554) Aug. De priedest, sanctor, 


1491 PETRI LOMBARDI [ 1492 


tentia exteriori. Verum est, quia gralia Dei in ba- A cedentibus redditam ; nec tam movet nos quod gra- 


pismo non requirit gemitum, vel planctum, vel 
opus aliquod, nisi solam fidem et cordis contritio- 
nem ; et omnia gratis condonat. Hxc ideo dicit, ne 
putent illos non posse accipere misericordiam, quia 
eosdolere non vident. Sicut enim. Hic ostendit posse 
fieri ut impietas averlatur a Jacob, quia et a gen- 
tibus ablata est, que aliquando non crediderunt. 
Quasi dicat : Ita. opus erat ut alii Jud:orum essent 
inimici, et alii electi. Sicut enim et vos, o gentiles, 
aliquando, id est longo tempore plus quam isti, non 
credidistis Deo,quod valuit ad hoe, ut humiles modo 
credatis, id est qua ratione permisit vos olim Deus 
non credere, scilicet ne causam superbi: haberetis 
postea conversi. Nunc autem, id est nuper conse- 
cuti estis misericordiam, probato quod deficit natu- 
ra, id est quod per liberum arbitrium juvari non 
potestis. Consecuti estis dico, et hoe, propter in- 
credulitatem illorum, qua est aliqua causa vestrae 
misericordiz. Ifa et isti, id est Judowl, nunc non cre- 
diderunt, ne postea conversi materiam in lege glo- 
riandi habeant. Non crediderunt, dico, venientes, 
in vestram misericordiam, id est non habuerunt fi- 
dei gratiam, per Dei misericordiam sicut et nos. 
IWon erediderunt, dico, u£ eft ipsi humiliati conse- 
quaniur vobiscum misericordiam, id est fidei gra- 
tiam. deo itaque de utriusque, id est de Judcwis et 
genüi5us ita faetum est, quia Deus conclusit, (Hai- 
510]id est permisit concludi omnia, id est Judaeos 
et gentes, c? incredulitate, [Ambrosius] quia aliter 
ex superbia ruerent. (335) Hic videtur aliquo modo 
mysterium exponere. Conclusitenim Deus omnia in 
increaüulitate, ut de amaritudine infidelitatis suze 
ponitendo confusi, et ad dulcedinem misericordize 
Dei credendo conversi, humiliores permanerent, et 
ut gratia muneris esset gratissima, et clamarent : 
Quam magna multitudo dulcedinis tue, Domine. 
(Psal. xxx). Conclusit, dico, tamen ita u£ misereatur 
omnium, |Ambrosius] id est Judaeorum et gentilium 
quod nullum damnaturus sit, quod quidam falso 
opinati sunt. 

VEns. 33-36. — « O altitudo divitiarum sapientize 
« et scientize Dei ! quam incomprehensibilia sunt ju- 
« dicia ejus, et investigabiles vie ejus? Quis enim 
« cognovit sensum Domini? aut quis consiliarius 
« ejus fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur 
« ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso 
τ sunt. omnia, ipsi gloria in ssecula seeulorum. 
« Amen. » 

Ὁ altitudo, ete. Przemiserat sententiam mir: pro- 
funditatis, seilicet. quod Deus conclusit-omnia in 
incredulitate, ut omnium misereatur, cujus profun- 
ditate, velut horrore percussus, et velut abyssi 
altitudinem expavescens Apostolus exclamat : O al- 
litudo. etc. (336) Valde enim parvum sensum habe- 
mus ad discutiendam justitiam judiciorum Dei, ad 
disculiendam gratuitam gratiam nullis meritis pre- 


ἜΗΙ Augustinus, De civit. Dei. 
336) Augustinus, De cor. et grat. 


lia praestatur indignis, quam quod indignis zque 
aliis denegatur. (337) Scio enim quod sicut impos- 
sibilitas, ita et iniquitas non est apud Deum ; et 
scio quod resistit superbis, et humilibus dat gra- 
tiam. Illud vero obseurum est, quare quibusdam in- 
dignis dat, quibusdam negat. Aliquid est in abdito 
et profundo judiciorum Dei. Similiter nec illud per- 
spieuum est, quare hoc modo salvaverit Judzos et 
gentes, ut prius permitteret eos concludi in infide- 
litate. Si quis ergo qusrat, quare sic salvantur, 
cum multi alii modi salvationum sint, hoc se ne- 
Scire per animi rationem innuit Apostolus. [Ambro- 
sius] Quasi dieat : Excseavit Deus gentes et Ju- 
daos ad tempus, ut omnium misereatur. Quare sic 
faetum sit, non putes posse comprehendi. Hxc est 
enim altitudo divitiarum sapienti: et scientie Dei, 
qui gentiles et Jud:os multifaria providentia acqui- 
sivit ad vitam. Hanc igitur admiratur Apostolus di- 
cens : O altitudo divitiarum, hoc dicit quia multa 
scit, et profunda sapientie, [Haimo] qu: est de re- 
bus spiritualibus, e£ scientie Dei, qu: est de mun- 
danis. Omnium enim divinarum humanarumque 
rerum sublimis et profunda cognitio est apud Deum, 
qui solus sieut sunt omnia intuetur, ad eujus noti- 
liam omnis sensus noster retunditur. Quam incom- 
prehensibilia, etc. Quasi dicat : Sicut sapientia et 
scientia ejus sunt incomprehensibiles, sic et judicia 
pro quibus cepit de sapientia et scientia. Et hoc 
est : Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, id 
est dispositiones de omnibusrebus. Ef quam inve- 
stigabiles vie ejus, id est impletiones dispositionis, 
quia nec in exhibitione potest cognosci quod dispo- 
suit. Deinde, utens verbis Isaic, altam esse sapien- 
tiam Dei probat subdens : Quis enim ? Quasi dicat : 
Vere est alta sapientia et scientia. (uis enim cogno- 
vit, hoe Isaias dicit, sensum Domini ? in sapientia 
etscientia? A4u£ quis consiliarius ejus fuit ? in dispo- 
sitione vel exhibitione rerum, id est quis fuit cu- 
jus consilio ageret, vel qui ejus consilium sciret ? 
[Ambrosius] Patris consiliarius est unigenitus Fi- 
lius ejus, qui et Angelus magni consilii appellatur ; 
sed ex hominibus et angelis nullus ei fuit consilia- 
rius. Aut quis prior? quasi dicat : Et si judicia Dei 
non possumus scire, saltem hoc constat quod sola 
gratia dat bona, non ex precedenti merito. Et hoe 


D est quod ait : Au£ quis prior dedit illi&demet bona 


opera, priusquam ab ejus gratia praveniretur? ef 
retribuetur ei, merces a Deo ex hoc quod fidem 
suam prior dedit illi? Nullus. |August.| Quoniam 
potius omnia sunt ex ipso Patre, ex quo Filius est ; 
[Haimo] e£ per ipsum, Filium, per quem omnia 
faeta sunt ; [August.] e£ im ipso, Spiritu sancto, 
quia sola dilectione creavit, et conservat omnia. 
[Haimo] Eeee trinitas personarum hie ostenditur, 
et essentide unitas. Tres enim diversw prcepositio- 
nes, scilicet ez, per, in distinctionem personarum 


(957) Id., De spiritu et lit. 


— 


T. 


1493 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1494 


indieant. [Augustinus] Ipse vero, id est pronomen A sed Deum et Dominum, quod ipsa Trinitas dici po- 


repetitum identitatem substanti:& insinuat, sicut et 
illud quod subdit, ipsi gloria, non dicit ipsis. Non 
enim duos, aut tres deos fides Catholica przdicat, 
sed ipsam Trinitatem, unum Deum, non ut eadem 
Trinitas simul possit diei aliquando Pater, aliquando 
Filius, aliquando Spiritus sanctus, sieut Sabellius ere- 
dit; sed ut Pater non sit, nisi Pater; et Filius non sit, 
nisi Filius ; et Spiritus sanctus, non nisi Spiritus san- 
etus. Et haec Trinitas, non nisi unus Deus. Hane Trini- 
tatem Apostolus creditur insinuasse, cum dicit, ex 
ipso, el per ipsum, et in ipso sunt omnia. (338) Cum 
audimus omnia esse ex Deo, omnes utique naturas in- 
telligere debemus, et omnia qu: naturaliter sunt. Ne- 
que enim ex ipso sunt peccata qui naturam non 
servant, sed vitiant, qu: peccata de voluntate pec- 
cantium nascuntur, et cum in Deo sint omnia quae 
condidit, non tamen inquinant eum qui peccant. 
De cujus sapientia dicitur : Atfingit ommia (Sap. 
vi), propter suam munditiam, et nil inquinatum 
in eam incurrit. Attendendum etiam est quod non 
ait de ipso, sed ex ipso sunt omnia. Ex ipso enim 
non hoc significat penitus quod de ipso. Quod enim 
de ipso est, potest dici ex ipso, sed non omne quod 
ex ipso est, polest diel esse ex ipso, quia non est 
de substantia sua. Ex ipso enim sunt colum et 
lerra, quia ipse fecit ea ; non autem de ipso, quia 
non de substantia sua. [Augustinus] Sicut aliquis 
homo si gignat filium et faciat domum, ex ipso est 
domus, ex ipso est Filius ; sed filius de ipso, do- 
mus vero de ligno, et de terra est. (339) Oportet 
igitur ut Creatorem, per ea qua faeta sunt, intel- 
lectu conspicientes Trinitatem intelligamus , cujus 
Trinitatis. vestigium in crealuris apparet. In illa 
enim Trinitate summa est origo omnium rerum, 
οἱ perfectissima pulchritudo, et beatissima dilectio. 
Itaque illa tria a se invicem determinari videntur, 
et in se infinita sunt. Ita et singula sunt in singulis, 
et omnia in singulis, et singula in omnibus, et unum 
omnia. Non ergo confuse accipiendum est quod ait 
Apostolus ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. 
Ex ipso dieit propter Patrem, et per ipsum propter Fi- 
lium in ipso propter Spiritum sanctum. Non ait ex ip- 
sis, per ipsos, et in ipsis ; nec ait ipsis gloria, sed ipsi. 
Insinuare volens hanc Trinitatem unum Deum esse. 
[August.] lllud vero vigilanter intende, ne quia Pa- 
1rem volens intelligi, dicit ex ipso, sie intelligas 
omnia esse ex Patre, ut neges omnia esse ex Filio, 
vel ex Spiritu sancto, cum ex Patre, et per Patrem, 
et in Patre omnia esse sane dici possit, similiter dec 
Filio et Spiritu sancto dici potest. Ac per hoc dum 
dicitur ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, 
sine dubio Patris, et Filii, et Spiritus sancti demon- 
strabitur :zqualitas. (340) Et. quia non ante nomi- 
naverat Patrem, vel Filium, vel Spiritum. sanctum, 


(558) August. De natura boni. 
(959) Id.., De Trinitate. 
(540) Id., in eodem. 


test, singula horum trium referri ad singulos vo- 
luit, subdens ex ipso. (341) Religet ergo vos vera 
religio uni omnipotenti Deo, quia inter mentem 
nostram qua illum intelligimus, patrem et verita- 
tem, id est lucem interiorem, per quam illum intel- 
ligsimus nulla interposita est creatura. [August.] 
Quare ipsam quoque veritatem nulla ex parte dissi- 
milem ; in ipso, et cum ipso Patre veneremur : qua: 
forma est omnium, qui ab uno facta sunt, el ad 
unum referuntur, qua tamen omnia neque fierent 
a Patre per Filium, neque suis finibus salva essent, 
nisi Deus summe bonus esset, qui et nulli naturz 
qui ab ipso bona esset, invidit : et in ipso bono, 
alia quantum vellent, alia quantum possent, ut 
manerent, dedit, quare ipsum donum Dei cum 
Patre et Filio sque incommutabile colere, et te- 
nere nos convenit, unius substantie trinitatem 
Deum a quo sumus, per quem sumus, in quo su- 
mus, E» £» a quo discessimus, cui dissimiles facti 
sumus, a quo perire non permissi sumus, princi- 
pium ad quod reecurrimus, et formam quam sequi- 
mur, et gratiam per quam reconciliamur, unum quo 
auctore conditi sumus ; et similitudinem ejus, per 
quani ad unitatem reformamur ; et pacem, qua uni- 
tati adhzeremus, scilicet. Deum, qui dixit : Fiat ; et 
Verbum, per quod factum est omne quod substan- 
lialiter et naturaliter factum est ; et donum beni- 
gnitatis ejus qua placuit, et conciliatum est auctori 
suo, ut non interiret. quod ab eo per Verbum fa- 
ctum est. (342) Et hz» sunt res quibus fruendum est, 
scilicet Pater et Filius et Spiritus sanctus, eadem- 
que Trinitas, una quedam summa res est, commu- 
nisque omnibus fruentibus ea; si tamen res dici 
debeat, et non rerum omnium «eausa, si tamen et 
causa. Non enim facile nomen, quod tante excel- 
lenti:? conveniat, inveniri potest, nisi quod melius 
dicitur, ita Trinitas hec unus Deus, ex quo omnia, 
per quem omnia, in quo omnia, ita Pater et Filius 
el Spiritus sanetus, singulus quisque eorum Deus 
est, et simul omnes, unus Deus ; et singulus quisque 
horum plena est substantia, et simul omnes una 
substantia. (343) Pater nec est Filius, nec Spiritus 
sanctus ; Filius nec est Pater, nec Spiritus sanctus ; 
Spiritus sanctus, nec Pater, nec Filius, sed Pater 
tantum Pater, et. Filius tantum Filius; et Spiritus 


D sanetus, tantum Spiritus sanctus. Eadem tribus ceter- 


nitas, eadem incommutabilitas, eadem majestas, 
eadem potestas. In Patre unitas, in Filio :;qualitas, 
in Spiritu sancto unitatis cqualitatisque. concor- 
dia. Et tria haec, dieimus unum omnia propler Pa- 
trem, cequalia omnia propter Filium, connexa om- 
nia propter Spiritum sonctum ; tamen. unum, scili- 
cet Dominum esse solum, cui servitus illa debetur, 
quze latria Graeco vocabulo nuneupatur, Patri, enim 


(541) 14... De vera religione. 
(542) W., De doctrina Christiana. 
(545) Id., in lib. vr, De Trin. 


1495 


et Filio et Spiritui sancto latria debetur. (344) Pater 
non habet Patrem, de quo sit; Filius autem de 
Patre est, ut sit, atque ut illi cozternus sit. Imago 
enim si perfecte implet illud eujus imago est, ipsa 
cosquatur ei, non illud imagini sue, ubi jam est 
summa congruentia et prima zequalitas οἱ prima 
similitudo, nulla in re dissidens et nullo modo 
inequalis et nulla ex parte dissimilis ; sed ad 
identidem respondit ei, cujus imago est, ubi est 
summa et prima vita, cui non est aliud vivere et 
aliud intelligere, sed id quod est ei intelligere, hoc 
est vivere et hoc esse est. Unum est hoc tanquam 
Verbum perfectum, cui non desit aliquid : et ars 
quedam omnipotentis atque sapientis Dei, plena 
omnium rationum viventium incommutabilium ; et 
omnes unum in ea, sicut ipsa unum denuo, cum 
quo unum, ubi omnia novit Deus, quz fecit per 
ipsam, et ideo cum discedant et succedant tempora, 
non discedit vel succedit aliquid scientie Dei. Non 
enim quie creata sunt, ideo sciuntur a Deo, quia 
facta sunt. An non potius ideo facta sunt, quia im- 
mutabiliter a Deo seiuntur? Ille igitur ineffabilis 
quidam complexus Patris et imaginis, non est sine 
perfruitione, sine charitate, sine gaudio. Illa igitur 
dileetio, delectatio, felicitas, vel beatitudo, si ta- 
meu humana lingua vel voee digne dicitur, est in 
Trinitate Spiritus sanetus non. genitus, sed genito- 
ris genitique suavitas, ingenti largitate alque uber- 
tate perfundens omnes creaturas pro captu earum 
ut ordinem suum teneant. Hac igitur omnia quie 
arle divina facta sunt, et. unitatem quamdam in se 
ostendunt et speciem et ordinem. Nam quodque 
horum creatorum et unum aliquid est, et aliqua 
specie formatur, et ordinem aliquem petit, aut tenet, 
et ita in ereaturis, ut praediximus, vestigium prae- 
lucet Trinitatis. Nam propter hoc naturam summi 
boni simplicem esse dieimus, quia est in ea Pater 
solus, aut Filius in ea solus, aut Spiritus sanctus, 
id est quia sola est ista, non inde Trinitas, sine 
substantia personarum, sieut Sabelliani putaverunt ; 
sed ideo simplex dieitur, quia est hoc quod habet, 
excepto quod relative quoque persona ad alteram 
dieitur, nec est. ipsa. Nam ulique Pater habet Fi- 
lium, ad quem relative dicitur, nec tamen est Filius ; 
et Filius habet Patrem, non tamen ipse est Pater. 
Propter hoe itaque et. natura hae dicitur simplex, 
quod non sit alind habens, e 
sicut et in ezeteris rebus est. Non enim habens li- 
quorem, liquor est, nec corpus color, nee aer lux. 
Non ergo Pater solus, nec solus Filius, nec solus 
Spiritus sanetus, Deus est ; sed ipsa Trinitas, unus 
Deus est solus. Ipsi gloria, quasi dieat : Et cum 
lalis sit, ipsi secundum substantiam singulariter 
uni sit gloria, non ipsis, et hoc in secula seculorum. 
Amen. 


CAPUT XII. 


VEns. 1, 2. — « Obsecro itaque vos, fratres, per 


(544) Augustiuus, in lib, vi, De Trin. 
(945) Id., ad Maxim. 


PETRI LOMBARDI 


Laliud id quod habet, D 


1496 


À « misericordiam Dei, ut. exhibeatis Corpora vestra 
hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, ra- 
lionabile obsequium vestrum. Et nolite confor- 
« mari huie seculo, sed reformamini in novitate 
* sensus vestri; ut probetis quae sit voluntas Dei 
« bona, et beneplacens, et perfecta, » 


Obsecro vos itaque. [Ambrosius] Post tractatum 
legis et fidei et naturam Judaici populi et gentilis 
ad bonam vitam agendam hortatur. Hucusque enim 
ne alter adversus alterum superbiret monuit. Hine 
moralis admonitio, qua monet ut alter de alterius 
utilitate laboret, quasi dicat : Quia in ipso sunt 
omnia. Jaque obsecro vos, fratres. Quasi dicat: 
Quod rogo, fraternitas exigit, obsecro dico, et hoe, 
per misericordiam Dei, id est per apostolatum mise- 
ricorditer mihi a Deo commissum, vel per miseri- 
cordiam a Deo vobis factam et exhibitam. Quod 
TOZO, uf exhibeatis, id est offeratis, corpora vestra, 
non tamen mentes, sed etiam corpora licet caro re- 
pugnet, offeratis, dico, hostiam, in morltificatione 
carnalium desideriorum, viventem, per bona opera ; 
sanctam, in Deo, scilicet firmam, Deo placentem, 
ut bona intentione faciatis. (345) Verum enim 
sacrificium est omne quod agitur, ut inhzrea- 
mus Deo; relatum scilicet ad illum. finem boni, 
quo beati veraciter esse possimus. Unde et ipse 
homo Dei nomine consecratus, et Deo votus in 
quantum mundo morimur, ut juvat Deo, sacrificium 
est verum. [Ambrosius] Tune ergo corpora nostra 
sunt hostia Deo acceptabilis, si ipsa incontaminata 

C servemus, dissimiles illis qui voluptatibus carnis 
serviunt. Et nota quod ait hostiam viventem olim 
quod, apud veteres, oblata hostia occidebatur, ut 
homines causa peccati, zeternze morti subjecti osten- 
derentur. Hune autem quia per donum Dei purificati 
sunt homines, et ἃ secunda morte liberati, vivam 
hostiam debent offerre ut. sit signum vitz. zeternze. 
Non enim sieut tune, corpora pro corporibus immo- 
lantur, sed corporum vitia perimuntur. (346) Ra- 
tionabile, quasi dicat : Exhibete corpora vestra ho- 
sliam ; tamen, obsequium vestrum, totum in pradi- 
elis sit, rationabile, id est cum diseretione ne quid 
minus sit, sed cum temperantia vestra corpora ea- 
sügelis, ut non nature defectu cogantur dissolvi, 
sed vitiis mori. Et nolite. Hic anima jubetur in sa- 
crifieium Deo offerri, sicut. ante jusserat Deo cor- 
pora offerri. Si enim corpus quo inferiore tanquam 
famulo, vel instrumento utitur anima, cum ejus 
bonus usus et rectus ad Deum refertur, sacrificium 
est, multo magis anima ipsa sit sacrificium, cum 
igne divini amoris aecensa, formam concupiscentiz 
scecularis amittit, et Deo se referens ei lanquam in- 
commutabili forma: subdita reformatur. Et hoc est 
quod ait: quasi dieat : Offerte corpora vestra, et 
etiam animas hoec modo : Nolite, in vestra enim 
manu est, conformari huic seculo, id est formam 
concupiscenti: szeularis aecipere. [August.] Sed 


(546) 1d., De civit. Dei. 


1497 


COLLECTANEA IN EPIST. D. 


PAULI. — IN EP. AD ROM. 1498 


reformamini, qui in Adam fuistis deformati, quia A quod preceptum, omnes hsretici transgressi sunt. 


in eo partim est amissa imago Dei (347). Nam si non 
amisisset homo imaginem Dei, et rursum si totum 
amisisset, non diceretur, reformamini im movilate 
sensus vestri vel mentis vestre, ut incipiat illa 
imago ab illo reformari, a quo formata est. Non 
enim reformare se ipsam potest, sicut potuit defor- 
mare : vel reformamini, quasi dieat : [tem itemque, 
de die in diem quz reformatio fit in his qui sem- 
per proficiunt, et in ea qua antesunt, se extendunt, 
novum hominem Christum, imitantes. Unde subdit : 
Reformamini, dico, in novitate sensus vestri, vel 
menlis vestrae, id est mentem cui non damnantur 
peccata reformamini ad modum novi hominis. (348) 
Et nota quod hie est generalis prohibitio, et zene- 
ralis jussio; prohibitio enim est, nolite conformari 
huic szculo. Jussio autem est, sed. reformamini in 
novitate sensus vestri. Illud pertinet ad non con- 
cupiscere, hoc ad diligere; illud ad continentiam, 
hoc ad justitiam ; illud ad declinandum a malo, hoc 
ad faciendum bonum. Non concupiscendo enim ve- 
tustate exspoliamur et diligendo novitate induimur. 
Ad hoc utique reformamini, u£ in vobis ipsis expe- 
rimento probetis que sitvoluntas Dei,id est quid 
Deus velit, que voluntas est hona, quia quidquid 
Deus vult bonum est. Et beneplacitis illis qui in- 
telligunt el experti sunt. E£ perfecta in omni boni- 
tate, uL nihil sit melius. Et nota quia voluntas Dei 
dicitur, sive ipsa qua vult quz in Deo Deus est, 
sive illud quod vult : hic autem accipitur Dei volun- 
las qua vult, quz» semper impletur, qu: beneplaci- 
tum Dei vel dispositio interdum appellatur. De qua 
Propheta ait : ümnia quecunque voluit fecit (Psal. 
cxi), et Apostolus : Voluntati ejus quis resistit ἢ 
(Rom. 1x). Omnia ergo bona quz fiunt, Deus, fieri 
vult, quorum ipse auetor est, mala vero non vult 
fieri, nec tamen vult non fieri. Si enim vellet non 
fieri, et fierent, voluntati ejus aliquid resisteret ; 
sed tamen fieri ea prescit. Prwterea voluntas Dei 
dieitur ejus operatio vel permissio. Unde Augusti- 
nus (349) : Nonfitaliquid quod Omnipotens fieri non 
velit, vel sinendo ut. fiat, vel ipse faciendo. Item 
voluntas fieri dieitur interdum ejus consilium, vel 
approbatio, preeceptio, vel prohibitio. 

t» G Vins, 3.— « Dico enim, per gratiam quie data 
« est mihi, omnibus quisunt inter vos, non plus sapere 
« quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem, 
« et unicuique sicut Deus divisit. mensuram fidei. » 

Dico enim per gratiam. Quasi dicat : Illud obsecro 
ut non conformemini scculo, sed reformemini in 
novitale sensus vestri. Hoc autem prohibeo, dico 
enim per gratiam apostolatus, id est auctoritate 
apostolica, que data est mihi, non plus sapere, id est 
investigare de mysteriis divinis, quam oportet sa- 
pere, sed. sapere ad sobrielatem, vel, ad temperan- 
tiam, id est sine presumptione, et temperanter, 


(347) Augustinus, De Trinitate. 
(348) Id., De perfect. justit. hom. 
(549) Id., in enchirid. 


Et hoc dico non omnibus vobis, sed omnibus qui 
sunt inter voslales, quia nee omnes hoc agebant, 
sed quidam inter illos. (350) Et sciendum quia hoc 
est sacrificium Christianorum, ut multi unum cor- 
pussint in Christo. Hoe enim in sacramento alta- 
ris fidelibus voto demonstratur Ecclesie, qu: in ea 
re quam offert significatur. Sicut enim panis ex 
multis conficitur granis, ita ex multis fidelium mem- 
bris saneta constat Ecclesia, qui Creatoris sui par- 
licipatione congauderet, cujus munere sancti sunt 
et unum, quod in sequenti ostenditur, ubi ait: 
Multi unum corpus sumus in Christo (I Cor. x). Quod 
non potest fieri, nisi sapiant ad sobrietatem quod 
hic precipit. Et unicuique. Sicut monuit ne de priori 
ptu superbiant, ita ne de donis qui in fide reci- 
piuntur. Quasi dicat : Preeipio non plus sapere 
quam oportet, et precipio, scilicet majori vel mi- 
nori sapere, sicut divisit Deus mensuram fidei, id 
est ea ratione qua Deus dedit unicuique divisim 
dona mensurata, qu: fides meretur. Quod ideo fe- 
cit, ut nee indigeat, et sit subserviendi materia, ut 
ita sit mutua. dilectio. [Ambrosius] Aperte ostendit 
Apostolus in his verbis hoc debere nos sapere quod 
justili: terminos non egrediatur, ut non nobis so- 
lis utile sit, sed et nulli obsit. Vel, ita : Et unicuique 
precipio non plus sapere, sicut divisit mensuram 
fidei, id est secundum fidem quam Deus mensurate 
dividit. [August.] Nam et fidem mensurate partitur 
Deus unicuique, (351) et haee est. operans per dile- 
ctionem sine qua nulla cujusque bona opera existi- 
C manda sunt; ex qua omnis justitia sumit initium ; 
quz non est tribuenda libero arbitrio, nec illis prze- 
cedentibus meritis, quia inde incipiunt omnia bona 
quicunque merita. Opera quippe bona fiunt ab ho- 
mine. fides autem fit in homine, sine qua illa a 
nullo fiunt homine. Fides ergo donum Dei est quam 
partitus Deus unicuique, sieut et alia dona sancti 
Spiritus, sine quo Spiritu sancto constat. Christum 
nos dilieere, et ejus mandata servare non posse :et 
id nos posse atque agere tanto minus, quanto il- 
lum pereipimus minus; tanto amplius, quanto il- 
lum percipimus amplius. Ideoque non solum non 
habenti, verum etiam habenti non incassum pro- 
mittitur ; non habenti quidem ut habeatur ; habenti 
autem ut amplius habeatur. Nam si ab alio minus, 
Dab alio non plus haberetur, sanctus Eliseus sancto 
Eliw non diceret : Spiritus qui est in te duplo sit in 
me (IV Reg. v). Christo autem, qui est Dei Filius, 
non ad mensuram datus est spiritus, quia in illo 
habitat omnis plenitudo divinitatis. Neque enim sine 
gratia Spiritus saneti, est mediator Dei et hominum 
homo Christus. Quod enim unigenitus est Filius, 
equalis Patri, non est gratice sed natur:. Quod au- 
tem in unitate person: Unigeniti assumptus est ho- 
mo, grati: et non natur. Coteris autem. omnibus 


(550) Augustinus , De civit. Dei, 
(554) Id., ad Julianum. 


1499 


PETRILOMBARDI. 


1500 


ad mensuram datur, et datus additur, donec uni- A libet occultorum, simus membra aliorum, ut illis 


cuique pro modo su: perfectionis propria mensura 
compleatur. Unde Joannes de Christo loquens ait : 
Non enim ad mensuram Deus dat spiritum (Joan. 1). 
Ceteris vero dividitur, non quidem ipse spiritus, 
sed dona ejus. Et sciendum quod obtemperandum 
est Apostolo precipienti unieuique sapere secun- 
dum mensuram fidei. (352) Si enim pro viribus suis 
alitur infans, erescit ut. plus capiat ; si autem vires 
sum capacitatis excedit, defieit antequam crescat. 
Vkns. ἀ- 15. — « Sicut enim in uno corpore multa 
« membra habemus, omnia autem membra non 
« eumdem actum habent, ita mulli unum corpus 
« sumus in Christo ; singuli autem alter alterius 
« membra, habentes donationes secundum gratiam 
« qui data est nobis, differentes ; sive prophetiam, 
« secundum rationem fidei; sive ministerium, in 
« ministrando ; sive qui docet, in doctrina ; qui ex- 
« hortatur, in exhortando ; qui tribuit, in simplici- 
« tale ; qui praeest, in sollicitudine ; qui miseretur, 
« in hilaritate ; dilectio, sine simulatione ; odientes 
« malum, adhwrentes bono, charitatem fraternitatis 
« invicem diligentes, honore invicem privenientes, 
« sollicitudine non pigri, spiritu ferventes, Domino 
« servientes, spe gaudentes, in tribulatione patientes, 
« orationi instantes, necessitatibus sanctorum com- 
« municantes, hospitalitatem sectantes. Benedicite 
« persequentibus vos. Denedieite, et nolite maledice- 
« re. Gaudete cum gaudentibus, flete cum flentibus. » 
Sicul enim. Quasi dicat : Ideo mensurate. divisit 
dona, quia multi unum corpus sumus, et ideo om- 
nia necessaria danda, sed non in uno, et hoe est 
quod ait, Sicut enim in uno corpore multa membra 
habemus, omnia autem membra non habent eumdem 
actum, itanos, multi, per diversa dona, unum cor- 
pus sumus in Christo, invicem subserviendo. Ecce 
corporis exemplo docet non posse nos singulos ha- 
bere omnia, ac per hoc. curam nostri invicem nos 
agere debere, quia invicem officiis nostris indige- 
mus. Singuli autem. Quasi dicat : Omnes unum cor- 
pus sumus in. Christo, singuli autem sumus menm- 
bra, alter quidem est membrum alterius, et ita su- 
mus aliis servientes et aliis indigentes. Ideo dici- 
tur singuli, quia nullus excluditur, major vel mi- 
nor. Habentes autem, vel, igitur. Quasi dieat : Sin- 
ΘΠ sumus membra, ad hoe, autem sumus haben- 
tes donationes. differentes, id est dona differentia. D 
Habentes dico secundum gratiam, quc data est no- 
bis. Vel ita lege, quasi dicat : Singuli sumus mem- 
bra. Igitur, in differentibus donis hoc agatur. Et 
hoc est quod ait, quia sumus membra. Igitur ha- 
bentes donationes secundum gratiam quie. data est 
nobis, scilicet simus membra alter alterius. Qui 
autem illie sint gratize, ex quarum diversitate dieun- 
iur membra, et qualiter in illis nobis invicem sub- 
servire debeamus aperit dicens : sive habentes pro- 
phetiam, id est revelationem futurorum, vel quorum- 


B 


(992) Augustinus, De civitate Dei. 


prophetemus. Habentesdico, secundum rationem fi- 
dei, quia, ut exigit fides eorum , vel auditorum da- 
lur prophetia. [Ambrosius] Et nota quod in enu- 
meratione gratiarum a prophetia incipit, quie est 
prima probatio, quod fides nostra sit rationabilis, 
quia credentes accepto spiribi prophetabant. Sive 
ministerium ecclesiasticum habentes, ut presbyteri 
simus, membra aliorum in ministrando assidue. Sive 
qui docet, id est qui habet gratiam docendi sit mera- 
brum alterius, in doctrina, id estin exhibitione do- 
clrinze. Qui exhortatur, id est qui habet gratiam ex- 
hortandi sit membrum alterius in exhortando. Qui 
tribuit, eleemosynas tribuat, non in duplicitate prae- 
sentis et futurze glori, sed im simplicitate future 
gloriz, et ita sit membrum alterius. Et qui preest, 
ut princeps presit; in sollicitudine, id est ut sol- 
licite agat, et ita sit membrumalterius ; et qui misere- 
Lur, id est qui habet gratiam compatiendi oppresso- 
hoe faciat in hilaritate, id est lzto animo subveniat, 
el ita sit membrum alterius, quoniam in multis of- 
fendimus omnes (Jac. mr, [Aug., Hier.] suggerit 
Apostolus Dominieam et quotidianam medicinam. 
He enim miseratio est quotidiana medicina quoti- 
dianis et si levioribus tamen vulneribus et mullis. 
Judicium enim sine misericordia fiet illi qui non fe- 
cit misericordiam (Jac. m). Unde Dominus ait : Di- 
mittite et dimittetur vobis. Date et dabitur vobis 
(Luc. v1). Et hoc utique justum est ut dimittatur di- 
mittenti, et detur danti. Inest. quippe Deo et mise- 
ricordia judicanti, et judicium miserenti. Quisquis 
vero quasi nimis justus et. securus judicium exspe- 
celat sine misericordia, iram provocat. [Ambrosius] 
Misericordia hse est multiplex, scilicet dare alii, 
peecanti ignoscere, oppresso subvenire, ete. [Aug.] 
Et ideo non superflue hoc subdit de misericordia, 
ponendum unum misericordie membrum, eum pra- 
missum sit aliud membrum misericordie ubi ait, 
qui tribuit in simplicitate, hoe dicit in hilaritate. 
Simplicitas excludit hypocrisim. Hilaritas gaudium 
ostendit fretum spe futuri. Omnis ergo misericordia, 
el simpliciter, et. cum gaudio debet fieri. Dilectio 
qua diversa dona uniuntur, sit sine. simulatione, et 
sic erit alter alterius membrum ; et sitis odientes 
malum et adhaerentes bono; ut nec dilectio amici 
faciat malum amare, nec malum faciat bonum 
dimittere, et sitis diligentes invicem. charitatem 
fraternitatis, id est. quod fratres charitatem ha- 
bent inter se ; vel sitis volentes a fratribus rediligi ; 
el sitis invicem prevenientes vos. honore, id est in 
qualibet reverentia. [Ambrosius] Aliter non est fra- 
ternus amor, nisi mutuis se preveniant obsequiis, 
et sitis in sollicitudine non pigri, id est si solliciti 
estis corde non silis pigri opere. Maledietus enim 
est, sicut Jeremias ait, qui opus Dei fecerit negligen- 
ter (Jer. x,vir), [Haimo] quia pigri in conversatione 
divina sine spe sunt. (353) Et ideo ut pigritize frigus 


(535) Id., De blasphemia Spiritus sancti. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1502 


pellatur, sitis ferventes spiritu, id est igne charita- A tem ; sed sitis consentientes humilibus, id est humi- 


tis, et si actu non potestis implere quod vultis. 
Ideo autem dicit, ferventes, quia Spiritus sanctus 
ignis est quo fervet charitas, que diffunditur in cor- 
dibus nostris per Spiritum £» "$. sanctum: cui fervori 
contrarium est, quod dicit Dominus : Refrigescet 
charitas multorum (Matth. xxiv). De hoe igne Do- 
minus ait : Ignem veni mittere in terram (Luc. xi). 
Domino, vel tempori. Quasi dieat : Quamvis dixe- 
rim, ut spiritu ferventes sitis, tamen non passim, et 
importune verba Dei ingeratis, sed tempori, id est 
opportunilati 51:15. servientes, ut modeste cum ho- 
nestate, et aptis locis, et personis, et apto tempore 
fidei verba loquamini. Vel dando proximo sitis Do- 
mino servientes. Quasi dicat : Quod proximo im- 
penditis, eredite vos impendere Deo et in his sitis, 
gaudentes spe, ut nonnisi zelerna speretis, et. irde 
gaudeatis. Certi enim de futuris gaudent, quia spe- 
rant certissime se accepturos, et ideo patientes sunt 
in tribulationibus. Unde subdit, in tribulatione. (354) 
Quasi dieat : Hoc agite quae dixi, etsi in his bonis 
mala occurrunt, sitis patientes in tribulationibus : et 
ut possitis mala pati, sitis instantes orationi, quia 
adhue differtur res, οἱ ideo necessaria est oratio. 
Necessitatibus, quasi dicat : Patiamini. Et necessi- 
tatibus sanctorum sitis communicantes, vestra, id 
est sanclis passis vestra communia facite, et reci- 
pite sanctos in hospitio, quod itaait : sitis sectantes 
hospitalitatem, exemplo Abrahze et Lot. [Ambrosius] 
Et etiam, Denedicite, id est bona orate, persequenti- 
bus vos. Per hoe removet eos a communi consuetu- 
dine, ne irato animo incitati, ut. prius facile male- 
dicant, sed magis vieta iracundia benedicant, ut 
laudetur Dominica disciplina. Ideoque repetit, ut 
hoe semper faciendum doceat dicens, benedicite. 
Quasi dieat : Item. itemque. Ef nolite maledicere. 
Quasi dicat, benedietio vestra sit sine admistione 
amaritudinis. Et etiam debetis cum gaudentibus gau- 
dere de profectu, et debetis cum flentibus flere; de 
eo unde flendum sit, ut de lapsu alicujus, vel de 
glorie dilatione. Et sitis 

VEgns. 16-21. — « Idipsum invicem sentientes , 
« non alta sapientes, sed humilibus consentientes. 
« Nolite esse prudentes apud vosmetipsos, nulli ma- 
«lum pro malo reddentes, providentes bona non 
« tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus ho- 
« minibus. Si fieri potest (quod ex vobis est) cum 
« omnibus hominibus pacem habentes, non vosmet- 
« ipsos defendentes, charissimi, sed date locum 
« ire. Scriptum est enim : Mihi vindietlam, et ego 
« retribuam, dicit Dominus. Sed si esurierit. inimi- 
« cus tuus ciba illum ; si sitit, potum da illi; hoc 
« enim faciens, carbones ignis congeres super caput 
« ejus. Noli vinei a malo, sed vinee in bono malum. » 

Idipsum invicem sentientes, cum illis in gaudio, 
vel in fletu. [Ambrosius| Et pro his omnibus prw- 
dictis et aliis, non sitis sapientes alfa,in corde sal- 


(354) Augustinus, in psal. xxxi. 


lium imitatores. (354) Et nota quod non ait, collo- 
quentes humilibus, sed consentientes, quod non sit 
ore tantum, quia tune vera est humilitas , si non 
est lingua sola, sicut hypoerita qui dicit se pecca- 
tum non habere foris, fingit humilitatem, intus am- 
plectitur vanitatem. Ergo in corde et in ore non 
habet veritatem. [Ambrosius| Ideo ergo dixit, non 
alta sapientes, ne sit elatio in animo, et ne prasu- 
mentes de se condoleant aliis, sed exprobrent, qua- 
si peccatoribus. Hzc est superbia qu: cum se pra- 
ponit offendit. Deinde adjunxit : sed humilibus con- 
senlientes, ut aliena causa sit eorum, ut ita gra- 
tiam habeant apud Deum qui superbis resistit, et 
humilibus dat gratiam (I Petr. v). Et nolite esse 
p prudentes apud vosmetipsos, id est ne prudentiam 
veswam apud vos tantum, sed magis apud proximos 
exercealis, etiamsi quis eorum offendit. Unde sub- 
dit : Nulli sitis reddentes malum pro malo, etiamsi 
qui offendant vos. [Ambrosius] Deinde monet ne 
etiam licita cum scandalo fiant, dicens : Et sitis pro- 
videntes bona, non tantum coram Deo, id estin se- 
creto cordis, sed etiam coram omnibus hominibus, ut 
non fiat scandalum, sed bonum exemplum, quia 
illud fieri debet, quod et Deo non displiceat et fra- 
tri scandalum non sit. Et etiam sitis, habentes pa- 
cem cum omnibus hominibus si fieri potest, ut as- 
sentiant, si vero. non potest fieri, malorum iniqui- 
tate merente, saltem quod ex vobis est, facite, scili- 
cet quod ad vos pertinet, id est pacem cum eis 
habete quantum in vobis est, ut etiam cum his qui 
oderunt pacem sitis pacifici (Psal. cxix). Vel sitis 
habentes pacem. cum omnibus hominibus, si fieri 
potest, ideo dicit, si fieri potest, quia difficile est. 
Quod tamen licet sit difficile, est ex vobis, id est in 
potestate vestra, scilicet. habere pacem cum omni- 
bus. Et non sitis defendentes vosmetipsos charissimi, 
id est non sitis referientes adversarios. Sed date 
locum ira, id est judicio Dei. (355) Attende quod 
non pricipit ut nolint sancti vindieari a Deo quod 
clamant sancti, sed ut non seipsos vindicantes dent 
locum ir: Dei, qui dixit : Mihi vindictam, ad quem 
in Apocalypsi sancti clamant : Vindica, Domine, 
sanguinem nostrum (Apoc. v1). Quod aliter oporteat 
accipi, non est praetereundum, ne videantur san- 
cli, propter exsaturaudum odium desiderare vindi- 
D etam, quod ab eorum perfectione longe est. Non ergo 
vindietam volunt propler exsaturandum odium ; 
sed tamen seriptum est : Letabitur justus cum vide- 
rit vindictam (Psal. τὰν). Priecipit autem Apostolus 
hic, ut dielum est, ut non ipsi se vindicantes dent lo- 
cum ir? Dei. Sed si vult bonus, ut Deus inimicum 
puniat, ubi ergo estillud : Diligite inimicos vestros, 
benefacite illis quioderunt vos (Matth. v), etillud, Non 
reddentes malum pro malo ? Nonne hoc est reddere 
malum pro malo ? et non diligit, nec bonum facit ini- 
mico ? Cum igitur et homo justus et homo malus de 


(55 452) Id., psal. cxxx. 
(353) Id., in psal. rxxxvit. 


1503 


PETRI LOMBARDI 


1504 


inimieis suis velint a Domino vindicari, in quo dis- A esse pares. (357) Quam superbiam removet hic Apo- 


cernuntur. Sed bonus magis cupit corrigi inimicum 
quam punirj, et cum Deus punit non delectatur de 
pena inimici, quia non odit eum, sed de judicio 
Dei, quia Deum diligit. Hoc ei placet quod Domi- 
no, quia et Deus, quem in hoc sequitur, pluit hic 
super justos et injustos (Matth. v) : tamen et in hoc 
sceeulo asperis corripit, et pertinaces in fine dam- 
nabit. [Haimo] Huie ergo reservanda est vindicta. 
Unde ait, date locum irz,, id est vindictzte Dei, vel, 
ire adversariorum. llle dat loeum irz adversarii, 
qui permittit adversario facere quod vult. Et debe- 
tis dare locum ire Dei. Scriptum. est enim in Pro- 
verbiis : Mihi vindictam reservavi, vel vos reser- 
vate, et ego retribuam dicit Dominus, id est vindi- 
cabo, et qui non facit Deum contemnit. Sed si esu- 
rierit. Nota insolentiam sed conjunctionis; ita est 
enim prosequendum, quasi non sit ibi interposita 
utraque conjunetio. Ac si diceret sine sed, si esu- 
rierit, ete. Vel ita potest legi ut neutra superfluat 
conjunetio. Quasi dicat : Non solum non defendatis 
v0S, sed si esurierit inimicus tuus, cibaillum ; sisi- 
lit, potum da illi, id est in vitze necessariis subveni 
illi. Hoc enim faciens. Quasidicat : Ideo facito hoc, 
quia hoe faciens congeres carbones ignis, id est fer- 
vorem charitatis, vel sancti Spiritus, vel urentem 
penitentie ardorem, super caput ejus, id est men- 
tem ejus. Et si non poenitet, tamen, noli vinci a 
malo, sed vince malum in bono, id est in patiendo, 
quia si repercutis, similis ei nequam fies. Bonitate 
ergo contende contra illum. (356) Et est vera con- 
lentio et salubre certamen, ut sit bonus contra 
malum, non ut sint duo mali; si tu jam non es 
malus, opta malo ut sit bonus, displiceat tibi quod 
malus est, placeat ut fiat bonus, ne sint duo mali. 


CAPUT XIII. 


Vrns. 1-6 — « Omnis anima potestatibus subli- 
« mioribus subdita sit. Non est enim potestas nisia 
« Deo : que autem sunt, a Deo ordinate sunt. Ita- 
« que qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit, 
« qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acqui- 
« runt. Nam principes non sunt timori boni operis, 
« sed mali. Vis autem non timere potestatem ? Bo- 
« num fac, et habebis laudem ex illa ; Dei enim mi- 
« nister est tibi in bonum. Si autem malum feceris, 
« time. Non enim sine causa gladium portat. Dei 
« enim minister est, vindex in iram ei qui male 
« agit. Ideoque necessitati subditi estote, non solum 
« propter iram, sed etiam propter conscientiam. 
« Ideo enim et tributa przstatis, ministri enim 
« Dei sunt, in hoc ipsum servientes. » 


Omnis anima. Et hic ad humilitatem invitat, vi- 
debatur enim quibusdam quod mali domini, et ma- 
xime infideles, non debent fidelibus dominari : etsi 
boni et fideles essent, bonis et fidelibus deberent 


(356) Augustinus, super psal. xxxii. 
(257) Yd., super Joannem. 


stolus a parte superiore, id est anima significans 
totum hominem. Quid est enim omnis anima nisi 
omnis homo ? Quasi dicat : Omnia predicta facien- 
da sunt, etsi ita perfecti estis in corpore Christi, 
tamen omnis anima, subdita sit, id est omnis ho- 
mo subditus sit, quem nomine anims, ideo signi- 
fico ut non solum in corpore, sed et voluntate ser- 
viatis. [Haimo, Augustinus] Omnis ergo anima sub- 
dita sit, ut etiam voluntate serviat homo, potesta- 
tibus secularibus, bonis vel malis, scilicet regibus, 
principibus, tribunis, centurionibus, et alis hujus- 
modi. Si enim bonus fuerit qui tibi praeest, nutri- 
tor tuus est ; malus si fuerit, tentator tuus est. Et 
nutrimenta libenter accipe, et in tentatione appro- 

B bare. Esto ergo aurum, et attende mundum istum, 
quasi fornacem aurificis. Sit ergo omnis anima sub- 
dita potestatibus sublimioribus, id est in hoe quod 
sublimes sunt, id est in mundanis. Vel causa nota- 
tur cum dieit sublimioribus, id est quia sublimio- 
res sunt. Von. est enim. Probat quod debent subjici, 
hoc modo : Quia omnis potestas est a Deo, sed que 

a Deo date sunt, ordinate sunt. Igitur potestas est 
ordinata, £9 $9 id est quicunque habet potestatem 
Dei, ordinatione habet. 

Itaque quiresistit potestati, Dei ordinationi resistit. 
Et hoe est quod dicit, quasi dieat : Ideo debes sub- 
jiei potestati , quia 2omn est potestas alicui homini , 
vel bono vel malo, misi a Deo data. Unde Pilato 
Dominus ait: Non. haberes in me potestatem, misi 
datum esset tibi desuper (Joan. xix). Malitia homi- 
num, cupiditatem nocendi per se habet ; potesta- 
tem si ille non dat, non habet. Ideoque diabolus 
antequam aliquid tolleret Job, dicebat Domino : 
Mitte manum tuam (Job 1), id est da potestatem , 
quia etiam  nocentium potestas, non est nisi a Deo. 
Sicut scriptum est , loquente Sapientia : Per me re- 
gesregnant, et tyranni per me tenent terram (Prov. 
viri). Unde Job de Domino ait : Qui facit regnare hy- 
pocritam propter perversitatem populi (Job xxxiv). 
Et de populo Israel dicit Deus : Dedi eis regem in ira 
mea (Ose. xni). (358) Nocendi voluntas potest esse ab 
hominis animo ; potestas autem non est nisi a Deo; et 
haec est abdita aptaque justitia. Injustum enim non 
est ut improbis accipientibus nocendi potestatem 
bonorum patientia probetur et malorum iniquitas 

D puniatur. Nam per potestatem diabolo datam, et Job 
probatus est ut justus appareret, et tentatus est 

Petrus, ne de se praesumeret, et Paulus colaphiza- 
tus ne se extolleret, et Judas damnatus ut se suspen- 
deret. Cum ergo Deus justos faciat suos per po- 
testatem diabolo datam, tune pro iniqua nocendi 
voluntate, quae diaboli ipsius fuit, ei reddetur in 
fine supplicium. Qua autem sunt a Deo ordinata, id 
est rationabiliter ab eo disposita sunt. Job ait : Deus 
potentes non. abjicit, cum et ipse sit potens (Psal. 
xvi). Gregorius Deum imitari desiderat, qui fastigium 


(558) Id., De natura boni. 


—— χα 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1506 


potentiz;e alienis intentus utilitatibus, et. non. suis A ne malum fiat bonis. Si autem male feceris. Quasi 


laudibus administrat. Qui prelatus exeteris prodesse 
appetit, non przesse. Timoris namque elatio, non 
ordo potestatis in crimine est, potentiam tribuit; 
elationem vero potenti: malitia nostre mentis in- 
venit. Tollamus ergo quod de nostro intulimus, et 
bona sunt quz Domino largiente possidemus, quia 
nequaquam justa potentia, sed actio prava damna- 
tur. Itaque qui vesistit, vel dolo, vel vi, potestati, 
id est homini habenti potestatem, in his scilicet 
qu: ad polestalem pertinent, ut in tributo, et hu- 
jusmodi, Dei ordinationi resistit, id est habenti po- 
testatem Dei ordinatione. Non ergo secundum Dei 
ordinationem agit. De potestate bona patet quod 
Deus prafecit eam rationabiliter; de mala etiam 
videri potest dum boni per eam purgantur, et mali 
damnantur, et ipsa deterius prceipitatur. Et nota 
quod nomine potestatis interdum accipitur potestas 
ipsa qui datur alicui a Deo, aliquando ipse homo 
habens potestatem, quod diligens lector distinguat. 
Quiautem, quasi dicat : Qui resistit potestati, Dei 
ordinationi resistit. Hoc aulem tam grave est, quod, 
qui ei resisüt, ipsi sibi aequirit damnationem. Et 
ideo non deberet quis resistere, sed subjici. Si ta- 
men illud jubeat quod non debes facere, hic sane 
contemne potestatem timendo majorem potestatem. 
Ipsos humanarum rerum gradus adverte, si quid 
jusserit curator , nunquid. faciendum est, si contra 
proconsulem jubeat ? Rursum, si quid ipse procon- 
sul jubeat, et aliud jubeat imperator, nunquid du- 
bitatur illo contempto illi esse serviendum ? ergo si 
aliud imperator, aliud Deus jubeat, contempto illo, 
obtemperandum est Deo. 

Nam principes. Quasi dicat : Merito acquirunt 
damnationem qui potestati resistunt. Nam principes 
boni vel mali non sunt, timori boni operis, sed mali, 
id est non sunt ad timorem his qui bene operantur, 
sed his qui male. Si enim bonus est princeps bene 
operantem non punit, sed diligit. Si vero malus est 
non nocet bono, sed purgat eum. Malus vero debet 
üimere, qui instituti sunt principes ut mala puniant. 
Principes dicit illos quia propter corrigendam vi- 
tam, et prohibendo adversa creantur, Dei haben- 
les imaginem, ut sub uno exteri sint. Vis autem. 
Quasi dicat : Male operantibus sunt timori, tu autem 
vis non timere potestatem, quaecunque sit sive bona, 


sive mala, fac bonum, et non est unde timeas, imo D 


habebis laudem ex illa ; etsimala est, dum tibi causa 
est majoris corone. Si autem justa est potestas, 
habebis laudem ex illa, etiam ipsa laudante (359). 
Si iniqua est, habebis laudem ex illa, non ipsa lau- 
dante, sed ipsa tibi laudis occasionem probente. 
Vere ex illa laudem habebis. Dei enim minister est 
tibi in bonum, id est tibi est faciens bonum sive bo- 
nus, sive malus sit, quia exercet, vel datus esta 
Deo in bonum tuum , ut tueatur te et. tua. Manifes- 
tum est enim quod ideo dati sunt rectores a Deo, 


(359) Aug., in serm, sancti Laurentii. 


dicat : Bono non est timendum ; si autem male fe- 
ceris time. Et timendum est, enim, id est quia por- 
tat gladium, id est habet judieiariam potestatem, 
non sine causa, sed ut malos puniat, et hoc osten- 
dit subdens. Dei enim minister est, id est loco Dei 
vindicat, ipse dieo existens vindex im iram Dei, id 
est propter offensam Dei vindieandam. Vel vindex 
in iram Dei futuram ostendendam, id est propter 
vindictam Dei futuram ostendendam, quia haec. pu- 
nitio vindicat persistentes in malo, gravius esse 
puniendos. Dico quod vindex est, et hoc, ei, id est 
ad damnum ejus qui malum agit, et quia minister 
Dei est, ideo subditi estote ei, quasi ex necessitate, 
vel necessitati, alia littera, id est necessarie ordina- 
lioni, subditi estote, οἱ hoe nom solum propter 
iram principis , vel Dei vitandam , sed propter 
conscientiam , scilicet. ut. munda sit. vestra mens, 
prolatum a Deo diligendo, licet enim omnes fideles 
in quantum fideles sunt unum sint in Christo, in eu- 
jus fide non est distantia Judzei et Grceci, Domini et 
servi, el hujusmodi; differentia tamen est in conver- 
salone mortali, et ejus ordinem in hujus vita iti- 
nere servandum esse apostoli przecipiunt. Alia sunt 
enim quie servamus in unitate fidei sine ulla distan- 
lia; alia in ordine hujus vite. tanquam in via, ne 
nomen Domini, et doctrina blasphemetur. Iieo enim, 
haze est probatio subjectionis, quasi dicat : Subditi 
esse debetis, quia eliam ideo, id est ad ostendendam 
subjectionem, prestatis tributa, quod est signum 
subjectionis, non ait solvitis, sed przwstatis, quasi 
reddituris, quia reddunt serviendo in defensionem, 
dum pugnant pro patria, et dum agunt judicia ; 
prestatis tribula, vos dico servientes Deo, in hoc 
ipsum, id est propter hoc ipsum servitis Deo, quod 
ilis tributa datis. Vere per hoc servitis Deo ; mi- 
nistri enim Dei sunt. Ad hoc enim instituti sunt, ut 
boni laudentur, mali puniantur. Vel ita : ministri 
enim, quasi dicat : Debetis prestare tributa, quia 
ministri Dei sunt. Ipsi dieo servientes vobis, dum 
patriam defendunt, im Aoc ipsum, id est propter 
hoc, seilicet. propter tributum serviunt vobis in 
defensione patrie, οἱ quia ministri Dei sunt. 

Vgns. 7-10. — « Reddite ergo omnibus debita, 
« eui tributum tributum, cui. vectigal vectigal, cui 
« limorem timorem, eui honorem honorem. Nemini 
« quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Qui 
« enim diligit proximum, legem implevit. Nam : 
« Non adulterabis : Non. occides : Non furaberis : 
« Non falsum testimonium dices : Non concupisces ; 
« et si quod est aliud. mandatum , in hoe verbo in- 
« slauratur : Diliges proximum tuum sicut teipsum. 
« Dilectio proximi malum non operatur. Plenitudo 
« ergo legis est dileetio. » 

Reddite omnibus debita, [Haimo] ut sic. laudetur 
disciplina evangelica, hoc modo, cui debetis £ribu- 
lum reddite tributum. Tributum dieit quod regio- 


1507 


PETRI LOMBARDI 


1508 


nes solvunt ; cui debetis vectigal, reddite vectigal. A Deum ? Ipsa est dilectio ab omni mundana dilectione 


Vectigal dieitur stipendium, quod datur dominis 
quando per patrias vehuntur ; vel tributum dicitur, 
quod domi solvitur, vectigal quod ad domum do- 
mini vehitur. Cui debetis fimorem reddite timorem, 
ut Dominum timeamus, et personas vereamur. Cui 
honorem debetis, reddite honorem, ut assurgere, 
et hujusmodi. Quis per singula ? Nemini quidquam 
debeatis nisi ut invicem diligatis, id est extera ita 
solvite ut non debeatis aliquid. (360) Charitatem vero 
ita solvite ut semper debeatis. Sola enim charitas est 
qua etiam reddita semper detinet debitorem. Red- 
ditur enim eum impenditur. Debetur autem si red- 
dita fuerit, quia nullum est tempus quo ipsa danda 
non sit, nec cum redditur amittitur, sed potius 
reddendo multiplieatur. Habendo enim redditur non 
carendo ; ut pecunia quz reddi non potest, nisi ha- 
beatur, nec haberi nisi reddatur. Imo cum redditur 
ab homine, crescit in homine, et tanto major aequi- 
ritur, quanto pluribus redditur. Hie autem fit men- 
tio de charitate, quia valet ad humilitatem  predie- 
tam.[Ambrosius] Et nota quod pacem nos supra 
monuit habere ad omnes. Hie autem dilectionem 
dieit esse habendam inter fratres quod notat di- 
cendo, invicem. Aliter enim vere fratres non sunt, 
et vere dilectio est habenda, quia qui diligit provi- 
mum, legem implevit. Et hoc. per partes ostendit, 
dicens : Nam : Non, quasi dicat: Vere implevit, nam 
hoe preceptum : Nom. adulterabis ; et hoc : Non 
occides ; οὐ hoc : Non furaberis ; et hoc : Non fulsum 
lestimonium dices ; et hoe : Non concupisces rem 
proximi tui. Ε si quod est aliud. mandatum, per 
Moysen datum, nstauratur, id est continetur el im- 
pletur. [n hoc verbo, id est in. hoc mandato, quod 
Moyses fecit in Levitico, scilicet : Diliges provimum 
tuum sicut teipsum. (361) In bono diligendus est 
proximus, non in malo, quoniam qui diligit iniqui- 
tatem, odit animam | suam (Psal. x1); et ita non 
seipsum diligit, quia nec proximum sieut seipsum. 
Et nota quia cum duo sint precepta charitatis, in 
quibus tota lex pendet et prophet:e (Matth. xxm) 
pro utroque sepe unum ponitur, non immerito, 
quia Deus, nee sine proximo, nec proximus sine 
Deo diligi potest. Hic. autem dilectio proximi ideo 
commemoratur, quia dilectio proximi in faetis appa- 
ret. (362) Dileetio vero Dei amplius latet, et ideo 


hane spiritualius ponit, de qua Dominus ait : Man- Τὴ 


datum novum do vobis ut diligatis invicem (Joan. 
xur, ubi illud mandatum majus dilectionis Dei 
videtur esse preetermissum. Sed bene intelligen- 
libus utrumque invenitur in singulis, quia £» €» 
qui diligit Deum, non potest eum contemnere 
quem Deus przcipit diligi. Et qui sancte ac spiri- 
tualiter diligit proximum , quid in eo diligit nisi 


(560) August., ad Colestinum, 
(361) lJ., De Trin. 

(562) 1d., sup. Joan. 

(365) 1d., De doctrina Christiana. 
(564) Id., ad Hieron. 


discreta, quam distinguendo Dominus ait : Sicut 

dilexi vos (ibid.). Quid enim nisi Deum dilexit in 

nobis, non quem habebamus, sed ut haberemus; 

sicut medicus diligere dicitur :gros ? et quid in eis 

diligit nisi salutem, quam cupit utique revocare, non 

morbum quem venit expellere? (363) Sic ergo et nos 

invicem dilizamus, ail, quantum possumus invicem 

ad habendum Deum in nobis curam dilectionis attra- 

hamus. Tunc est quippe optimus homo, cum tota 

vita sua pergit, in incommutabilem vitam, et toto 

affectu inhzret illi. Si autein se. propter se diligit, 

non se refert ad Deum, sed ad seipsum conversus, 

non ad incommutabile aliquid convertitur, et ideo 

jam cum defectu aliquo se fruitur. Si ergo teipsum, 
p non propter te debes diligere, sed propter illum ubi 
dilectionis tuz? rectissimus finis est, non succenseat 
alius homo, si etiam. ipsum propter Deum dili- 
gis. Hxc enim est regula dilectionis divinitus cons- 
tituta, ut diligas proximum propter Deum. Deum 
vero ex toto corde, ex tota anima, ex tola mente, ut 
scilicet omnes cogitationes tuas, et omnem vitam, 
et omnem intellectum in illum conferas, a quo ha- 
bes ea ipsa qu: confers. Nemo ergo diligit proxi- 
mum, nisi diligat Deum. (364) Quantum ergo potest, 
proximo impendat quem diligit, sicut seipsum, ut et 
ille diligat Deum, quem si ipse non diligit, nec se, 
nec proximum diligit. [Augustinus] Amator enim 
Dei, amator est sui ; et non diligens Deum non di- 
ligit proximum, quia non diligit seipsum. (365) Qui 
aulem se propter habendum Deum diligunt, ipsi se 
diligunt. Ergo ut se diligant, Deum diligunt. Non 
est hiec dilectio in omnibus hominibus. Pauci enim 
se diligunt, ut sit Deus omnia in omnibus (1 Cor. Xv). 

Dilectio. Quasi dicat : Vere qui diligit proximum, 
bene facit, quia dilectio proximi non operatur ma- 
lum, (366) id est diligens proximum, nullum malum 
mortale operatur. Proximum omnem hominem opor- 
tet intelligi, quia nemo est, cum quo sit operandum 
malum. Qui ergo amat homines, aut quia jusli sunt, 
aut ut justi sint, amare debet. Sic enim et seipsum 
amare debet, scilicet vel quia justus est, vel ut jus- 
tus sit, Qui enim aliter se diligit, injuste se dili- 
git, quia ad hoc se diligit ut sit injzstus.. Ad hzc 
ergo ut sit malus, ergo jam non se diligit. Qui enim 
diligit iniquitatem, odit animam suam. Et quia di- 
lectio non agit malum : Ergo dilectio est. plenitudo 
legis, id est qui diligit plene implet legem. (367) Ubi 
enim charitas est quid est quod possit deesse? Ubi 
autem non est, quid est quod possit prodesse? 
Cur ergo non dicimus qui hane virtutem habet, ha- 
bere ommes, cum plenitudo legis sit charitas, qua 
quanto magis estin homine, tanto magis virtule est 
praeditus. (368) Quanto autem minus, tanto minus 


(365) Id., super Joannem. 
(566) Aug. in psal. xt. 
(9567) 14... super Joannem. 
(9568) Id., ad Hieronym. 


1509 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1510 


inest virtus. Quanto minus inest virtus, tanto magis A tur, et hoc etiam scimus, quia hora est jam nos de 


inest vitium. (369) In hac Decalogus legis impletur. 
Decalogus enim legis decem przcepta habet, quz sic 
sunt distributa ut tria pertineant ad Deum, septem 
pertineant ad hominem. Est enim bellum quod se- 
cum agit homo, dimicans contra concupiscentias 
malas, et frenans avaritiam, elidens superbiam, suf- 
focans ambitionem, trucidans libidinem. Has pu- 
gnas fae in occulto, eL non. vinceris in aperto. Ad 
hoe docentur manus nostra» ad prelium. Non est 
hoc in spectaculis vestris venator, quod citharista. 
Aliud agit venator, aliud citharista. In spectaculo 
Dei unum est, tangis easdem decem chordas, et fe- 
ras occidis. Utrumque simul facis? tangis primam 
chordam qua unus colitur Deus, cecidit bestia su- 
perstitionis. Tangis secundam chordam, quia non 
accipis nomen Dei tui in vanum, cecidit bestia erro- 
ris et nefandarum haresum. Tangis tertiam. chor- 
dam, ubi pro spe futurze quietis facis quidquid fa- 
cis, interficitur crudelior cxteris bestiis amor sceuli 
hujus. Propter amorem hujus sseuli laborant ho- 
mines in omnibus negoliis, tu autem in omnibus 
operibus tuis labora, non propter amorem sceculi, 
sed pro sempiterna requie quam promittit Deus. 
Honora patrem tuum et matrem tuam,tangis quar- 
tam chordam, ut honorem parentibus deferas, et 
cecidit bestia impietatis. Nom m«chaberis, tangis 
quintam chordam, cecidit bestia libidinis. Noo occi- 
des, tangis sextam chordam, cecidit bestia erudeli- 
tatis. Non furtum facies, tangis septimam chordam, 
et cecidit bestia rapacilatis. Non falsum testimonium 
dices, tangis octavam chordam, et cecidit bestia 
falsitatis. Non concupisces uxorem proximi tui, tan- 
gis nonam chordam, et cecidit bestia adulterinz co- 
gilationis. Aliud est enim non facere aliquid tale 
propter uxorem propriam, aliud non appetere alie- 
nam uxorem. Ideo duo precepta sunt : non mecha- 
beris, et non concupisces uxorem procimi tui. Non 
concupisces rem proximi tui, tangis decimam chor- 
dam, et cecidit bestia cupiditatis. Ita cadentibus 
omnibus bestiis, securus, et innocens in Dei dile- 
cione et humana societate versaris. 

VEns. 14. — « Et hoc scientes tempus, quia 
« hora est jam nos de somno surgere, nunc enim 
« propior est nostra salus, quam cum credidimus. 
« Nox precessit, dies autem appropinquavit. Abji- 
« ciamus ergo opera tenebrarum, et induamur 
« arma lucis, sicut in die honeste ambulemus, non 
« in commessationibus et. ebrietatibus, non in cu- 
* bilibus et impudicitiis , non in contentione et 
« :mulatione , sed induimini Dominum Jesum 
« Christum, et carnis curam ne feceritis in desi- 
« deriis. » 

Et hoc scientes, Alia commendatio charitatis est 
hic. Supradixit quod malum mon facit. Hic dicit 
quod etiam opportunitatem parat bene operandi. 
Quasi dicat : Scimus quia dilectio malum non opera- 


(369) Augustinus, in serm. de x chordis. 


B 


somno surgere. Et nos, hoc scientes, abjiciamus, etc. 
Vel ita sieut quidam libri habent, hoc tempus : quasi 
dicat : Dilectio est plenitudo legis, et nosscientes hoc 
lempus, scilicet grati:, abjiciamus, etc. [Ambro- 
sius] Quod debemus, quiajam, scilicet ex quo di- 
lectionem habuimus, est nobis hora, id est opportu- 
nitas, sed brevis, surgere de somno, id est de torpore 
bene operandi et negligentia vel ignorantia quz per 
somnum significatur hie, et debemus surgere nunc. 
Nunc enim nostra salus, id est vlerna que nobis 
promittitur, es£ propior, id est magis debita per bona 
opera, quam tune, cum lantummodo credidimus. 
Manifestum enim est quia post lavaerum aliquis 
bene operans et studens charilati vicinus est czeternae 
vitae. Bona enim vita signum est et causa salutis fu- 
ture ; baptismus vero est ad veniam ; vita bona 
eliam ad coronam. (uia ergo credidimus et operati 
sumus, turpius est nisi surgamus. Vel, nune 
est, scilicet hoe tempore, propior nostra salus, 
quam credidimus, quia plus morti proximi su- 
mus. 

Nox precessit, ete. [Haimo] Item hie ostenditur 
cur surgere debent, quasi dicat : Ideo etiam debetis 
surgere, quia, nox infidelitatis et ignorantim pre- 
cessit, id est fuit, sed modo non est, cujus memoria 
monet, ut caveatis. Dies autem, id est cterna beati- 
tudo appropinquavit, dum peccata sunt remissa, 
dum justi estis per gratiam. Vel ita, debetis surgere, 
quia nox prwecessit, id est vetus homo qui in bapti- 
smo preeteriit, scilicet fomes peccati. Dies autem ap- 
propinquavit, seilicet. sol justiti:. Christus, eujus 
luee veritatem didicerunt, ut sciant quid agendum 
sit. Prius enim ignorantes Christum in tenebris 
erant. At ubi lux orta est, transierunt a falso ad ve- 
rum. Ergo, scilicet propter intersertas causas, abji- 
ciamus opera tenebrarum, id est opera mala que 
ex tenebris ignoranti: venerunt, vel quie tenebras 
amant, et ad tenebras ducunt. E£ induamur, tan- 
quam ornamentum, arma lucis, id est virtutes quae 
sunt arma, qux exigit lux, id est fides ; et, acceptis 
virtutibus, ambulemus honeste, id est in actu earum 
exerceamur sicut decet in die fidei. Quae autem sunt 
opera tenebrarum ostendit, subdens: Non in com- 
messationibus. |Haimo] Quasi dicat : Ambulemus 
honeste, sed non in his, scilicet non. commessatio- 
D nibus, id est luxuriosis conviviis, quie aut collatione 

omnium celebrantur, aut vicibus solent a contuber- 

nalibus exhiberi. E£ ebrietatibus, 1d est immoderatis 
potationibus. Brian enim genere masculimo dicimus 
calicem aptum potationi, à quo dicitur ebrietas, 
quie est nimia polatio vini. Non in cubilibus, id est 
in pigritia dormientium, e£ impudicitiis, id est in 
luxuria quee in cibo et potu nimio venit. Et ideo 
post commessationem et ebrietatem posuit, nom in 
contentione et emulatione, ambulemus, sicut sole- 
bant facere se invicem praferendo, in quo minor 


σ 


1511 


PETRI LOMBARDI 


1512 


invidebat majori, et ita erat contentio, id est :emu- A dicis offerens ait : Infirmum autem, etc., quasi dicat : 


latio. (370] Et nota Romanos in his langi, et ideo 
non est eis jus gloriandi, Horum. autem. morborum 
superbia est mater, et humanz laudis aviditas, quie 
etiam hypocrisim sepe generat. Huic non resistitur 
nisi erebris divinorum librorum testimoniis inculia- 
tur timor et charitas Dei. Sed induite. (311) Quasi 
dieat : Ne faciatis predicta. Sed induite, vel indui- 
mini Dominum nostrum Jesum Christum, id est for- 
mam Christi in omnibus, quem induti non cogemini 
servire carni. Uude subdit : Et carnis curam me fe- 
cerilis, non dico in necessariis ad sustentationem, 
sed in desideriis illicitis. Sic enim sumenda sunt ali- 
menta quemadmodum medicamenta. (372) Flames 
enim et sitis ut quidam dolores urunt, et sicut fe- 
bres necant, nisi alimentorum medicina succurrat, 
quie presto est ex consolatione munerum Dei, qui 
regnum Dei qu:erentibus omnia adjicienda promisit. 
(313) Sic ergo sumenda est alimonia ut medicina, 
sed dum ad quietem satietatis ab indigentia trans- 
itur in ipso transitu insidiatur laqueus concupiscen- 
ti:, et cum salus debeat esse causa edendi adjungit 
se tanquam pedissequa periculosa jucunditas, et 
scpe conatur praire, ut ejus causa fiat quod salulis 
causa faciendum erat, et szepe incertum. fit, utrum 
necessaria corporis cura subsidium petat, an vo- 
luptaria eupiditas fallaci: ministerium. suppetat. Ad 
hoc incertum hilareseit infelix 454} anima gaudens 
non apparere quid satis est moderationi valetudinis, 
ut obtentu salutis obumbret negotium voluptatis. 
Nec idem utriusque modus est ; nam quod saluti sat 
est delectationi pater est. 


CAPUT XIV. 


VEns. 1-3. — « Infirmum autem in fide assu- 
« mite, non in disceptationibus cogitationum. Alius 
Ὁ enim credit manducare se omnia, qui autem infir- 
« mus est, olus manducet. Is qui manducat non man- 
ducantem non spernat, et qui non mandueat, man- 
« dueantem non judicet : Deus enim. illum assum- 
« psit. » 


E 


Infirmum autem in fide. |Ambrosius] Quiaex Ju- 
dais erant qui Romanos ad fidem Christi assumpse- 
rant admista lege ; ideo quibusdam videbatur cibos 
debere discerni, sicut lex mandabat, et hi non erant 
perfeetze fidei. Aliis vero qui Christum sine lege se- 
quebantur videbatur econtrario, scilicet licere edere 
omnes cibos ; perfect:e enim fidei est nullum. cibum 
discernere et immundum putare, quia omnia munda 
sunt mundis; sed quidam infirmi ut dietum est, 
censebant, vel dicebant a quibusdam abstinendum, 
et ita inter Romanos erat contentio. Unde prweipit 
hie Apostolus tales assumere, non abjicere ; sed pa- 
liendo ad fidem erigere exemplo et verbo, etsi in- 
cognitum est quo quis animo faciat, non inde dis- 
ceplare. Tales igitur Apostolus tanquam wgros me- 


(570) Augustinus ad Aurelianum episcopum. 
(571) Id., in lib. Confess. 
(572) Id., De serm. in mont. 


In nobis honesti sitis, ut dietum est. Infirmum au- 
tem in fide, |Haimo] id est illum qui nondum perfe- 
cle credit, scilicet qui non credit ut credendum est, 
assumite ad sanandum. |August.| Sicut Christus 
agros assumpsit ut eos sanaret, assumite dico, non 
in disceptationibus cogitationum, id est non ita ut de 
occultis judicetis eum reum. Non est enim damnan- 
dus, eujus cogitatio non est aperta, vel de quo ne- 
scimus qualis post futurus sit. Non igitur nobis usur- 
pemus dijudicare cogitationes aliorum, sed Deo preze- 
beamus cogitationes nostras, et faciem boni videntes 
gaudeamus; cor vero. Deo committamus, pro quo 
oremus. Dico, assumite infirmum, et sunt inter vos 
quidam qui hoc possunt. Alius enim vestrum, in fide 
perfectus, credit se posse manducare omnia, huma- 
nis usibus data ; [Ambrosius] et hie talis polest as- 
sumere alios. (ui autem infirmus est, id est qui ci- 
bos discernit reputans alios mundos, alios immun- 
dos, manducet olus. Hie indiget assumi qui permit- 
titur edere olus, in quo nulla quistio est, in cujus 
esu omnis secta consentit. Infirmus ergo est qui ci- 
bos discernit, eo quod Judii prohibiti sunt edere, 
hunc suo judicio dicit relinquendum Apostolus, ne 
cum serupulo edat. Vel infirmus dieitur pronus ad 
casum, qui facile impetu libidinis sternitur. Quasi 
dicat : Licet perfecta fides sit quze omnia licere cre- 
dit , tamen qui infirmus est, id est qui timet casus 
vitiorum, manducet olus, id est tenues et aridos ci- 
bos qui non fomentum vitiorum, et abstineat ab illis 
quibus libido exeitatur. Crassitudo enim carnium, 


O et deliciosce epule provocant corpus ad libidinem. 


D 


Is qui manducat. Supra praecepit non disceptare de 
cogitationibus aliorum. [Ambrosius] Hie precipit 
non spernere illos. Quasi dicat, et cum hsec ita sint, 
is qui manducal omnia indifferenter nom spernat 
non manducantem, id est abstinentem, quia volun- 
tatis est edere, vel non edere, et ideo quiestio huie 
fieri non debet. Omnia enim voluntati humane sub- 
jaceant, sicut dominio humano subjeeta sunt. (374) 
Et qui non manducat omnia, non judicet manducan- 
tem tanquam reum, id est non credat et asserat 
eum peccare, eum nesciat quo animo faciat. De ma- 
nifestis enim, non de oceultis judicandum est. Mani- 
festa vero sunt quz non possunt animo bono fieri, 
ut sunt stupra, blasphemic, furta, et hujusmodi; 
de quibus judicare permittitur nobis. De quibus 
eliam dieitur : Ex fructibus eorum cognoscetis eos 
(Matth. vi). Sed ea quie dubium est, quo animo 
fiant, in meliorem partem interpretamur, ut de ci- 
bis, quia possunt bono animo el simplici corde sine 
vitio coneupiscenti:t quieunque humani cibi indif- 
ferenter sumi. De talibus enim rebus quae possunt 
bono animo fieri, et non bono, volebant ilh, eum 
homines essent, ferre sententiam in occulta cordis, 
de quibus solus Deus judieat. Unde dieitur : Nolite 
ante tempus judicare (1 Cor. 1v). Sunt ergo quedam 


(915) Id., in lib. Confess. 
(514) Id., De sermone in monte. 


—— —— aera 


COLLECTANEA IN EPIST. D. 


media faeta, quze ignoramus quo animo fiant, quia A 
et bono et malo fieri possunt. De quibus temerarium 
est judicare, maxime ut non condemnemus. Deus 
enim. Quasi dieat : Neuter alterum judicet, uterque 
enim servus Dei est. Et hoc est. Deus enim. illum, 
scilicet manducantem, assumpsit ad fidem, ete., hoc 
est, ergo. 


1513 


VERs. 4-6. — « Tu quis es qui judicas alienum 
servum ? Domino suo stat aut cadit ; stabit autem ; 
potens est enim Deus statuere illum. Nam alius 
judicat diem inter diem, alius autem judicat om- 
nem diem. Unusquisque in suo sensu abundet. 
Qui sapit diem, Domino sapit, et qui manducat, 
Domino manducat, gralias enim agit Deo. Et qui 
non manducat, Domino non manducat, et gratias 
agit Deo. » 


Tu quis es, id est cujus valenti:& es, qui judicas 
alienum servum ? id est damnandum aflirmas ? quod 
non debes, cum sit alterius servus. Manifestum est 
enim servum non debere conservi voluntatem ju- 
dicare, Suo, etc., quasi dicat : De incognito corde 
alieni servi, tu non habes judicare, quia suo domino, 
id est ad honorem domini sui, s£a£, qui stat, aut ca- 
dit, suo domino, quia ad eum pertinet etiam casus 
cadentis, qui erigere polest, vel judieare. Stat, aut 
cadit, ideo dieit, quia ambiguum est, quia forsitan 
stat qui putatur cadere; vel, suo domino stat aut 
cadit, quia qua conscientia edat vel non edat, Deus 
judex est, cujus servus est. Sfabit autem, id est 
stare poterit, domino suo, quia neque si edit reus 
est ; neque si non edit, culpabilis est, si tamen de- C 
votione hoc agit. Vel ita : Stabit autem, quamvis 
de omnibus regeneralis, et pie viventibus loquere- 
tur Apostolus, dicens servum alienum, continuo ta- 
men respexit ad preedestinatos cum ait, stabit autem, 
hoc de przedestinatisdieit. Et ne sibi stare arrogent 
subdit : Potens est enim Deus statuere illum, de quo 
nulli est ambiguum. Per hoc autem quod ait, stat 
aut cadit, ostendit se nescire quo animo ille se agat 
in dubiis. Cum vero addit, stabit autem, hie innuit 
quod ambigua debemusin meliorem partem vertere, 
et plus salutem quam mortem reorum optare, et in 
futuro spem boni habere, etsialiter sit in presenti. 
Nam alius judicat. Supradixit quod alii omnia man- 
ducant, alii non omnia, de generibus ciborum agens ; 
hie dieit quod alii omni, alii aliquo certo tempore D 
abstinent, et utrumque recte posse fieri dicit, quasi 
dicat : Dico, stabit, οἱ potest eredi staturus esse, 
quia quod agit ex judicio Dei agit, el hoc. est quod 
ait : Nam alius judicat, dieit esse eligendum in ab- 
stinentia interpositum, inter diem οἱ diem. [Haimo] 
Alius autem omnem diem judicat esse eligendum 
in abstinentia, id est quidam certis diebus, quidam 
omni tempore putant esse abstinendum. Ünusquis- 
que autem eorum i» suo sensu, in sua conscientia, 
abundet, in melius, ut qui edit cum gratiarum actione 
edat, et qui abstinet pro. Deo faeiat. Vel, in suo 
sensu, id est in suo consilio dimittatur ne scanda- 
lum passus, ἃ charitate quie est mater omnium vir- 

ParnorL. CXCI. 


PAULI. — IN EP. AD ROM. 


tutum recedat. Dieo quod in suo sensu sit abun- 
dans. Et ita faciet, gui sapit diem. omnem. [Ambro- 
sius| Vel, inter diem et diem, Deo Domino sapit, id 
est ad honorem Domini facit, quia Deo placere in 
hoc seputat. E/ similiter quà manducat omnia, man- 
ducat Domino, id est ad laudem Domini et honorem, 
eujus omnia creata credit munda; et quia ei ser- 
viturus illis sustentatur, et quod Domino manducet, 
effectus indicat ; gratias enim agit Deo, pro omnibus 
creaturis quibus sustentatur et pascitur. Ef simili- 
ter qui non manducat, id est qui abstinet, Domino, 
id est ad honorem Domini est, quod non manducat, 
effectus indicat, ef, id est quia, gratias agit Deo, 
pro collatis sibi abstinentia, et debemus edere vel 
non edere Domino. Enim, id est quia. 


1514 


Vrns. 7-13. — « Nemo enim nostrum sibi vivit, 
et nemo sibi moritur. Sive enim vivimus, Domino 
vivimus; sive morimur, Domino morimur. Sive 
ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus. In 
hoc enim Christus mortuus est, et. resurrexit, ut 
et vivorum et mortuorum dominetur. Tu autem 
quid judicas fratrem tuum Ὁ aut tu. quare spernis 
fratrem tuum ? Omnes enim stabimus ante tribu- 
nal Christi. Scriptum est enim : Vivo ego, dicit 
Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu, et 
omnis lingua confitebitur Deo. Itaque unusquisque 
nostrum pro se rationem reddet Deo. Non ergo 
amplius invicem judicemus ; sed hoe judicate ma- 
gis, ne ponalis offendiculum fratri vel scanda- 
lum. » 


Nemo nostrum, fidelium, vivit, spiritualiter, scili- 
cet in virlulibus, sibi, id est su: voluntati. Qui 
enim lege frenatur et regitur, non sibi vivit, sed 
Deo qui legem dedit. Si lex non esset, sibi quis- 
que viveret, aut emo nostrum moritur, vitis sie- 
utfit in baptismo; sibi, id est ut sibi placeat : 
sed Domino, quo judice damnatur, vel corona- 
tur. Vel nemo vivit virtutibus, aut moritur €» 8 
vitiis, sibi, sed Domino. Et vere nemo, sibi. 
Sive enim vivimus , vita virtutum, Domino vivimus, 
id est a Domino judieandi, vel ut ei placeamus. 
Sive morimur, vitiis et peccatis, Domino morimur, 
id est ad similitudinem Christi, in cujus morte 
baptizati sumus ; ut sieut. Christus semel mortuus ' 
est, et semper vivit, ità et nos semel mortui pec- 
cato in baptismo, semper vivamus Deo. Vel ita : 
Nemo enim vivit temporaliter, scilicet. conjunctione 
animie et corporis, aut moritur, dissolutione anime 
et corporis, sibi, id est ad laudem suam, sed Dei. 
Sicut enim magnitudinis ejus non est finis, sic. no- 
stra laudis non erit finis. Non. enim cum mortui 
fuerimus in hae carne desinemus laudare Deum, et 
secundum hoc de fidelibus tantum agit. Vel sibi, id 
est a se judicandus, sed a Domino, secundum hoc de 
bonis ae malis accipitur. Et vere nemo sibi, sed Do- 
mino. Et hoe. est: Sive enim vivimus, corporali 
vita, Domino vivimus, id est ad laudem Domini, vel 
sub judicio Domini ; sive morimur, temporaliter, Do- 
mino morimur, id est ad laudem Domini, vel a Do- 

L8 


1515 


PETRI LOMBARDI 


1516 


mino judicandi. Et quia utrumque est a Domino, A causas dijudicabit. Et vere, scriptum est enim in 


[Ambrosius] ergo, sive vivimus sive morimur Jo- 
mini sumus servi. (375) Vel, Domini, id est ἃ Do- 
mino sumus judicandi. Cur ergo judicat homo ? Im 
hoc enim. Quasi dicat : Vere Domini sumus, quia 
pretio sanguinis eruit nos, nee tenebit mors illum 
pro quo mortuus est liber in mortuis. Et hoc est 
quod ait : In hoe enim Christus mortuus est e£ resur- 
rezil ut dominetur, id est intelligatur dominari, et 
vivorum et mortuorum, et utrosque judicare, et ac- 
cipit ad litteram vivos et mortuos. Hoc jam ideo di- 
cit, ut non. putetur Christus tanlum judicare de 
mortuis, quasi dum vivunt hominibus sit. commis- 
sum judicium, sed post mortem Deo. Hoe enim in- 
sipientium dogma perversum tradidit. Sed melius 
est ut utrorumque dicatur Christus dominari, et 
utrosque judicare, quia quibus dedit filios Dei fieri, 
illi et nunc et post morlem regnant cum Christo. 
(316) Sed aliter nunc regnant cum illo saneti ejus. 
Aliter tune regnabunt. Nune regnant, quia quie sur- 
sum sunt sapiunt et quirunt; postremo regna- 
bunt eum illo, ita ut sint in regno ejus, et sint 
eliam illi regnum ejus, quia et anima piorum 
mortuorum non separantur ab Ecelesia, qui etiam 
nunc est regnum Christi, quia regnat nune cum 
Christo Ecclesia in vivis et mortuis. Alioquin nee 
ad altare Dei fieret memoria eorum in communica- 
lione eorporis Christi. Ergo fideles etiam defuneti, 
membra sunt ejus. Ideo ergo mortuus est, et resur- 
rexit, ut ostenderetur Dominus atque judex vivorum 
et mortuorum. Velita, ut mortuos et vivos mystice 
accipiamus. Quasi dieat : Vere Domini sumus. In 
hoe enim Christus mortuus est et resurrexit, ut. do- 
minetur vivorum et mortuorum, id est ut ad. Domi- 
nium suum traheret viventes in virtutibus et mor- 
Quos in peccatis. [Ambrosius| Per Christum enim 
creatura, quae pro peccato alienata erat ab. auctore, 
et facta captiva, est liberata, quem Pater de ecelo 
misit ad terras, ne opus ejus periret, pro quibus li- 
berandis et adjuvandis, Christus venit, mortuus est, 
et resurrexit. Mortuus enim est ut mortuos in pee- 
calis liberet a peecalis, dum vixit, vivus salutis 
viam Ostendit ; resurrexit, ut justifieatos secum vi- 
vere faciat. Ex perditis ergo reformavit sibi ser- 
vOS. 

Tu autem. Quasi dieat : Ex hisapparet quod Chri- 


stus debel dominari. Tu autem, manducans omnia, D 


quid judicas fratrem. tuum. non. manducantem ? 
Aut tu, non mandueans, quare spernis fratrem tuum 
manducantem ? Non ita debes faeere. Omnes enim 
stabimus, ut judicandi, ante tribunal Christi, 1d est 
ante judicem Deum sedentem. Et dieitur hoe a si- 
mili. Tribunal enim sedes judieum est, quie in ex- 
celso locatur, ut judex ab omnibus videatur, et ipse 
ex eminenti loco omnes valeat intueri ; ita et. Chri- 
stus quasi in tribunali sedebit, quia et ab omnibus 
videbitur, eL ipse omnium conscientias videbit et 


(515) Augustinus, in Ench. 
(510) Id., De civ. Dei. 


Isaia : Vivo ego, dicit Dominus. Quasi dieat : Qui 
olim fui mortuus jam vivo in potentia, que in hoe 
patet. Quoniam flectetur mihiin judicio, omne genu, 
etiam inimicorum, et omnis lingua, id est conscientia 
cognoscens me esse Deum, confitebitur quid egerit 
mihi Deo. Et quia Seriptura ita dieit. Itaque unus- 
quisque nostrum, judicandus a Domino, reddet Deo 
pro serationem, non eludet ibi per ambages. Et, quia 
pro se quisque reddet rationem, non ergo amplius, 
sieut haetenus faeimus, invicem judicemus nos, ex 
opinione, quasi non usurpemus nobis, quod ad nos 
non pertinet. (377) Non reprehendamus ea quie ne- 
scimus quo animo fiant ; vel etiam, si aperta sint, 
non ita reprehendamus ut de sanitate desperemus. 
In his enim duobus temerarium est judicium, scilicet 
cum incertum est quo animo quidque factum est ; 
vel eum incertum est qualis futurus sit qui nunc bo- 
nus vel malus manifeste apparet, et vel superbia 
est vel invidentia, de his judicare quod maxime fa- 
ciunt qui magis amant clamare, vituperare quam 
emendare et corrigere. Unde dicitur : Nolite judicare 
et non judicabimini (Matth. vi), sed magis judicate, 
id est observando discernite quod prosit, ut hoc, 
scilieet e ponatis fratribus offendiculum, id estali- 
quid unde pereat frater vestro exemplo idem faciens, 
vel scandalum, id est. eontristationem : quod minus 
est. 

Vins. 14-20. — « Scio et confido in Domino Jesu 
« quianihil commune per ipsum, nisi ei qui existi- 
« mal quid commune esse, illi commune est. Si enim 
« propler cibum frater tuus contristatur, jam non 
« seeundum charitatem ambulas. Noli cibo tuo il- 
« lum perdere, pro quo Christus mortuus est. Non 
« ergo blasphemetur bonum nostrum. Non estenim 
« regnum Dei esca et polus, sed justitia et pax et 
« gaudium in Spiritu saneto. Qui enim in hoc servit 
« Christo, placet Deo, et probatus est hominibus. 
« Itaque que pacis sunt sectemur, οἱ quie. cdifiea- 
« liouis sunL invicem eustodiamus. Noli propter es- 
« eam destruere opus Dei. » 

Scio, ele. Quasi dieat : Dieo ne ponalis fratri of- 
fendiculum, non autem dico, offendiculum vel scan- 
dalum, eo quod cibus sit immundus, quia, scio, per 
hoe ef, id est quia, confido in Domino Jesu, id est 
per hoe quod confidentia est mihi in Jesu, qui post- 
quam venit absolvitalege, guia nihil est commune, 
id est immundum, per ipsum, id est per adventum 
ejus, vel per ejus creationem. Nota quia commune 
ponit pro immundo, et est tractum ἃ vasis quie ante 
erant omnibus usibus communia, quorum quadam 
postea sacrificiis dedicata jam non communia, sed 
saneta dicebantur. Vel tractum est. ἃ Judzis, quia 
ipsi Judei dieebantur prius proprius populus Dei. 
[Haimo.| Alii vero omnes dicebantur communes et 
immundi, et ita Judei cibos ex lege concessos lan- 
tum dicebant mundos. Quibus autem gentes com- 


(371) Id., De civ. Dei. 


1517 COLLECTANEA IN EPIST. D. 


muniter utebantur illos communes, id est, immun- A 
dos appellabant, nihil est commune, dico, misi ei 
qui existimalL quid commume esse, sed illi pro con- 
scientia qua hos :xstimat, commune est. Unde Do- 
minus in Evangelio ait : Non quod intrat in. 0s coin- 
quinat hominem, sed quod procedit ex corde 
coinquinat hominem (Matth. xv). [Ambrosius.] Qui 
hoc existimat est infirmus, de quo supra dixit : olus 
manducet. Dubitando enim infirmus est, apud istum 
immundum est quod putat non edendum. Si enim. 
Quasi dicat : ideo ne ponas offendiculum vel scandalum 
fratri, quia si propter cibum frater tuus,non dico scan- 
dalizatur, sed, quod minus est, saltem contristatur, 
jam ex hoe solo patet quod nom ambulas secundum 
charitatem. In quo peccas, scilicet quod non ambulas 
secundum charitatem. Cave ergo ne contristes cibo 
tuo fratrem tuum. Plus autem cave ne perdas. Unde 
subdit: Noli cibo tuo illum perdere pro quo Christus 
tantum quidem feeit quod mortuus est, ex cujus morte 
cognoscitur quantum valeat salus fratris. Debes er- 
go illum confirmare in bonum, non scandalizare, 
nec pro re frivola facere illi scrupulum ; et quando- 
quidem frater constristatur, vel perditur cibo, tuo. 
Non ergo blasphemetur bonum nostrum, id est per 
hoc minimum c:etera bona non offuscentur, quia qui 
habet opera bona, si reprehendatur in re minima, 
bonum suum offuscat, et incipit bonum ejus bla- 
sphemari per malum. Unde Ezechiel : Jusfitia justi 
non profecerit ei, si erraverit (Exech. xvni). Vel, non 
blasphemetur bonum vestrum, id est comestio in se 
bona non sit blasphemabilis. Quod est, dum alii no- 
cet, el quia nocet, abstine, quia non est causa re- 
gni Dei: Quod si esset, pro nullius scandalo 
omitteres. Et quod non sit eausa regni Dei di- 
cit sie : Non enim, elc. Quasi dicat : Ideo, ab- 
süne, quia esca e£ potus nom est regnum Dei, id 
est horum usu non acquirtur regnum Dei sicut 
nec amittitur. Non enim usus ciborum, sed concu- 
piscentia est refrenanda. Non enim interest omnino 
quid alimentorum vel quantum quis accipiat, dum 
modo id faciat, pro congruentia hominum cum qui- 
bus vivit, eL persona: suze et. valetudinis su:e neces- 
sitate, sed quanta facilitate et serenitate animi ca- 
reat his, eum vel oportet vel etiam necesse est his 
carere uL dicere possit : Scio abundare et penuriam 
pati (Philipp. 1v), sic justifieatur sapientia a filiis 
suis, qui intelligunt nee in abstinendo nec iu. man- T) 
ducando esse justitiam, sed in :equanimitate tole- 

randi inopiam el intemperantia non se corrumpendi, 

per abundantiam atque opportune sumendi vel non 

sumendi. Justificatur igitur sapientia a filiis suis qui 

intelligunt. utendis lerrenis opportuna tempora de- 

bere esse. Facilitatem vero carendi talibus et amo- 

rem fruendi cernis, non variari oportere per tem- 

pora, sed perpetuo retinere. Unde subdit : Sed ju- 

slitia. Quasi dicat : Esca et potus non est causa re- 

gni, sed justitia, ut fratri facias quod libi vis ; e£ 


(978) Augustinus, super Joan. 


PAULI. — IN EP. AD ROM. 1518 


paa, id est concordia que est effectus justiti;, e£ 
gaudium, non utique in Epistolis ut multi solent, sed 
in Spiritu sancto, id est de bonis Spiritus sancli 
non superbire, sed humiliter et grate accipere. 
Hoc gaudium oritur de fraterna pace, sicut de 
disceptatione nascitur ira, ubi non est Spiritus 
€»22 sanctus qui in. solis pacificis est, cujus gra- 
lia hee tria sunt in aliquo, quae non in vobis 
sunt, o Romani. Qui enim. Quasi dicat : Vere ju- 
stitia eL pax causa regni est. Qui enim in hoc, scili- 
cet in justitia pace et gaudio, servit Christo, placet 
Deo, qui hoe precipit, qui nulli scandalum fecit, e£ 
probatus est hominibus. [Ambrosius] Distingue. Pla- 
cet utique Deo, seeundum quod gaudium est in Spi- 
ritu sancto. Probatus vero habetur hominibus, se- 
cundum justitiam et pacem, et quia disceptatio dis- 
cordiam parit. Itaque dimissis temerariis judiciis, 
sectemur quc pacis sunt, non discordiz, e£ custodia- 
mus invicem, scilicet Judzeus erga gentilem, et gen- 
tilis erga Judzum, que cdificationis sunt, cum 
pace docendo alios, ut czeteri sdificentur, vel jam 
sedificati conserventur. Voli, etc. Quasi dicat : Hxc 
sectemur, sed non destruamus opus Dei. Vel ita 
junge : Ideo iterum non debes cum offendiculo fra- 
tris edere, quia destrueres opus Dei. Et noli, pro- 
pter escam, sumptam vel non sumptam, destruere 
opus Dei, id est fidem et alias virtutes, et bona quae 
in eis Deus operatus est, non dico propter escam 
quin munda sit, quia 

Vrns. 20, 23. — « Omnia quidem sunt munda, 
« sed malum est homini qui per offendieulum man- 
« ducat. Bonum est non manducare carnem, et non 
' bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur, 
« aul scandalizatur, aut infirmatur. Tu fidem habes ? 
« penes temetipsum habe coram Deo. Beatus qui non 
« judieat seipsum in eo quod probat. Qui autem discer- 
' nit si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide. 
« Omne autem quod non est ex fide, peccatum est. » 

Omnia, creata quidem, munda sunt, quia, ut in 
Genesi legitur, omnia fecit Deus valde bona (Gen. 1). 
[Ambrosius.] Sed malum est homini, qui manducat 
per o[fendiculum, aliorum, quanto magis Dei, ut 
Adam pomum, Esau lentem, Judii carnes in de- 
serto. (378) Dei enim non parva in Israelitis erat 
offensio, repudiare quod dabat sapientia, et mur- 
murare, quia id deerat in quod inhiabat coneupi- 
scentia. l'astidiebant quippe quod habebant, et quod 
non habebant impudenter petebant. (379) Petierunt 
culpabili coneupiscentia. quod malo suo impetrave- 
runt; concupierunt carnibus vesci, quibus plueba- 
tur manna de colo, ut seiremus non Dei creaturam 
esse eulpabilem, quia ereatura Dei omnis bona est ; 
sed inobedientiam contumacem, et inordinatam 
cupiditatem ; non propler porcum, sed propter po- 
mum morlem primus homo invenit; et Esau pri- 
matum suum perdidit, non propter gallinam, sed 
propter lentieulam. Non ergo immunditiam ΟΡ ΒΟ 


(579) Id., in psal. Lxxur. 


1519 


PETRI LOMBARDI. 


1520 


timeo, sed immunditiam cupiditatis. (380) Scio A comedens quc immunda putat, et ita non seeundum 


enim Noe omne genus carnis quod cibo esset usui 
manducare concessum, Eliam cibo carnis refectum, 
Joannem mirabili abstinentia praeditum animalibus, 
id est loeustis in escam cedentibus non fuisse pol- 
lutum ; et scio Esau lenticule coneupiscentia de- 
ceptum, et David propter aqu: desiderium a seipso 
reprehensum, et Regem nostrum non de carne, sed 
de pane tentatum. Bonum est. Quasi dicat : Ab his 
pro offendiculo debes abstinere, quia etiam ab omni 
carne et vino. Bonum est tibi, o homo, non mandu- 
care carnem, et mon bibere vinum, neque aliquid fa- 
cere, in quo frater tuus offenditur, perturbatus, ne- 
sciens quid teneat, id est in quo esset ei causa 
damnationis. Offenditur enim, quia a fide recta dis- 
cedit. 4u£ scandalixatur, id est contristatur. 4uf 
infirmatur, ut dubitet, etsi non offenditur. Infirma- 
lur enim qui non recedit, sed dubitare incipit. Tu 
fidem. Quasi dieat : Hoc bene potes facere, quia de 
tuo bono nihil perdis, et hoc est, tu habes fidem, 
qua eredis omnia esse munda et edenda, et hoec, 
penes temetipsum, id est in corde, quam, scilicet 
nullus auferat. Habe, tantum, coram Deo, non co- 
ram abstinente ne ei noceas, ut ita pacem serves 
cum fratre, quod est utile apud Deum. [Ambrosius.] 
Ideo istud fac, quia beatus est ille qui non judicat 
semetipsum, id est qui non facit se culpabilem, in eo 
quod probat, id est in eo quod bonum esse judicat, 
nocendo aliis de suo bono. Vel, beatus est qui non 
judicat se in eo quod probat, id est qui non aliud 
facit quam quod bonum «sestimat. Beatum ergo dicit 
qui non aliud facit quam quod utile probat, sed 
proprio judicio illum censet fore damnandum, qui 
quod dieit se non. debere facere facit. Qui autem. 
Quasi dicat : Ille est beatus, sed qui discernit ci- 
bos, reputando alios mundos, alios immundos ; δὲ 
manducaverit, cum illa conscientia, damnatus est. 
[Haimo., Ambrosius.] Verum est quia qui judicat 
non edendum et edit, damnatus est. Ipse enim 
reum se facit, quando id quod inutile sibi asserit 
facit. Ideo damnatus est, quia non manducat, ex 
fide, id est secundum eonsceientiam. Contra fidem 
utique edit, qui edendum non credit. Üümne autem, 
eliam si bonum sit in se, quod non est ex fide, id 
est quod fit contra fidem ut credamus malum esse, 
peccatum est, non tamen omne quod fit eum fide, 
bonum est, quia ignorantia quz est ex culpa nocet. 
Omne igitur quod ad conscientiam perlinet, si 
aliter fiat dicit esse peecatum, quamvis etiam fiat 
quod bonum est, si tamen non faciendum credatur, 
vel sie non faciendum ut fit, peccatum est. [Haimo.] 
Vel ita, conversus ad fidem Christi qui discernit 
cibos, postea judicans alios mundos, alios immun- 
dos. Damnmatus est, id est damnationem sibi ac- 
quirit, et precipue, si manducaverit. Qui non man- 
ducavit ex fide, id est quia infideliter egit non 
credens omnia munda esse, dubitans in fide, et ea 


(580) Ausustinus, sup. Joan. 


fidem agit. Fides enim nostra vult ut homo agat 
hoc quod bene intelligit esse agendum, et peceatum 
est quod aliter fit, quam probatum est. (381) Pec- 
cat ergo ille qui ad fidem conversus est in hoc quia 
cibos discernit, et in hoc maxime si manducat, quia 
non ex fide agit, sed tanquam infidelis. Omne au- 
tem quod non exfide, est peccatum, id est omnis 
infidelium vita peccatum est, quia omnis infideliter 
vivens vel agens, vehementer peccat, et nil bonum 
est sine summo bono, ubi deest agnitio :eternz et 
incommutabilis veritatis, falsa virtus etiam in op- 
timis moribus. 
CAPUT XV. 

VEns. 1, 7. — « Debemus autem nos firmiores 
« imbeeillitates infirmorum suslinere, et non nobis 
« placere. Unusquisque vestrum proximo suo pla- 
« ceat in bonum, ad :dificationem. Etenim Christus 
« non sibi placuit, sed, sicut. scriptum est : Impro- 
« perla improperanüium tibi ceciderunt super me 
« Quacunque enim scripta sunt, ad nostram do- 
« etrinam scripta sunt, ut per palientiam et conso- 
« lationem Scripturarum, spem habeamus. Deus au- 
« tem patienticze et solatii, det vobis idipsum sapere in 
« alterutrum, secundum Jesum Christum, ut unanimes 
« uno ore honorificetis Deum et Patrem Domini no- 
« stri Jesu Christi. Propter quod suscipite invicem, 
« sicut et Christus suscepit vos in honorem Dei. » 

Debemus autem. Quasi dicat : Infirmus si edit 
damnatur, sed z0s firmiores debemus, non provo- 
care, non contemnere, sed sustinere, id est pali et 
erigere, imbecillitates infirmorum, cum illi non 
possint se ad nos erigere; e? debemus non nobis pla- 
cere, id est non nostr: voluntati obedire, id est non 
quod nobis tantum placeat vindicare, sed quod fra- 
iri, quia invicem curam agere debemus. [Ambro- 
sius.| Ille dicitur sibi placere qui ita facit quod 
sibi bonum videtur, ut non curet, sive placeat, sive 
non placeat proximo, quod non convenit. Sed po- 
lius unusquisque nostrum charitati studens, placeat, 
id est placere curet, prorimo suo, id est omni ho- 
mini non in malum, sed i2 bonum, id est ad id quod 
utile est, ad cdificationem. [Haimo.] Et vere non 
debemus nobis placere, efenim Christus non sibi 
placuit, id est quod non placeret carni fecit, sieut 
ipse dicit in Evangelio : Voz veni facere voluntatem 


D meam, sed ejus qui misit me (Joan. vi). Non sibi 


plaeuit dieo, sed Deo Patri, sicut scriptum. est in 
Psalmis : Improperi«, Psalmographus ex persona 
Salvatoris verba facit Deo Patri dicens, improperia, 
vel detraetiones Jud&orum improperantium tibi in 
me, o Pater, ceciderunt super me, id est causa fue- 
runt oppressionis mes, id est cum facerem volun- 
talem tuam, o Deus, in hoe, quia ejeci malos de 
templo quod fecerunt speluncam latronum, et in 
omnibus aliis Judei mihi improperia ingesserunt, 
quia dixerunt me peccare in te, qui potius me non 


(381) Hd., in libro Sent. Prosperi. 


— 


1521 


recipiendo quem misisti exprobraverunt fe, et pec- 
caverunt in te, non recipiendo me, et ideo me occi- 
derunt, quasi peccantem in Deum, et sic peccata 
peccantium in Deum, ceciderunt super Christum, 
quiainnocens a peccatoribus occiditur quasi bla- 
sphemus. (Juecunque enim scripta sunt ad nostram 
doctrinam scripta sunt, Quasi quis qu:reret, quid 
hec ad nos pertinent, quie de Christo dicis? Re- 
spondet, multum ad nos pertinent (Augustinus) 
quieeunque enim seripta sunt, de Christo in. divinis 
libris. Unde dieit supra, scriptum est, ad nostram 
doetrinam seripta sunt. Christi enim vita, et vitz 
nostre, et morum est disciplina; deinde subjungit 
utilitatem divin: lectionis dicens: Uf per patientiam 
et consolationem Scripturarum spem. habeamus, id 


est pereascripta doceamur pati pro proximis, et p 


consolemur in ea per exemplum Christi, et ita spe- 
remus quod Christus accepit. Deus autem. Quasi 
dieat: Seriptura sacra est ad doctrinam per quam 
patientia et solatium habetur, sed Deus, qui est dator 
patientie et solatii det vobis sapere idipsum, id est 
indifferenter, et hoe in alterutrum, scilicet ut. quod 
unus sentit alter sentiat et hoc non preter Christum, 
sed secundum Jesum Christum, ut, secundum doc- 
trinam €& 23 Christi sapiatis, ut unanimes, [Augus- 
linus| id est eadem: voluntate, et uno ore, id est ea- 
dem vocis confessione, honorificetis Deum et Patrem 
Domini nostri Jesu Christi, id est honorificetis eum 
qui est Deus essentia, qui et Creator est, et qui 
Pater Christi natura, et nostri gratia, qui benevolus 
apparet Christum mittendo. Quia ergo Creator est, 
et quia benevolus, honorifieate eum idem sapiendo. 
Quasi dicat : Nisi idem sapiatis, Deum honorare 
non poteritis. Propter quod, scilicet ut Deum hono- 
retis, suscipite invicem, infirmos sicut et. Christus 
suscepit vos, id est inlirmos,n honorem. Dei, id. est 
ut faceret vos immortales. 

VgnS. 8-14. — « Dico enim Christum Jesum mi- 
« nistrum fuisse cireumeisionis propter veritatem 
« Dei ad confirmandas promissiones patrum ; gen- 
« tes aulem super misericordia honorare Deum, 
« sicut Scriptum est: Propterea confitebor tibi in 
« gentibus, Domine, et nomini tuo cantabo. Et ite- 
« rum dieit : Leetamini, gentes, cum plebe ejus. Et 
« terum : Laudate, omnes gentes, Dominum, et ma- 
« gnificate eum, omnes populi. Et rursus [Isaias 
« ait : Erit radix Jesse, et qui exsurgel regere gen- 
« tes, in eum gentes sperabunt. Deus autem spei 
« repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut 
« abundelis in spe et. virtute Spiritus saneti, Cerlus 
« sum autem, fratres mei, el ego ipse de vobis, 
« quoniam et ipsi pleni estis dileetione, repleti om- 
« ni scientia, ita ut possitis allerutrum monere. » 

Dico enim. Vere Christus suscepit infirmos, quia 
Judaeos et gentes. Judios utique ita suscepit, ut esset 
minister eorum, id estapostolus et praedieator eorum, 
et hoc est quodait, dicoenim Christum Jesum. fuisse 
ministrum, id est, apostolum et priedicatorem, cir- 
eumcisionis, id est Judo:eorum ad quos corporaliter 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI, — IN EP. AD ROM. 


1522 


À. venit, sieut ipse dixit : Nom sum missus misi ad oves 
que perierunt domus Israel (Matth. xv), id est Chri- 
stus minister fuit Judzorum. [Ambrosius] Et hoc 
propter veritatem Dei, scilicet ad confirmandas pro- 
missiones patrum, id est ut verus esset, id est ut se 
esse veracem ostenderet in promissis, et compleret 
promissa patribus Judaeorum; promiserat enim 
Abrah: : [n semine tuo benedicentur omnes gentes 
(Gen. xxvim). Et David : De fructu ventris tui, po- 
nam super sedem tuam (Psal. cxxxr). Et item dixit : 
Orietur stellaex Jacob (Num. xxiv). Ecee ex his pa- 
tel quia non repulit Deus Judzos, quibus proprie 
verias exhibita est, gentibus vero misericordia 
prestita est, quibus nulla promissio faeta erat. Im- 
pleta ergo est veritas Dei in Israelitis qui credide- 
runt. Venit unus paries ex cireumceisione applicans 
se ad lapidem angularem, sed ille lapis angulum 
non faceret, nisi in se parietem alium susciperet. 
Ille itaque paries, tanquam pertinetad veritatem ; 
ile vero aliusad misericordiam. Unde subdit : 
Gentes autem. Quasidicat : Non modoJudzos Chri- 
Slus assumpsit propler veritatem, sed et gentes 
sumpsit propter misericordiam. Et ideo dico gentes 
debere honorare Deum super, id estde, misericordia, 
qua eas non pro eis missus, nec ad eas missus su- 
scepit, et velut oves adduxit. Hoe autem testimonio 
prophetieo probat subdens, sicut scriptum est in 
Psalmo eujus auetoritate confirmat de gentibus quod 
assumptze sunt de quibus minus videretur. Propter 
hoc, vel propterea confitebor tibi in. gentibus, id est 
faciam tibi confitentes de gentibus. [Ambros.| Con- 
fessio. autem non tantum peccatorum est, sed et 
laudis Dei. Et nomini tuocantabo,id est faciam can- 
lantes tibi canticum novum, et cum Letitia te lau- 
dantes. Ef iterum Isaias dicit : Leftamini, o gentes, 
quia assumpta estis, uL sitis unum ovile, cum ple- 
be ejus, id est cum Jud:eis, quia cum eis unum | estis. 
Et iterum David dicit : Laudate, omnes gentes, Do- 
minum. Et laudantibus omnibus gentibus Deum, 
omnes populi, scilicet duodecim tribus, magnificate 
eum , qui auxit numerum plebis sue gentibus ad- 
jectis. EL rursus Isaias, quiddam adidem pertinens, 
ait : Jesse, qui fait pater David, qui et Esai dictus 
est, erit radix. David avbor fuit, qua per ramum, 
id est Mariam fecit fructum. Christum, quia Maria 
genuit Christum, dieo quod Jesse erit radix, e£ ex 
D hae radice erit ille qui exsurget a morte regere gen- 

Les, per fidem et opera bona. Et ideo gentes spera- 

bunt in eum. Deus autem spei. Quasi dicat : Moneo 

vos invicem suscipere, Deus autem, dator spei, [Hai- 

mo| id est qui dat spem, vel Deus spei, id est in 

quo speramus, repleat vos omni gaudio, spirituali,ut 

nec unus vestrum doleat, sicut solebatis dolere in 

lite. Ef, ut possitis gaudere, repleat vos, pace, habi- 

la, in credendo, id est det vobis pacem, id est con- 

cordiam adinvicem, et hoe utique erit si sit. sana 

fides, ut abundetis. Quasi dicat : Hiec. priedieta det 

vobis Deus, ut per ista habita abundetis, im spe, id 

esl certiores sitis de cterna beatitudine. Et abunde- 


1523 


PETRI LOMBARDI. 


1921 


lis in virtute Spiritus sancti, id estin fortitudine A fiam, quc dataest mihi, id est propter apostolatum 


bon: operationis quie datur per Spiritum sanctum. 
Certus sum aulem, vel, enim, ne videretur intelli- 
gere Apostolus omnes esse discordes, et ad corri- 
gendum insipientes, removet hoe. quod ideo incipit, 
ut admoneat perfectiores de correctione minorum. 
Et inde proponit se exemplum qui laborat de aliis, 
et opus est ut isti h:ec faciant cum ipse aliis impe- 
ditus ad eos venire non possit. Quasi dicat : Et si 
ila moneo vos suscipere invicem, non tamen omnes 
indigetis hac. admonitione. Certus sum enim, ete. 
Vel, si est in littera, autem, sie junge, moneo vos 
suscipe, sed tamen, ef ego ipse, qui ita loquor, 
certus sum, de vobis, o fratres mei, de hoe, quo- 
miam, et vos ipsi, non solum ego, pleni estis dile- 
ctione, qua velitis bonum, et repleti scientia, qua 
possitis cognoscere, ommi, scilicet veteris et novce 
legis, ifa repleti estis his duobus, wf possitis, nisi 
culpa vestra remaneat zonere vos, ut non dicam 
docere, alterutrum, [Ambrosius] id est vicissim al- 
ter alterum. Nota, quia per hane laudem provocat 
eos ad meliora more exhortantis. Qui enim videt se 
laudari, laborat ut vera sint quie dieuntur. Unde 
nee dieit eos se docere, sed monere, id est non di- 
cit ut se doceant, sed moneant, quasi quod sciatur, 
sed subterfugit animo, hoc enim solet moneri, quod 
cum sciatur aliquando, subterfugit animo aut negli- 
genter habetur. 

Vrns. 15-22. — « Audacius autem scripsi vobis, 
« fratres, ex parte, tanquam in memoriam vos re- 
» ducens propter gratiam qua est data mihi a Deo, 
« ut sim minister Christi Jesu in gentibus, sanetifi- 
« cans Evangelium Dei, ut fiat oblatio gentium ac- 
: eepta et sanetifieata in Spiritu saneto. Habeo igi- 
« tur gloriam in Christo Jesu ad Deum. Non enim 
« audeo aliquid loqui eorum qu:& per me non efficit 
« Christus in obedientiam gentium in verbo et fa- 
« etis, in virtute signorum et prodigiorum, in vir- 
« tute Spiritus sancti, ita ut ab Jerusalem per cir- 
« euitum usque ad Illyricum repleverim Evangelium 
« Christi. Sie autem przdieavi Evangelium hoc, non 
« ubi nominatus est Christus, ne super alienum fun- 
« damentum zdificarem ; sed , sieut. scriptum est : 
« Quoniam quibus non est annuntiatum de eo vide- 
« bunt, et qui non audierunt de eo intelligent. Pro- 
pter quod et impediebar plurimum venire ad vos, 
et prohibitus sum usque adhuc. » 
Audacius autem. Quasi dicat : Pleni estis dile- 
clione et scientia, sed tamen, et si pleni sitis, auda- 
cius, id est aliquantulum audaeter, scripsi vobis, o 
fratres, dico ex parte. perfectorum, id est perfectis 
omnibus ; nam quantum ad alios non esset audacia. 
Vel scripsi, ex parte, scilicet Ecclesie Dei, vel, ex 
parte, seilicet Epistolz. [Haimo] Seripsi dico, non 
quasi putans vos insipientes, sed, &anquam reducens 
vos in memoriam, id est quasi faciens vos memores 
quid agere debeatis. In quo eos quasi oblitos laten- 
ter arguit. Dieo quod seripsi vobis audacter, sed 
non temere, quia hoe ad me pertinet, propter gra- 


A 


A 


D 


mihi datum, a Deo. Quasi dicat : Pro officio meo 
omittere non potui, data est mihi dico gratia ad 
hoe, u£ sim minister Christi Jesu, qua, scilicet ipse 
non alius instruit. [Ambrosius] Minister dico, in 
gentibus. Non ergo temere scribit eis, sed Apostolus 
gentium audet omnibus gentibus scribere, auctori- 
tate sibi data per gratiam Dei. Ego dico, sanctifi- 
cans, id est sanctum esse ostendens, et confirmans, 
Evangelium Dei, bona operatione et miraculis, a£ 
oblatio gentium fiat accepta, Deo, et sanctificata, id 
est ut gentes quas offero sint acceptze Deo, fidei per- 
feclione ; et sanctificatee bona operatione, et hoc in 
Spiritu sancto, cujus gralia est fides, et bonum 
opus. Kt, quia ita ago, habeo igitur gloriam, id est 
meritum dignum gloria, sic et vos, si de fratribus 
laboratis, gloriam dico referendam , ad Deum in 
Christo Jesu, id est per Christum Jesum, cujus gra- 
lia hoe ago. Habeo dico gloriam, et recte, non enim 
audeo, ut pseudo, loqui aliquid eorum que per me 
non e[ficit Christus, idest ea loquor tantum quse per 
me, id est ministerio meo Christus efficit, im obe- 
dientiam gentium, id est ut gentes obediant Evange- 
lio. Hoe ideo dieit Apostolus, ut nil minus se posse 
probet quam apostoli qui cum Christo fuerunt, nec 
aliquid minus inter gentes virtutum operatum esse. 
Effieit dico, verbo et factis, etiam virtute in signorum 
minorum, e£ prodigiorum majorum, id est per 
predieationem meam, et bonam operationem, et 
per potentiam majorum et minorum  miraculo- 
rum, factorum in virtute Spiritus samcti, qui in 
me talia operatur, quo in me operante, ifa laboravi 
ut repleverim, id est plene predieaverim, Evan- 
gelium. Christi per circuitum , id est cireumquaque 
45. ὁ ab Jerusalem usque Illyricum mare, in quo ma- 
gna Spiritus saneti virtus apparet quod tot gentes per 
me Evangelium receperunt. Hoc autem Evangelium 
priedicavi sic, id est in tali loeo ubi non est nomina- 
tus Ghristus ἃ pseudoapostolis, quare? Ne eedifi- 
carem super alienum fundamentum. [Ambrosius] Si 
enim aliud facerem hoc inde contingeret, quod aedi- 
fiearem super alienum. fundamentum, id est super 
doetrinam a pseudoapostolis traditam. Non sine 
causa Apostolus hoe fecit, quia. sciebat pseudoapo- 
stolos aliter quam oportebat Christum tradere, et 
sub nomine Christi falsa docere, quod postea cor- 
rigere maximi laboris erat. Ideo sollicitus erat prae- 
venire pseudo, et veritatem integre tradere ubi non- 
dum nominatus erat Christus, ut integra linea, et 
superfieies ordinata, incolume fundamenti robur 
exhiberet, quod testimonio prophetze probat subdens, 
Sicut scriptum est. Vel pro bonis apostolis hoc dicit, 
sicut autem  przdieavi, et hoe non ubi nominatus 
est Christus, ab aliis apostolis. Quare? Ne zdifica- 
rem super alienum fundamentum, id est. praedica- 
rem jam per alios conversis, non quod hoe non 
facerem si contigisset, sed malebam jacere funda- 
mentum fidei ubi non erat, quam super aliorum 
predicationem. Hoe autem prophetico testimonio 


1525 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 


1526 


confirmat dicens, Sicut scriptum est. Quasi dicat : A dero. Igitur mune, id est indilate, proficiscar in 


Ita hoc feci, sicut scriptumn. est in Isaia, quoniam 
quibus non est prius annuntiatum de eo, id est de 
Christo, ipsi videbunt, id est credent, e? qui non au- 
dierunt prius alicujus praedicationem, intelligent 
meam predieationem esse veram. Ut enim verus 
esset et inviolabilis de verbo Deiintellectus, festina- 


vit Apostolus gentes veritate imbuere. Propter quod, 


scilicet. quia tot predicavi, impediebar plurimum 
venire ad vos, sicut et in initio epistol:e dixit, quia 
sepe [inquit] proposui venire ad vos, et prohibitus 
sum usque adhuc. Quod nune absolvit, ostendens 
qua causa sit impeditus, ut scilicel exeluderet pseu- 
doapostolorum prava commenta. Denique, postquam 
omnibus in circuitu praedicavit, vacare sibi dicil ve- 
nire Romam, quod olim optaverat, venturum tamen 
se pro tempore promittit, quo in Hispaniam erat 
iturus, ita subdens : 
VEns. 23-33. — « Nune vero ulterius locum non 
habens in his regionibus, cupiditatem autem ha- 
bens veniendi ad vos ex multis jam pr«eeedenti- 
bus annis, cum in Hispaniam profieisei ecepero, 
spero quod preteriens videam vos, et a vobis 
deducar illuc, si vobis primum ex parte fruitus 
fuero. Nune igitur proficisear in Jerusalem mi- 
nistrare sanctis. Probaverunt enim Macedonia et 
Achaia collationem aliquam facere in pauperes 
sanctorum qui suntin Jerusalam. Placuit enim 
illis, et debitores sunt eorum. Nam, si spiritualium 
eorum parliecipes facti sunt gentiles, debent et in 
carnalibus ministrare eis. Hoc igitur cum con- 
summavero et assignavero eis fructum hune, per 
vos proficiscar in Hispaniam. Scio autem quoniam 
veniens ad vos, in abundantia benedictionis Christi 
veniam. Obsecro ergo vos, fratres, per Dominum, 
nostrum Jesum Christum, et per charitatem 
sancti Spiritus, ut adjuvelis me in orationibus ve- 
stris pro me ad Deum, ut liberer ab infidelibus qui 
sunt in Judz:ea, et obsequii mei oblatio accepta fiat 
in Jerusalem sanctis, ut veniam ad vos in gaudio 
per voluntatem Dei, et refrigerer vobiseum. Deus 
« autem pacis sit eum omnibus vobis. Amen. » 
Nunc vero ulterius non habens locum, id est cau- 
sam morandi, i» his regionibus, cupiditatem autem 
veniendi ad vos habens ex multis jam precedentibus 


"annis, cum capi proficisci in Hispaniam. |Ambro- 


sius| Hoc ideo dicit, quia et hos praoceupare festi- 
nat, et quia ad illos difficile iter fuerit. pseudoapo- 
stolis, jam tardare licuit, cum, inquam, illuc proti- 
cisci ciepero. 

Spero. Quasi dicat : Ex me nil possum, sed in 
misericordia spero quod videam vos, sed, preter- 
iens, quia non indigetis longa mora, sed interim 
vos preparetis ne me a eieteris retardetis. Videam 
vos dico, et a vobis deducar illuc, scilicet in Hi- 
spaniam, si tamen vobis primum fruitus fuero, id est 
de fructu vestro letatus ex parte illa quie modo dis- 
cors est. Vel, ex- parte temporis, id est aliquandiu, 
et quia hie non habeo locum, et vos videre desi- 


D 


Jerusalem ministrare sanctis, [Augustinus, Ambro- 
sius] qui omnium rerum venditarum pretia po- 
suerunt ante pedes apostolorum, et passi sunt a 
contribulibus suis. De his communis cura erat omni- 
bus apostolis. Profieiscar ministrare 

Probaverunt enim, non eos coegi. Macedones, et 
Achaiei vel Achzi, vel Macedonia et Achaia colla- 
tionem facere aliquam in pauperes sanctorum qui 
sunt in Jerusalem. Hi totos dederunt se divinis ob- 
sequiis, nil. mundanum curantes, exemplum bonc 
conversationis probebant credentibus [Ambrosius]. 
Istis interdum fecerant Achaici et Macedones colle- 
ctam, per quam rem àd hujusmodi opera Roma- 
nos Apostolus invitat, quia per misericordiam Dei 
vivit, et justificatus est ; pius debet esse causa fra- 
tris. Placuit. Quasi dieat : Bene dico probaverunt. 
Placuit enim. illis, et etiam debitores esse eorum, 
adeo vull amplius eos esse misericordes, ut et hoc 
deberi dieat ab eo qui misericordiam exspectat ; et 
vere sunt debitores. Na, si gentiles facti sunt par- 
ticipes spiritualium, id est przedicationis et saera- 
mentorum, eorum, id est Judaeorum qui miserunt 
eis predieatores ab Hierosolymis, debent, utique, 
et ipsi ministrare eis in carnalibus, id est Judzis. 
Hoc igitur. Quasi dicat : Quia illis hoc placuit, sci- 
licet facere communionem sanetis, qui sunt in Jeru- 
salem. Igitur, cum consummuavero hoc, id est cum per- 
fecero opus ministrationis, e£ assignavero eis, id est 
sub signo cujusque Ecclesie, ostendero eis fru- 
clum hunc, proficiscar, in Hispaniam, et hoc, per 
vos. Et ideo interim corrigite vos. Scio autem. Quasi 
dicat : Per vos transibo, sed tamen scio, certus de 
gratia Dei, quoniam jam diu veniens voto ad. vos, 
tandem veniam reipsa, et hoc, in abundantia be- 
nedictionis Christi, id est ita quod vobis multum 
prodero per benedietionem Christi. Hzc autem 
benedictio est. virtus signorum qua confirmati sunt. 
Et quia venturus sum, obsecro ergo vos, fratres, 
per Dominum mostrum Jesum | Christum, id est si 
eum diligitis, e£ per charitatem. Spiritus sancti, id 
est si in vobis est charitas quam facit. Spiritus san- 
clus habere, u£ adjuvetis me in. orationibus vestris, 
directis ad Dewm, id est per orationes vestras ad 
Deum factas. Non ideo hoc dicit Apostolus, quia 
ipse minus mereatur quam illi minores, sed ordi- 
nem sequitur, ut ab Eeclesia pro rectore suo fiat 
oratio. Et bene utique rogat Apostolus minores 
pro se orare. Multi enim. minimi, dum congregan- 
tur unanimes, fiunt magni, et multorum preces 
impossibile est ut non. impetrent. Si ergo cupiunt 
eum videre, orent ut liberatum eum recipiant cum 
gaudio charitatis. Unde subdit, u£ liberer. Quasi 
dieat : Obsecro ut juvetis me in orationibus. In hoc 
scilicet. oretis pro me, ut liberer ab infidelibus, 
qui sunt in Judea, ne quod defero auferant. Ef 
ita. oblatio obsequii mei, id est mihi injuncti, fiat 
accepta. Quasi dicat suflieiens, non diminuta, 
sanctis qui sunt in Jerusalem. Vel fiat illis oblatio 


1521 


PETRI LOMBARDI 


1528 


accepta, ut illi intellecta charitate Apostoli erga A codices habent, suscipiatis digne satis, id est valde 


seipsos, cum illo unanimes Deo gratias agant. Ma- 
gnus enim profeetus est ei, cujus ministerio mulli 
facti leti Deum laudant. Orate ita fieri, u£ hoc 
facto veniam ad vos in gaudio per voluntatem Dei. 
Hoe dieit ut ostendat. omnia cum Dei voluntate se 
agere. Et refrigerer vobiscum, quod erit illis pacatis. 
Deus autem pacis. Quasi dieat : Venturum me 
spero ad vos; sed sive veniam, sive non, Deus pa- 
cis sit cum. omnibus vobis. Deus pacis Christus est 
qui ait : Pacem meam do vobis, pacem relinquo vo- 
bis (Joan. xiv), qui cum suis est usque ad con- 
summationem seculi, sicut ipse ait : Vobiscum sum 
omnibus diebus usque ad consummationem. saeculi 
(Matth. xxvur). ita cum istis cupit eum Apostolus 
esse. Amen, Quod est confirmatio sui desiderii. 
CAPUT XVI. 

VEns. 1-16. — « Commendo autem vobis Phee- 
« ben sororem nostram, qui est in ministerio Ec- 
« clesie, qua est Cenehris, ut eam suscipiatis in 
« Domino digne sanetis, et assistatis ei in quocun- 
« que negotio vestri indiguerit. Etenim ipsa quo- 
« que aslitit multis, et mihi ipsi. Salutate Priscam 
« et Aquilam adjutores meos in Christo Jesu (qui 
« pro anima mea suas cervices supposuerunt, qui- 
« bus non solus ego gratias ago, sed et cunc 
« Eeclesie gentium) et domesticam Ecclesiam eo- 
« rum. Salutate Ep:netum dilectum mihi, qui est 
« primitivus Asie in Christo Jesu. Salutate Mariam, 
« que multum laboravit in vobis. Salutate Andro- 
« nieum et Juliam cognatos et concaplivos meos, 
« qui sunt nobiles in apostolis, qui et ante me tue- 
« runt in Christo. Salutate Ampliatum dilectissimum 
« mihi in Domino. Salutate Urbanum adjutorem no- 
* strum in Christo Jesu, et Stachyn dilectum meum. 
« Salutate | Apellen probum in Christo. €&$£» Sa- 
« lutate eos qui sunt ex Aristoboli domo. Salutate 
« Herodionem cognatum meum.  Salutate eos qui 
« sunt ex Narceissi domo, qui sunt in Domino. Sa- 
« lutate Tryphinam οἱ Tryphosam, qua laborant 
« in Domino. Salutate Persidam charissimam, quie 
« multum laboraverit in Domino. Salutate Rufum ele- 
« etum in Domino, et matrem ejus etmeam. Salutate 
« Asyneritum Phlegontem, Hermam, Patrobam, Her- 
« mem et qui eum eis sunt fratres. Salutate Philolo- 
« gum et Juliam, Nereum et sororem ejus, et Olympia- 


honeste et honorifice; e£ assistatis ei, id est auxi- 
liemini ei, in quocunque negotio indiguerit vestri. Et 
justum est ; etenim ipsa quoque astitit multis, et mi- 
hi ipsi. Salutate Priscam vel Priscellam, Priscaenim 
ipsa est quie et. Priscella vocabatur in Actibus apo- 
stolorum. Priscillam e£ Aquilam, adjutores meos in 
Christo Jesu, id est in predicatione Christi Jesu. 
[Ambrosius.] Aquila vir Priscelle fuit, qui adjuto- 
res Apostoli fuerunt, et Romam non otiose, sed ad 
confirmationem Romanorum venerant : sic et om- 
nes alii quos salutat hic, Roma fuisse intelliguntur. 
Hos autem iterum laudat, ut pericula pro eo pati 
non abnuisse dicat, subdens : Qué pro anima mea, id 
est liberanda, supposuerunt suas cervices gladio, in 


B ministrando mihi, quibus non ego solus gratias ago, 


sed et cunctte Ecclesie gentium, quia hilaborant ad 
profectum. gentium, exhortanles fidem Christi qui 
perieula pro Apostolo pati non recusaverunt. Unde 
et Romani eis obedire debent. Ef salutate domesti- 
cam Ececlesiaimn, id est familiam, eorum. Salutate 
Epcnetum dilectum mihi, qui prinitivus est Asie 
in Christo, id est qui primus in Asia credidit in 
Christum. Salutate Mariam, que multum laboravit 
in vobis, quce impensius laboravit ad exhortationem 
eorum quie discordiam protulit ad Apostolum. Salu- 
tate Andronicum et Juniam cognatos meos, quia Ju- 
dxwi sunt ; e£ concaptivos, quia causa fidei passi sunt 
captivitatem. [Haimo, Augustinus] Spiritualiter quo- 
que cognati sunt, quia spiritu Apostolo erant con- 
juncti, et. spiritualiter concaptivi secundum illud : 
(Quandiu sumus in corpore peregrinamur a Domino 
(II Cor. v). Qui sunt nobiles in apostolis, id est in 
prodieatoribus. Id est famosi inter przwdicatores, 
qui et ante me fuerunt in Christo, id est in fide Chri- 
sti. Salutate Ampliatum dilectissimum mihi in Do- 
mino. Iste amicus erat Apostolo in Domino, sed non 
coneaptivus. Salutate Urbanum adjutorem nostrum 
in. Christo, id est qui operis particeps, et socius mihi 
est, et aliis in exhortatione fidei. S£aehun dilectum 
meum, [Ambrosius] qui amieus meus proprius est, etsi 
non adjutor et parliceps operis. Salutate Apellen 
probum, id est probatum, in Christo. Per tentationes 
enim iste inventus est fidelis in Christo, quem salu- 
lat, etsi non amicus esset vel particeps operis. Sa- 
lutate eos qui sunl ex Aristoboli domo. Aristobolus 


« dem, et omnes qui cum eis sunt sanetos. Salutate D ille solebat congregare fratres in Christo, quos sa- 


« invicem in osculo sancto. Salutant vos omnes Ee- 
« clesice Christi. » 

Gommendo vobis, id est commendabilem vobis 
ostendo Phaben sororem nostram vel meam, in fide, 
que est in. ministerio Ecclesie, que est Genchris. 
[Haimo.|] Phoebe ditissima mulier fuit, et nobilissima, 
qui Eeclesiam in loco qu: dieitur Cenehris susten- 
tabat sua substantia. Ea vero tune temporis pro ali- 
quo negotio Romam profeeta est per quam forsan 
hanc Epistolam misit. Commendo, dico, ut suscipia- 
tis eam in Domino, vel pro Domino, digne sanctis, 
ul dignum esL sanetos suscipere. Vel sicut quidam 


lutat Apostolus adeo probans faetum illius. Salutate 
Herodionem cognatum meum. Salutate eos qui sunt 
ec Narcissi domo. Narcissus iste dieitur fuisse presby- 
ter sicut legitur in aliis codicibus, qui peregrinando 
confirmabat sanctos fratres, quia qui tunc presens 
non aderat suos salutat. Apostolus, et quia non om- 
nium illorum merita noverat, discernit subdens : 
qui sunt in. Domino, id est eos quos dignos videritis 
quia non omnes digni erant. Salutate. Trypluenam et 
Tryphosam, que laborant in Domino, scilicetin mini- 
sterio sanctorum, et in angustiis. Salutate Persidam 
charissimam mean, que multum, scilicet plusquam 


1529 COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. AD ROM. 1530 


predietee , laboraverit in Domino. Labor esthicetin A in eapite mundi, et sic exemplo vestro jam possunt 


exhortatione et in ministerio sanctorum, et in pres- 
sura, eL in egestate propter Christum. Salufate Ru- 
fum electum in Domino, quia promotus erat ad res 
Domini agendas, scilicet ad sacerdotium ; e£ matrem 
ejus, carne ; e£ meam, beneficiis. [Haimo] Pro san- 
ctitate ejus vocat eam Apostolus matrem suam, cui 
fillum proponit pro ecclesiastico officio. Salutate 
Asyncritum, Phlegontem, Hermam, Patrobam, Her- 
mem, et qui cum eis sunt fratres. |Ambrosius] Hos 
omnes simul salutat, quia sciebat eos esse junctos 
in Christiana amicitia. Salutate Philologum et Juliam, 
Nereum et sororem ejus, et Olympiadem, et omnes qui 
cum eis sunt sanctos. Hi omnessimulunanimeserant, 
et ideo simul salutat eos. Salutate omnes vos invi- 
cem in osculo sancto. Omnes quibus scribit, et quos 
noverat jubet salutare se invicem in osculo sancto, id 
est in pace Christi, ut religiosa sint oscula, non car- 
nalia. Salutantvos omnes Ecclesie, horum locorum. 
Ecclesie , dico, Christi, id est quce in Christo con- 
fidunt, non in alia re. 


Vzns 17-21. — « Rogo autem vos, fratres, ut ob- 
« servelis eos qui dissensiones et offendieula pre- 
« ter doctrinam quam vos didieistis faciunt, et de- 
« elinate ab illis. Hujusmodi enim Christo Domino 
« nostro non serviunt, sed suo ventri, el per dul- 
« ces sermones et benedictiones seducunt corda in- 
« nocentium. Vestra enim obedientia in omni loco 
« divulgata est. Gaudeo igitur in vobis, sed volo vos 
« sapientes esse in bono, et simplices in malo. Deus 
« autem pacis conterat Satanam sub pedibus ve- 
« stris velociter. Gratia. Domini nostri Jesu Christ 
« vobiscum. Salutat vos Timotheus adjutor meus , 
« et Lucius, et Jason, et Sosipater, cognati mei. 
Saluto vos ego Tertius, qui seripsi Epistolam, in 
Domino. Salutat vos Caius hospes meus, et uni- 
« versa Eeclesia. Salutat vos Erastus arcarius ecivi- 
« tatis, οἱ Quartus frater. Gratia Domini nostri Jesu 
« Christi cum omnibus vobis. Amen. » 


Rogo autem. [Ambrosius.] Quasi dieat : Hos pre 
dictos salutate, et imitamini. Hos autem alios vita- 
te. Et hoc rogo vos, o fratres, ut observetis, id est 
discernatis, eos qui faciunt dissensiones et offendicu- 
la, id est qui faciunt vos dissentire et offendere invi- 
cem. Illos dico docentes, preter doctrinam quam vos 
didicistis, a veris apostolis, quia illi de lege agebant, 
quia cogebant credentes judaizare. In hoc pseudo- 
apostolos tangit, quos in tota Epistola cavendos es- 
se monet. Observetis dico , e£ declinate ab illis, etiam 
debetis. Hujusmodi enim , homines, nom serviunt 
Christo Dominonostro, sed suo ventri. Aliisenimadu- 
Jantur , et aliis detrahunt ut. possint suum. ventrem 
implere. E£ per dulces sermones et benedictiones sc- 
ducuntcorda innocentium. |Haimo] Compositis enim 
verbis suam traditionem commendabant, quibus sim- 
plicium corda deeipiebant. Vestra enim. Quasi di- 
cat : Ideo moneo vos vitare illos , quia fides vestra 
et obedientia ubique laudatur. Et hoc est : Vestra 
enim obedientia divulgata est in omni loco, quia estis 


alii corrumpi. Vel, rogo vos vitare, el secure, quia 
obedientia vestra, id est facilitas obedientiz vestra, 
divulgata est in omni loco ; ubique enim notum est, 
quia leviter obedisti, quod bonum est, et inde gau- 
deo. Unde subdit : Gaudeo igitur in vobis, sed volo 
vos esse, id est ut vos sitis, sapientes in bono, discer- 
nendo, ef sitis simplices in malo, id est sine aliqua 
parle mali. Deus autem. Quasi dicat : Volo ut sitis 
sapientes. Deus autem, dator pacis, seilicet Chri- 
stus, conterat Satanam, id est falsos preedicatores . 
vel quemlibet vobis adversantem hominem vel dia- 
bolum, sub pedibus vestris, ut scilicet vos ledere non 
voleat; sed potius, si diabolus est, conteratis caput 
ejus, sicut Evie dietum est. (Gen. rni). In figura Ec- 
clesi:e vel sensualitatis, id est primos motus sugge- 
stionum ejus contemnatis. [Ambrosius.| Et hoc fa- 
ciet velociter, scilicet inadventu meo. Quod ut fiat , 
gratia Domininostri Jesu Christi sit vobiscum. [Augu- 
stinus| Vel, interim autem, gratia Domini, etc. Gra- 
tiam quam promisit in adventu suo jam optat eis. 
Salutat vos Timotheus adjutor meus , [Ambrosius] 
qui est quasi coepiscopus ; e£ Lucius, et Jason, etSo- 
sipater. Quasi dicat : His estis cura, qui cognati 
mei sunt genere vel fide. Ecce tot et tanti congau- 
dent ccepto vestro, et ideo perseverare vos decet. 
Saluto vos ego Tertius, nomine, non numero, qui 
scripsi Epistolam, in Domino. Iste Tertius erat nota- 
rius Apostoli , cui concessit sub nomine suo salutare. 
Salutat vos Caius hospes meus. Hic estille cui Joannes 
Scripsit in Epistola canonica gaudens, quia fratri- 
bus his sumptus ministrabat ; et universa Ecclesia. 
Supra dixerat omnes Ecclesias salutare illos, et hic 
dieit universam Ecclesiam salutare illos : Quod pu- 
to non otiose dictum, vel superflue, nil enim tantus 
vir superfluum posuit, sed hie dieit Ecclesiam alte- 
rius provincie unde Caius erat. Salutat vos Erastus 
arcarius civitatis Atheniensium. [Haimo] Arcarius 
dicitur ab arce. Quasi dieat, princeps. Vel potius dici- 
tur ab arca, quia praerat arez, ubi ponebantur cen- 
sus tributorum et vectigalium, vel dispensator civi- 
latis, e£ Quartus frater. Quartus proprium nomen est 
sieut et Tertius. Gratia. Quasi dicat : Isu. hoc. mo- 
do salutant vos, gratia Domini, ete. Vel, hi predicti 
salutant vos, et ego ipse subseribo propria manu, 
gratia Domini sit cum omnibus vobis. Amen. 


VEns. 25-27. — « Ei autem, qui potens est vos 
confirmare , juxta Evangelium meum οἱ priedica- 
« tionem Jesu Christi, secundum revelationem my- 
« sterii temporibus :elernis taciti, quod nune pate- 
« factum est. per Scripturas prophetarum, secun- 
« dum preceptum zeterni Dei ad. obeditionem fidei, 
« in cunelis gentibus cogniti, soli sapienti Deo per 
« Jesum Christum, cui honor et gloria in secula 
« seculorum. Amen. » 


€ 6G εἰ autem, quasi dicat : Ego sie moneo vos. 
Ei autem, scilicet Deo Trinitati, qui potens. est vos 
confirmare in fide perfecta , sit honor et gloria , a 
quo solo omnia bona sunt. In. quo Epistole, nota- 


3 


PETRI LOMBARDI. 


1532 


tur summa , quia hoc principaliter intendit Apo- A Deus unus ipsa est Trinitas, ut sic intelligamus so- 


stolus, illos monere, ut omnia graliw Dei attri- 
buant. Dieo qui potens est confirmare vos, et hoc, 
juxta Evangelium meum , a quonon discordat pri- 
dicatio Christi, unde subdit : E£ secundum predica- 
tionem Jesu Christi. Quod Evangelium , quie etiam 
pradieatio est , secundum revelationem mysterii La- 
citi ternis temporibus , id est secundum quod re- 
velatum est mihi de occulto Dei consilio, et ab 
seterno taeito. [Haimo] JEterna enim tempora dicit 
qui preceesserunt mundi exordium. Vel, quod 
Evangelium est secundum revelationem mysterii 
taciti eelernis temporibus, id est revelat ipsum my- 
sterium. tacitum ἃ mundi exordio. Mysterium dicit 
incarnationem Christi et ezetera talia, que  ceternis 
lemporibus erant abscondita, quia licet ex aliqua 
parte antiquis Patribus cognita fuissent, plene ta- 
men ἃ nullo fuerunt prescita, quousque suo tem- 
pore perJesum Christum sunt revelata, Scripturis 
prophetarum ab eo reseratis, testimonium dantibus 
huie predicationi, et hoc est quod dicit : Quod, 
mysterium patefactum est a Christo per. Scripturas 
prophetarum, reseratas ab eo. Patefaetum est dico, 
et hoc secundum preceptum, id est dispensationem 
cerni Dei, qui ab cerno hoe ordinavit, quasi di- 
cat, non est fietum. Solus Deus proprie :eternus di- 

^ eitur. (382) Dicitur autem et ignis ;eternus, et poena 
slerna, sed non sieut Deus dieitur sternus. Ignis 
enim dieitur zternus, eo quod sine fine sit ; non 
est tamen sine initio, Deus autem etiam sine inilio. 
Illa est ergo vera cternitas, quce est vera. immorta- 
litas. Hae. est illa summa incommulabilitas, quam 
solus Deus habet qui immutari omnino non potest. 
Aliud est enim aliquid non mutari, cum possit mu- 
lari ; aliud autem non posse prorsus mutari. Sicut 
ergo dicitur homo bonus non tamen sicut. Deus, de 
quo dietum est : Nemo bonus nisi solus Deus ( Matth. 
XIX), eL sieut dieitur anima immortalis, non tamen 
sicut Deus, de quo dietum est : Solus habet imumor- 
talitatem (I Tim. νι). Et sieut homo dicitur sa- 
piens, non tamen sieut Deus, de quo dictum est : 
Soli sapienti Deo ; sic dieitur ignis :sternus , non 
lamen sieut Deus, cujus solius immortalitas ipsa 
esl vera ceternitas. Ad obeditionem. Quasi dicat : Pa- 
lefactum est illud mysterium ; et hoe, im. cunctis 
gentibus ad obeditionem. Vel ad obediendum, id est 
ut obediant fidei bene operando. 

Dico mysterii facite, utique aliis sed. cogniti soli 
sapienti Deo, quia, etsi modo sit hominibus revela- 
tum eum soli Deo cognitum est qui solus perfecte 
novit, eur ita factum est? In quo reprimit inquisito- 
res qui quierunt cur tanlum distulit Deus. venire, 
cur tot gentes perire permisit. In hoc autem quod 
ait, soli sapienti Deo, error quibusdam subrepit, 
(383) arbitrantibus hie solum Patrem significari , 
el solum vere sapientem esse, cum tamen non sit 
dietum soli sapienti Patri, sed soli sapienti Deo, et 


(582) Augustinus, De natura boni. 
(585) 1d., contra Maximum. 


B 


lum Deum sapientem, sicut intelligimus solum po- 
tentem, id est Patrem et Filium et Spiritum san- 
ctum, qui est unus et solus Deus, cui soli servire 
jubemur. Si tamen dixisset Apostolus, soli sapienti 
Patri, nec si tamen separaret Filium vel Spiritum 
sanctum, sicut in Apocalypsi de Filio legitur, qui 
habet nomen scriptum quod nemo scit nisi ipse 
(Apoc. xiv). Nee ideo tamen. dicitur Pater nescire 
hoc nomen, a quo est Filius inseparabilis. Sicut er- 
go scit Pater quod nemo scire dietus est, nisi Filius, 
quia inseparabiles sunt Pater et Filius, sic etiam si 
dietum esset soli sapienti Patri, simul intelligi de- 
beret etiam Filius et Spiritus sanctus, quia insepa- 
rabiles sunt. Dico quod mysterium patefactum est, 
et hoc per Jesum Ghristum cui, scilicet soli Deo, vel, 
cui, scilicet Christo, est honor, a nobis, δέ gloria, in 
secula, quia ipse est vera gloria, et beatitudo, et 
summum bonum, et hoc, in secula seculorum, id 
est sine fine. Eece ostensum quomodo ei, et cui, legi 
possint. Quidam aulem legunt sine cui, si autem 
auferas cui, absoluta est lectio, sed beatus Augu- 
stinus dieit apponi, et tradit quomodo debet accipi 
ut non superfluat, et legit alio modo quam prius 
dietum est, sic : Ei autem. Quasi dicat : Potens est 
vos confirmare ut scilicet Deo Patri, vel Deo Trini- 
lati. Potens est dico, juxta Evangelium meum, et 
predicationem Jesu Christi, secundum revelationem 
mysterii temporibus eternis taciti. Hadec non mutan- 
tur. (384) Quod mysterium mumc patefactum est, 
per Spiritum sanctum vel per Christum. Et hoe, per 
Scripturas prophetarum secundum praeceptum Dei, 
ad obeditionem fidei in cunctis gentibus cogniti, cui 
soli sapienti Deo. Haec non mutantur. Cui, inquam, 
id est Deo Trinitati, vel Deo Patri si£ honor et. glo- 
ria per Jesum Christum, cui cum honor a nobis, glo- 
ria in secula. Quod additur cui gloria, cum sufficeret 
ei gloria, inusitatze nostreelinguee est locutio, non sen- 
sus ambiguus. Idem est enim dicere, ordine inusi- 
lato verborum, ei gloria, per Jesum Christum cui 
est gloria, quod usitato ordine dicere ei gloria, cui 
per Jesum Christum est gloria. Quid enim sensui de- 
perit sive hoc sive illo modo dicatur ? Per Christum 
vero est Patri gloria, id est clara cum laude noti- 
lia quia per eum innotuit hominibus Deus Trinitas, 
quod est mysterium tacitum ab :eternis temporibus, 


D quod per Christum revelatum est. Quod ergo inter- 


positum est per Jesum Christum, non debet accipi 
tanquam dicatur soli sapienti Deo per Jesum Chri- 
stum, ut scilicet Deus solus sapiens per Jesum 
Christum sapiens esse intelligatur, non participen- 
do sed gignendo sapientiam, quie est Christus Je- 
sus, sed polius ita debet accipi ut intelligatur per 
Jesum Christum gloria esse soli sapienti Deo. Quis 
enim audeat dicere per Jesum Christum fieri ut sit 
sapiens Deus Pater, cum secundum substantiam 
suam non dubitandum sit eum sapientem esse ? po- 


(584) Id., contra Maximum. 


1533 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1534 


tiusque sit substantia Filii per gignentem Patrem A substantiam sapiens est, non secundum acceden- 


quam substantia Patris per genitum Filium? Restat 
ergo ut soli sapienti Deo, gloria sit, per Jesum 
Christum, id est elara cum laude notitia, qua inno- 
tuit gentibus Deus Trinitas. Ideo per Christum, quia 
ut alia taceam ipse precepit gentes baptizari in no- 
mine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ubi prwei- 
pue commendata est hujus individue gloria Trinita- 
tis. Deus itaque, qui est ipsa Trinitas, propterea so- 
lus sapiens recte dicitur, quia solus secundum suam 


tem parlieipationem sapientie, qualiter sapiens est 
rationalis creatura. Ideo ergo dixit soli sapienti Deo 
quia Deus est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, 
et ista Trinitas est solus sapiens Deus, qui nec un- 
quam potuit esse insipiens, nec unquam poterit per 
gratiam particeps esse sapientie , sed sapiens im- 
mobilitate, atque immutabilitate nature. Ei, ergo, 
sit gloria per Christum, cui est honor et gloria in 
secula seculorum. Amen. 


IN EPISTOLAM I AD CORINTHIOS, 


ARGUMENTUM. 

Corinthii sunt Achaici, ethi similiter ab Aposto- 
lo audierunt. verbum veritatis, et subversi sunt mul- 
tifarie a falsis apostolis, quidam a philosophie ver- 
bosa eloquentia, alii secta legis Judaicz inducti 
sunt. Hos revocat Apostolus ad veram fidem et 
evangelicam sapientiam, scribens eis ab Epheso 
per Timotheum. 

CAPUT PRIMUM. 

VEns. 1-3. — Paulus, vocatus Apostolus Jesu 
Christi per voluntatem Dei, et Sosthenes [rater Ec- 
clesie Dei que est Corinthi, sanctificatis in Chri- 
sto Jesu, vocatis sanctis, cum omnibus qui invocant 
nomen Domini nostri Jesu. Christi, in omni loco 
ipsorum et nostro. Gratia vobis et pax a Deo Patre 
nostro et Domino Jesu Christo. 

Hane epistolam scribit Apostolus Corinthiis. [Am- 
brosius| Corinthii autem sunt Achaici, hi ab ipso 
Apostolo sunt conversi, qui precepto Domini admo- 
nitus resedit apud Corinthios annum unum et men- 
ses sex, docens inter eos verbum Dei; sed post 
per pseudoapostolos multifarie subversi sunt, ut. sci- 
licet de baplistis se jaetarent, unitatem Ecclesie 
scindentes, et sacramentorum virtutem, et usum ex 
ministrorum merilis judicantes. Putabant enim sa- 
cramenta majoris esse usus, si per bonos tracta- 
rentur, majoris autem vel minoris esse usus si per 
magis vel minus bonos darentur. Ita quoque subver- 
si erant ut contempto Apostolo de sapientibus si- 
culi se jactarent, quorum eloquentia et terrena phi- 
losophia delectabantur, ut sub nomine Christi his 
imbuerentur quz contraria sunt fidei. Inflati quo- 
que erant co quod non iret ad eos Apostolus. For- 
nicatorem quoque qui uxorem patris Lenebat inter 
se esse patiebantur. Sunt et alia capitula in suis lo- 
cis notanda. [Ambrosius.] De his et hujusmodi ma- 
gna cum fiducia et charitatis affeetu scribit eis Apo- 
stolus, aliquando commonens, aliquando blandiens, 
aliquando arguens. Nam mult:e sunt caus: propter 
quas scribit eis. Apostolus, ab erroribus ad rectam 
fidem et a schismatibus eos revocans ad unitatem. 


B Est igitur intentio Apostoli in hae Epistola Corin- 


thios ab. erroribus et chismatibus ad fidem rectam, 
et a vitiis et aliis peccatis ad bonos mores revocare, 
et in eis confirmare. Modus talis, huic Epistolze sic- 
utet aliis salutationem prwscribit, et nomen suum 
quod celebre erat omnibus gentibus, preponit ut 
magistri nomine audito aequiescant correctioni, et 
quia eis vilis erat apponit dignitatis nomina non 
humilitatis, ut servus, post salutationem pro donis 
eorum qui boni erant inter eos gratias agit. Deinde 
increpat illos qui de baptistis se jaetabant, post re- 
trahit eos ab amore terrene sapientie. Deinde re- 
darguit eos de fornicatore quem inter se esse fere- 
bant. Deinde inerepateos quia €» "4. sibi invicem inju- 
rias, et fraudes faciebant, et infidelium examina re- 


C quirebant. Postea instruit eos de matrimoniis, et de 


perceptione Eucharistize, ubi plurimum errabant, et 
de aliis plurimis. Circa finem vero subditur mora- 
lis admonitio. Premittit autem salutationem. di- 
cens : 

Paulus vocatus, | Ambrosius] id est electus a Deo, 
Apostolus Christi Jesu, id est Dei voluntate missus 
ad predieandum Christum. Vel, vocatus, id est ab 
hominibus privilegio nominis dietus, Apostolus 
Christi Jesu. Hic aliter incipit quam ad Romanos, 
quia alia eausa est hic quam ibi. Hie enim non vo- 
cat se servum sicul ibi, quia opus erat hie potius 
auctoritate, et commendatione contra superbiam 
Corinthiorum apud quos viluerat. Apostolus dico, 
et hoe non per iram, sed per voluntatem Dei, quod 
non illi vestri pseudo qui nec missi sunt a Deo, 
nec verum est quod dicunt. Et Sosthenes frater. Hic 
dieitur Apostolo de eis nuntiasse, et ideo eum sibi 
in hac salutatione adjungit, per hoc indieans quod 
pro illis valde sollicitus erat. Ecce per eum qui in- 
ter eos conversabatur, culpas eorum se scire in- 
nuit. Ideo autem frater dicit, quia per hoc. removet 
suspicionem sinistram ab illo, ostendens quod non 
malo animo de eis nuntiavit, sed ex charitate, et 
desiderio correctionis. Paulus, inquam, et Sosthe- 
nes, seribit hanc. Epistolam Ecclesie Dei, non ho- 


1535 


minum, ut vos facitis eam, arbitrantes ministerio- 
rum dispensatores esse gratiarum auctores. Ita enim 
esset Ecclesia hominum, non Dei. Quos autem Ec- 
clesiam Dei dicat, aperit subdens, scilicet sanctifica- 
lis, in baptismo, et hoc in Christe Jesu, id est per 
Christum Jesum, non per homines, imo a pseudo 
eversi sunt. Ipsis dico, vocatis sanctis, id est vocatis 
per przedieatores, et deinde sancti sunt. Vel, vocatis 
sanctis, id est praelectis a Deo ad hoc ut sancti 
sint. Hoc ideo dicit ut ostendat nil boni esse ab ho- 
mine, sed totum a Deo. His inquam Apostolus scribit, 
cum omnibus, id est et omnibus scribit suffraganeis 
Corinthi, qui in eisdem vitiis laborant. Unde sub- 
dit : Qui in omni loco, Corinthiorum, ipsorum et no- 
síro, id est primitus mihi commisso, invocant no- 
men Domini, non aliud a Deo, qui vere invocant dum 
servi ejus sunt. De quibus dieitur, prope est omni- 
bus invocantibus eum in veritate. Hoc enim invocat 
aliquid quod vult ad se venire. Quid est invocare, 
nisi in se vocare : (1) Qui ergo Deum invocat ut di- 
ves fiat, Deum non invocat. Nam, cum dicis : Deus, 
da mihi divitias, non vis ut ad te veniat ipse Deus, 
sed ut diviti veniant ad te. Deus autem gratis se 
vult coli et diligi. Hoc est enim caste amare, non 
quia dat aliquid preter se, sed quia dat se. Talibus 
dicit Apostolus ; Qui invocant nomen Domini nostri 
Jesu Christi, id est Salvatoris et regis, quem vere 
invocant dum ab eo eredunt se salvari et regi. 
Gratia vobis, etc. Ecce salutatio. Quasi dicat : Pau- 
lus et Sosthenes scribunt vobis hanc Epistolam, et 
ante alia salutant vos, optantes ut gratia sit. vobis, 
stantibus ut. maneant, lapsis ut redeant. Ef paz, id 
est mentis tranquillitas. Et hoe « Deo Patre et Domino 
nostro Jesu Christo, qui ab eo quidem personali pro- 
prietate distinctus est, sed unus cum ipso unitate 
substantie Deus. Ideo ergo Patrem nominavit et 
Christum, ne unio personz inter eos esse putetur. 
Vrns. 4-12. — Gratias ago Deo meo semper pro 
vobis, in gratia Deique data est vobis in Christo Jesu, 
quia in omnibus divites facti estis in illo, in omni 
verbo et in omni scientia, sicut testimonium Christi 
confirmatum est in vobis, ita ut nihil vobis desit in 
ulla gratia exspectantibus revelationem Domini nos- 
triJesu Christi, quiet conftrmabit vos usque in finem 
sine crimine, in die adventus Domini mostri Jesu 
Chisli. Fidelis Deus per quem vocati estis in societa- 
tem Filüejus Jesu Christi Domini nostri. Obsecro a- 
tem vos, fratres, pernomen Domini nostri Jesu Chri- 
sti, ut idipsum dicatis omnes, el non sint in vobis schi- 
smata. Sitis autemperfecti in eodem sensu, et in ea- 
dem scientia. Significatum est enim mihi de vobis, 
fratres mei, ab his qui sunt. Chloes, quia contentio- 
nes sunt inter vos. Hoc autem dico quod unusquisque 
vestrum dicit : Ego quidem sum Pauli ; ego autem 
Apollo : ego vero Cephe ; ego autem Christi. 
Gratias ago, ete. Hie gratias agit de donis illo- 
rum qui boni erant inter eos. In illa enim plebe alii 


(1) Augustinus, in psal. xxxv. 


PETRI LOMBARDA 


1536 


Α erant boni qui digni erant laude, alii digni increpa- 
lione. Post salutationem ergo primum proponit de 
bonis ut his aliis conformentur dicens : Gratias 
ago, etc., corde, lingua et opere, Deo, [Ambrosius] 
a quo omnia esse credo, non ab hominibus, meo 
omnium quidem Deus potestate qua creat, sed eo- 
rum proprie dieitur Deus, qui eum diligunt, qui 
eum tenent, qui illum possident, quibus subvenit, 
qui ab illo alieni non sunt. Sezeuer p? vobis, et hoc, 
in gratia Dei, que data est. vobis, id est dum con- 
sidero gratiam, id est dona Dei. Quze data sunt vobis 
et hoc, n. Christo Jesu, id est a Christo non aliunde 
et hec gratia a Deo est multiplex, quia in omnibus 
donis, facti estis divites in illo, id est in Christo, non 
in homine. Et quia dixit in omnibus illos esse dita- 
ios, supponit partes aliquas, scilicet divites faeti 
estis, in omni verbo, id est in omni genere linguarum 
vel, in omni verbo, id est in omni modo przdicandi 
scilicet mediocribus et perfectis et minoribus. Ef 
in omni scientia, id est Scripturarum intellectu. Et 
in his ditati ita estis, quod ita tenetis, sicut testimo- 
nium Christi confirmatum est in vobis, id est ita ver- 
ba et scientiam tenetis de eo quod de Christo prze- 
dieavi, sicut testimonio prophetarum confirmavi. 
Vel, ditati estis, id est donis repleti, sieut testimo- 
nium Christi confirmatum est in vobis, id est quia 
firmiter tenetis fidem quam predicavi vobis. Dico 
quod divites estis, ἐξα ut nihil desit vobis in ulla gra- 
tia sancti Spiritus. Vobis, dico, exspectantibus, cum 
desiderio, quia certi inde et parati, revelationem 
Domini nostri Jesu Christi, id est visionem Christi, 
et cognitionem quie post mortem praestatur cuique 
fideli. Vel revelationem dicit, quz: erit in die judicii 
quam impii timent. Qui et confirmabit vos. Quasi 
dicat : Exspectatis revelationem Christi, a qua ex- 
speetatione non deficietis. Ipse est enim qui et con- 
firmabit vos usque im fimem, cujusque, ita ut sitis 
sime crimine, etsi non sine peccato. Confirmabit, 
dico. Usque in finem, id est in die adventus Domini 
nostri Jesu Christi. Cujus adventus intelligitur, eum 
cuique post mortem manifestatur. Vel ita, confir- 
mabit vos, dico, semper mente euntes in illum diem, 
scilicet in diem adventus Christi, etc. Fidelis Deus. 
Quasi dicat : Confirmabit et vere, quia Deus est fi- 
delis, id est verus in promissis, per quem vocati 
estis, cum essetis aversi. (Qui ergo aversos vocavit, 
D facilius confirmabit. Vocavit, dico, im societatem, 

non modo angelorum vel apostolorum, sed filii ejus 

Domini nostri Jesu Christi. Obsecro autem vos, fra- 

tres. Hucusque bonos laudavit : His laudatis invitat 

alios, ad horum simile. Quasi dieat : Pro bonis gratias 

ago, vos autem, alios, o fratres, obsecro per nomen 

Domini nostri Jesu Christi, id est si vultis esse ejus 

a quo nominamini Christiani, u£ dicatis omnes oris 

confessione ; et interius habeatis in corde idipsum, 

quod dicunt predicti, e£ non sint invobis schismata, 

id est divisiones ; sed sitis in eodem sensu, id est 


1531 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1538 


in eadem voluntate qua predicti. Ef im eadem A tum hominibus tribuatis, qui inter eos gloriam par- 


scientia. id est in eadem intelligentia. Ita quod 
perfeeti sitis, hoe ideo dico, quia significatum mihi, 
litteris est, de vobis tamen, o fratres mei, ab his qui 
sunt Chloes. Chloes locus est ubi illi erant qui apo- 
stolo signifieaverunt. Vel, qui sunt Chloes, id est, 
illius matronze ; Chloes enim potest esse nomen vel 
loci vel persona. Aliquibus enim videtur loeus esse, 
ut si diceretur, ab his qui sunt Antiochiz ; aliqui- 
bus videtur femina fuisse Deo devota, cum qua 
multi essent colentes Deum. Quid enim significatum 
est de vobis : hoc scilicet, quia contentiones sunt in- 
ἔθ)" vos, de disciplina Dominica. Hoc autem dico. 
Hie contra baptistas agere ineipit, de quibus illi 
gloriabantur. Quasi dieat : Non. solum scio conten- 
iones qu: sunt inter vos, sed et verba quz dicitis. 
Et hoe est : Hoe autem dico quod unusquisque ve- 
strum dicit. Nam alius dicit hoe, scilicet : Ego qui- 
dem sum Pauli : alius illud dicit : Ego sum Apollo ; 
alius vero ; Ego sum Cepha. Quasi dicat : Alius di- 
cit : Ego sum baptizatus baptismo illius ; alius di- 
cit : Ego illius. Sed hoc dicere est quasi idolola- 
iria. Et sciendum quia sub nomine suo, et aposto- 
lorum bonorum notat pseudo. Nam illi quos nomi- 
nat sine dubio boni erant, sed sub horum specie 
falsos apostolos tangit, ne si diceret in nomine 
ilius vel illius , videretur eis invidere, et sibi velle 
attribuere. Vel ideo apposuit nomina bonorum apo- 
stolorum, ut ostendat, quia si in nomine majorum 
non est gloriandum, nec in nomine illorum, quorum 
doctrina prava est. Inter eos autem hos laude di- 
gnos designat qui dicebant se esse Christi. Unde 
subdit : Alius autem dicit: Ego sum Christi, ba- 


B 


plismo baptizatus. (2) Hic bene dicit quales supra * 


laudavit, qui tales sunt, ostium habent per quod in- 
trandum est, quod est Christus, per quem cogno- 
scitur Pater. Nemo enim novit Filium misi Pater, 
neque Patrem nisi Filius, et cui vult Filius reve- 
lare. Sicut ergo ipse per se novit Patrem, nos au- 
tem per illum ; sie intrat in ovile per se, et nos per 
ipsum ostium. Christus enim se praedicat, et nos 
Christum pridicamus, et ideo ipse per seipsum, 
el nos per ipsum intramus. Christus ergo ostium 
esL et pastor intrando per se, et quod pastor est 
dedit etiam suis, quia et Petrus pastor, et Paulus 
pastor, et alii sunt pastores. Ostium vero nemo no- 


strum se dicit. Hoc enim sibi proprie tenuit. Nullus D 


ergo ostium est nisi Christus, et si pastores sint 
alii. Sed, quia oves indisciplinatze coeperunt facere 
schismata, et alia ostia sibi ponere quibus intra- 
rent, non ut econgregarentur, sed ut errarent et di- 
viderentur, dicentes ; Ego sum Pauli, etc., subdit : 

Φ $9 Vins. 13.— Divisus est Christus? Nunquid 
Paulus crucifixus est pro vobis ? autinnomine Pauli 
baptisati estis ? 

Divisusest Christus ? Quasidicat : Discite quantum 
erretis, et quantum de Deo praisumalis, et quan- 


(2) Augustinus, super Joan. 
(3) H., ex tract, Evangelii. 


timini. [Ambrosius] Divisus est ergo Christus, se- 
cundum vos. Quasi dicat : Multos facitis Christos, 
id'est datores gloriarum. Adeo enim errabant isti 
ut pularent gratiam dari ab homine, non modo 
quasi ministro sed auctore. Vel putabant Christum 
in baptismo magis operari per meliorem baptistam, 
et minus per minus bonum, et ideo ait : Divisus est 
Christus? Quasi dicat : Qui operatur idem in omni- 
bus divisus est, quantum ad vos, dum creditur in 
isto plus operari, in illo minus. Vel ita, quia hzc 
dieitis, ideo Christus modo a vobis divisus est,"id 
est separatus. Vehementer isti errabant, quia ostia 
sibi preeter Christum constituebant, et fundamenta di- 
versa ponere praesumebant, cum unum sit funda- 
mentum Ecclesie quod nemo mutare potest, sci- 
licet Christus Jesus. Ipse enim solus est petra, su- 
prà quam fundata est. Ecclesia, a qua nominatus est 
Petrus, Domino ad illum dicente : (3) Tu es Petrus, 
etc. (Matth.,xvr.) Simon enim antea vocabatur. Hoc 
autem nomen, scilicet Petrus, a Domino ei impo- 
situm est. Et dieitur Petrus in figura Christiani po- 
puli, a petra Christo. Quia enim petra Christus di- 
citur, et Petrus dicitur populus Christianus. Ita er- 
go Petrus a petra, non petra a Petro dicitur, quo- 
modo non a Christiano Christus, sed a Christo 
Christianus voeatur. Tu es ergo, inquit, Petrus 
dictus a Petra, quam confessus es, quam cogno- 
visti, dicens : Tu es Christus Filius Dei, et supra 
hanc petram, id est super meipsum Filium Dei, non 
super te cedificabo Ecclesiam meam, super me zdi- 
ficabo te et alios, non me super te. Non enim dicun- 
tur esse Petri, sed Christi, non a Petro petrini, sed 
a Christo Christiani, ne esset spes in homine. Male- 
dietus enim qui spem suam ponit in homi- 
ne (Jer. xvi). (4) Et ne essent tot baptismi quot : 
servi, mysterium quidem baptizandi dedit Christus 
Servis suis, potestatem vero sibi retinuit. Quam si 
vellet poterat dare, ut servus daret baptismum suum 
tanquam viee sua ; et potestatem suam poterat con- 
slituere in aliquo servo, ut tanta vis esset in ba- 
ptismo servi, quantam vim habet baptismus a Domi- 
no datus. Sed hoc noluit, ideo. Ut in homine non 
esset spes baptizatorum. Noluit enim servum po- 
nere spem in servo. Baptizat enim servus ul mi- 
nister, baptizat autem. Dominus tanquam potesta- 
tem habens. Et potuit hane potestatem servo dare, 
ut dietum est, sed noluit. Si enim daret hane po- 
testatem servis, id est ut ipsorum esset quod Do- 
mini érat, tot essent. baptismi quot essent servi, ut 
quomodo dietus est baptismus Joannis, sie dicere- 
tur Petri baptismus, baptismus Pauli, et hujusmodi. 
Ille enim baptismus, Joannis dietus est. Sed forte 
aliquis dicet : Proba nobis quod ille baptismus 
Joannis dictus est. Probabo, ipsa Veritate dicente, 
quandointerrogavit Judaeos: Baptismus Joannis unde 
est? (Matth., xxi.) Ergone tot. baptismi dicerentur 


(4) Md., super Joannem. 


1539 


PETRI LOMBARDI 


1540 


quot essent servi qui baptizarent, sibi tenuit Domi- A quz tenebant. Hoc enim erat proprium et detestabile 


nus potestatem baptizandi, servis ministerium. de- 
dit. Si ergo servus dicit se baptizare, recte dicit, 
sed tanquam minister baptizat, et ideo non differt 
sive bonus sive malus cui baptizandi contigit mini- 
sterium. (5) Inde etiam nemo dieit, baptismus meus, 
cum tamen dicat, Evangelium meum, prudentia 
mea, gloria mea, licet h:ec sint a Deo. In quibus dif- 
ferentia est ; in his enim alius alio doctior est, et 
alius alio melius operatur, in evangelizando, nec 
sunt omnes xquali sapientia prediti; alius autem 
alio magis minusve baptizatus, sive ab inferiore 
sive a majore baplizetur, diei non potest. 

Ad hoe autem quod dicit Augustinus Christum 
potestatem baptismi servis posse dedisse, opponitur 
sic a quibusdam. Potestas sive potentia Dei essentia 
divina est, quia non est aliud Deo esse, alliud posse. 
Si ergo non potuit eis dare, ut essent quod ipse, 
nec potuit dare posse suum, vel potentiam suam, 
scilicet qu:e ipse est : alioquin, si potentiam. suam 
potuit eis dare, quie lpse est, potuit eis dare ut 
ipsi essent quod ipse est. Ad quod dicimus quod 
non potuit eis Christus dare, ut essent quod ipse 
est, el tamen potuit eis dare potestatem quam ha- 
bet, id est potestatem qua possent remittere pecca- 
ta, quod ipse solus polest. Hzec est enim. quam di- 
cit potestatem baptismi, scilicet potestas remittendi 
peceata. Potuit ergo eis dare auctoritatem baptismi 
quibus contulit ministerium, ita tamen ut ipse prin- 
cipalis auetor existeret. Potestatem vero qua ipse 
est, sive posse suum quod est suum esse, eis po- 
tuisse dare non dicimus, qualiter dicimus eum de- 
disse nobis scire quod ipse scit, et dedisse pro- 
phetis scientiam futurorum quam habet, non quod 
nobis dederit esse quod habet, vel prophetis scien- 
tiam quie est essentia divina, sed quia nobis dedit 
per graliam scire futura, quie ab. cterno ipse novit 
natura. Alii dicunt potestatem baptismi, ul in no- 
mine eorum daretur baptismus, in quo fieret re- 
missio peccatorum, sicut fuit in nomine Christi, et 
hoe potuit dare, sed noluit. 

Nunquid Paulus. Quasi dicat : Vos dicitis ego sum 
Pauli, ego Apollo, ete. Sed nunquid Paulus cruci- 
fixus est pro vobis, id est ut sit vobis auctor salutis ? 
Aut in nomine Pauli baptixati estis, scilicet quod 
peccata dimitterem vobis? quasi dicat : Non. (6) 


eorum vitium, quod dicebant, ego sum Pauli, nec 
ilos quos in schismata dissiluisse redarguit, arbi- 
tror veram fidem habuisse in hoc quod dicebant, 
ego sum Pauli, ete. Hoc enim falsum erat. Quod 
vero sciebant Christum pro se esse crucifixum, et 
se in ejus nomine, non Pauli baptizatos, non erro- 
ris eorum, sed divini muneris erat, hanc Dei veri- 
tatem in iniquitate. suorum schismatum detinebant. 
Per hanc ergo veritatem quam tenebant, ipsorum 
falsitatem eonvincit. Verum, quippe baptismum ha- 
bebant, et ex ejus veritate, ut corrigerent falsita- 
tem ab ipso audiunt, nunquid Paulus, ete. Prorsus 
fieri potest ut aliqui verum. habeant baptismum, et 
non veram habeant fidem, sicut isti. Per veritatem 
ergo quam habebant corrigit falsitatem quam tene- 
bant, sicut. per Christi resurrectionem quam erede- 
bant probat resurrectionem mortuorum quam ne- 
gabant. (8) Erant enim inter eos qui mortuos re- 
surgere non eredebant, credebant tamen Christum 
resurrexisse.  - 

Vrns. 14-18. — Gratias ago. Deo meo, quod ne- 
minem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Caium, ne 
quis dicat quod in nomine meo baptixati estis. Ba- 
ptixavi autem et Stephane domum. Ceterum nescio 
siquemalium vestrum baptizaverim.Non enim misit 
me Christus baptizare, sed evangelizare, non in sa- 
pientiaverbi,uL non evacuetur crux Christi. Verbum 
enim crucis pereuntibus quidem stultitia est, hisau- 
tem qui salvi fiunt, id est nobis, Dei virtus est. 

Gratias ago, etc. Quasi dicat : Et quia baptismis 
gloriamini. Ago gratias Deo meo, ete., de hoc quod 
neminem vestrum contendentium baptizavi. Nullum 
enim vestrum baptizavi, nisi Crispum et Caium, qui 
non sunt de contentione vestra. Et non ideo hoc 
dico quin bonum sit baptizare; sed, ae quis dicat 
quod baptixati estis in. nomine meo, de quo magis 
gloriaremini. (9) Poterat quidem, ut dietum est, 
Dominus Jesus, si voluisset baptismi sui potestatem 
dare alicui, vel aliquibus przeipuis servis suis, ut 
quemadmodum per virmam florentem demonstratus 
est Aaronsacerdos,ita per aliquod signum demonstra 
rentur exeellentioris dignitatis ministri, et dispen- 
satores mysteriorum qui soli baptizare deberent. 
Sed, si hoc fieret ipsorum jam baptismus diceretur 
quamvis eis a Domino attributus, sicut. baptismus 


Revoeat illos ad unum nomen qui multa nomina D Joannis fuit. Ideo Apostolus agit Deo gratias quod 


sibi facere volebant, repellit eos ab amore hominis, 
ut Christus ametur. Quasi dicat : Nolo ut mei sitis, 
sed mecum sitis, mecum estote, omnes illius su- 
mus qui pro nobis crucifixus est. Diinittuntur enim 
"nobis peecata per nomen ejus, non per nomen ali- 
cujus hominis. Unde Joannes ait : Scribo vobis, fi- 
lioli, quia remittuntur vobis peccata per nomen 
ejus (Joan. uw). (7) Et nota quod per hoc verum quod 
tenebant illi Corinthii, faeit illos erubescere de falsis 


(3) Augustinus , in eod. 
(6) Id., in psal. rxxir. 
(7) 1d., De unico baptismo. 


neminem eorum baptizavit, qui tanquam obliti in 
cujus nomine baptizati essent, per hominum nomi- 
πὰ se dividebant. Cum enim tantum valet baptismus 
per hominem contemplibilem, quantum per aposto- 
lum datus, ita nec illius nec illius, sed Christi esse 
cognoscitur, quod Joannes per speciem columba se 
didicisse testatur. Nam secundum quid aliud dixerit : 
Et ego nesciebam eum (Joan. 1), non plane video, 
nisi quia seeundum aliquid eum sciebat, et secun- 


(δ Id., in eod. 
9) Id., contra baptistas, De bapt. 


1541 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD (ΒΟ. 


1542 


dum aliquid eum nesciebat : seiebat quidem spon- A illa, sed ipse laudetur. Ideo causam ostendens, 


sum esse et Filium Dei, sed nesciebat utrum esset 
daturus aliis potestatem baptismi, an proprium 
baptismum esset habiturus, et. baptismi potestatem 
recepturus. Sed hoe per Spiritum didieit, velut per 
columbam descendentem et manentem super Chri- 
stum. Unde ad ipsum dieitur : Super quem videris 


Spiritum quasi columbam manentem et descenden- ', 


tem, hic est qui baptixat (ibid.). Baptixavi autem. 
Quasi dieat : Non solum illos predietos baptiza- 
verim, sed etiam baptizavi Stephani domum, id est 
illius matronze familiam qu:e non est de hae conten- 
tione. Ceterum, quasi dicat : De his certus sum quod 
baptizaverim eos. C:eterum nescio si quem alium ve- 
strum, qui sit de contentiosis, baptizaverim. Non 
enim. Ratio hie ostenditur cur tam paucos baptizavi. 
Quasi dieat : Ideo tam paucos baptizavi, quia non 
misit me Christus baptizare, quod a minoribus fieri 
potest, ne retardaretur a priedieatione, de qua sub- 


dit, sed evangelizare. (10) Perfeete enim baptizare : 


etiam minus docti possunt, perfecte autem evange- 
lizare multo difficilioris et rarioris est operis. Ideo 
doctor gentium pluribus excellentior evangelizare se 
missum dicit, non baptizare. 

Hoc tamen necessitate «$9 instante interdum 
egit. Non in sapientia. Quasi dicat : Dico quod mi- 
sit me evangelizare, non utique, in sapientia verbi, 
id est in sapientia philosophorum, qus dicitur sa- 
pientia verbi, quia dicitur sapientia etsi non sit. 
Vel ideo dicitur sapientia verbi, quia verbosos facit, 
ideo non misit me in sapientia verbi, u£ non evacue- 
tur cruz Christi. (14) Per ilam enim sapientiam 
crux Christi, id est mors Christi evacuatur, et im- 
possibile seeundum naturam judicatur, ut Deus 
immortalis moreretur. Vel, evacuatur crux Christi, 
si quomodo, vel bona natura, vel alio aliquo modo 
preter eam credatur esse justitia el vita :eterna. 
Acute quippe videntur hee diei, sed in sapientia 
verbi qua evaeuatur erux Christi. Non est ista 
sapientia desursum descendens. Si ergo secundum 
Scripturas sapiamus, non cogimur contra Christi 
gratiam disputare, et ea dicere quibus demonstrare 
conemur naturam humanam, neque in parvulis 

"medico indigere, quia sana est, et in majoribus 
sibi ad justitiam, si velint, posse sufficere. (12) 
Quocirca non praesumit Apostolus in sapientia verbi 
predieare, sed Seripturarum auetoritate contentus 
simplicitati studet, potius quam tumori. Vel non 
misit me predicare in sapientia verbi, id est in 
lepore et ornatu verborum, quia prwedieatio Chri- 
stiana non indiget pompa, et cultu sermonis ne 
videatur esse ex versutia, et calliditate humane 
sapientiie non ex veritate. [Ambrosius] Ibi enim 
compositio verborum qusritur, ubi teste Veritate 
ipsa se non commendat Veritas sicut in sapientia 
mundana. Qui ergo fidem Christi verbis exornare 
vult, obscurat illam splendore verborum, ut non 


(10) Augustinus , contra Pelagium. 
(11) Ambrosius, De natura et gratia. 


quare non in sapientia verbi, addit, ut non evacue- 
tur erux Christi, sieut. pseudoapostoli, ne stulti 
viderentur prudentibus mundi, in sapientia humana 
Christum predicabant duplieiter, seilicet. eloquen- 
lie studentes, et quee. mundus stulta judicat. Evi- 
tantes verbum enim. Quasi dicat : Quis quireret 
an evacuaretur crux Christi ? respondet : Utique. 
Verbum enim, id est priedieatio erucis stultitia qui- 
dem est,id est esse videtur pereuntibus, id est sa- 
pientibus hujus mundi, quorum sapientia perit, et 
falsa ostenditur, et inde ipsi damnandi sunt. Ideo- 
que pro eo quod debebat dicere sapientibus, dixit 
pereuntibus. His autem. Quasi dieat, pereuntibus 
verbum erueis stultitia est, Sed his quisalvi fiunt, 
id est nobis, scilicet credentibus, virtus Dei est, quia 
credentes in eruce Christi virtutem Dei intelligunt, 
dum seiunt quod occisus diabolum vicit, et hominem 
liberavit. Vel, virtus Dei est id est, virtutem dat 
credentibus, per quam, eum res exigit, fiunt mira- 
cula. 


B 


Vzns. 19,22, — Scriptum est enim : Perdam sa- 
pientiam sapientium, et prudentiam. prudentium 
reprobabo. Ubi sapiens, ubi scriba, ubi inquisitor hu- 
jus seculi ? Nonne stultam. fecit. Deus. sapientiam 
hujus mundi ? Nam. quia in. Dei sapientia non co- 
gnovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo 
per stultitiam pradicationis salvos facere creden- 
tes, quoniam Judei signa petunt, et Greci sapien- 
Liam quaerunt. 


C Scriptum est. enim. Quasi dicat : Ideo non misit 
me przedieare in sapientia, quia praedixerat quod 
eam non reciperet in pr:edieatione evangeliea ; sed 
perderet, et reprobaret de collegio predicatorum 
suorum, et hoe est quod ait: Seriptum est enim in 
Abdia : Perdam sapientiam sapientium seculi, et 
prudentiam prudentium reprobabo, id est sapientiam 
mundanam, et prudentiam eliminabo. A predieato- 
ribus Evangelii, ut tales sapientes inter prediea- 
lores non recipiam, et sic est factum. Ubi est. enim 
sapiens, inter priedieatores ? inter quos si esse vo- 
luerit, sapientiam illam abjiceere oportuit. Et Nota 
quod primum ponit genus ; deinde subdit speeies, 
dicens : Ubi scriba ? ubi inquisitor hujus seculi ! 
Sapiens genus est utriusque, scilicet. seribie. et. in- 

D quisitoris. Scriba est qui etiam de moribus et ar- 
libus precepta dat. Conquisitor est qui secreta na- 
turze rimatur. Tales enim recipit Deus inter. priedi- 
catores, sed stultos fecit, Unde subdit Nonne 
stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi? Velita: 
Seriptum est enim. (Quasi dicat : Benedico, pereun- 
libus ; sie enim Seriptum est, scilicet quod prode- 
ret, et reprobam falsamque faceret sapientiam hujus 
mundi : et hoe est, perdam, id est irritam faciam 
sapientiam sapientium. [August.] Non utique meam 
in eis perdam, sed illam qu: est eorum quam sibi 


(12) August., contra Feliciunum. 


1543 


PETRI LOMBARDI 


1544 


arrogant. [Hier.] Non enim vera sapientia, et vera Avocabatur ; erat autem stultitia, sic. ista, quae voca- 


prudentia perditur a Domino, sed falsi nominis 
scientia quam sibi thesaurizant lingua mendacii, et 
delieiunt serutantes scrutinia. Et prudentiam pru- 
dentium reprobabo, quam scilicet excogitavit ad 
aliquid probandum. Non ideo hoc dicit ut veritalis 
intelligentia possit a Deo reprobari, sed quia eorum 
prudentia reprobatur, qui in sua eruditione confi- 
dunt. Ubi sapiens ? [Ambrosius, Haimo] Probate, 
false scilicet scientie, insultat Apostolus dicens : 
Ubi sapiens ? tam. de Judceis quam de gentibus, 
quasi nil valet. Et est. hiec. inveetio in Judaos et 
gentiles, unde distincte de utroque subdit Ubi 
scriba de Judeis ? Ubi inquisitor hujus seculi, id 
est gentilis naturas rerum tantum inquirens ? Quasi 
dicat : Vieta est eorum sapientia, οἱ stultitia facta. 
Nam scriba Judzorum , et legis doctores , etsi nil 
impossibile Deo eredunt, tamen, quia in lege non 
adeo aperte habent, diffidunt Dei Filium esse mor- 
tuum, et hujusmodi; gentilibus vero pro humana 
ratione stultitia est. Sed nonne stultam feeit sapien- 
tiam hujus mundi ? Sapientia est hujus mundi, ubi in- 
firmum et stultum Dei contemnitur, qua est secun- 
dum rationes mundi, qu:e impossibile judicat quae 
in naturis rerum non videt. Hanc autem Deus 
stultam fecit, possibile fore declarando atque 
faciendo quod ipsa impossibile judicat. Nam quia, 
quasi dicat : Vere sapientiam mundi slultam fecit 
Deus, quia per stultitiam salvat credentes; et hoc 
placuit ei facere, et hoc est quod ait : Nam placuit 
Deo, ex beneplacito enim ejus est, salvos facere 
credentes, et hoc, per stultitiam praedicationis, id est 
per predicatores imperitos in mundana sapientia, 
qui stulti videbantur. Vel, per stultitiam. preedica- 
tionis, id est per rem predieatam quie stulta vide- 
tur, sieut est passio Christi, et mors, ubi est hu- 
militas. [Ambrosius] Et cur hoe fecerit ostendit 
per id quod in serie priemisit, scilicet quia. ànundus 
non cognovit Deum, per, id est propter, sapientiam 
suam, id est sapientes mundi non cognoverunt Deum 
propter sapientiam suam, ubi est superbia. (13) 
Non cognoverunt, dico, Judai per sapientiam, id 
est per Filium incarnatum, qui eum in carne mani- 
festatus est Filius Dei, in hunc mundum missus est. 
(1&4) Non igitur per locorum spatia veniendo, sed 
in carne morlali mortalibus apparendo, venisse a 
Deo dicitur. Illue ergo venit ubi erat, quia erat in] 
hoc mundo, quia mundus per eum faetus est, et 

mundus eum non cognovit (Joan. 1). (15) Hxe est 

lux que in tenebris lucet, et tenebre eam non 

comprehenderunt (ibid.). Ut autem  comprehende- 

retur, ideo Verbum caro factum est (ibid.). (16) 

Sicut enim curalio via est ad sanitatem, sic medi- 

cina sapienti:e Dei per hominis susceplionem no- 

stris est accommodata vulneribus, de quibusdam 

contrariis curans, et de quibusdam similibus. Ser- 

pentis enim sapientia, id est astutia, decepli sumus, 

Dei sapientia liberamur. Et sieut illa sapientia 


te August., De Trinitate. 
14) 1d., super psal. xxxi, 


B 


tur stultitia sapientia est. Ecce contraria. Similia 
vero sunt, quod per feminam deceptos per feminam 
liberavit, homo homines, mortalis mortales. |Ambro- 
sius| Vel ita, dico, quod non cognovit mundus per 
sapientiam suam, et hoc factum est in Dei sapientia, 
et hoc fecit Deus alto consilio, scilicet ne superbi- 
rent, el ut fides et salus cognoscatur esse ex Deo, 
non ex sapientia humana, quoniam et Judei. Quasi 
dicat : Non cognovit mundus per sapientiam Deum. 
ideo, quoniam Judzi, consueti ab antiquo, petunt 
signa potentie, nescientes humilitatem Dei, ef 
Graci, id est gentiles, querunt sapieutiam, non ve- 
ram, sed qua» ingenio hominis sapientia videatur, 
scilicet utrum quod pr:wdicatur, natura patiatur. 


Vzns. 23,31. — Nos autem pradicamus Christum 
crucificum, Judmis quidem scandalum, gentibus. 
autem stultitiam, ipsis autem vocatis Judeis atque 
Griecis Christum Dei virtutem et. Dei sapientiam. 
Quia quod stultum est Dei, sapientius est homini- 
bus. Et quod infirmum est. Dei, fortius est. homi- 
mibus. Videte enim vocationem vestram, fratres, 
quia non multi sapientes secundum carnem, non 
multi potentes, non multi nobiles, sed que stulta 
sunt mundi elegit Deus ut confundat sapientes. Et 
infirma mundi elegit Deus ut confundat fortia ; et 
ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus et ea 
que non sunt, ut ea que sunt destrueret, ut non 
glorietur omnis caro in. conspectu. ejus. Ex ipso 
autem vos estis in Christo Jesu, qui factus est. mo- 


C bis sapientia α Deo et justitia, et sanctificatio et 


redemptio, ut, quemadmodum scriptum est, qui 
gloriatur, in Domino glorietur. 


Nos autem, contra, predicamus, scilicet. Chri- 
stum crucifizum, Judeis quidem scandalum. Quasi 
dieat : Quod non est Jud:is signum potentie, sed 
scandalum, quia iraseuntur contra  predieatores 
rubore sceleris sui ; gentibus autem stultitiam. Quasi 
dicat : Hoc quod przdicamus videtur gentibus stul- 
titia, ita et vobis si de sapientibus estis. Vel ita 
continet : Ideo. videtur stulütia quod prwedicamus, 
quoniam Jud:zi petunt signa, et Greci sapientiam 
querunt. Nos autem, contra facimus, "& 4} scilicet 
priedieamus Christum Judzis quod seandalum est, 
gentibus autem stultitia ; eL tamen per istam stulti- 
tiam salvat Deus credentes, ut dictum est. Ipsis 
autem, sic junge : Dico quoniam petunt signa Ju- 
dii, et Greei sapientiam. In erueifixione quam 
predieamus est magna virtus Dei, et magna sa- 
pientia Dei. Quod videtur, vel apparet Judcwis 
atque Grecis, non utique omnibus, sed ipsis vocatis, 
[August.] id est ipsis qui vocati sunt ad. vitam, non 
communi vocatione, sed illa qua presciü vocan- 
tur. Illis enim apparet Christi passio virlus, et 
sapientia, ut scilicet. salus sit ex Deo, non ex 
arbitrio Judzi, vel Greci, et si. reprobis aliter. vi- 
detur. Ipsis ergo vocatis predicamus Ghristum, id 


(15) Id., De Trinitate. 
(16) 1d., super Joannem. 


1545 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1546 


est erucifizum, scilicet Dei virtutem, et Dei sapien- A res vestri, qui tamen confundunt sapientes et fortes ; 


tiam, id est Christi erucifixionem, in qua apparet 
virtus Dei, quod mortuus vicit mortem, id est dia- 
bolum et Judaeum ; et Dei sapientiam, qua callide 
diabolum decepit [Ambrosius]. Vel, ipsis vocatis 
predicamus Christum, id est Christi fidem, vel 
passionem, scilicet Dei virtutem, quod per fidem 
eorum, et peccata remittuntur, et daemones pellun- 
tur; et cum res exigit, miracula fiunt; et Dei sa- 
pientiam, quia eredentes in Christum crucifixum, 
intelligunt Christum esse Dei sapientiam. — (17) 
Christus enim sapientia Patris est, sieut. virtus Pa- 
tris ; ipse est Verbum Patris, et manus Patris, per 
quem tanquam manu et. verbo Pater omnia fecit. 
Unde : Opera manuum tuarum sunt. cceli (Hebr. 1). 
Et item : Verbo Domini celi firmati sunt (Psal. 
xxxii). Quod ergo verbo, hoc manu; et quod manu, 
hoc verbo fecit. 

Potest ergo sie accipi: Pradieamus Christum 
esse Dei sapientiam, et Dei virtutem. Cave ne in- 
telligas Filium diei sapientiam Dei tanquam ipse 
solus sit intelligens, vel sapiens sibi, et Patri, et 
Spiritui saneto. (18) Si enim ibi solus Filius in- 
lelligitur sapiens, et sibi, et Patri, et Spiritui 
sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater, 
nec sit sapiens de seipso, sed de Filio ; nec sapien- 
lia sapienüiam genuerit, sed ea sapientia dicatur 
Pater sapiens esse, quam genuit. Ubi enim non est 
intelligentia, nec sapientia esse potest. Et ideo si 
Pater non intelligit ipse sibi, sed Filius intelligit 
Patri, profecto Filius Patrem sapientem facit; et 


si hoc Deo esse quod sapere, et ea illi essentia quae C 


sapientia, non Filius a Patre quod verum est, sed a 
Filio potius Pater habet essentiam. quod falsissimum 
est. Est ergo Deus Pater sapiens, ea que ipse est 
sua sapientia ; et Filius sapientia Patris est sapiens, 
de sapientia quie est Pater de quo est genitus Fi- 
lius. Sie et Pater est intelligens ea quc ipse est 
sua intelligentia, Filius autem intelligentia Patris, 
est intelligens de intelligentia qua est Patri, de 
qua genitus est. (uia quod, ete. Quasi dicat : Vere 
in erucifixione Christi est Dei virtus, et Dei sa- 
pientia. Quia quod stultum est Dei, id est quod. sa- 
pientibus mundi videtur stultum de Deo, ut passio 
et mors, sapientiusest hominibus, id est quam ho- 
mines possunt videre vel esse. Ef quod infirmum est 
Dei, [ortius est hominibus. [Ambrosius| Sine dubio 
coelestia vineunt terrestria, et ideo infirmum Dei 
non vere est infirmum, sed videtur, quia infirmitas 
Christi magna vietloria est; cum enim vietus est, 
vicit morlem quam nemo gigas evasit. Videte enim. 
Quasi dieat : Vere stultum et infirmum Dei, sapien- 
tius et fortius est. hominibus, quod in vobis po- 
testis experiri. Videte enim vocationem vestram, o 
fratres, id est per quos vocati estis. Insipientes 
enim et infirmi vos vocaverunt, inter stullà et in- 
firma mundi annumerati sunt. Tales sunt vocato- 


(17) Ambros., in psal. xvii. 
(18) Aug., De Trin. 


PATROL. CXCI. 


et vere sunt tales, quia non multi, de vocatoribus 
sunt; secundum carnem sapientes, id est secundum 
sapientiam humanam ; 20n multi potentes, lata do- 
minatione ; non multi nobiles, generis claritudine. 
Primo nulli tales fuerunt inter doctores Christianae 
fidei, quando duodecim apostoli sunt electi. Vel 
non multi dieit, non ait nulli, forsan pro se qui 
solus inter apostolos sceularium lilterarum | peri- 
tus, et terrenarum opum dives, Roman: dignitatis 
parentela eonspieuus fuit, qui tamen hoe nihili 
pendit, nec usus est eis. Sed quc stulta, etc. Quasi 
dicat : Non sapientes elegit, sed potius, elegit Deus 
que stulta sunt mundi, id est ignaros mundane sa- 
pienti:e, u£ confundat, id est ut. faciat erubescere, 
et ad insipientiam redigat sapientes. Et infirma 
mundi elegit Deus, id est impotentes, τέ confundat 
fortia, ut Neronem. Et ignobilia mundi, et quod plus 
est, contemptibilia elegit Deus, et ea que non sunt, 
id est ignobiles et contemptibiles, qui nil esse vide- 
bantur, elegit Deus, uf destrueret, id est vin- 
cendo humiliaret, θὰ que sunt, id est que 
cum ex se nihil sint, tamen aliquid esse sibi vi- 
dentur. 

Ecce contra ordinationem Dei faciunt aperte qui 
sapientiam seculi jaetant, eum Deus humilitatem 
proponat. [Ambrosius| Venit enim humilis Deus 
quaerere humiles non altos, qui, etsi primum ele- 
gerit pauperes, indoetos, infirmos, non tamen re- 
liquit sapientes, divites et nobiles; sed si eos pri- 
mos eligeret, merito talium rerum viderentur sibi 
eligi, atque inflati de his rebus salutem humilitatis 
non reciperent, et ita esset in eis superbia qua 
homo cecidit. Ideoque non elegit reges, vel sena- 
tores, vel philosophos, vel oratores. Imo elegit 
plebeios, pauperes, indoetos piscatores. Nisi fideli- 
ler preecederet piscator, non humiliter sequeretur 
orator. Unde Nathanael doctus non est in aposto- 
lum electus. Ut autem humilitatis causa, hee esse 
faeta intelligantur, subdit : Uf nom glorietur, etc. 
Quasi dieat : Ideo infirmos elegit et non sapientes, 
ut non glorietur omnis caro, id est ut nullus homo 
justus, vel injustus glorietur ex se, sed de Deo. 
Quod ostenditur ibi : Qu gloriatur in. Domino glo- 
rietur. Non glorietur de se, dieo, in conspectu ejus, 
scilicet Dei, vel sui ipsius, id est si Deum conspi- 
Τὸ οἷν, vel se attendat. Ex ipso autem. [August.] 

Quasi dicat : Tales elegit Deus, sed tamen vos estis 

in Christo Jesu, id est in fide Christi. Et hoe, ex 

ipso, id est per ipsum Christum, non per nos. Vel 
ita junge : dieo ut non glorietur aliquis ex se, sed 
tamen est alia bona gloria, scilicet quod, e: ipso vos 
estis in Christo Jesu, qui Christus factus est nobis 
sapientia a Deo, id est illuminans vos ad verita- 
tem. (19) Ideo autem dieitur, faetus est nobis sapien- 
lia, quia temporaliter, id est ex aliquo tempore nos 
ad illum convertimur, ut eum illo maneamus in 


(19) August., in lib. De Trin. 


49 


1541 


PETRI LOMBARDI. 


1548 


zlernum, et ipsa sapientia caro faeta est, οἱ habi- A Nil judicavi me seire inter vos nisi Jesum Christum, 


lavit in nobis, et hoe faeit, id est nos illuminat, 
quia faetus est nobis jus/ifia, id est quia. prius ju- 
stificat nos bona operatione. Justitia enim qua vi- 
vit in seipsa, procul dubio Deus est, atque incom- 
mutabiliter vivit. Sieut autem. cum sit in se vita, 
eliam nobis fit vita, cum ejus efficimur parlicipes : 
ita cumin se sit justitia, etiam nobis fit justitia, 
cum ei cohzrendo juste vivamus, el per hoe est ipse 
nobis justitia, quia prius est sanctificatio, id est quia 
prius in baptismo mundat nos. Et hoc ideo, quia 
prius est factus nobis redemptio, id est quia prius 
redemit nos patiendo. Et hoc totum ideo sic factum 
est uf nullus glorietur nisi de bonis Dei, quemad- 
modum scriptum est in Jeremia : Qui gloriatur, in 
Domino glorietur. In Jeremia tamen sic habetur : In 
hoc glorietur qui gloriatur scire, et nosse me, quia 
ego Dominus (Jer. X). 
CAPUT II. 

Vrns. 1-8. — Et ego cum venissem ad vos, fra- 
tres, veni non in sublimitate sermonis aut sapien- 
lim, annuntians vobis testimonium Christi. Non 
enim judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Jesum 
Christum, et hunc crucifixum. Etego in infirmitate, 
δὲ timore, et tremore multo fui apud vos; et 
sermo meus, et pradicatio mea, non in persuasi- 
bilibus humane sapientie verbis, sed in ostensione 
spiritus et virtutis, ul fides vestra non sit. in sa- 
pientia hominum, sed. in virtute Dei. Sapientiam 
autem loquimur inter. perfectos, sapientiam. vero 
non hujus seculi, nequeprincipum hujus seculi, qui 
destruuntur, sed loquimur Dei sapientiam in. mys- 
terio, que abscondita est, quam predestinavit Deus 
ante secula in gloriam nostram, quammemo prin- 
cipum hujus seculi cognovit. Si enim cognovissent, 
nunquam Dominum glorie crucifixissent. 

Et ego cum venissem ad vos. Quasi dicat : Sicut 
elalii non. sapientes eleeti sunt ad apostolatum, 
ita et, id est etiam ego, qui eram sapiens, fui quasi 
non essem sapiens, cum venissem ad vos, o f*a- 
ires, quia. veni ad vos nom in sublimitate sermo- 
nis, secundum logicam, scilicet ut logicis rationibus 
uterer ; aut im sublimitate sapientie, secundum 
physicam, ut physicis rationibus illud confirmarem, 
quz duo in pseudo laudatis contra Deum ; sed. veni, 
annuntians vobis testimonium Christi, id est ea quae 
de Christo testati sunt prophetze. Non. enim. judicavi. D 
Quasi dicat : Vere non per illam sublimitatem veni, 
quia nec etiam per eam quz de Deo est, et hoc. ex 
judicio mentis feei. Judicavi enim me non. scire ali- 
quid inter vos, minus capaces, nisi Jesum Christum, 
et hunc crucifizum, id est nisi hoc quod Christus 
est rector et salvator noster. (20) Et hoc per cru- 
cifixionem. Et sciendum quod Christum praedicat 
non solum qui fidem astruit, sed eliam qui mores 
quibus in eo vivitur instruit. Hoc intelligi potest, 
eliam in eo quod commemorat Apostolus, eum ait : 


B 


(20) August., De fide et opere. 


et hune erucifixum. In crucifixo enim dicitur, quia 
vetus homo crucifixus est, ut ultra non serviamus 
peecato (Rom. vi). Non ergo ita accipiendum est 
quod hie dieit Apostolus tanquam ea tantum dixe- 
rit quie sunt eredenda de Christo, sed etiam quae 
observanda in vita, et "a 4M moribus ei accedit qui 
accedit ad compaginem corporis. Ef ego, ete. [Au- 
gustinus| Quasi dieat : Hurailis fuit przedicatio mea 
apud vos, humilis etiam et persona. Quod ita 
ait, et ego fui apud vos in infirmitate, id est in tri- 
bulatione, e timore animi, id est anxio animo; et 
tremore multo corporis : Et sermo meus, qui pri- 
valim fiebat, e£ priedicatio mea, quie fiebat in com- 
muni, 0n fuit in persuasibilibus verbis humane sa- 
plentia. Quia etsi persuasibilia fuerint verba mea, 
non tamen per humanam sapientiam, ut verba pseu- 
doapostolorum. Sed fuit in ostentione spiritus et 
virlulis, id est in sermone et predicatione mea 
ostendi me habere Spiritum sanctum, et virtutem 
in miraculis faciendis. 

Ideo ita feci, u£ fides vestra non sit, id est non 
esse intelligatur, im. sapientia hominum, sed in vir- 
tute Dei,id est ut. fides vestra non attribuatur ho- 
mini, sed Deo. Sapientiam autem. Quasi dicat : In- 
ter vos incapaces simpliciter locuti sumus, sapien- 
liam autem, qui est de secretis Del, loquimur inter 
perfectos. Hic dicit non perfeetos cognitores et do- 
ctores, quibus opus non est doceri, sed auditores 
jam capaces. Quam sapientiam ? »om vero sapientiam 
hujus sceculi, quee humanis rationibus nilitur ; neque, 
sapientiam principum hujus seculi, id est maligno- 
rum spiritum, vel philosophorum, qui principes 
mundi videbantur, qui destruuntur, id est quorum 
sapientia destruitur. Sed loquimur Dei sapientiam, 
id est Christum, in quo ostensa Dei est sapientia 
de redemptione hominum. Loquimur, dico, in myste- 
rio, id est exponendo mysteria Veteris Testamenti, 
in quibus Christus significatur, ut in hostia Abel, 
vel Abrahz. [Ambrosius] Que, sapientia Dei, ab- 
scondita est, ut nesciant pseudo quia non in verbis, 
sed in virtute est; non humana ratione comprehen- 
sibilis, sed spiritus efficacia credibilis. Quam sapien- 
tiam Deus predestinavit, id est preparavit, ante 
scecula, id est ante quam mundus esset, in. gloriam 
nostram, scilicet apostolorum, qui eam prediea- 
mus. Vel in gloriam nostram, scilicet omnium ere- 
dentium, ut seilicet omnes per eam, sternam glo- 
riam consequamur. Quam nemo. Quasi dicat : Bene 
dico abscondita est, quia ipsa est sapientia, quam 
nemo principum hujus scculi,id est demonum, 
vel philosophorum, vel doctorum in lege, cognovit. 
Quod inde apparet : Enim, id est quia si. cognovis- 
sent daemones. sapientiam Dei, de redemptione hu- 
mani generis per Christi mortem implendam, mun- 
quam. crucifizissent Dominum glorie, id est non 
suggessissenterucifigi, quia nonsuggereret eum dia- 


1549 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1590 


bolus erucifigi, per quem jus suum se perdere sci- À ponet animam suam ; ecce habes opus aucetoritalis, 


ret. Vel de Judeis potest aecipi, quorum quidam 
cognoverunt Christum ; alii vero non cognoverunt. 
De ignorantibus dieit Petrus : Scio, fratres, quia 
per ignorantiam id gessistis (Act. un). Isti non co- 
gnoscebant illum esse qui in lege promissus erat eis. 
Majores vero, ut principes sacerdotum, Scribe et 
Pharisei cognoverunt ipsum esse qui in lege pro- 
missus erat ; sed Deum esse, vel Filium Dei nescie- 
runt. Et ideo de utrisque sie potest accipi : si co- 
gnovissent, vel minores illum esse Messiam in lege 
promissum, vel majores illum Deum esse, vel Dei 
Filium, nunquam Dominum gloric crucifixissent. (21) 
Non enim hoc facerent, si Deum esse scirent. Si 
enim demones Deum faetum hominem non intel- 
lexerunt, quanto magis homines? Non igitur illum 
aliter scierunt. daemones, quam scierunt principes. 
Sciebant enim ipsum esse qui promissus erat in 
lege, non tamen mysterium ejus quod Filius Dei 
erat, et ab sterno; neque sciebant sacramentum 
incarnationis, passionis et redemptionis. 

Quod ergo in Evangelio clamant demones : Quid 
nobis et tibi, Jesu Fili Dei (Marc.v) ? magis ex suspi- 
cione quam ex cognitione dixisse credendi sunt. Vel, si 
cognovissent, ita quod menti eorum bene sederet, nun- 
quam Dominum gloriz erucifixissent. Nota quod ait, 
Dominum glorie crucifixerunt. (22) Ex forma enim 
servi crucifixus est, et tamen Dominus gloriz erucifi- 
xusest. Taliseuim eratilla susceptio quz? Deum homi- 
nem faceret, et hominem Deum. Quid tamen propter 
quid, et secundum quid dicatur prudens, et dili- 
gens, et pius lector intelligat. Nam ecce dicimus 
quia secundum id quod Deus est, glorificat suos ; 
secundum hoe, scilicet quod Dominus glorie est, 
et tamen Dominus glorie crucifixus est, quia recte 
dicitur Deus crucifixus, non ex virtute divinitatis, 
sed ex infirmitate carnis. Una enim persona est 
Christus, Deus et homo. Ideo dieitur : nemo ascen- 
dit in calum nisi qui de celo descendit (Joan. uu) 
(23). Si ergo attendas distinetionem substantiarum, 
Filius Dei descendit, et filius hominis crucifixus est : 
si autem unitatem personse, et filius hominis descen- 
dit, et Filius Dei crucifixus est. Propter hanc au- 
lem unitatem persone, non solum filium hominis 
descendisse de ccelo, sed etiam dixit esse in ccelo 
cum loqueretur in terrà. Absit ut sic Christus sen- 
serit mortem, ut quantum in se vita, vitam per- D 
diderit. (24) Si enim hoc ita esset, vit:e fons aruis- 
set. Sensit igilur mortem participatione humani 
affectus, quem sponte susceperat; non nature su 
perdidit potentiam, per quam cuneta vivificat. Sic 
in sepulero carnem suam. commoriendo non dese- 
ruit, sicut in utero virginis cum nascendo formavit. 
Mortuus est ergo non discedente vita, sicul. passus 
est non pereunte polentia. Nemo aufert animam 
ejus ab eo, quia potestatem habet ponendi, et po- 
lestatlem sumendi. Ecce habes auctorem operis, 


B 


(21) Aug., in lib. Quiest. Nov, et Vet. Test. 
(22) Id., in lib. De Trinitate. 


et ut generaliter concludam, quoties in carne 
Christus aliquid patitur, opus auetoris est, quia 
enim potestate sua non alio cogente perpetitur. Ipse 
auctor est operis. Non ergo ad Mariam locali motu 
verbi divinitatis venit, sed ineffabili potenti: suc 
plenitudine non privata ; nec dimisit Patrem Chri- 
stus cum venit in Virginem. Ubique totus, ubique 
perfectus. Uno igitur eodemque tempore totus erat 
in inferno, totus in ccelo, vere mortuus, vere vivus, 
in quo et mortem susceptio mortalitatis excepit, et 
vitam divinitas non perdidit. Mortem igitur Dei 
Filius, et in anima non pertulit, et in majestate 
non sensit, sed tantum participatione infirmitatis 
rex glori: crucifixus est. 

Vzns. 9-13. — Sicut scriptum est : Quod oculus 
non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis 
ascendit, que praeparavit Deus his qui diligunt 
illum. Nobis autem revelavit. Deus per Spiritum 
suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam pro- 
funda Dei. Quis enim hominum scit que sunt homi- 
mis, nisi spiritus. hominis, qui in ipso est? Ita et 
que Dei sunt nemo cognovil, nisi Spiritus Dei. Nos 
autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed 
spiritum qui ex Deo est, ut sciamus que donata sunt 
nobis, que et loquimur non in doctis humane 
sapientie verbis, sed in doctrina Spiritus, spiritua- 
libus spiritualia comparantes. 

Sicut, ete. [August.] Quasi dicat : Dico si cogno- 
vissent, non crucifixissent, sed non cognoverunt, 
sicut scriptum est in Isaia, ubi hoc est scriptum : 
Quod oculus corporis non vidit, quia non est color ; 
nec auris audivit, quia non est sonus ; nec in cor 
hominis ascendit, quia non est homo, id est carna- 
lis, sed spiritus, id est spiritualis qui novit. Et est 
sensus : Oculus non vidit, ete. id est visu corporeo, 
vel auditu non potest cognosci, nec ejus hominis 
ratione qui non est spiritus. Non enim cognoscitur 
hoe ratione ejus qui carnalis est, non spiritualis. Vel, 
non ascendit in cor hominis, quia non est aliquid ter- 
renum. [Ambrosius] Quod enim in cor hominis 
ascendit, infra cor hominis est. Ideo in cor hominis 
ascendit, quia supra illud est cor quo ascendit. 
Quod enim ascendit in eor hominis de imo est ad 
hominem; quo autem ascendit cor hominis, sursum 
est ab homine. Infra ergo cor hominis est quod in 
cor ascendit ; suprà cor est aeternum, ad quod cor 
ascendit, et hoc est quod Deus reservat bonis. Unde 
subdit : Que praeparavit Deus. Vel, non ascendit in 
€or hominis, id est 'alicujus carnalis. Tunc res di- 
citur ascendere in eor, cum bene intellecta placet. 
Qua preparavit. Quasi dicat : Non vidit oculus, 
nec audivit auris, scilicet. ea qux? Deus proparavit, 
in premium Ais qui diligunt illum. Hzc est sapien- 
tia Dei, id est Christus qui diligentibus Deum in 
premium preparatus est, quem nemo principum 
cognovit. Nobis autem. Quasi dicat : Illi non nove- 


(33) Id., contra Maximinum. 
(24) M., contra Felicianum. 


1551 


PETRI LOMBARDI 


runt, sed nobis spiritibus, non hominibus, id est A tum qui hominis dicitur accepimus ; sed aliud est 


spiritualibus, non carnalibus, quod pseudo non 
sunt, revelavit Deus quie praeparavit diligentibus se. 
Intelligimus enim Deum pr:eparatum bonis in pra- 
mium. Revelavit, dico, et hoe per Spiritum san- 
ctum. Nota quod in Isaia ita habetur : Oculus non 
vidit, Deus, absque te, que preparasti diligentibus 
te (Isa. vxiv). Quod pene idem est in sensu cum eo 
quod Apostolus posuit, et sicut ibi dicitur absque 
le, ia et hic bene addit Apostolus nobis, revelavit 
Deus per Spiritum suum. 

Et bene per eum. Spiritus enim scrutatur omnia, 
et id est. etium profunda Dei, ut de essentia Dei. 
Scrutari autem dicitur Spiritus Dei omnia, non uti- 
que ut quod nescit inveniat, sed quia nihil relinquit 


omnino quod nesciat. [Augusüinus| Vel ideo dicit, p 


quod Spiritus Dei serutatur omnia, quia scrutari te 
facit. Quod enim dono ipsius tu facis, ille facere 
dicitur, quia sine illo tu non faceres. Quis enim. 
Quasi dicat : Vere Spiritus Dei, et non alius scit 
omnia quie Dei sunt. Quod a minori ostenditur. 
Quis enim hominum scit ea que sunt hominis alicu- 
jus, id est voluntates et secreta, nisi spiritus, id est 
animus, hominis ipsius, et non alterius, qui in ipso 
est ? [Ambrosius.] 

Manifestum est enim cogitationes nostras a nullo 
sciri, nisi ab animo nostro, quem spiritum dicit 
Apostolus. la et quc Dei sunt, scilicet occulta et 
secreta Dei, nemo cognovit, qui adhuc sit komo, id 
est carnalis, nisi Spiritus Dei, id est. Spiritus san- 
etus, et illi quos cognoscere facit. Unde subdit : Nos 
'? 22 autem. Quasi dieat : Spiritus Dei novit. Nos 
autem accepimus eum, non ulique accepimus spiri- 
tum hujus mundi, [Augusünus]| id est spiritum 
pythonicum, qui solet conjecturis quae. mundi sunt 
divinare, qui per Sibyllam locutus est, qui per ve- 
risimilia sepe fallitur, et fallit. Vel, non aecepimus 
spiritum hujus mundi, id est spiritum elationis, 
quo doceamur sapienüam mundi, sed accepimus 
spiritum qui ex "Deo est. (25) Spiritus ergo Dei, 
spiritus charitatis est; spiritus hujus mundi, ela- 
lionis est. Non vos moveat quod tantum Spiritus 
sanctus hic nominatur, et solus scire dieitur quz 
Dei sunt. Ab hae enim scientia non excluditur Pa- 
ter, vel Filius ; sieut ab eo quod Pater et Christus 
dicitur solus et verus Deus, non excluditur Spiritus 
sanclus, cum dicitur : Πρὸ est autem vita «terna, D 
ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misi- 
sti Jesum. Christum (Joan. xvi). (26) Attende 
eliam quod ait, aecepimus Spiritum Dei. Spiritus 
ulique, scilicet. Patris et Filii est, nec non et no- 
ster. Quod enim datum est, et ad eum qui dedit 
refertur, et ad eos quibus dedit. Itaque Spiritus 
sanctus, non tantum Patris et Filii qui dederunt ; 
sed etiam nosler dicitur qui accepimus ; et non est 
ile spiritus noster quo sumus, quia ipse spiritus 
est hominis qui in ipso est, et ipsum tamen spiri- 


σ 


5) Aus. contra Maximinum. 


(25 
(26) Id., De Trin. 


quod aecepimus ul essemus ; aliud quod accepimus 
ut saneli essemus. Spiritus autem hominis in Seri- 
pturis aceeipitur ipsa anima, vel ipsius anime po- 
tentia rationalis. Dedit enim nobis naturam ut es- 
semus, animam ut viveremus, mentem ut intellige- 
remus. U£ sciamus. Quasi dicat : Ad hoc accepi- 
mus spiritum, u£ per eum sciamus que a Deo donata 
sunt nobis. (27) Inde ergo probatur quod Spiritum 
Dei aecepimus, quia hoc scimus quod utique scire 
expedit, quia sine hae scientia nemo beatus est. 
Multi quippe habent dona Dei, et nescientes a quo 
habeant, impia vanitate jactantur. Nemo autem de 
donis Dei beatus est, qui danti est ingratus. Unde 
in Evangelio, qui habet. dabitur ei (Luc. να). [Au- 
guslinus] Plene enim habere, est scire unde ha- 
beas; non habere autem, nescire unde habeas. Qui 
ergo non habel, id est nescit unde habeat id quod 
habet, auferetur ab eo. Que et loquimur. Quasi di- 
cat : Scimus que a Deo donata sunt nobis. Que 
et loquimur; illi, scilicet pseudo, alia loquuntur. 
[Hieronymus] Loquimur dieo, on im verbis hu- 
manc sapientie doctis, ralione vel ornatu. Malebat 
enim illa ostendere sola puritate veritatis, quam 
eloquii tinelione fucare. Sed im doctrina Spiritus 
sancti, quia Spiritus sanctus interius docet audito- 
res; loquimur, dico, ita moderanter omnia scilicet 
comparantes, id est tradentes, spiritualia spirituali- 
bus, quod, vos, Corinthii, non estis, et ideo culpa 
vestra, et non nostra, quod majora non diximus 
vobis. 

Vzns. 14-16. — Animalis autem homo non per- 
cipit ea que sunt Spiritus Dei;stultitia enim est 
ill, et non potest intelligere, quia spiritualiter 
ezaminatur. Spiritualis autem judicat. omnia, et 
ipsa a nemine judicatur, sicut scriptum est : Quis 
enim cognovit sensum Domini, aut quis instruxit 
eum ? Nos autem sensum Christi habemus. 

Anüimalis autem homo. Quasi dicat : Nos scimus 
qui donata sunt nobis, sed animalis homo, ut 
pseudo sunt, non percipit ea que sunt Spiritus Dei, 
ut partum Virginis, et resurrectionem. [Augusti- 
nus] Nil enim :estimat posse fieri, nisi quod novit 
quomodo fiat. (28) Homo autem dicitur animal, 
vel vita, vel animi sensu. Vita animalis dicitur 
quie fertur dissoluta laseivia animse sus quam in- 
ira naturalis ordinis metas spiritus rector non con- 
tinet, eo quod ipse Deo regendum non subjicit. 
Animi vero sensu dicitur animalis, qui de Deo 
juxta corporum phantasiam, vellegis litteram, vel 
rationem philosophicam judieat. Quare autem ani- 
malis ea quee. Dei sunt non. percipit, subdit, s£ulti- 
lia enim. est illi, secundum humanum sensum, et 
ideo non potest intelligere spiritualia. Ef vere ani- 
malis 2on potest intelligere spiritualia, quia exami- 
natur, id est examinatio, et comprobatio fit illorum 
spiritualium tantum, spiritualiter, id est a spiri- 


(27) Id., De sanct. viduit. 
(28) Aug. in lib. .xxxiu Quaest. 


1553 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1554 


tuali. Et impersonaliter legitur, examinatur. VelA dedi vobis, id est non altiora predicavi vobis ; 


ita, vere animalis non intelligit. spiritualia, quia 
spiritualiter, id est per spiritualia tantum, exami- 
natur animalis, id est probatur quod animalis est, 
quia audita improbat, et non ob aliud ei propo- 
nuntur nisi ut examinetur. Spiritualis autem. Quasi 
dieat : Animalis non potest intelligere, spiritualis 
autem judicat, id est intelligit et. discernit, om- 
nia, non quidem qus continet divina scientia , 
sed qui ad justitiam et vitam sufficiunt, scilicet 
omnia judieanda. [Augustinus| Spiritualis autem 
est homo vita vel scientia ; spiritualis est vita, qui 
spiritum Domini habens rectorem, animam regit ; 
scienlia vero spiritualis est, qui etsi ex parte et 
per speculum videt, tamen de Deo secundum 
imagines corporum, vel legis litteram, vel huma- 
nam philosophiam non sapit, sed Spiritui Dei Deus 
subjectus, certissime ac fideliter , judicat omnia, 
certa fide oceultorum non patenti cognitione. Εἰ 
ipse a nemine, scilicet a nullo homine animali, ju- 
dicatur, id est intelligitur, utrum bene an male in- 
telligat. Vel, a nemine judicatur, id est reprehen- 
ditur, et hoe probat dieens : Quis emim animalis 
novit, id est cognovit sensum Domini, qui hwc fe- 
cit, per quem sapientia mundi stulta est, et ejus 
sensum nos habemus, et ideo non possunt non illi 
vestri judicare, ut solent. Au£ quis instruxit eum, 
ut dicat quid hoc fecisti sic? Quasi dieat, nullus. Si 
autem non possunt cognoscere sensum Domini, 
ergo nee nostrum, quia nos qui jam ultra homines 
sumus, unus spiritus cum Deo, habemus sensum 
Christi, fide certa tenentes ea quae Christi sunt. 


CAPUT III. 


Vgns. 1-8. — Et ego, fratres, nom potui vobis lo- 
qui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus. Tan- 
quam parvulis in Christo, lac vobis potum dedi, non 
escam, nondum enim poteratis, sed nec nunc qui- 
dem potestis. Adhuc enim carnales estis. Cum enim 
sit inter vos xelus et contentio, nonne carnales es- 
lis, et secundum hominem ambulatis ? Cum enim 
quis dicat : Ego quidem sum Pauli; alius autem : 
Ego Apollo. Nonne homines estis? Quid igitur. est 
Apollo ? Quid vero Paulus? Ministri ejus cui credi- 
distis. Et unicuique sicut Dominus dedit : Ego plan- 


B 


O 


quare ? quia nondum poteratis capere. Ecce secun- 
dum hoc ostenditur quod Apostolus illis tanquam 
ineapacibus minora, non altiora predicavit. Vel ita, 
non potui vobis loqui quasi spiritualibus, ete. [Au- 
gustinus] Est quzstio utrum spirituales homines 
habeant aliquid in doctrina quod carnalibus ta- 
ceant, et spiritualibus dicant. Quod utique videtur 
ex his verbis Apostoli. Dominus etiam ait : Multa 
habeo vobis dicere, sed non. potestis portare modo 
(Joan. xvi). Secundum quam intelligentiam bac 
verba Apostoli supra exposuimus, sed est alius in- 
telleetus in his non negligendus. (29) Scire enim 
debet charitas vestra quod nulla videtur necessitas, 
ut aliqua secreta doctrine taceantur fidelibus par- 
vulis, seorsum dicenda majoribus, id est intelli- 
gentioribus, cum eadem predicaret Apostolus spi- 
ritualibus et carnalibus, quique pro modo suo ca- 
piebant illi, ut parvuli, isti ut. majores, illi ut la- 
clis alimentum, isti ut cibi solidamentum, quia et- 
si non audivit amplius, tamen intelligitur amplius. 
Non enim zqualiter mente percipitur, etiam. quod 
in fide pariter ab. utrisque recipitur. Ideo Aposto- 
lus ait : Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, 
sed quasi carnalibus, id est non potestis accipere quod 
dicebam, quasi spirituales, sed quasi carnales. (30) 
Et tanquam parvulis in Christo lae dedi vobis po- 
tum, non escam, id est quod predicavi vobis , fuit 
vobis quasi lactis potus, non solidus cibus. Sicut enim 
crux Christi, aliis stultitia, aliis scandalum, vocatis 
autem sanctis est virtus Dei et sapientia, itaidem aliis 
est lae, aliis est cibus, secundum quod capacitas 
eorum plus vel minus capit, ut hi qui dieunt, ego 
sum illius, vel illius, aliter acceperunt de crucifixo, 
quam ille qui dixit : Mihi absit gloriari misi im 
cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. vi). Eadem 
simul audiunt spirituales et carnales, et quique 
pro suo modo capiunt ; nec necesse est ut aliqua 
secreta taceantur parvulis, dicenda perfectis. Ideo- 
que dieit Apostolus, non potui vobis loqui, quasi 
spiritualibus, ete. ; quod est dieere, non potuislis 
quod dicebam intelligere, ut spirituales, sed ut 
carnales. Si enim spirituales essent, non dicerent : 
Ego sum Pauli. Nondum enim. Quasi dieat : Bene 
dixi tanquam parvulis, quia nondum, quandiu vobis- 
cum eram, poteratis capere escam, ut spirituales, 


tavi; Apollo rigavit, sed Deus nunc. incrementum D "$ 28 nondum quidem potestis escam recipere, etsi 


dedit. Itaque neque qui plantat est aliquid, neque 
quà rigat, sed quiincrementum dat Deus. Qui plan- 
tat autem et qui rigat unum sunt. 

Et ego fratres. Quasi dicat : Dieo. quod sensum 
Christi habemus, et tamen, o fratres, ego, qui pos- 
sem, non potui, id est non debui, loqui vobis quasi 
spiritualibus, id est sicut. soleo spiritualibus loqui, 
sed quasi carnalibus. Et hoe tam diligenter feci, 
quia dedi vobis potum lac, id est facilem doetrinam 
et duleem et nutrientem, tanquam parvulus in 
Christo, id est in. cognitione Christi, nom. escam 


(29) Augustinus, super Joannem. 


ab illis edoeli sitis, seilicet a pseudo. 4dAhwc enim 
estis carnales. [Ambrosius| Arguit eos hie valde 
qui querebantur se dudum non audisse spiritualia, 
cum adhue indigni essent audire, Carnales autem 
iidem sunt qui et animales ; carnales ἃ carne, ani- 
malesab anima dieuntur. Cum enim sit. Quasi dicat : 
Vere estis carnales. Cum enim sit infer vos xelus, id 
est invidia de baptistis, e/ contentio, in verbis, 20nne 
carnales estis, eo quod ab homine aliquid putatis 
esse? Et nonne secundum hominem ambulatis ? id 
est in pejus profieitis? utique. Cum enim quis. Ecce 


(50) Id., super Joannem. 


1555 


PETRI LOMBARDI 


1556 


expositio zeli, et. contentionis. Quasi dicat : Nonne A quia qui colit nos, habitat in nobis ; et ita idem est 


secundum hominem ambulatis, cum enim qnis 
dicat : Ego quidem sum Pauli; alius autem : Ego 
Apollo ? non est hoc peccatum minus a gentilitate. 
Nonne homines estis? id est carnales ut sperantes 
in Deo sunt dii? Et quandoquidem in his gloria- 
mini, quid igitur est Apollo? quid veroetiam Paulus, 
qui major est? Suntne ipsi grati: que in sacra- 
mentis datur auctores ? non utique, sed tantammodo 
ministri Dei cui credidistis. Quasi dicat : Non sunt 
Deus qui det, sed sunt ministri per quos det ; neo 
magis per meliores dat in baptismo, quam per minus 
bonos. Etideo in Deo gloriandum est, non ineis. 
Ministri sunt, dico, et hoe non faciunt uno eodem- 
que modo, sed sicut. Dominus dedit unicuique, id 
est sicut divisit. officia singulis. Nam ego Paulus 
nlantavi, id est praedicatione ad fidem converti ; 
Apollo rigavit. baptismo ; sed Deus, non nos, incre- 
mentum dedit muneris. Et quia Deus tantum dat 
incrementum ex se, i£aque neque qui plantat est ali- 
quid, dando ex se ; neque qui rigat, sed Deus solus 
qui dat intrinsecus incrementum. Qui autem. Quasi 
dicat : Plantat Paulus, Apollo rigat ; qui autem plan- 
lat, et qui rigat, unum sunt, id. est inditferentes. 
Extrinsecus enim tantum operantur. Nisi ergo re- 
velet ille qui intus est, quid prodest quod faciunt ? 
Frustra quidem operarius omnia moliretur extrin- 
secus, nisi Creator intrinsecus latenter operaretur. 
Ideo ait, unum sunt, sicut genere naturi, ita mini- 
sterii ratione. [Augustinus] Hoc ideo dicit, quia 
posset videri quod et si nihil dant ex se, tamen Deus 
magis per hune, quam per illum dari. 

Vzns. 8-13.— Unusquisque autem propriam mer- 
cedem accipiet secundum suum laborem. Dei enim 
sumus adjutores.Dei agricultura estis,Dei edificatio 
estis. Secundum gratiam Dei que data est mihi, ut 
sapiens architectusfundamentum posui;alius autem 
superadificat. Unusquisque autem videat quomodo 
supercedificet. Fundamentum enim aliud nemo 
potest ponere, praeler id quod positum est, quod est 
Christus Jesus. Si quis autem superedificat. supra 
fundamentum hoc , aurum , argentum , lapides 
pretiosos, ligna, fenum, stipulam; uniuscujusque 
opus manifestum erit. 

Unusquisque autem. Quasi dieat : In dando non 
differunt, sed in labore et mercede, et hoe est quod 


ait: Unusquisque autem propriam mercedem accipiet D 


secundum suum laborem , forinsecus ministrandi. 
Bene dixi, mercedem. Sumus enim. adjutores Dei, 
in colendo agro Dominico, non depravatores, ut 
quidam aiunt. Et si ergo non damus inerementum, 
impendimus tamen aliquod adjumentum. Quod inde 
patet, quod vos estis Dei agrieultura, dum exstir- 
pantur vitia. Et estis Dei cdificatio, impositione 
virtutum. (31) Apertissime ostenditur ex his verbis 
quod Deus est agricola, nos autem Dei agricultura 
sumus, quia colit nos ad fructum, et Dei edificium, 


(51) Aug. in lib. Sen. Prosper. 
(52) 1d., De fide et opere. 


ager, et :edifieium, quod non est in rebus visibili- 
bus. Apostoli etiam possunt diei agricole ; agricola 
enim est qui plantat et. qui rigat ; sed quoniam nec 
boc de suo habent, sed sicut Deus divisit unicuique, 
rectius ipse dieitur agricola. Apostoli vero operarii 
ipsius agricole : et. hoc ipsum ab ipso impertitis 
viribus, et donata gratia. Homo enim agricola vi- 
neam colit, et cctera adhibet que pertinent ad 
agricolarum diligentiam, incrementum vero dare 
sacramentis non potest, formare fructus non potest. 
Deus autem qui omnia potest, proprie agricola est. 
Nota quod nos colimus Deum, et Deus colit nos ; 
sed non sie colimus Deum ut inde melior fiat. 
Colimus enim adorando eum, non orando ; ille autem 
sic colit nos, quod meliores nos reddit, secundum 
gratiam. Quasi dieat : Dei agricultura et zdificatio 
vos estis, quibus ego posui preedicatione fundamen- 
tum, id est fidem Christi, non aliam, sed qu: per 
dileetionem operatur. Posui, dico, μέ architectus, 
id est princeps sdificii, sapiens, id est discretione . 
utens ; et hoe secundum gratiam que data est mihi, . 
id est per apostolatum mihi gratis datum. Quasi 
dicat: Non a me hoc habui. Ego posui fundamentum ; 
alius autem, super hoc fundamentum cdificat, 
bona opera, quod utique non uno modo fit ; sed 
unusquisque videat quomodo, ,id est cujusmodi opera, 
superedificet. De. supercwdificatione videndum est 
tantum : (32) Fundamentum enim aliud nemo potest 
ponere,ad quod videntur niti pseudo, preter id 
quod positum est a me, qui est. Christus Jesus, id 
est Christi fides, scilicet que per dilectionem ope- 
ratur, per quam Christus habitat in cordibus : alia 
non est fundamentum. H:ec autem neminem sinit 
perire. Fides enim Christian: gratie, id est quee 
per dileetionem operatur, posita in fundamento 
neminem perire permittit. δὲ quis autem. Quasi dicat: 
Fundamentum nemo potest mutare, sed de super- 
wdifieatione videndum est, quia manifestum erit 
cujusque opus, et hoc est quod ait : (33) Si quis au- 
tem supra fundamentum hoc supercdificat aurum 
et argentum, lapides pretiosos, lignum, fenum, sti- 
pulam, uniuscujusque opus manifestum erit. Quod 
ita intelligendum quidam putant, ut illi videantur su- 
pereedificare super hoe fundamentum, aurum, argen- 
tum, lapides pretiosos, qui fidei quz:e est in Christo 
Jesu bona opera adjiciunt, illi autem, ligna, fenum, 
slipulam, qui cum eamdem fidem habeant, male 
operantur. Unde arbitrantur per quasdam pcenas 
ignis posse purgari ad salutem percipiendam merito 
fundamenti. [Augustinus] Hoc si. ita est, falsa ergo 
erunt illa que obscuritatem ambiguitatemque non - 
habent, scilicet : Siomnem habeam fidem, charita- 
temautemnon habeam, nihil sum (I Cor. xur),falsum 
erit et illud : Neque fornicatores, neque avari, etc. 
regnum Dei possidebunt (I Cor. vi). lllud denique 
quomodo verum est: fides sine operibus mortua est? 


(55) Id., De fide et opere. 


74557 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1558 


(Jac. πὴ). Aliter ergo intelligendum est quod hie A ὙΈΒΒ. 13-15. — Dies enim Domini declarabit, quia 


dieit Apostolus. Hoc autem si subtilius disserere 
coner, vereor ne ad intelligendum difficilior sit ipsa 
expositio. Enitar tamen, quantum Dominus adjuvat, 
breviter et dilueide, quantum potero, expedire quie 
sentio. Supra fundamentum Christiane fidei, alius 
superzdificat aurum, argentum, lapides pretiosos, 
is videlicet qui cogitat quae Dei sunt, quomodo pla- 
ceat Deo ; alius zdificat super hoe fundamentum, 
lignum, fenum, stipulam, is videlicet qui cogitat 
quie mundi sunt, quomodo placeat mundo. Non enim 
hec tria de malis operibus accipienda sunt, quasi 
fides sine operibus salvet, quod non est ; sed ligna, 
fenum, stipulam, non absurde possunt accipi szecu- 
larium rerum, quamvis licite concessarum tales 


cupiditates, ut amitti sine animi dolore non possint. B 


Qui ergo adhuc amant sccularia, et negotiis terre- 
nis implieati sunt, et dediti sunt vinculis quibusdam 
et affectionibus carnis domibus suis, conjugibus, 
possessionibus, et tamen Christiani sunt, ità ut cor 
eorum non recedata Christo, et nil prceponant 
Christo, zdificant lignum, fenum, stipulam ; et ut 
apertius dicam, qui cirea divitias suas quodam car- 
nali affectu tenetur, et tamen ex eis multas eleemo- 
synas facit, nec tamen ad eas augendas fraudem vel 
aliquid rapinz molitur, nec earum minuendarum 
vel amittendarum metu in aliquod crimen labitur, 
lignum, fenum, stipulam zdificat. Qui autem bene 
vivunt, et Deum honorant, et laudant, et patientes 
sunt in tribulationibus, et desiderant patriam, aurum, 
argentum, lapides pretiosos cdificant. Hace enim 
tria zedificant contemptores saeculi, qui omnia sua 
pauperibus dant, vel qui tanquam non habentes 
habent. Nec frustra tria et tria expressit. Aurum 
enim zdificant, in contemplatione Dei, argentum 
in dilectione proximi, lapides pretiosos in operibus 
bonis, 485 non consumuntur ab igne, sed nihil vel 
parum sentiunt. Lignum, fenum, stipulam «edificant, 
qui etsi aliena non rapiunt, rebus tamen infirmitati 
concessis aliqua delectatione inherent, qui seeun- 
dum suos amandi hac modos, diutius ut lignum, 
vel minus ut fenum, vel minimum ut stipula ignem 
sustinebunt. Et quia hz:ec Deo non prwponunt, salvi 
erunt per fundamentum. Qui vero hic Deo prxepo- 
nunt, vel erimina committunt, non super«zedificant, 
sed destruunt fundamentum. Et est sensus : Si quis 


inigne revelabitur, et uniuscujusque opus quale 
sit ignis probabit. Si cujus opus manserit quod. su- 
peredificavit , mercedem accipiet. Si cujus opus 
arserit, detrimentum patietur ; ipse autem. salvus 
erit, sic tamen quasi per ignem. 

Dies enim Domini, id est dies judicii, in quo se- 
creta patebunt, declarabit cujusque opus. Hic est 
dies hominis pro nutu suo agentis ; sed injudicio, vel 
in morte, cujusque est dies Domini, secundum merita 
judicantis. Et vere declarabit, quia im igne, id est in 
poma purgatoria hominis, revelabitur, quicunque 
modo "δ΄ Z& neget, et uniuscujusque opus quale fue- 
rit, id est firmum vel solubile, ignis futuri judicii 
probabit;duos enim ignes legimus futuros, unum 
&ternum quo eeternaliter punientur reprobi, qui se- 
quitur judicium, alterum qui pr::cedet quo. exuretur 
facies mundi hujus, qui emundabit eos qui super- 
sedificaverunt lignum, fenum, stipulam. (34) Qui au- 
lem supercdifieaverunt aurum, argentum, lapides 
pretiosos, de utroque igne securi sunt, non solum 
de illo ἴθι πο quo in zternum erueiaturus est im- 
pios, sed etiam de illo emendatorio quo purgabun- 
tur quidam salvandi. Ignis enim extremi judicii 
tandiu durabit, quousque purgati sint qui salvandi 
erant. Ef si cujus opus manserit inconsumptum in 
illo igne, quod super«cdificavit accipiet mercedem, 
quia nihil perdet, et quod amavit inveniet. [Augu- 
stinus] Sed, si cujus opus arserit, id est cremabile 
erit, illepafietur detrimentum minoris glorid. (35) 
Vel, patietur aliquid peenz ; ipse autem. salvus erit, 
propter fundamentum Christum cui nihil prz:eposuit. 
Sic tamen salvus erit, quasi rem cremabilem ferens, 
per ignem transitoria tribulationis, qua cremata eva- 
dit ipse, et post istiussane corporis mortem, donec ve- 
niatur ad diem damnationis et remunerationis, si 
hoc temporis intervallo spiritus. defunctorum qui 
sdificarunt lignum, fenum, stipulam. Hujusmodi 
ignem dieuntur perpeti, quem alii non sentiunt, qui 
hujusmodi :difieia secum non portaverunt, ut in- 
veniant ignem transitori: tribulationis, venialia cre- 
mantem : non redarguo, quia forsitan verum est, 
sed quia dieitur, salvus erit, contemnitur ille ignis. 
Gravior tamen ille erit ignis, quam quidquid potest 
homo pati in hac vita. (36) Vel ita potest dici dies 
Domini, ut de die prosentU, et igne presenti acci- 


:difieat super fundamentum hoc, id. est supra fidem D piatur. Nam etiam hie dies Domini est, dum judi- 


Christi, aurum, contemplando Deum; argentum, 
diligendo proximum ; lapides pretiosos, bona opera 
faciendo, id est qui tales sunt, ul tantum cogitent 
quae Deisunt. Et si quis :edificat. lignum, fenum, 
stipulam, id est qui his temporalibus infirmitali 
humans concessis utuntur cum aliquo amore, sci- 
licet dum divisi cogitant quae» mundi sunt, quibus 
sine dolore carere non possunt, uniuscujusque 
opus manifestum erit tandem, et si non modo. 
Et vere, 


(54) Augustinus, in psalmo cxx. 
(95) M., De civit. Dei. 


cium incipit a domo Dei (/ Petr. 1v), id est ἃ sal- 
vandis, ineipit poena quide consummabitur in. repro- 
bis. Ideo enim hie puniuntur electi, ut ibi non pu- 
niantur, in quo die est etiam ignis tribulationis quo 
uritur amor temporalium rerum, dum homines con- 
tristantur amissis. Unde dicitur : Tribulationem 
carnis habebunthujusmodi (I Cor. vit). [Augustinus |. 
Quod enim sine illiciente amore non habent, sine 
urente dolore non perdunt. Quasi dicat : Manifestum 
erit ; dies enim Domini, scilicet dies presentis tri- 


(56) Id., in psalmo cxxu, 


1559 


PETRI LOMBARDI 


1560 


bulationis declarabit, et vere quia igne tribulationis À licet minimis, illie nihil purgationis quis obtinebit, 


declarabitur. Eamdem quippe tribulationem ignem 
vocat, e uniuscujusque opus quale s:t, scilicet fir- 
mum, vel solubile, ignis presentis judicii probabil ; 
hoc igne illius opus non exuritur, qui non ea dilexit, 
quorum amissione crucietur; cui non est natum 
quidquid temporaliter fluit. Exuritur autem illius 
opus, qui hee temporalia dilexit, quoniam sine do- 
lore non pereunt, qua» cum amore possessa sunt. Si 
cujus opus manserit, in igne, ut opus illorum quos 
amissio temporalium non cruciat. Qui supercedificat, 
mercedem accipiet non solum post finem quando hoc 
sumet unde cogitavit, sed etiam in hace vita ubi 
habet requiem suam anima contemnentis omnia (37) 
Si eujus opus arserit, id est eremabile erit, patietur 
detrimentum ; quia quod dilexit perdet, et pro eo 
quod dilexit, hie vel in futuro punietur. Sed quo- 
niam alterutra conditione proposita eis potius mal- 
let carere quam Christo, nec timore amittendi talia 
deserit Christum, quamvis doleat eum amittit, salvus 
quidem erit ipse. Quod sie tamen erit, quasi per 
ignem, quia et si uritur dolore amissorum, non ta- 
men ea prewfert Deo. Etsi ergo urit eum dolor 
amissorum, mon subvertit, neque consumit eum 
fundamenti stabilitate, et incorruptione munitum. 
[Augustinus] Et ideo salvus erit, sed quasi per ignem. 
Iste ignis est tentatio tribulationis, de qua seriptum 
est : Vasa figuli probat fornac, et homines justos 
tentatio tribulationis (Eccli. xxvi). 

Hiec quaeri solet quomodo opus illius exuri dica- 
tur, qui zdifieat lignum, fenum, stipulam, cum non 


de malis aecipiantur operibus, ut dietum est. Non iU 


enim opus ardet, vel detrimentum patitur, nisi ma- 
lum fuerit. Aut igitur non ardent opera per illa tria 
signata, aut mala sunt. Ad quod dicunt quidam per 
illa tria mala opera non intelligi, sed bona que ad 
sustentationem sui, et suorum aliqui faciunt, vel ad 
sustentationem indigentium ex miserieordia, sed 
quia haee opera faciunt cum aliquo amore tempora- 
lium, ideo hzc opera dieuntur arsura, non quod eo 
puniantur, quia hcc faciunt; sed quia terrenum. af- 
fectum aliquem habent eum hzc faciunt : nec ille 
terrenus affectus est adeo malus, ut destruat funda- 
mentum, id est fidem quz per charitatem operatur. 
Simul ergo et charitatem, et talem affectum aliqui 
habent. Talis enim affectus venialis est. Vel potius 
lignum, fenum, stipula aecipiuntur non opera bona, 
nee mala qua sint dammabilia, sed peccata ve- 
nialia. Unde Gregorius (38) : Quamvis hoc de igne 
tribulationis priesentis possit intelligi, tamen si quis 
de igne futur: purgationis accipiat, pensandum sol- 
licite est, quia illum dixit per ignem posse salvari, 
non qui super hoe fundamentum ferrum, vel zs, vel 
plumbum :edifieat, id est peccata majora, et ideo du- 
riora, atque tunc insolubilia ; sed qui :edifieat ligna, 
fenum, stipulam, id est peecata minima atque levis- 
sima, quie ignis faeile consumat. De quibus tamen, 


(97) Aug., De fide et opere. 
(58) Gres., in lib. Dialog. 


nisi in hac vita positus hoc promereatur. (39) De 
hoec autem ait Augustinus. Non sibi quisque pollicea- 
tur habens nefaria opera regnum Dei; et dieat : 
quoniam habeo signum Christi, et sacramenta, non 
delebor in aeternum, sed per ignem salvus ero. Ait 
enim Apostolus : Fundamentum positum est, etc. 
Quid est etiam inquiunt, quod sequitur, alius super- 
:sdifieat aurum, argentum, lapides pretiosos; alius 
lignum, fenum, stipulam. Hoc est qui supra funda- 
mentum justa opera edificat, aurum, argentum, lapi- 
des pretiosos zedificat ; si autem peccata, lignum, fe- 
num, stipulam. Cyrilus quoque ait: (10) Natura 
peccati similis est materie, que cito consumitur 
igni, quam :zedifieari Apostolus a peccatoribus dicit, 


B qui supra fundamentum Christi :dificant lignum, 


fenum, stipulam. In quo manifeste ostenditur esse 
quadam peccata ita levia, ut. stipulte. comparentur, 
feno et lignis. Sciendum quoque quod sicut funda- 
mentum corporalis fabriez» ést imo, ita fundamen- 
tum spiritualis fabrieze est in summo : ideoque sicut 
parietum pondus tendit ad ima, ubi est suum funda- 
mentum, ita spiritualis zedificatio tendit. ad summa, 
ubi suum est fundamentum. Nam et ponderum ge- 
mina sunt genera, quorum alia ima petunt, ut lapis 
super aquam positus, et. aqua super oleum. Alia 
vero summa petunt, ut ignis et oleum. Semper enim 
superiora ignis petit. Et oleum etiam subter aquam 
fusum non se patitur. Sic Ecclesia nunc in imo po- 
sita tendit ad. ccelum, ubi fundamentum ejus est 
Christus, sedens ad dexteram Patris. 

Velaliter potest accipi ab illo loeo : Uf sapiens 
architectus fundamentum posui. — Sapiens archi- 
Lectus est qui secundum disciplinam auctoris collocat 
fundamentum, id est qui secundum traditionem Salva- 
toris evangelizat. Alius autem superzdifieat, scilicet 
ili qui venientes post apostolos docent, sive boni, 
sive mali sint. [Augustinus] Sed videant ut. &edifiea- 
lio congruat fundamento. Unde subdit : Unusquisque 
autem videat quomodo superedificet, utrum secun- 
dum nos qui sumus veri Christi apostoli, an seeundum 
alios, ne si obliqua fuerint et frivola que superz- 
dificant, ruinam faciant, manente tamen incolumi 
fundamento, quia etsi male aliquis docuerit, ta- 
men Christi nomen permanet. Ideo de supercdifica- 
lione videndum est. Fundamentum euim nemo potest 


D ponere, preter id quod. positum est Jesus. |Ambro- 


sius] Quia nemo preter Christum, loquens sua com- 
menta commendaret, ideo quamvis aliqui hzeretiei sint, 
non tamen docent nisi sub nomine Chrisli, ut res 
contrarias et absurdas nominis dignitas aeceptabiles 
faciat. δὲ quis autem supercdificet supra fundamen- 
tum. hoc, aurum, argentum, lapides pretiosos, li- 
gnum, [enum, stipulam ; uniuscujusque opus mani- 
festum erit. In auro, argento, lapidibus prestiosis , pree- 
claram doctrinam signitieat, In. tribus aliis frivola 
el vana doctrina significatur, quz. etsi modo fallit. 


(59) Augustinus, in psalmo Lxx. 
(40) Cyrillus in Leviticum. 


1561 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1562 


in igne tamen apparebit, quia ardebit bona perma- A etus, ad homines in zternam vitam regenerandos; 


nente. Et vere manifestum erit, dies enim Domini 
declarabit quia in igne revelatur, id est mala do- 
etrina in igne omnibus apparebit, nune enim quosdam 
fallit. E£ uniuscujusque opus quale fuerit ignis pro- 
babit, quia si in aliquo non invenerit quod exurat, 
manifestat illum fuisse bonum doctorem ; mala vero 
doctrina ignis esca est. Si cujus opus manserit quod 
supercdificavit, mercedem accipiet. Cum enim nihil 
in eo sordis inventum fuerit prav:? doctrinz, sicut 
ignis non consumit aurum, argentum, lapides pre- 
liosos, ita et bonus magister incorruptibilis perma- 
nebit, et erit ei merces vita eterna. Si cujus opus 
arserit, detrimentum patietur. Opus quod ardere di- 
citur mala doctrina est, que interibit : detrimentum 


pati, est poenam perpeti. Quis enim in pcena posi- Β 


tus jacturam non sentit? Ipse autem salvus erit, 
quia non interibit substantia qua constat, id est 
bona doctrina in qua fundatus est, sieut doctrina 
mala peribit, quee accidens est. Salvus erit, dico, 
sic tamen quasi per ignem, quia non sine pcena erit 
salvus. Per hoc enim ostendit salvum illum futurum, 
sed penas ignis passurum, ut per ignem purgatus 
fiat salvus, et cum perfidi in :&eernum pereant, pro- 
dest illis ex parte credidisse Christum. 


Vrns. 16-20. — Nescitis quia templum Deie stis, et 
Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis autem templum 
Dei violaverit, disperdetillum Deus. Templum enim 
Dei sanctum est, quod estis vos. Nemo se seducat. Si 
quis videtur inter vos sapiens esse in hoc seculo, stul- 


tus fiat ut sit sapiens. Sapientia enim hujus mundi C 


stultitia est apud Deum. Scriptum est enim : Compre- 
hendam sapientes in astutia eorum; et iterum : Domi- 
nus novit cogitationes sapientium, quoniam vana 
sunt. 


Nescitis quia templum Dei estis, etc., sic continet : 
Iste salvus erit per ignem qui a fundamento non dis- 
cedit; sed si quis, vel pseudoapostolus male do- 
cendo, vel homo ei assentiendo, femplum Dei, 
quod vos ?stis, volaveritin se, vel in aliis volens sub- 
vertere fundamentum, et Catholicam societatem 
disjungere, disperdet illum Deus corpore et anima, 
quasi sacrilegum. [Augustinus] Et merito, Zemplum 
enim Dei sanctum est, a tempore baptismi, quia in 
nemine habitat Deus, quem non ante Spiritus san- 


etus sanctificet et purget, quasi templum Dei, quod D 


estis vos, secundum animam et secundum corpus. Ca- 
vete "$ E» ergo vobis, quia vos estis templum, idest 
tales in quibus, scilicet Deus sedet et habitat. Tem- 
plum dico Dei, id est Spiritus sancti. Unde subdit : Ef 
Spiritus Dei,id est Spiritus sanctus habitat in vobis, 
qui vos consummat in bonis, et nescitis hoc. [Au- 
gustinus| Nota quod Spiritus sanctus dicitur hic 
Deus. |Ambrosius] Cum enim premiserit, estis 
templum Dei, non subdit, et Deus habitat, (41) sed 
Spiritus Dei in vobis habitat, in quo aperte ostendit 
Spiritum Dei esse Deum. Ubique adest Spiritus san- 


(41) Aug., contra Maximin, 


et non est eis Deus, imo vero est Deus verus, quia 
vera Dei membra templum ejus sunt, et utiquesub- 
jeetum est templum illi eujus est templum. Quo- 
modo ergo rex non est eujus templum est, quie 
membra sunt regis ? Quomodo eliam non considet 
Patri et Filio qui replevit Filium, qui etiam mem- 
bra Filii suam possidet domum? Deinde cum de 
Patre procedat, quomodo cum Patre non sedet? Cum 
ipsa sessio non sit utique cogitanda carnaliter, et 
cum etiam de membris ejus dicat Apostolus : Susci- 
tavit et consedere fecit in celestibus (Ephes. qw). 
Quomodo ergo Spiritui sancto subtrahitur a nobis, 
quisquis ille est confessus, tanquam sedere cum 
Patre et Filio sit indignus, qui nos eadem sede efficit 
dignos ? Spiritus ergo sanctus, etin ccelestibus sedet 
cum Patre et Filio, et in templo suo habitat, scilicet 
in sanctis qui sunt templum Dei, modo secundum 
fidem ambulantes , et templum Dei erunt ali- 
quando etiam secundum speciem, qualiter etiam 
nunc templum sunt angeli Dei. 

[Augustinus] Sed dieit aliquis : Antequam face- 
ret Deus eclum et terram, antequam faceret san- 
ctos, ubi habitabat? In se habitat Deus apud te, 
et apud se est. Non ergo sic sunt saneti domus Dei, 
ut ipsa subtracta cadat Deus. Imo sic habitat Deus 
in sanctis, ut si ipse discesserit, cadant. (42) Pra- 
lerea sciendum quod non dici nisi stultissime potest 
Spiritum sanetum non habere loeum in nostro cor- 
pore, quod totum nostra anima impleverit ; stultius 
etiam dicitur angustiis alicubi impediri Trinitatem, 
ut Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, alicubi simul 
esse non possint. Verum illud est multo mirabilius, 
quod eum Deus ubique sit totus, non tamen in om- 
nibus habitat. [Augustinus] Quis porro audeat opi- 
nari, nisi inseparabilitatem Trinitatis penitus igno- 
ret, quod in aliquo potuit habitare Pater, aut Fi- 
lius, in quo non habitat Spiritus sanctus ? Aut. in 
aliquo Spiritus sanetus, in quo non est Paler, aut 
Filius? Attendendum igitur est ubique esse Deum 
per divinitatis przesentiam, sed non ubique per in- 
habitationis gratiam. Propter hane enim habitatio- 
nem, ubi gratia dilectionis ejus agnoscitur, non di- 
cimus : Pater noster qui es ubique, cum et hoc 
verum sit, sed qui es in celis (Matth. v1). lllud quo- 
que mirabile est quod Deus est inhabitator quorum- 
dam nondum cognoscentium Deum, et non quo- 
rumdam cognoscentium Deum. Illi enim ad templum 
Dei non perlnent, qui cognoscentes Deum, non 
sieut Deum glorificant ; et ad templum Dei pertinent 
parvuli sanctificati sacramento Christi, et regenerati 
Spiritu saneto, quod nondum possunt cognoscere 
Deum. Igitur quem potuerunt illi nosse, nec habere, 
isti potuerunt habere antequam nosse. Beatissimi 
autem sunt illi quibus hoc. est Deum babere quod 
nosse. Christianis ergo et fidelibus loquens ail, 
templum Dei estis, ete. [Ambrosius] Hoe praemisit, 
ideo ut compungat illos qui turpiter viventes cor- 


(42) Id., ad Dardan. 


1563 


PETRI LOMBARDI 


1564 


pora sua violant, maxime illi qui uxorem patris A homines, et doctores, et angelos accipe, qui stu- 


habet, et quasi templum Dei violans disperdetur. 
Ideo nemo seducat se, vel nos, quasi Deus hoc ne- 
gligat, sed potius, si quis inter vos videtur sapiens esse 
in hoc seculo, id est secundum sapientiam hujus 
seculi, stultus fiat apud se, et Deum contra natu- 
ram credat posse. Uf ifa sit vere sapiens, quia 
stultus seculo prudens est Deo. Et merito apud se 
stultus est, quia ita est apud Deum. Sapientia enim 
hujus mundi stultitia est apud Deum, id est sapien- 
tiam illam stultitiam Deus probat, qui faeit quod 
mundus posse fleri negat. Et nota quod aliquando 
in Scripturis sapientia ponitur pro astutia, abu- 
sione verbi, non proprietate. Quod autem mundi 
sapientia fit stultitia confirmat auetoritate. Scriptum 
est enim in Job : Comprehendam, id est falsos os- 
tendam sapientes mundi in astutia eorum, faciendo 
aliter quam ipsi dicunt. Et iterum, in Psalmo scri- 
ptum est : Dominus movit cogitationes sapientium 
mundi, vel hominum, scilicet carnalium, quoniam 
vanc sunt, id est falss, et quia stultitia est apud 
Deum sapientia mundi. 


Vrns. 21-23. — Nemo itaque glorietur in homi- 
nibus. Omnia enim vestra sunt, sive Paulus, sive 
Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive 
mors, sive prasentia, sive futura. Omnia enim 
vestra sunt, vos autem. Christi, Christus autem Dei. 


Nemo itaque glorietur in hominibus, baptistis, vel 
doctoribus, quasi melius ab uno quam ab alio reci- 
piat, cum non sint datores gratiarum, sive boni, 
sive mali sint, sed tamen ministri. Omnia enim ve- σ 
stra sunt. Quasi dicat : Non. debetis in hominibus 
gloriari, quia vestri sunt, et vere, quia omnia ve- 
stra sunt, id est ad serviendum vobis data, et non 
est gloriandum, nisi de rebus excellentioribus. Et de 
quibus dixerit omnia veslri sunt, aperit subdens : 
Sive Paulus, sive Apollo, qui sunt de majoribus , 
sive Cephas, qui omnibus major, quasi non solum 
minores vestri sunt, sed etiam majores. Et hoc ideo 
dieit ut non singulos doctores sibi defendant cum 
omnibus utantur. [Ambrosius] Deinde exsequitur de 
alis que sunt eorum, sive mundus noster est, 
sive vita presens, sive mors. Mundus itaque noster 
est, si de illo secundum Dei voluntatem sentimus, 
et cursus ejus in Dei voluntate ponimus. Vita pra- 


dent profectui fidelium ; per mortem diabolum, et 
membra ejus aecipe, qui dum persequuntur, utilitati 
servorum Dei serviunt. Alia non mutantur. Ümnia 
enim, vel autem. Quasi dicat : Haec nostra sunt, 
quia omnia, quotquot sunt in mundo, vestra sunt. 
Vos autem estis Christi, non hominis. Et ideo non 
in homine gloriandum, sed in Christo cujus sumus 
creatione et recreatione. Hoc ideo dicit Apostolus, 
ut sicut hzec. nostro judieio concessa sunt, et sub- 
jecta, ita nos Christo subjiciamus. Christus autem 
est Dei Patris proprius Filius, ejus faciens volun- 
tatem, ut et nos ipsius faciamus. Et si famuli 
Christi sumus, cur ergo ad injuriam Christi de ho- 
minibus aliquid speratis Ὁ [August.] Cavendum est 


p" sie intelligatur, Christus est. Dei, qualiter illud, 


omnia vestra sunt. Et illud, vos, estis Christi, (43) 
nam omnia illis, et illi Christo subduntur, ut res 
dissimiles, et in natura diverse. Christus autem 
subditur Deo Patri, non tanquam dissimilis aut al- 
terius nature, sed tanquam Patris Filius. (44) Scien- 
dum etiam quod in hae enumeratione rerum sibi 
connexarum, qua dicitur, omnia vestra, vos Christi, 
Christus Dei, nulla fit commemoratio Spiritus san- 
cli, sicut nec ibi : Caput mulieris vir, caput viri 
Christus, caput Christi Deus (I Cor. x1). Ideo utique 
quia fere nunquam in his que sibi connexa sunt, 
numerari solet ipsa connexio. Connexio autem Pa- 
tris, et Filii est Spiritus Sanctus, qui est deitas Pa- 
tris et Filii, et ipsa deitas dilectio est secundum 
ilud : Deus charitas est (I Joan. 1v). Tacito ergo 
nomine Spiritus sancti, dicit : Vos estis Christi, 
Christus Dei, et ita mediante Christo vos estis Dei. 


CAPUT IV. 


Vzns. 1-5. — Sic nos existimet homo ut ministros 
Christi et dispensatores ministeriorum Dei. Hic jam 
queritur inter dispensatores, ut fidelis quis invenia- 
tur. Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, 
aut ab humano die. Sed neque meipsum judico, 
nihil enim mihi conscius sum, sed non in hoc jus- 
tificatus sum. Qui autem judicat me, Dominus est, 
Itaque nolite ante tempus judicare, quoadusque 
veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita te- 
nebrarum, et manifestabit consilia cordium, et tunc 
laus erit unicuique a Deo. 


sens nostra est, si modeste et eum gloria Dei agi- T) Sic nos existimet homo. Hactenus egit de gloria 


tur. Mors nostra est, si spe futuri libenter pro 
Christo morimur. Sive presentia nostra sunt, qui- 
bus sustentati Deo serviunt, sive futura, spe quo- 
rum serviunt; presentia enim nostra sunt, si sic 
utimur eis ad sustentationem, ut non offendamus. 
Futura nostra sunt, si ea credentes, magis opla- 
mus. Velita : Sive mundus noster est. Hoc ideo 
dicit, quia etiam elementa mundi nobis serviunt, 
sive vita doctorum, sive mors, eorumdem nostra 
est. Nam et vita et mors doctorum ad ezdificalio- 
nem subditis esse debent. Vel per vitam sanctos 


(45) Augustinus, in lib. .xxxur Quzstionum. 
(44) Id., De symbolo. 


pseudo, hinc agit de suo contemptu. [Ambrosius] 
Quasi dicat : Et cum hoc sit, scilicet quod Deus est 
auclor, nos autem adjutores sumus, nec nimis, nec 
minus de nobis arbitremini, sed potius, homo qui- 
libet sic existimet nos, non ut dominos, sed uf mi- 
nistros Christi, quod non pseudo sunt. Hoc ideo ait 
Apostolus, quia de eo minus sentiebant, sed sic 
homo sentiat ut Deus, qui eum elegit, et sic. existi- 
met nos, (45) ut dispensatores ministeriorum Dei, 
vel mysteriorum Dei, quia secundum modum cu- 
jusque mysteria dividimus, vel ministeria. Et scien- 


(43) Augustinus , ad Audacem. 


1565 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1566 


dum quia non solum boni, sed etiam mali dispensa- A hominum. In his plerumque nostra credulitas fallitur, 


tores sunt. Si enim per bonos nos dispensaretur, 
non recte Apostolus diceret : [mitatores mei estote 
(I Cor. 1v). Rursus si per malos non dispensaretur, 
non diceret Dominus de quibusdam : Que dicunt, 
facite ; que autem faciunt, nolite facere (Matth. 
xxi). Dispensatores sunt per quorum ministerium 
pervenitur ad eternam salutem. Non enim esse sa- 
lutis illius dispensatorem per verbum et sacramen- 
tum, est ilius esse participem. Hic .jam quceri- 
fur, etc. Quasi dicat: Ita de nobis existimandum 
est ut dixi, sed hic, id est inter nos quod non alibi, 
jam, scilicet in presenti cum exspectandum esset 
donec Deus judicet, quzritur quis inter dispensa- 
tores inveniatur ut fidelis, scilicet cui possit credi 
ut bene dispenset. Mihi autem, quasi dicat : Hoc 
inter vos queritur quod non esset querendum, 
" Ὁ sed quidquid alii faciant. Mihi pro minimo est 
ut a vobis judicer, quasi infidelis dispensator, aut ab 
humano die, id est humano intellectu, qui non vi- 
det occulta, et potest falli. Vel, ab humano die, id 
est ab hominibus, dum sunt in suo die, et non est 
dies Domini. Humano dicit, quia est dies Domini 
quo judieabit. [Augustinus] Quando unusquisque 
pro se rationem reddet, tunc secreta cordium pate- 
bunt. Sed neque. Quasi dicat : Minimum mihi est, 
si a vobis, vel ab aliis judicer. Sed neque ego, qui 
melius me novi quam vos, judico meipsum, et ita 
perieulum est vobis de ignotis cordis mei, vel alio- 
rum judicare. Tanta enim profunditas credenda est 
esse in homine, quz lateat ipsum hominem, in quo 


est, ut in Petro, profunditas infirmitatis latebat, C 


cum se cum Domino moriturum temere promittebat. 
(46) Cum ergo quisque de se, aut non omnino, aut 
vix possit veram ferre sententiam, quomodo potest 
de alio judicare cum nemo scit quid agatur in ho- 
mine nisi spiritus hominis. Ideo Apostolus non pra- 
sumens de se definitam dare sententiam, ait : Ne- 
que meipsum judico qui melius me novi quam illi, 
sed melius me novit Deus quam ego, et ideo illi 
relinquendum est judicium. Nihil enim mihi con- 
scius sum. [Augustinus] Id est in nullo me remor- 
det conscientia mea, sed nom in hoc justificatus sum, 
id est non ideo me justum puto, quia potest esse quod 
nescio. Delicta enim quis intelligit? (Psal. xvm.) 
Et quis gloriatur mundum se habere cor? Humiliat 
se Apostolus hoc dicens, ut homo loquitur, qui po- 
test habere culpam nescius. Qui autem. | Ambrosius] 
Quasi dicat : Neque ego debeo me judicareneque vos, 
sed qui judicat me Dominus est, id est qui potest et 
debet me judicare, Dominus solus est, qui novit 
omnia; et quia Dominus est qui potest judicare, 
itaque nolite judicare ante tempus judicii , scilicet 
quousque veniat Dominus judicare. Aliter enim in- 
juria judici fit, quia judicis injuria est, si ante ju- 
dicium ejus a servo procedat sententia. Ecce judicium 
prohibet Apostolus, quia occulta sunt nobis corda 


(46) Aug. in lib. vir, quest. 85, 
(41) Id., super Job. 


D 


(41) Sed cavendum est ne perniciosa opinatione fal- 
lamur, ut quia non possumus hominum indagare 
conscientiam, de ipsis rebus habeamus veram cer- 
tamque sententiam, hoc modo, ut si nescimus an 
ille, vel ille homo sit impudicus pudicusve, vel ju- 
stus, sive injustus. (£8) Oderimus tamen impudici- 
liam et injustitiam ; et pudicitiam, et justitiam di- 
ligamus, Et hec appetenda, illaque vitanda in Dei 
veritate conspieiamus, ut cum de ipsis rebus quod 
appetendum est, appetimus, et quod devitandum est 
vitamus, ignoscatur nobis qui de hominibus ali- 
quando imo assidue non vera sentimus. Hac enim 
ad humanam tentationem pertinent, sine qua ista 
vita non ducitur. Unde Apostolus : Tentatio vos non 
apprehendat nisi humana (I Cor. x). Etsi ergo suspi- 
ciones vitare non possumus, quia homines sumus, 
judicia tamen, id est definitas firmasque sententias, 
continere debemus. Si ergo suspicamur quod est hu- 
mana tentatio, saltem non judicemus. Quando ergo 
non erratur in rebus ut. recta sit improbatio vitio- 
rum virtutumque approbatio, profecto si erratur in 
hominibus, venialis est humana tentatio. (uod autem 
perniciosum est prohibet Apostolus dicens : Nolite 
ante tempus judicare quoadusque veniat Dominus, 
qui et illuminabit, id est aperta faciet abscondita te- 
nebrarum, id est peccatorum, et manifestabit consilia 
cordium, id est bonas cogitationes. [Ambrosius] Quia 
gesta et cogitata bona, vel mala tune erunt aperta. 
Et quia tunc erunt omnia nota omnibus, poterunt 
de se judicare, et de aliis. Ef tunc unicuique bene 
agenti, vel cogitanti eri pro modo suo laus, id est 
remuneratio ὦ Deo. Hic autem nescitur quis sit 
laude dignus. Hzc autem, quia superius dixerit il- 
los dixisse, ego sum Pauli, ego Apollo, cum tamen 
hoc forsan nullus dixerit, aperit hie. Quasi dicat : 
Dixi non esse gloriandum in nobis. 

Vzns. 6-9. — Hac autem, fratres, transfiguravi in 
me et Apollo propter vos, ut in vobis discatis, ne su- 
pra quam scriptum est, unus adversus alterum injle- 
tur pro alio. Quis enim te discernit ? Quid autem ha- 
bes quod non accepisti ? Siautem accepisti, quid glo- 
riaris quasi nonacceperis? Jam saturati estis, jam 
divites facti estis. Sine nobis regnatis, et utinam re- 
gnetis ut et nos vobiscum regnemus. Puto enimquod 
Deusnos apostolos novissimosostendit tanquam mor- 
ti destinatos, quia spectaculum facti sumus mundo, 
et angelis et hominibus. 

Haec autem, o fratres, in me et Apollo transfigu- 
ravi, cum in nobis non gloriaremini, id est me et 
Apollo proposui figuram pro omnibus, ut ab omni- 
bus abhorreatur hoc, sicuta nobis. [Ambrosius] 
Hec ergo in se, et Apollo transfiguravit dum pseudo 
et apostolorum gloriam, et traditiones perversas sub 
sua persona et Apollo evacuat, summatim illos de- 
signans, non sigillatim, ne major nasceretur discor- 
dia. Nemo enim audiens nomen suum taxari, vel 


(48) H., in eodem. 


1567 


ejus cui favet contentus est tacere, tacito vero no- A 
mine, audiens de se aliquid dictum dissimulat. Et 
hoc feci, propter vos, id est propter utilitatem ve- 
stram. Hanc scilicet uf in nobis, qui majores sumus, 
discatis , ne unus infletur adversus alium, pro se 
alio, ab illo, id est meliori quam ille, id est quasi 
sit alius ab illo, id est melior qui nullus est quan- 
tum ad se, vel quantum ad ministerium. Vel, infle- 
tur pro doctore alio, a ministris aliis, id est meliore 
quam alii sint. Infletur dico, agendo supra, id est 
ultra, et aliter quam. scriptum est in Jeremia, sci- 
licet : Qui gloriatur, in Domino glorietur (Jer.1x ; II 
Cor. X). In quo debes gloriari, non in homine. (49) 
Quis enim te discernit a massa perditorum ? nullus, 
nisi Deus solus ipse separat te ἃ perditis. Sed quia 
homo inflatus posset respondere, vel voce, cogi- 
tatione, et dicere : Discernit me fides mea, et ora- 
lio mea, et justitia mea, occurrit Apostolus subdens: 
Quid autem. Quasi dicat : Dico quis te discernit, sed 
dicis fides tua, vel oratio tua, vel justitia. Item in- 
terrogo : Quid habes boni, quod non accepisti a Deo ? 
[Augustinus] Sciendum est neminem posse discerni ab 
ila perditionis massa, nisi qui hoc. bonum habet, ut 
credat quod quidquid boni habet gratia Salvatoris ac- 
cepit. Sciendum etiam quod sieut supra temerarium 
judieium prohibuit, ita hic aliud genus arrogantic 
admonere conatur, scilicet ne homo superbiat pro- 
pter aliquam. gratiam a Deo sibi datam, putans se 
eam habere, a se, vel a ministro, quod Apostolus 
redarguens ait, quid habes quod non accepisti : Si 
autem accepisti a Deo; quid gloriaris in te, velin illis, 
quasi non acceperis a Deo ; sed a te, vel ab illis ? Vel 
ita, ne unus infletur adversus alium, pro baptista 
alio, id est meliore quam sit alius, et non debes. 
Quis enim baptista, quantumcunque bonus sit, dis- 
cernit te ab eo qui baptizatus est a minus bono? 
Quasi dieat : Si baptizatus es a Petro, quomodo dis- 
cernis ab eo qui baptizatus est a Paulo? Nihil uti- 
que ili habet a baptista, nihil tu. Quid autem hic 
redarguit illos eosdem qui gloriabantur de magi- 
sterio pseudo, contemnentes doctrinam Apostoli. 
[Ambrosius] Quasi dicat : Gloriaris pro illis. Sed 
quid habes ab illis, quod non accepisti a me? Ad 
unum videtur loqui, sed ad partem plebis loquitur, 
Si autem accepisti a me, quid gloriaris contra me, 
quasi non idem acceperis a me? 

Hoc dicit contra illos qui eadem qux ab Apostolo D 
acceperant, audientes de magisterio pseudoaposto- 
lorum gloriabantur, qui per eloquentiam se com- 
mendantes, gloriam in se vertebant, cum Apostolus 
se contemptibilem videri fecerat, ut gloriam Deo 
faceret. Ideo Apostolus ironice eis loquitur, quasi 
concedens quod eis de seipsis videbatur, cum sub- 
dit : Jam saturati. Quasi dicat : Increpo vos. Quid 
dicens gloriaris, etc., sed non recte videor hoc facere, 
quia vos jam, id est lam cito, saturati estis, id est 
pleni Spiritu sancto. Et jam divites facti estis. Quasi 


(49) Aug., De cor, et erat. 


PETRI LOMBARDI 


1568 


dieat : Et alios saturare potestis. lronia est, ac si 
diceret : Non est ita. Irascentis enim verba sunt, 
non confirmantis. Ef regnatis, id est regitis vos, sine 
nobis. [Ambrosius]. Sic putabant illi gloriantes de 
pseudoapostolis. Et utinam vere regnetis ! Vere re- 
gnare, est de spe et promissis Dei securum esse, et 
in adversis gaudere. Nota quia ut pius pater etiam 
his ingratis filiis bene optat. Regnetis, dico, ita u£ 
et nos regnemus vobiscum. Non dico vos nobiscum, 
cum nos sequi dedignemini ; sed dico os vobiscum, 
ut nos sequamur vos, si non vultis sequi nos quos 
quidem sequi deberetis, quia nos revera regnamus. 
Sed timeo ne sine vobis. Puto enim. Quasi dicat : 
Vos sine nobis putatis regnare, et hoc ideo, quia 
puto ; quasi dicat : Quod nullatenus putandum est. 
Ironice enim loquitur, quod per mala qu: patimur, 
Deus ostendit nos apostolos novissimos, id est vilis- 
simos de quibus non curet, £anquam morti destina- 
ios, id est quasi ad nullam utilitatem, sed morti re- 
servatos. Quod per hoe videtur, quia facti sumus 
mundo spectaculum. Ad spectaculum enim nostri, 
quasi ad monstrum conveniunt homines, per quod 
magis probamur amici Dei. Velita: Puto enim : 
quasi dicat : Ideo deberetis regnare, quia ego puto, 
et certus sum, quod Deus ostendit nos apostolos no- 
vissimos, id est similes novissimis sanctis, scilicet 
Eli: et Enoch, in tribulationibus ; nos dico, tan- 
quam morti destinatos, quia ita fit nobis, ut illis 
qui a vietoribus morti servabantur, ad quod specta- 
culum conveniebat populus, sicut ad derisionem Eliz 
et Enoch tunc convenient, et modo ad derisionem 
apostolorum conveniunt mali. Unde subdit : Quia 
spectaculum factisumus mundo. Quid nomine mundi 
intellexerit, subdit : E£ angelis, et hominibus (30), 
id est utrisque, bonis vel malis; sed bonis, ut con- 
fortent et laudent ; malis, ut insultent et vituperent. 
Boni enim angeli et boni homines laudant, et mali 
irrident. Hzec sunt dextra et sinistra. His utimur, 
quasi armis ad feriendum hostem, id est diabolum, 
scilicet laudantibus et vituperantibus. Sed nec ista 
elevant, nec illa frangunt. 

"$ "$ VEns. 10-14.— Nos stulti propter Christum, 
vos autem prudentes in Christo. Nos infirmi, vos au- 
tem fortes, Vos nobiles, nos autemignobiles. Usquein 
hanc horam, et esurimus, et sitimus, et nudisumus, 
et colaphis cedimur, et instabiles sumus, et labora- 
mus , operantes manibus nostris. Maledicimur, et be- 
nedicimus ; persecutionem patimur, et sustinemus ; 
blasphemamur, et obsecramus ; tanquam purgamen- 
ta hujus mundi facti sumus omnium peripsema us- 
que adhuc. Non ut confundam vos, luec scribo, sed ut 
filios meos charissimos moneo. 

Et nos stulti sumus propter Christum, cujus cru- 
cem predieamus. Quod vos tacentes, videmini in 
Christo prudentes. Uude subdit : Vos autem pru- 
dentes in Christo , et est hic increpatio cum ironia. 
Quasi dicat : Quod totum contra est. [Ambrosius] 


(50) Augustinus in psalmis 11. 


1569 


COLLECTANEA IN EPIST. D. 


PAULi. — IN EP. I AD COR. 1510 


Item : Nos infirmi sumus, id est afllicti. Vos autem À retur esse quod Dei est. Ait enim Dominus in Evan- 


fortes potestate el. securi. Vos mobiles, id est reve- 
rendi. Nos autem ignobiles, id est despecti. Et usque 
in hanc horam, id est continue, id est usque ad hoc 
tempus, e£ esurimus, et sitimus, et nudi sumus ; li- 
bere enim et sine adulatione veritatem przdicantes, 
et gesta pravi vitte arguentes, gratiam apud homi- 
nes non habent ; e£ colaphis ceedimur, et instabiles 
sumus, quia pro persecutione mutamus loca. Fuga- 
mur enim a perfidis, ne plures doceamus ; e£ labora- 
mus manibus nostris, scilicet nobis necessariis ope- 
rantes, quia nemo dat nobis. Et maledicimur, etbe- 
nedicimus, hortando alios ad bonum ; et persecutio- 
nes, id est tormenta patimur, et patüenter sustine- 
mus ; et blasphemamur, quasi magi et malefiei, et 
obsecramus Deum pro illis; vel eos, ne blasphe- 
ment nos ; et facti sumus, id est reputati, tanquam 
purgamenta hujus muudi, de quibus manentibus 
mundus inquinetur, vel abjectis purgetur. Quia fa- 
cti sumus peripsema omnium. Peripsema purgamen- 
tum est ferri, vel pomi, et quidquid de qualibet ma- 
leria ut purgatior reddatur, abjicitur, ut limatura 
iris, et hujusmodi, et quilibet domorum quisquilia. 
Per hzc omnia vero probamur in Christo prudentes 
et fortes, etsi illis aliter videatur. Quasi dieat : Ab- 
jectiores omnibus facti sumus, et hoc usque adhuc, 
id est continue, usque ad hoc tempus. Nom u£ con- 
[undam vos, aspera blandis mitigat ut salutaris me- 
dicus. Quasi dicat : Etsi dixerim vos inflatos, etc., 
amen, non /uec scribo ut confundam vos, id est. ut 
erubescentiam faciam vobis ; sed moneo vos, ut filios 
meos charissimos, pro quibus tot mala passus sum. 
Et bene dixi, quod vos estis filii. Nam ego pater 
sum. Et hoc est quod ait : 


Vrns. 15-21. — « Nam si decem millia pedago- 
gorum habeatis in Christo, sed non multos patres. 
Nam in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui. 
Rogo ergovos,imitatores mei estote,sicut et ego Chri- 
sti. Ideo misi ad vos Timotheum, qui est filius meus 
charissimus, el fidelis in Domino, qui vos commone- 
faciat vias meas, que sunt àn Christo Jesu, sicut ubi- 
que in omni Ecclesia doceo. Tanquam mon venturus 
sim ad vos, sic inflati sunt quidam. Veniam autem 
ad vos cito, si Dominus voluerit ; et cognoscam non 
sermonem eorum qui inflati sunt, sed virtutem. Non 
enim in sermone est regnum Dei, sed in virtute. Quid 
vultis? In virga veniam ad vos, an in charitate et 
spiritu mansuetudinis ? 


Nam si habeatis decem millia pedagogorum. Fini- 
tum pro infinito posuit, id est quantamlibet multi- 
tudinem eruditorum n Christo, qui non genuerunt 
v0s ; sed lamen non habetis multos patres, qui ge- 
nuissent vos in fide Christi. Nam ego tantum genui 
vos, non in me, sed in Christo Jesu, id est in fide 
Christi. Et hoc per Evangelium, id est per przedica- 
tionem meam. (51) Cum prwdixisset, ego genui vos 
in Christo, addidit, per Evangelium, ne ipsius puta- 


(54) Augustin., in psal. Lxxvit. 


gelio : Ne vobis dicatis patrem in terra, unus enim 
est Pater vester Deus (Matth. xxn). Quod non 
ideo dixit, ut hoe nomen cseleris tollatur, sed ne 
gratia Dei qua in z:eternam vitam generamur naturde 
vel potestati, vel etiam sanctitati cujusquam homi- 
nis tribuatur. Appellantur quidem et alii patres, sed 
non sieut Deus Pater unus est, qui regenerat Spi- 
riu sancto, quos facit filios ad hereditatem seter- 
nam ; homines vero dieuntur patres propter honoris 
gratiam, propter :tatem. curamque pietatis. Notan- 
dum etiam quod dum loquens Corinthiis pzedogogos 
nominat pueros illos esse significat. Rogo ergo vos. 
Quasi dieat : Quia genui vos, ergo, o fratres, estote 
imitatores mei, non pseudoapostolorum, sicut et ego 
p Christi, imitator sum. Et hoc rogo vos, quia ex de- 
bito mihi obedire debetis. Ideo etiam, scilicet ut 
imitemini me, 2nisi ad vos Timotheum, per hunc 
creditur missa eis Epistola, qui est filius meus in 
fide, et charissimus, bene agendo, et fidelis in Do- 
mino, id est in praedicatione Domini, qui vos com- 
monefaciat vias meas, id est instructiones meas, 
que sunt in. Christo Jesu, etideo tenendz. Commo- 
nefaciat dico, ita, sicut ego doceo eas ubique terra- 
rum, in omni Ecclesia ; et ideo authentice. Dico misi 
Timotheum, et opus erat mitti. Quia quidam vet 
strum sic inflatisunt de philosophis, quorum terrena 
sapientia gloriantur, tanquam mon sim venturus ad 
vos. Veniam autem cito «d vos. |Ambrosius| Ecce 
post commonitionem promittit se ire ad illos, sed 
si Dominus permitteret. Unde subdit : Si Dominus 
voluerit. Quasi dicat : Veniam ad vos nisi culpa ve- 
stra impedierit. Ideo dicit, si Dominus voluerit, ut 
ostenderet, si non iret Deum voluisse, causa utique 
indignationis illorum. Veniam dico, et cognoscam, 
id est probabo, et quieram, mon sermonem humanae 
sapienti:e, sed. virtutem, in fide et bona operatione, 
eorum qui inflati sunt superbia alta sapiendi οἱ co- 
leros judicandi. Nom enim. Quasi dicat : Ideo non 
quaeram sermonem, quia regnum Dei, id est causa 
regni Dei, non est in sermone, sed in virtute, id est 
non sermo human:e sapientiw, sed virtus est causa 
regni. Quid vultis, etc. Quasi dicat : Ego vere ve- 
niam. Sed quid horum vultis, scilicet an veniam ad 
vos in virga correelionis, ubi etsi sit charitas non 
tamen esse videtur ; an in charitate, id est in mani- 
D festa dilectione, ut bona suppleam, e£ spiritu man- 
suetudinis, ut peccatis parcam? Terroris verba 
infert, ut inflati humiliarentur, et se preepararent ad 
recipiendum eum. Absit ut pii filii dicerent : Si in 
virga correctionis venturus es, noli venire. Melius 
est enim erudiri in virga patris quam in blandimento 
perire preedonis. 


CAPUT V. 


Vzns. 1-5. — Omnino auditur inter vos fornica- 
tio, et talis [fornicatio, qualis nec inter gentes, itaut 
uxorem patris sui aliquis habeat. Et vos inflati estis, 


511 


PETRI LOMBARDI 


1572 


etnon magis luctum habuistis, ut tollatur de medio A Satanas eum corporaliter vexet, et sic ille resipiscat. 


vestrum qui hoc opus fecit. Ego quidem absens cor- 
pore,presens autem spiritu, jam judicaviut prassens 
eum qui sic operatus est, in nomine Domini nostri 
Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum 
virtute Domini Jesu tradere hujusmodi hominem Sa- 
lance in interitum carnis, ut spiritus salvus sit. in 
die Domini nostri Jesu Christi. 

Omnino inter vos, etc. Hie redarguit illum forni- 
catorem qui uxorem patris tenebat, et illos qui il- 
lum tolerabant. Erant enim ipsi participes, dum pa- 
lerentur reum tam ingentis peccali secum incor- 
reptum convenire. Non ergo solum illum aperte 
reum mortis, sed etiam adhzrentes illi non immunes 
ἃ crimine demonstrabat. Quasi dicat : Quaro an 
ad vos veniam in virga, et opus est virga, nisi vos 
corrigitis. Quia auditur omnino, id est ab omnibus, 
inter vos, qui inflati estis, nec corrigitis. Quid audi. 
tur? Fornicatio, res utique infamis, ef falis est, illa 
fornicatio, qualis mec etiam inter gentes, ut grave 
istud peccatum ostenderet nec ab his etiam dicit 
admitti qui Deum nesciunt. Deinde criminis prodit 
genus, dicens : [fa ut uxorem patris aliquis habeat. 
Et hoc publice, ubi testibus opus non est, Publice 
enim novercam suam loco uxoris habebat, nec ter- 
giversalione aliqua poterat tegi crimen. Sciendum 
quod causa hujus fornicationis, scilicet de uxore 
patris, incipit de fornicatione, postea monebit de 
omni carnali videlicet et spirituali. E£ vos, tamen. 
Quasi dicat : Et cum tantum scelus sit inter vos, ta- 
men vos inflati estis vento superbize, qu: pellit mise- 
ricordiam, quam si unum membrum patitur, com- 
patiuntur extera. Ef mom habuistis luctum, id est 
dolorem, pro peccatis illius, quod zagis faciendum 
esset ita utique dolere deberetis, uf qui hoc opus, 
quod nullo modo tegi poterat fecit, tollatur de medio 
vestrum, quia omnes estis partieipes. Ego quidem. 
Quasi dicat : Vos non tulisti eum qui presentes 
eratis, sed ego absens quidem corpore, presens autem 
spiritu, id est sollicitudine mentis et providens vo- 
bis, jam sine mora, judicavi cum qui sic operatus 
est, ut praesens, acsi presens essem, judicavi, dico, 
in nomine Domini nostri Jesu Christi, id estin vice 
ejus. Et hoc modo judicavi, scilicet £radere hujus- 
modi reum Satana, vobis congregatis et in eo spiritu 
cum virtute Domini Jesu, id est hoc " $$ modo judi- 
cavi, ut vos congregati in unum sine aliqua dissen- 
sione quibus mea auctoritas, et virtus Christi 
cooperabitur, tradatis hujusmodi Satana. 

Vel ita potest ordinari littera hoe modo : Judicavi, 
scilicet vobis congregatis et meo spiritu cum virtute 
Domini Jesu tradere hujusmodi Satan in nomine 
Domini nostri Jesu Christi, id est ut vos congregati, 
tradatis hujusmodi Satane in nomine Domini, id 
est ad honorem Domini, et gloriam, cujus gloria est 
in hujusmodi judicio, non pro odio vestro judieavi 
tradere Satanc. Et hoc in interitum carnis, id estut 


(52) Augustinus, De sermone in monte. 


B 


D 


Hanc enim potestatem dicitur habuisse Apostolus, 
ut eum aliquem a stultitia sua non posset dimovere, 
diabolo eum vexandum traderet, quousque pcni- 
tentiam profitens a malo desisteret. Unde subdit : 
Ut spiritus ejus salvus sit in die Domini nostri Jesu 
Christi, id est ut anima ejus salva sit, hic scilicet 
si quando illius cor visitat Dominus, si quando lu- 
ceat illi Dominus in corde. Et appellat diem Domi- 
ni, ortum lucis scilicet appositionem σταῖς. Vel ani- 
ma salva sit, in die Domini nostri Jesu Christi, id 
est in die judieii. (52) Ex his verbis manifestat Apo- 
stolus non se odio sed amore illud fecisse. Sic enim 
Apostolus non crudeliter sed amabiliter, et zelo cha- 
ritatis Satanze tradidit, sicut Moses in cultores idoli 
paucos quidem vindicavit in presens terrens, in po- 
sterum disciplinam sanciens. Nam eum nulla cru- 
delitate, sed magna dilectione fecisse quod fecit, 
apertissime cognoscitur in verbis ejus pro peccatis 
Jud:zorum orantis et dicentis ad Dominum : Au£ di- 
mitteillis, aut dele me de libro tuo (Exod. xxxm).(53) 
Sic et Elias et alii viri boni nonnulla peccata morte 
punierunt, quia sie et viventibus utilis metus ineu- 
tiebatur, et illis qui morte puniebantur non ipsa 
mors nocebat, sed peccatum quod augeri posset, si 
viverent, minuebatur ; non temere judicabant, qui- 
bus tale judicium donaverat Deus. Inde est quod 
Elias multos morte affecit, et propria manu et igne 
divinitus impetrato. Unde et hoc exemplum Elic:e non 
reprehendit Christus in discipulis memorantibus 
quod ab eo factum sit, et petentibus etiam sibi ipsis 
dari potestatem dandi ignem de sublimi ad consu- 
mendum eos qui sibi hospitium non praeberent (Luc. 
IX). Sed. ignorantiam vindieandi in apostolis repre- 
hendit, quia odio non amore correctionis desidera- 
bant vindictam. Tales vindiet:e etiam in Novo Testa- 
mento non defuerunt. Nam et Petrus 510 et in Ana- 
niam et uxorem ejus vindieasse legitur, quando exa- 
nimes ceciderunt nec resuscitati sunt (Acf. v). Vel 
ita, tradidit, ete., ut non de illa corporali vexatione 
accipiatur, sed de privatione ecclesiastice commu- 
nionis, quz fit per excommuniealionem. Quasi di- 
cat : Judicavi eum. qui hujusmodi est tradere Sata- 
nz, scilicet ab Eeclesia expellere, admonitionem ec- 
clesiasticam ab illo suspendere, et liberum illi fa- 
cere ire in interitum carnis, scilicet facere secun- 
dum quod expetit caro ejus in interitum illum du- 
cens. [Ambrosius] Omnis enim carnalis voluptas a 
diabolo est, et ideo cum huic voluptati relinquitur, 
traditur Satans, et cum carnis desiderio se jungit 
anima, interitum patitur. Non autem hac amaritu- 
dine odii facit, sed ea intentione, ut expulsio hzc 
ad revocandum illum valeat. Unde subdit ut spiri- 
tus ejus salvus sit in die adventus Domini nostri 
Jesu Christi, id est ut anima ejus salva sit in die 
judicii. Vel ideo tradidit eum Apostolus Satane, ab- 
jiciendo ab Ecclesia ut Spiritus sanctus, quo conta- 


(955) Id., De sermone in monte. 


1513 


COLLECTANEA IN EPIST. D. 


PAULI. — IN EP. I AD COR. 1574 


minati nudantur, salvus sit eis non amissus. In die A do ex /Egypto fugientes mare Rubrum transierunt. 


Domini, scilicet in die judieii. Nisi enim ejectus 
fuisset, non fieret salvus spiritus Ecclesie in die 
judicii. Deserebat enim omnes contarninationis cau- 
sa, ut in DieDomini nudi a Spiritu sancto inveniren- 
tur. 


Vgns. 6-8. — Non est bona gloriatio vestra. Ne- 
scitis quia modicum fermentum totam massam cor- 
rumpit ? Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova 
conspersio, sicut estis aximi. Etenim pascha nos- 
trum immolatus est Christus. Itaque epulemur, non 
in. fermento veteri, neque in fermento malitie et 
nequitiae, sed in aximis sinceritatis et veritatis. 


Non bona est. Quasi dicat : Et. quia talis fornica- 
tor inter vos est, igitur 2ox bona est gloriatio ves- 
Ira, qua justos vos esse jactatis qui talem inter vos 
patimini ; et si ergo in aliis boni sitis hzec tamen glo- 
riatio mala est, quia hiec omnia bona impedit, quia 
modicum fermentum, id est consensus hujus pec- 
cali, quod cognitum non arguitur, £ofam massam 
corrumpit, [Ambrosius] id est omnes contaminat, 
qui cum possint arguere dissimulant. Participes enim 
erant dum paterentur reum. Sed si quis potestatem 
non habet quem sieut reum abjicere vel probare non 
valet, immunis est, et judicis non est sine accusa- 
tore damnare, ut nec Christus Judam abjecit, quia 
non est accusatus. Vel, modicum fermentum, id est 
unus fornicator alios suo exemplo ad peccatum tra- 
hendo, totam massam corrumpit, id est omnes qui 
norunt et non devitant. Et an nescitis ? hoc, expur- 
gate. Quasi dicat : Et quia modieum fermentum vos 
corrumpit, ergo, expurgate vos, ejiciendo ἃ vobis, 
vetus fermentum , [Augustinus] id est eum qui cor- 
rumpit vos, qui est membrum veteris hominis, et 
acidus. Ejeeto igitur illo fornieatore vetus fermen- 
tum ejicitur. Expurgate, dico, u£ sitis, id est perse- 
veretis, nova conspersio, id est innovafi virtutibus 
et sine corruptione peccati, sicut estis, facti in. ba- 
plismo azymi, id est a corruptione peccati puri. 
Conspersio enim est farina per aquam glutinala, 
sine fermento : idem estet azyma. Vult ergo Apo- 
stolus ut isti sint nova conspersio, id est unum quid 
per dilectionem, et a corruptione peccali puri sicut 
in baptismo, sicut faeti azymi, id est mundi, sine 
corruptione. Zyma enim grece, latine dicitur fer- 
mentum. Etenim (5&4) quasi dicat : Ideo puri esse 
debemus, etenim id est quia. Christus immolatus, 
quem scilicel edere debemus, est pascha nostrum 
scilicet per quem transire debemus de mundo ad 
Patrem. Pascha enim non sicut quidam existimant 
Gricum nomen est, sed Hebrzum. Opportunissime 
amen occurrit in hoc nomine quiedam congruentia 
utrarumque linguarum. Quia enim pati, Graece πάσχειν 
dicitur, ideo pascha passio putatur esse, vel hoc no- 
mine a passione sic appellatum. In sua vero lingua, 
id est in Hebriea pascha transitus dicitur, ideo quia 
tunc primum pascha celebravit populus Dei, quan- 


(54) Augustin., super Joan. 


Nunc figura illa prophetica in veritate completa est, 
cum sicut ovis ad immolandum ducitur Christus, 
cujus sanguine illitis postibus nostris, id est cujus 
signo crucis signatis frontibus nostris, a perditione 
hujus seculi tanquam a captivitate /Egyptiaca libe- 
ramur, et saluberrimum transitum agimus cum a 
diabolo transimus ad Christum. Ab isto instabili 
seculo ad ejus fundatissimum regnum. Ideo enim 
ad permanentem Deum transimus, ne cum hoc mun- 
do transeunte transeamus. Pascha immolatio est, 
non transitus sieut quibusdam videtur. [Ambrosius] 
Prius enim pascha est, et sic transitus, quia ante 
exemplum est Salvatoris, et sic salus. Ifaque. Quasi 
dieat : Et quia Christus immolatus est pascha no- 
strum, itaque epulemur nox. in fermento veteri, id 
est in corruptione veteri, quia aliter non transiremus. 
Deinde fermentum corruptionis per partes distin- 
guit, id est neque im férmento malitie, qu: in 
alium exerceatur ; e£ nequitie, quam in se quis ha- 
bet. Malitia enim est iniquitas quz fit in alium, ne- 
quilia est iniquitas quam in se quis committit. Sed 
in aximis sinceritatis et veritatis, id est in. since- 
ritate a vitiis et veritate bonorum operum quie per 
azymos significantur. Vel, in azymis sinceritatis, id 
est nove vitae, et veritatis, ut sine omni fraude si- 
mus, id est ut sinceritas mundam vitam faciat, et 
veritas omnem fraudem excludat. 

Vzns. 9-13. — Scripsi vobis in epistola : Ne com- 
misceamini fornicariis. Nom utique fornicariis 
hujus mundi, aut avaris aut rapacibus, aut idolis 
servientibus, alioquin. debueratis de hoc mundo 
exisse. Nunc autem scripsi vobis non commisceri. 
Si is qui frater nominatur inter vos est fornicator, 
aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut 
ebriosus, aut rapav, cum hujusmodi mec cibum 
sumere. Quid enim mihi de his qui foris sunt 
judicare? Nonne de his qui intus sunt vos judicatis ? 
Nam eos qui foris sunt. Deus judicabit. Auferte 
malum. ex vobis ipsis. 

Scripsi vobis. Quasi dicat : Moneo vos ab hoc pur- 
gare, et sine hac admonitione debueratis facere, 
quia jam i» alia Epistola, scripsi vobis, hoc scili- 
cet : Non. commisceamini fornicariis. [Ambrosius] 
Significat se prius scripsisse eis aliam Epistolam 
ubi monuit illos ne jungerent se male vit:e homini- 
D bus ; et quia non intellexerant qui? scripserat qua- 

liter accipienda sint, determinat : Non utique forni- 

cariis hujus mundi, id est. gentilibus, qui post va- 
rias concupiscentias suas euntes fornicantur a Deo, 
quibus misceri non prohibuit, sieut isti prius intel- 
lexerant. Aut ne commisceamini avaris, aut rapa- 
cibus, aut idolis servientibus. Hwc et in illa Epis- 

tola prohibuerat, ας et modo debent observare. A 

fratribus talibus scripsit esse recedendum, qui sunt 

forniearii, vel avari, vel rapaces, vel idololatrae, sed 
non a gentilibus. Alioquim, id est si priecepissem 
gentilibus non commisceri , debueratis exisse de hoc 


1515 


PETRI LOMBARDI. 


1516 


mundo, id est necesse esset de mundana conversa- A professione et nomine, nonne vos vidi? utique; in 


tione exire, cum ubique tales sint. Non enim possunt 
homines inhoc mundo viventes nisi cum talibus vi- 
vere, nec etiam possent tales Christo lucrari, si col- 
loquium eorum vitarent, et convivium. Unde et Do- 
minus eum peccatoribus et publieanis comedit. Vel 
ita dico, ne commisceamini, alioquin, id est si com- 
misceamini, debueratis de hoc mundo exisse, id est 
melius esset vobis mori. Compendium enim est 
male agentibus, si eitius moriantur, quam diutius in 
peecatis versentur. Nunc autem sciipsi, vel ergo. 
Quasi dicat : Quia non de illis scripsi. Ergo nunc 
apparet quod seripsi vobis, mom commisceri, etc. 
"s 39 Vel ita junge tunc scripsi, et non bene accepi- 
stis; nunc autem determinate scripsi vobis non 
commisceri, hoe modo, scilicet : δὲ is qui nomina- 
tur fraler, etsi non sit, est fornicator, nominabilis 
et manifestus, et falee evangelica precisus vel no- 
tatus. Vel secundum aliam litteram : Si quis frater 
nominatur fornicator, idem sensus, auf avarus, 
aut idolis serviens, aut maledicus,1d est detractor, 
aut rapaz, aut iracundus, aut ebriosus usu. In his 
omnibus notat eos. Cum hujusmodi, id est cum his 
et aliis similibus scripsi et scribo, jussi et jubeo, 
nec cibum sumere, nedum orare, ut sic erubescens 
corrigatur. Attende quod uon simpliciter jubet, non 
cibum sumere cum fornicatoribus vel avaris et cae- 
teris; sed praemittit : 

Si quis frater mominatur. [Ambrosius] Per 
hoc enim quod ait frater , ostendit quod cum infi- 
deli et gentili non prohibuit cibum sumere. Qui 
etiam alibi ait : Si quis vocat vos ex infidelibus ad 
canam, et vultis ire, omne quod appositum fuerit 
manducate (Cor. X). (55) Dicendo aulem nominatur, 
ostendit non temere et. quomodo libet, sed per ju- 
dicium auferendos malos esse ab Eeclesi&f commu- 
nione, et si per judicium auferre non possunt, tol- 
lerentur potius. Nos enim ἃ communione quemque 
prohibere non possumus, nisi aut sponte confes- 
sum, aut in aliquo judicio vel eeclesiastico, vel 
seculari nominatum atque convietum. Hoe igitur 
dicendo noluit hominem ab homine judicari, ex 
arbitrio suspicionis , vel etiam extra ordinarium 
usurpato judicio, sed potius ex lege Dei secundum 
ordinem Ecclesie, sive ultro confessum, sive aecu- 
satum et eonvietum. [Ambrosius] Eam igitur no- 


his enim putredo secanda est. Nam eos qui foris sunt 
Deus tantum judicabit ; non nobis commisit ut. eos 
nunc judicemus. Et quia jubeo non commisceri ta- 
libus, ergo auferte malum hominem ex vobisipsis, 
qui inde inquinamini. 

CAPUT VI. 


Vgns. 14-6. — Audet aliquis vestrum, habens 
negotium adversus alterum, judicari apad iniquos 
et non apud sanctos? An nescitis quoniam sancti 
de hoc mundo judicabunt? Et si in vobis judica- 
bitur mundus , indigni estis qui de minimis judi- 
celis? Nescitis quoniam angelos judicabimus, quanto 
magis secularia? Secularia igitur judicia si habue- 
ritis, contempltibiles qui sunt in Ecclesia , illos 


B constituite ad judicandum. Ad verecundiam ves- 


tram dico : Si non est inter vos sapiens quisquam, 
qui possit judicare inter fratrem suum, sed frater 
cum fratre judicio contendit ; et hoc apud infideles? 

Audet aliquis. Occasione hujus judicii de quo su- 
pra tractavit, incipit agere de judiciis in quibus 
multis modis peecabant, scilicet quod contemptis 
fidelibus infideles judices adibant, vel stultos judi- 
ces instituebant, et litigabant, fraudabant, et alia 
hujusmodi. Quasi dicat : Dixi quod debetis judicare 
de his qui intus sunt, et cum hoc debeatis, aliquis 
vestrum habens negotium adversus alterum fidelem, 
audet judicari apud iniquos, [Ambros.] id est infi- 
deles, qui iniqui sunt fidelibus quocunque modo pos- 
sunt, et leges divinas aut omnino spernunt, aut pro- 


C pter opprimendos bonos falsa expositione interpre- 


tantur ; e£ non potius apud sanctos, qui Domini ti- 
mentes justitiam, et legum veritati salva charitate, et 
charitati salva veritate judicando deservirent? Quasi 
dicat : Revera audacia est, et stultitia hoc facere. Et 
quasi aliquis diceret : Debentne sancti de hujusmodi 
judieare ? Et ait : An nescitis quoniam sancti de hoc 
mundo judicabunt, quiin errore est? Quod non 
oliose dixit Apostolus. Ideo enim dixit de hoc mundo, 
ut et alterum ostendat, quia est οἱ alter superior. 
De hoc autem judicabunt sancti meliores facti 
comparatione, quia exemplo fidei illorum, perfi- 
dia hujus mundi damnabitur. Judicabunt etiam 
auctoritate οἱ potestate. E£ si im vobis judicabitur 
mundus, id est per vos, quia aliquos sanctos habe- 


minationem hie intelligi voluit. Apostolus, qux fit D lis qui judicabunt, indigni estis qui judicetis de istis 


in quemque cum sententia ordine judiciario, atque 
integritate profertur. Nam si nominatio quzlibet 
sufficit, multi damnandi sunt innocentes, quia sceepe 
falso in quoquam erimina nominantur. Quid enim? 
Quod non de gentilibus agat, sed de fratribus prze- 
dietis eriminibus notatis, h?e ostendit. Quasi dicat : 
De his dico tantum qui fratres sunt. Quid enim 
máhi est, id est mihi attinet, judicare de his qui 
foris sunt ? id est extra Ecclesiam. His enim potius 
blandiendum est. Ac si dicat : Nil attinet ad me de 
his judicare. Sed his qui intus sunt, in Ecclesia 


(98) Augustinus, in lib. De penitentia. 


minimis. Quasi dicat : Non et vere de his potestis 
judicare, quoniam. judicabimus etiam angelos apo- 
statas, qui cum essent creati digni, id est in digni- 
tate, tamen lapsi sunt, cum 1511 fragiles stent, et ideo 
etiam angeli judicabuntur, quia impugnantes san- 
ctos, victi sunt ab eis. Et nescitis vos hoc, scilicet 
quod angelos judicabimus, et quanto magis possu- 
mus judicare sccularia, id est de rebus seculi? 
Secularia igitur, ete. Sicut jam reprehendit eos, qui 
causas agebant apud infideles, contemptis fidelibus, 
ita nune reprehendit eos quod contemptibiles judi- 


1511 


quia debetis judicare, igitur si habueritis secularia 
judicia, ideo dieit, si habueritis, quia nec habenda 
sunt, sed potius est condonandum, vel contemnen- 
dum. Si, inquam, habueritis, constituite ad judican- 
dum illos contemptibiles, id est indiscretos et viles, 
qui sunt in Ecclesia. Quasi dieat : Hoc est quod vos 
fecistis. Unde eoacti fratres recurrunt ad illos, id 
est ad infideles, hoe redarguit in eis Apostolus, 
ironice eis loquens, et quia sic fieri non debet, ad- 
"jecit : Ad verecundiam, vel reverentiam vestram dico. 
Quasi dicat : Non impero, sed memoro, ut verecun- 
demini, et debetis erubescere, quia non est inter vos 
quisquam sic, id est adeo sapiens, quipossit judicare 
inter fratrem et fratrem suum, ut ita necesse sit ut 
stultos statuatis judices. Et hi tamen potius sta- 
tuendi sunt, quam ad infideles judices eatur, si de- 
sunt sapientes ; sie, inquam, non est sapiens. Sed 
frater cum fratre in judicio contendit ; quod malum 
est, et hoc apud infideles; quod pejus. Vel ita, sze- 
cularia igitur. Quia dixerat Apostolus eos posse de 
his minimis judicare, determinat qui ad hujusmodi 
negotia definienda sint constituendi, scilicet. con- 
lemptibiles qui sunt in Ecclesia ; majores enim spi- 
ritualibus intendere debent. Quasi dieat : Et. quia 
judieare debetis, igitur hoe modo facite. Si s:ecu- 
laria negotia habueritis, constituite ad judicandum 
qui sunt in Ecclesia contemptibiles, id est aliquos 
sapientes, qui tamen sunt minoris meriti. (53) Apo- 
stoli enim predicando circumeuntes talibus non 
vacabant. Sapientes ergo qui in locis consistebant 
fideles et sancti, non qui hae atque hac propter 
Evangelium discurrebant, talium negotiorum exa- 
minatores esse voluit. A quibus nos excusare non 
possumus, elsi velimus. [Augustinus.] Christum 
enimtestem invoco, quoniam mallem per singulos 
dies certis horis aliquid manibus operari, et exteras 
horas habere liberas ad lezendum, orandum, vel ad 
agendum aliquid de divinis litteris, quai tumul- 
iuosissimas perplexitates causarum pati de negotiis 
| secularibus, vel judicando dirimendis, vel interve- 
niendo przcidendis. Dico constituite contemptibiles. 
Hoc autem ad reverentiam vestram dico, ut vide- 
licet ii terrenas causas examinent, qui exteriorum 
rerum sapientiam perceperunt. Qui autem spiritua- 
libus donis ditati sunt, terrenis non debent negotiis 


ponere, valeant bonis superioribus deservire. Sed 
|eurandum magnopere est ut hi qui donis spiritua- 
libus emicant nequaquam proximorum infirmantium 
negotia funditus deserant ; sed hic aliis quibus di- 
gnum est tractanda commiltant vel per se gerant. 
Sic non est. Redit ad illud quod supra redarguit, 
Scilicel quod ad infideles judices ibant. Quasi di- 
cat: Nou debetis judicari apud infideles. Quia sic 
non est inter vos quisquam sapiens, etc., usque 
apud infideles. Quasi dieat : Est utique inter vos 


(95) Augustinus , De opere monachorum. 


PATROL, CXCI. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1 
ces, lieet. fideles constituebant. Quasi dicat : Et A sapiens qui potest judicare. [Gregorius] Eosdem 


1518 


enim quos contemptibiles nominaverat, sapientes 
postea vocat, cum ait, sic noa est inter vos. 

Vgns. 7-12. — Jam quidem omnino delictum est 
in vobis, quod judicia habetis inter vos. Quare non 
magis injuriam accipitis? Quarenon magis fraudem 
patimini? Sed vos injuriam facitis et fraudatis , et 
hoc fratribus. An nescitis quia iniqui regnum Dei 
non possidebunt? Nolite errare , neque fornicarii , 
neque idolis servientes, neque adulteri, neque mol- 
les, neque masculorum concubitores, neque fures, 
neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque 
rapaces regnum Dei possidebunt. Et hec aliquando 
quidem fuistis, sed abluli estis, sed. sanctificati 
estis, sed justificati estis in nomine Domini nostri 
Jesu Christi, et im Spiritu Dei nostri. Omnia 
mihi licent, sed non omniu expediunt. 

Jam quidem. Quasi dicat : «Quia eontentiose et 
apud infideles vestra repetitis non simpliciter. Jam 
quidem omnino delictum est in vobis, id est ex hoc 
solo delictum est in vobis, scilicet. qui judicia hu- 
jusmodi habetis inter vos, inter quos non decet. Pec- 
catum enim est litigare $$ 4} cum pax esse debeat. (54) 
Ex hoc apparet, quia peccatum est judicium habere 
contra aliquem. Sed ne exeuses quod juste hoc agis, 
quia pateris injuriam quam judicii sententia vis a te 
removeri, occurrit et ait: Quare non magisinjuriam, 
id est apertam violentiam, accipitis? (Juare non ma- 
gis occultam fraudem patimini. (Quasi dicat : Mirum 
est quod non potius hoc facitis. Unde et Dominus 
ait : δὲ quis voluerit tunicam tuam tollere, et judicio 
tecum contendere, dimitte ei et pallium (Matth. v). 
Et alibi : Quiabstulerit tua, noli repetere (Luc. v1). 
Sed tamen hoc seeundum veniam infirmis Apostolus 
concedit, cum sinit in Eeclesia talia judicia finiri inter 
fratres, fratribus judicantibus, extra Ecclesiam vero 
hic fieri terribiliter vetat. Ut autem preedieta verba 
Auguslini, quibus ait, peccatum est judicium habere 
contra fratrem, sane intelligantur, dicendum est 
hie quid in hujusmodi liceat, vel conveniat perfectis 
et quid non; et quid liceat infirmis vel non. Per- 
fectis igitur licet sua repetere simpliciter, scilicet 
sine causa, sine lite, sine judicio ; sed non conve- 
nit eis inde movere causam ante judicem. Infirmis 
vero lieet repetere sua, movendo causam ante judi- 
cem, et judicium habendo contra fratrem ; sed non 


implicari, ut dum non coguntur inferiora bona dis- D contentiose vel fraudulenter, nec apud infideles ju- 


dices. Sed vos. Quasi dicat : Debetis injuriam pati et 
fraudem quod non facitis, sed. potius vos facitis in- 
juriam, id est apertam violentiam, dum contenditis ; 
et fraudatis, dum judices corrumpitis donis ; e£ hoc 
facitis fratribus, quos juvare deberetis. Hoc facitis, 
et sic regnum perditis. Et pejus est quia scientes. 
Naman nescitis quia iniqui quilibet non possidebunt 
regnum Dei? Ergo nec salutem, quia non est salus 
proter regnum. Nolite errare, quasi de misericordia 
confisi, quia neque fornicarii, neque idolis servientes; 


(54) Augustinus, in Ench. 


50 


1519 


PETRI. LOMBARDI 


1580 


singula horum sufficiunt ad regnum tollendum ; »e- A mini prohibentur, expediunt. Omnia vero illicita 


que adulteri, neque molles, id est pathiei, neque ma- 
sculorum concubitores, neque avari; in his omnibus 
notaeos argui; neque fures, neque ebriosi, neque ma- 
ledici, neque rapaces regnum Deipossidebunt. Et hcec 
quidem, id esttales, fuistis, sed abluti estis in ba- 
ptismo, et ideo turpius est, si reditis. Et non solum 
abluti, sed sanctificali estis, id est confirmati ad 
bene operandum, Spiritu saneto dato. Et non modo 
sanelifieati, sed justificati estis, scilicet bene operan- 
do. Nota sed repetitam conjunctionem non parvum 
pondus dare sententie. [m nomine. Quasi dicat : 
Abluti estis, et hoe in nomine Domini nostri Jesu 
Christi, et Spiritu Dei nostri, id est operatione Spi- 
ritus sancli. Omnia mihi licent, etc. Quia dixiid po- 
tius esse. ferendum, quam causas male agere, ne 
quis putet sua ullo modo repetenda supponit. Om- 
nia, ele. Quasi dicat : Non est contendendum cum 
fratre tamen omnia mea licent, id est licita sunt 
repeti, id est omnia mea licet repetere mihi, se4 ta- 
men 7107. repetam, quia om omnia expediunt ad cur- 
sum meum, sed impediunt. Item per aliam causam 
idem ostendit dicens : 

Vgns. 12, 13. — Omnia mihi licent, sed ego sub 
nullius redigar potestate. Esca ventri, et venter es- 
cis; Deus aulem et hunc et has destruet. 

Omnia mhi licent, id est licita sunt ; sed tamen 
ego non repetam, quia cum sim liber, sub potestate 
nullius redigar hominis vel rei, id est nolo redigi 
sub potestate judicis, vel nolo esse sub dominio ali- 
cujus rei, ut causa ejus fratrem offendam. Tunc 
enim res super nos dominium habet, cum amorem 
ejus amori proximi praponimus. Fsca, ete. Quasi 
dicat : Propter hoc quod dixi non sunt repetenda, 
tamen propter hoc licet repetere, quia esca debetur 
ventri, pro quo creata est. Reficimus enim quotidia- 
nas ruinas corporis edendo et bibendo. Per escam, 
nota necessaria nature ; e£ venter debetur escis, 
quia aliter non potest sustentari; et ideo licet no- 
stra repetere. Deus autem, [August.] Quasi dicat : 
Esca debetur ventri, et venter escis, sed non multum 
pro his laborandum est, quia destruentur ; et hoc 
est quod subdit, Deus autem, et hoc et illud, vel, 
hunc et has, id est ventrem et escas, destruet, se- 
cundum hune statum : quod erit, cum corruptibile, 
hoc induet incorruptionem (1 Cor. xv). (55) Vel ita, 
omnia mihi licent : De his dieit quze ad escam per- 
tinent. Erant enim inter eos qui cibos discernebant, 
judicantes alios mundos, alios immundos. Alii omni- 
bus cibis vescendum esse putabant. Quasi dicat : Non 
solum in judiciis et in aliis przedietis offenditis, sed 
etiam in cibis. Omnia quidem mihi licent, id est omni- 
bus cibis vesci licet, non legali doctrina, sed libera 
potestate. (56) Sed non omnia expediunt. Nota quod 
potest aliquid licere et. non expedire; expedire au- 
tem quod non licet non potest, ac per hoe non om- 
nia qua lieita sunt, id est quae nullo pracepto Do- 


(53) Augustinus, ad Polentum. 
(56) Id., in eodem. 


non expediunt. Sieut enim omnis qui Christi san- 
guine redemptus est homo est, non tamen omnis 
qui homo est, etiam Christi sanguine redemptus 
est. Ità omne quod non licet. non expedit, nec tamen 
omne quod non expedit eliam non licet. Ut igitur in- 
ler id quod licet et expedit, et quod non licet, atque 
ideo non expedit, aliquo certo fine nitamur distin- 
suere. [Auguslinus| Fateor quod ea mihi videntur 
licere et non expedire, quz per justitiam, quae coram 
Deo est, permiltuntur; sed propter offensionem 
hominum, ne ob hoc impediantur ad salutem, vi- 
landa sunt; ea vero non licere, et ideo non expe- 
dire ; quie 510 ipsa justitia vetantur, ut facienda non 
sint, etiamsi ab eis laudentur quibus in notitia fue- 
rint prolata. Quod siita est, ideo non nisi illicita 
prohibentur a Domino, ut ea quze licita sunt, et non 
expediunt, non legis vinculo, sed libera dilectionis 
beneficentia et consilio charitatis caveantur. Hac 
sunt que amplius erogantur saucio, qui curandus 
ad stabulum Samaritani illius miseratione perdu- 
ctus est. (57) Hxee non precipiuntur a Domino, quam- 
vis Domino moneantur offerri, ut tanto intelligan- 
lur esse graviora, quanlo magis ostenduntur inde- 
bita. Illicita ergo prohibentur, licita vero qu:e non 
expediunt libere caveantur. Omnia mihi licent. Hic 
repetit quod dixerat ut addat quod non dixerat, sci- 
licet sed et ego, ete. Quasi dicat : Omnia mihi licita 
sunt, sed ego sub nullius rei potestale redigar ; quod 
facerem, si cum offendieulo fratris manducarem : 
ità enim amore esc:e. fratrem offenderem. Esca, etc. 
[Augustinus] Quasi dieat :' Vere omnia mihi licent, 
quia esca debetur ventri, et. venter escis. Non mu- 
tantur ista. Unde et post, Apostolus ait : Omne quod 
in macello venit manducate (I Cor. x), sed non cum 
scandalo manducandum est. Unde alibi dieit : Noz 
manducabo carnem in eternum, ne fratrem meum 
scandalixem (I Cor. vu). Itemque alibi : Omnia qui- 
demmundasunt, sed malum est homini qui peroffen- 
diculum manducat (Rom. xiv). Deus autem. Quasi 
dicat : Esca debetur ventri, et venter escis, sed ta- 
men non edam eum scandalo, quia Deus et hoc et 
illud, vel. hune et has destruet. [Ambrosius] Vel ita, 
omnia licent : Preemittit hic Apostolus quod postea 
plenius acturus est. Dicit enim quod sibi licet ab 
alis sumptus accipere, sicut alii apostoli accipie- 
D banta subditis suis. Sed quoniam sciebat pseudo 

occasionem quzrere accipiendi, noluit ab his aeci- 

pere, ne causa ventris vigor ecclesiastiez veritatis 

lorpesceret. Quod ergo dicit Apostolus, omnia li- 

cent, non de malis, sed de bonis intelligi oportet. 

Quibusdam enim videtur propter libertatem con- 

cessi arbitrii hoc Apostolum dixisse, quasi omnia 

liceant, sed non expediant, sed nunquam dicitur 

licere quod. prohibetur. Unde et Joannes ad Hero- 

dem ait : Non licet tibi habere uxorem fratris tui 

(Marc. vi). Quod si illud esset quod illi aiunt, de- 


(97) 14., in eodem. 


1581 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1582 


buit dicere, lieet tibi, sed non expedit. Et Dominus À minum suscitavit Deus. Si vero suscitavit Dominum, 


similiter mulieri Chanan:se ait : Non licet panem filio- 
rum miltere canibus (Matth. xv). Et ideo quod ait 
Apostolus, omnia mihi licent, non agitur de malis 
sed de bonis. Quasi dicat : Vos me contemnitis, et 
aliis inferiorem, quia sumptus non accipio, :stima- 
tis : sed non ideo dimitto quin mihi liceat aceipere. 
Nam omnia mihi licent qua: et coapostolis, quie lex 
naturalis habet, non Mosi qui multa pro duritia il- 
lius populi prohibuit. Hoc dicit quia licebat ei sum- 
ptus accipere, unde post acturus est; sed noluit quia 
non expedit. Unde subdit, sed non omnia expediunt, 
sicut non expedit accipere sumptus. Si enim ab his 
acciperet quos in tantis vitiis arguebat, auctoritatem 
magisterii inclinaret. Non enim potest instanter ar- 
gui a quo accipitur, maxime cum ille promptus sit 
ad dandum ut sibi humiliet prepositum. Unde et 
dicit : Sed ego sub nullius redigar potestate, mi- 
nuendo liberlatem meam, reprehendendo quod fa- 
cerem, si sumptus ab eis susciperem. Pseudo autem 
apostoli qui non causa religionis, sed quzstus pree- 
dicant, nolunt amari esse peccantibus. Esca, elc. 
Vere licet mihi aecipere necessarios sumptus, quia 
esca debelur ventri, et veuler escis ; sed non ta- 
men accipiam, quia Deus et hoc et illud destruet. 
Non mutatur horum verborum sensus. Vel ita om- 
nia licent. Quasi dicat : Illi qui. przdieta vitia ha- 
bent, non possidebunt regnum, et ideo vitanda sunt, 
quia etiam si licerent, fugienda essent. Ponatur enim 
quod omnia licent, id est ponat aliquis licere omnia, 
non quia illi liceant, sed quia. licere quibusdam vi- 
dentur ideo quia non impendent legalia tormenta, 
sed non omnia expediunt, quia propter se vitanda 
sunt. Item repetit omnia licent, sed ego sub nul- 
lius redigar potestate. Cum enim mens concepta 
desideria sequitur, et amor cujuslibet rei ubi domi- 
natur, servire rebus convincitur, quarum amore 
superatur. Esca, etc. Quasi dicat : Sub nullius re- 
digar polestate ; et vere, quia nec etiam pro esca, 
elsi esca debealur ventri, et venter esca. Deus au- 
tem et hoc et illud destruet. 

Vrns. 13-17. — Corpus autem non fornicationi, 
sed Domino, et Dominus corpori. Deus vero et Domi- 
num suscitavit,et nos suscitabit per virtutem suam. 
Nescitis quoniam $$ & corpora vestrc membra sunt 
Christi ? Tollens ergo membra Christi faciam mem- 
bra meretricis ? Absit ! Annescitis quoniam qui ad- 
lueret. meretrici, unum corpus efficitur ? Erunt 
enim, inquit, duo in carne una. Qui autem adhc- 
ret Domino unus spiritus est. 

Corpus autem. [Ambrosius] Hie redit Apostolus 
ad superiorem sensum, quasi esca debetur ventri, 
et venter escis, sed corpus non debetur fornicationi. 
Et ideo de hoc judicium non potest prxetermitti, ut 
vos, o Corinthii, soletis, sed debetur Domino, id 
est servitio Domini, e£ Dominus debetur corpori, ut 
glorificet illud et suscitet, et suscitabit, quia e£ Do- 


(58) August., de verb. Apost. 
(99) Id., in eod. 


et nossuscitabit per virtutem suam, cui nihil est im- 
possibile. Nescitis quoniam. Quasi dicat : Corpus 
non debetur fornicationi, sed Domino, quoniam cor- 
pora nostra, non solum anims, sunt membra Chri- 
sli, ut eum imitemur. Et nescitis, vos hoc. Attende 
quod corpora nostra dieit esse membra Christi, 
quoniam Christus caput nostrum est, (58) eo quod 
homo facetus est propter nos, corpus autem ejus 
Ecclesia est. Si ergo Christus tantummodo animam 
humanam susciperet, membra ejus non essent nisi 
anim: nostrae, quia vero corpus suscepit, per quod 
eliam eaput est nobis, qui ex anima et corpore con- 
stamus, profecto illius membra sunt corpora nostra, 
quia enim corpus accipit et. corporum caput est. Si 
ergo aliquis cupiens fornieari vilescat sibi, et in 
seipso contemnat seipsum, non in se contemnat 
Christum. Non dieat : Faeiam hoe, nihil sum, quia 
corpus ejus membrum Christi est. Et cum Christi 
membra sint corpora nostra, follens ergo a servitio 
Christi. membra Christi, cui in te parcendum est, 
faciam meretricis? Ut ejus serviam voluntati ? itane 
viluit dignitas ista quade tam benigne prestita est? 
Absit, ut hoe fiat! [Augustinus] Notandum quia 
corpora nostra quz hie dieit Apostolus esse mem- 
bra Christi, alibi dicit esse templum Spiritus san- 
cli, propter corpus Christi, quod ex genere corpo- 
ris nostri suscepit ; (59) eorpora nostra membra 
sunt Christi propter inhabilantem spiritum Christi, 
eadem corpora sunt templum Spiritus sancti. Et 
non potest non esse sanctum corpus, quo sanctifi- 
cato utitur spiritus. (60) Ut alia taceam non pos- 
sunt simul esse membrum Christi, et membra me- 
retrieis ; nec isti dicendi sunt manducare corpus 
Christi qui sunt membra meretricis. Hoc est enim 
non sacramento tenus, sed revera corpus Christi 
manducare, in Christo manere, ut in illo maneat et 
Christus. 

Non itaque manent in Christo qui non sunt mem- 
bra Christi, nec sunt membra ejus, qui sunt mem- 
bra meretricis. 4» nescitis ? Quasi dicat : Ideo non 
decet ut tollam membra Christi, et faciam membra 
meretricis, quoniam qui adlueret meretrici, unum 
corpus effieitur eum ea. [Ambrosius] Fornicatio 
enim ambos et unum corpus facit ; ut quomodo in 
natura sie et in macula unum sunt. Et an nescitis 


D hoc ? et quasi quis quireret an unum sunt, respon- 


det: Utique. Quia, inquit, liber Genesis etiam de 
legitime eonjunetis : Erunt duo in carne una, id est 
carnali opere, quod inter conjuges potest fieri sine 
peccato, et etiam in carne sunt secundum naturam, 
quia in natura sunt unum vir et mulier. Manifestum 
est enim, non quia mulier de viro ambo in carne 
una sunt. Qui autem. Quasi dicat : Quia adhieret 
meretriei unum est cum ea. Qui autem adhaeret 
Domino, semper Dei faciens. voluntatem, non una 
caro, sed unus spiritus est cum Spiritu. Domini, 


(60) Id., De civit. Dei. 


1583 PETRI LOMBARDI 1584 


cum quo est unus spiritus, non substantic identi- A ita efficiunt, obstrictum et obnoxium, sieut in solo 


late. Diversze enim subslanti& sunt spiritus homi- 
nis et Spiritus Domini, sed quia accedit iste spiri- 
tus ad participationem naturz. veritatis et. beatitu- 
dinis illius. [Augustinus] Unus ergo spiritus est cum 
Spiritu Dei, cum ei sic adhzret ut sit parliceps 
beatitudinis : quod plene erit cum satiabitur desi- 
derium ejus in bonis immutabilibus, scilicet in ipsa 
Trinitate Domino suo, cujus imago est. Non ergo 
spiritus hominis ita est unum vel unus eum Spiritus 
Dei, sicut Filius cum Patre unum est, et unus 
Deus. Sic enim dicimus de Patre et Filio, unum 
sunt, quia unius substantie duo sunt ; et dicimus, 
unus est, sed addimus quid unus, scilicet unus 
Deus. Diligenter attende, quod quando de rebus 
duabus vel pluribus dieitur, unus est ; et additur 
quid unus vel quid una, et de his quz diverse, et 
de his quz» sunt unius substantie dici potest. (61) 
Diverse enim substanlim sunt spiritus hominis, et 
Spiritus Dei ; et tune dicitur, qui adhzret Domino, 
unus spiritus est. Ubi autem dieitur de duobus aut 
pluribus minister nee additur quid unum, non di- 
verse intelliguntur, sed unius esse substantiz, sic- 
ut dietum est : Qui plantat et qui rigat unum sunt 
(Joan. x). ltem : Ego etpater unum sumus (1Cor. un). 
Siergo de his qui: diversce substanli:e sunt recte dici- 
tur quod sint unus spiritus, quanto magis quce unius 
substanti: sunt recte dicuntur unus Deus esse. 
Vzns. 18-20.—Fugite fornicationem. 0mne enim 
peccatum. quodcunque fecerit homo, extra. corpus 
esL ; qui autem fornicatur, in corpus suum peccat. 
An. nescitis quoniam membra vestra templum sunt 
Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, 
et non estis vestri? Empti enim estis pretio magno. 
Glorificate et portate Deum in corpore vestro. 
Fugite. |Haimo.] Quasidicat : Qui adhzret mere- 
trici unum corpus efficitur,ideo fugite fornicationem. 
Cum aliis nempe vitiis potest exspectari conflietus, 
sed hanc fugite, ne approximelis, quia non aliter 
melius potest vinci. [Augustinus] Et fugere debetis: 
Omne enim peccatum quodcunque fecerit lomo, οχ-- 
cepta fornicatione, exracorpus est, id est sine cor- 
poris contaminatione. Cctera enim peccata animam 
tantum maculant. (ui autem fornicatur, in corpus 
suum peccat, quia fornicatio non modo animam, sed 
etiam eorpus eontaminat. Non enim sine desiderio 


opere fornicationis corporalis fit eum misceri facit 
animum vis libidinis cum ipso corpore, et unum 
cum ipso quodammodo cui agglutinatur, unde sub- 
dit : Qui autem fornicatur, in corpus suum peccat. 
[Augustinus] Hie enim proprie servit anima corpori, 
in tantam, ut nihil aliud in ipso momento et expe- 
rimento, hujus tam magni flagitii cogitare homini 
liceat, aut intendere, quia mentem captivam subdit 
ipsa submersio et absorbitio libidinis quia libidinis 
ardore quo nullus major est ; voluptas ipsius corporis 
animum servum tenet, effieitque captivum. Liberum 
enim est animo in aliis quibusque saecularibus, et 
unum aliquid eorum operari, et eodem tempore alibi 
cogitationes eorum distendere : quod in fornicationis 
opere ae tempore non licet animo. Sie enim totus 
homo absorbetur a carne, ul jam dici non possit, 
ipse animus suus est, sed simul totus homo dici 
possit caro. Ut secundum hoe recte diei possint duo 
esse in carne una, hiec. quidem diela sunt de spe- 
ciali fornieatione hujus corporis. Verum quia non 
modo fornicatio in sacris litteris specialiter sed ge- 
neraliter etiam accipitur, conemur, Deo adjuvante, 
et hoe aliter dicere. Generalis enim fornicatio hu- 
mans anima est cum aliquis non adhaerens Deo 
adhaeret mundo, unde dicitur : Amicus mundi, ini- 
amicus est Dei (Jac. 1v). Et item : Si quis dilexerit 
mundum, dilectio Patris non est in illo (Joan. 1). 
Qui ergo hirens mundo longe est a Deo, in corpus 
suum peccat, quia corporali concupiscentia in quz- 
que temporalia animus distrahitur, serviens potius 
creature quam Creatori. Sed qui h:ret Deo non 
mundo, quodcunque aliud peccatum a concupiscen- 
tia carnali alienum fragilitate humana incurrit, vel 
ignorando, vel negligendo, vel obliviscendo extra 
corpus peceat, ut hoc sit quod dietum est, omne 
peecatum quodeunque fecerit homo extra corpus 
est, quia non corporali vel temporali concupiscen- 
tia peccat, sed humana tentatione que facile igno- 
scitur. Cum autem adheret mundo, temporaliter 
diligit et coneupiscit, merito in corpus suum pec- 
care dieitur, quia universe coneupiscentiem carnali 
deditus et subditus est tanquam totus creaturze 
servus ab ipso Creatore alienus. Sie ergo, quantum 
mihi videtur, salva fide intelligi potest utriusque 
fornicationis malum, scilicet specialis et universa- 


carnis quz? habet. proprium motum, anima concu- [ lis in hoe capitulo. 


piscit carnaliter, quamvis caro sine anima nil possit. 
Velita, omne peccatum. Quasi dieat : Ideo. debetis 
fugere forniealionem, quia omne peccatum aliud 
quodeunque fecerit homo extra corpus est, id est 
extra viuculum carnalis concupiscenti: sunt c:tera 
peccata comparatione hujus, etsi per corpus ge- 
rantur. (62) Hie enim anima sub corpore est. Alia 
enim peccata, etsi per corpus committantur, non 
lamen animum humanum concupiscenlie carnali 


(61) Augustinus, contra Maximinum. 
(62) Id., in sermone de eadem re, 


Velita potestlegi : Omne enim, elc. [Hieronymus] 
Quasi dieat : Ideo fugite fornicationem, quia omne 
aliud peccatum quodcunque fecerit homo, extra cor- 
pus est, id est extra conjugem, quz dieitur corpus 
viri qui est ejus caput : aliud peccatum non fit con- 
tra honorem eonjugii. (63) Qui autem fornicatur in 
corpus suum peccal, id est contra honorem sui cor- 
poris seilicet conjugis 585 agit. Ax nescitis. Quasi 
dieat : Ideo item fugienda est fornicalio, quoniam 


(63) Augustinus, contra Maximinum. 


1585 


certum est quod membra, id est corpora, vestra tem- 
plum sunt Spiritus sancti, id est templum dicatum 
opere Spiritus sancti, qui et in vobis habitat, unde 
subdit, qui in vobis est, qui Deus templi est. Quem 
habetis a Deo, et ita eum hospitem et Deum dato- 
rem offenderetis. Ex hoc patet quia Spiritus sanctus 
Deus est, quod vos negatis. Si enim Spiritus san- 
ctus, non esset Deus, templum utique nos ipsos 
non haberet, non 'solum autem Spiritus sanctus, 
sed etiam Pater et Filius templum nos habent. Tem- 
plum ergo Dei, hoe est totius sancte Trinitatis, 
saucta Ecclesia est. Et an nescitis hoe ? ΕΣ mon 
estis. Alia causa hie ostenditur quare debent fugere 
fornieationem. Quasi dicat : ltem propter hoc fu- 
gite, e£, id est quia, non estis vestri juris, id est po- 
testatis vestrze, sed Dei qui vos emit a diabolo. Unde 
subdit : Empti enim estis pretio magno, sanguinis 
Jesu Christi. Et quia ita est, ergo glorificate Deum, 
scilicet Spiritum sanctum, cum Patre οἱ Filio, id 
est per bona opera aliis gloriosum ostendite ; ef, li- 
cet adversa urgeant, tamen portate Deum in corpore 
vestro,id est carnis molestias et quzlibet adversa 
propter Deum sustinele. Vel, portate Deum in cor- 
pore vestro, $822 ut secundum legem ejus ambule- 
tis, [Ambrosius] Per legem enim ejus ipse videtur 
esse in nobis. Portare ergo Deum estimaginem Dei 
in rebus bene gestis ostendere. Et est sensus : Por- 
tate Deum in corpore vestro, (64) id est si non parcis 
libi propter te, vel paree tibi propter Deum qui sibi 
fecit te domum ; quam si evertis, peecas in Deum : 
quod grave est genus peccati. Aliud vero genus est 
peccare in hominem. Hzc. enim duo genera sunt 
peccatorum, peccare scilicet in Deum et peccare 
in hominem. Peecatur autem in Deum, etiam cor- 
rumpendo templum ejus. 


CAPUT VII. 


Vrns. 1, 2. — De quibus autem scripsistis mihi : 
Bonum est homini mulierem non tangere. Propter 
fornicationem autem unusquisque suam. uxorem 
habeat, et unaqueque suum virum habeat. 


De quibus autem scripsistis mihi. Occasione for- 
nicationis quam prohibet, de nuptiis continuat, de 
quibus illi quasierant. [Ambrosius] Cum enim 
pseudo per hypocrisim, ut ezeleris puriores esse vi- 
derentur, nuptias improbarent, et spernendas dice- 
rent, quia hoe non plaeuit Corinthiis, qui non de- 
leetabantur hae sententia, hoe solum ab Apostolo 
quzesierunt per Epistolam praetermissis exteris, qui- 
bus hie respondet tractans de conjugio fidelium et 
infidelium. Et agit tripliciter de ipso, scilicet se- 
cundum consilium, secundum indulgentiam, secun- 
dum praiceptum, quorum singula suis locis diligens 
lector distinguat. 

Hic dicendum est breviter quod sit conjugium, et 
quie sit efficiens causa eonjugii, et eausam propler 
quam contrahi debeat, et quie legitime sint personae 


(64) Ambros., in serm. de duobus generlbus peccatorum. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1586 


À ad contrahendum matrimonium, et qu: sint bona 
conjugii quibus excusatur carnalis coitus. Conju- 
gium utique, sive matrimonium, est maritalis con- 
junetio maris et feminz inter legitimas personas, in- 
dividualem vitri consuetudinem retinens. Hac au- 
tem descriptione matrimonium fidelium ac legiti- 
morum tantum includitur, et est bona res conju- 
gium. Est enim unum de saeramentis Ecclesie, te- 
nens imaginem conjunetionis Christi et Ecclesiw, 
sicul Apostolus ait : Hoc. autem dieo magnum sa- 
cramentum esse in Christo et in Ecclesia (Ephes. v). 
Constat itaque rem bonam esse conjugium; quod 
quidam hwretiei negant, nuptias detestantes, quas 
Christus approbans nuptiis interfuit, et eas miraculo 
commendavit. Ho? etiam propter hoe apparet, quia 

B primum conjugium inter primos parentes instituit. 

Apostolus etiam ait : Virgo nom peccat, si nubat. Ma- 

trimonii autem efficiens causa est consensus mari- 

lalis de presenti per verba expressus, secundum 
illud Nicolai pap:e : Sufliciat solus secundum legem 
eorum eonsensus, de quorum conjunctionibus agi- 
tur. Qui si solus in nuptiis defuerit, extera etiam 
cum ipso coitu celebrata frustrantur. Unde est etiam 
illud : [Ambrosius] Matrimonium non facit coitus, 
sed voluntas. Hinc etiam illud : Non defloratio vir- 
gnitalis, sed paetio conjugalis matrimonium facit. 

Causa vero propter quam contrahi debet, est pro- 

creatio prolis, vitatio fornieationis. Sunt et alie 

cause honestze, ut inimicorum reconciliatio, οἱ pa- 
cis rei integratio, et hujusmodi. Persons autem le- 
giüimz ad matrimonium sunt, juxta institutionem 

Ecclesie. Ali namque fuere legitimcde in exordio 

nostr: originis, et ante legem Mosi. Ali: sub lege, 

ali: in tempore gratie. Item in primitiva Ecclesia 
quiedam erant legitimae, quee modo non sunt; et 
earum qui modo legitimze sunt vel illegitim:e, quie- 
dam sunt plene legitimae, quadam omnino illegi- 
time, quaedam neutre. Plene legitim:? sunt. quas 
non impedit votum continentis, vel ordo, vel cogna- 
tio, vel dispar cultus, vel condilio, vel nature frigi- 
ditas. Omnino autem illegitim: per votum, per or- 
dinem, per cognationem, per disparem cultum. 

Neutrz:e vero, id est nec omnino illegitimz, nec plene 

legitima sunt, per conditionem vel frigiditatem. Si 

enim tales nescientes conjuncti fuerint, possunt per- 
manere quibusdam causis aecidenlibus, et eisdem 

D deficientibus dividi. [Ambrosius] Bona vero conju- 
gii sunt tria, scilicet. fides, proles, sacramentum : 
Fides, ne cum alio vel alia coeatur ; proles, ut reli- 
giose educelur ; sacramentum, ne conjugium sepa- 
retur. Separatio autem gemina est, corporalis scili- 
cel et sacramentalis. Corporaliter vero. non. debent 
separari, nisi ex communi consensu, quod interdum 
fit causa religionis; sacramentaliter vero separari 
nequeunt, dum vivunt, si plene legitime sinl. per- 
soni, Et attende quod tertium bonum conjugii diei- 
tur sacramentum, ideo non quia sil ipsum conju- 
gium, sed quia ejusdem rei signum est, id est spi- 


1587 


PETRI LOMBARDI 


1588 


ritualis et inseparabilis conjunctionis Christi et Ec- A — Urort vir debitum reddat. Quasi dieat : Concedo 


clesi:]. His tribus bonis excusatur coitus carnalis, 
qui est inter eonjuges, ita ut vel non sit peccatum 
velsit veniale. Quando enim causa prolis conve- 
niunt tantum, sic excusatur ut non sit peccatum, 
quando vero causa concupiscenliee satiandwe et re- 
frenandz, veniale est. Unde Augustinus (65) : Con- 
jugalis concubitus generandi gratia non habet cul- 
pam ; eoncupiscentize vero satiand:e, sed tamen eum 
conjuge, habet culpam, propter thori fidem, venia- 
lem. Item, quod eonjugati victi concupiscentia 
utuntur invicem ultra necessitatem liberos pro- 
creandi, ponam in his pro quibus quotidie dicimus : 
Dimitte nobis debita nostra sicut, ete. (Matth. vn. 
Ubi autem haec bona non sunt, nullam habet coitus 
excusationem. Unde dicitur : Omnis vehemens ama- 
lor proprie uxoris, adulter est. Contingit autem 
sepe contrahi conjugium, in quo hee bona non re- 
periuntur : quia nec fides servatur, nee proles re- 
ligiose educatur. Hzc de his suffieiant. Quasi dicat: 
Fornieatio fugienda est, sed nubere licet. Et hoc est 
quod ait : De quibus autem scripsistis mihi, id est, 
de his qu: sceripsistis mihi. Hoe dico : Bonum est 
homininon tangere mulierem, propter fornicatio- 
nem. Quasidicat : Bonum est non tangere, sed tamen 
propter fornieationem vitandam unusquisque habeat 
suam, non alienam, uxorem, non concubinam. Hoc 
ideo dicitur, ut excludantur illi qui divinis auctori- 
latibus uxores habere non possunt. Et similiter, 
unaquieque mulier habeat suum virum, scilicet le- 
gitimum. Hoe dieit Apostolus secundum indulgen- 
liam non secundum praeeeptum. [Fulgentius] Pe- 
ritus enim medicine ecelestis Apostolus, non tam 
sanos instituit, quam infirmis medicamenta monstra- 
vit. [Gregorius] Magnum itaque bonum est mulie- 
rem non tangere, quod debet omnis fidelis principali- 
ter observare. Tamen si quis adhuc plus est de sua 
infirmitate sollicitus quam de Domini virtute. secu- 
rus, 51 continentiam non novit, uxore utatur. (66) 
Sed quia nupti:e tales esse non possunt quales pri- 
morum hominum esse potuerunt, sint tales quales 
sanctorum patrum fuerunt, ut carnis concupiscen- 
li:£ quae. necessario est in corpore mortis hujus 
non serviatur; sedipsa potius non nisi ad propa- 
gandam prolem servire cogatur : et. sie infirmitas 
incontinentid&, ne cadat in ruinam flagitiorum, ex- 
cipitur honestate nuptiarum. 

Vgns. 3-6. — Uxori vir debitum reddat, swuniliter 
autem et wor viro. Mulier sui corporis potestatem 
mon habet, sed vir ; similiter autem et vir sui cor- 
poris potestatem non habet, sed mulier. Nolite 

. fraudare invicem, nisi forte e» consensu ad tem- 
pus, ut vacetis orationi; et iterum revertimini in 
idipsum, ne tentet vos Satanas propter inconti- 
nenliam vestram. Hoc autem dico secundum indul- 
gentiam, non secundum imperium. 


(65) Augustinus , De bono conjugali. 
(66) 1d., De nup. et conjug. 


gn 


viro habere uxorem, et mulieri virum; et post- 
quam conjuneti fuerint, vir reddat debitum uxori, 
similiter et uxor viro. |Ambrosius| Invicem sibi 
subjiei in hae causa dicit, ut una sit illorum vo- 
luptas in lege naturc. Ideo alter alteri reddat, quia 
mulier non habet potestatem sui eorporis ad alium, 
sed vir ; similiter autem vir non habet potestatem 
sui corporis ad aliam, sed mulier.ln hoe pares sunt 
vir et mulier, quia neque viro neque mulieri corpus 
suum licet alii tradere. [Augustinus] Invicem enim 
sibi debitores sunt in hac causa, ne peccandi dare- 
lur occasio, in aliis vero praeest vir. Ergo hie non 
dominium tollitur viro, sed vitium. (67) Debent 
ergo sibi conjugati ad illicitos coneubitus evitandos 
mutuam quodammodo servitutem ; ut etsi alteri 
eorum perpetua continentia placeat, nisi ex alterius 
consensu, non possit. Sed ad hoe, uxor non habet 
potestatem sui corporis, sed vir. Similiter vir non 
habet potestatem sui corporis, sed mulier. Ut etiam 
quod non filiorum proereandorum, sed infirmitatis 
et incontinenti: causa expetit, vel ille de matrimo- 
nio, vel illa non sibi alterutrum negent, ne per hoc 
incidant in damnabiles corruptelas. Reddere enim 
debitum conjugale nullius est criminis; exigere au- 
tem ultra generandi necessitatem, eulpz? est. venia- 
lis; fornieari autem vel mcechari puniendi est cri- 
minis. Nolite, etc. Quasi dicat : Et quia nec vir nec 
mulier potestatem sui corporis habet, ergo molife 
fraudare invicem, id est subtrahere debitum, quod 
posset esse causa adulterii. [Augustinus] Hoe ideo 
dicit Apostolus ut conveniant in re uxoria, ne dis- 
sensio generet fornicationem. Nolite dieo, zisi forte 
ex consensu ad tempus, scilicet ut ex condieto absti- 
neatis propter gratiarum: actiones, unde subdit, uf 
vacetis expeditius orationi. Ut enim misereatur Deus, 
mundius exorandus est. Et si munda sint conjugia, 
tamen etiam a licitis abstinendum est, ut facilius ad 
effectum decucatur oratio. Et iterum revertimini in 
idipsum, id est naturalem usum. Ubi et siculpa est, 
tamen venialis est : [Ambrosius] quod non est in 
fornicatione. Revertimini, dico, 2e len£et vos Sata- 
nas propter intemperantiam, vel incontinentiam ve- 
stram, | Augustinus] ne occasio detur diabolo tra- 
hendi in laqueum fornieationis $922 vel adulterii. 
[Ambrosius| Hoe enim ideo dicit Apostolus, ut for- 
nieationem excludat, non ut ad meliorem vitam 
tendentibus iter elaudat. Et quia Apostolus dixerat, 
unusquisque habeat suam, et quieque suum, et ilem 
reverlimini, ne videretur hoe precipiendo dixisse 
subdit : 

Hoc autem totum dico secundum indulgentiam, 
non secundum imperium. Et ideo non peccat qui 
aliter agit, id est qui continet, imo peecat qui sic 
agit. Quia aliqua culpa est ibi, sed levis. Propter 
hujusmodi peceata, oportet quotidie. crebroque 


(67) Id., De bono eonjusali. Hic aliter August. dicit 
quam supra. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1590 


orare Dominum et dicere : Dimitte nobis debita no- A men volo omnes homines esse castos sicut meipsum. 


stra, ete. (68) Non ergo illud praecepit Apostolus, 
sed permisit. Aliud est enim quod permittitur infir- 
mitati, aliud quod przcipitur fidei. Quod ostendit ex 
eo quod ait, hoc dico seeundum indulgentiam, non 
secundum imperium. Quasi dicat: Non hoe jubeo 
caslilati, sed permitto infirmitati, non est laudabile, 
sed veniale. Sed forte aliquis dicet, si hoc secun- 
dum veniam concessit Apostolus, ergo peccatum 
sunt nuptie. Cui enim venia nisi peccato concedi- 
tur, ubi est incontinenti:$ malum ? Plane quod infir- 
mitali concessit Apostolus secundum veniam, audeo 
dicere peccatum esse. Veniam namque concedens 
Apostolus, concubitum attendit conjugatorum, ubi 
est incontinenti&. malum. Incontinenti:: malum est 
quod vir cognoscit uxorem etiam ullra necessitatem 
procreandi liberos, sed et ibi est nuptiarum bo- 
num. (69) Non enim quia incontinentia malum est, 
ideo connubium quod est preter intentionem gene- 
rationis non est bonum, imo vero non propter illud 
malum eulpabile est hoc bonum; sed illud malum 
fit veniale, propter bonum nupliale, quod est tripar- 
litum, seilicet fides, proles, sacramentum : Fides, ne 
cum alio vel alia coeatur; proles, ut religiose edu- 
cetur; sacramentum, ne conjugium separetur. Hoc 
bonum nuptiarum non reprehendit Apostolus, sed 
malum incontinenti:. (70) Concubitus enim neces- 
sarius causa generandi inculpabilis, et solus ipse 
nuptialis est. llle vero qui ultra necessitatem pro- 
greditur, non rationi, sed libidini obsequitur. Cum 
igitur culpabilis non sit generandi intentione con- 
eubitus, qui proprie nuptiis imputandus est, quid 
secundum veniam concedit Apostolus, nisi quod 
conjuges debitum carnis exposeunt, non voluntate 
propaginis, sed voluptate libidinis? qux» tamen 
voluptas pon propler nuptias cadit in culpam, sed 
propter nuptias aceipit veniam. Quocirca etiam 
hinc sunt laudabiles nuptie, quia etiam illud quod 
non pertinet ad se, ignosci faciunt. propter se. Ne- 
que enim iste coneubitus, quo servitur coneupi- 
scentiw, agitur, ut impleatur fetus quem postulant 
nupti. (71) Omnino igitur in genere suo nupti:w 
hon: sunt, quia fidem thori servant, et prolis su- 
scipiendze eausa utrumque sexum commiscent, et 
impietatem separationis horrent. 

Vgns. 7-11. — Volo autem omnes homines esse 
sicut meipsum. Sed unusquisque proprium donum 
habet ex Deo, alius quidem sic, alius vero sic. Dico 
autem. non nuptis et viduis; bonum est illis si sic 
permanserint sicul et ego. Quod. si non se conti- 
nent, mubant : melius est enim mubere quam uri. 
His autem. qui matrimonio juncli sunt, precipio, 
non ego, sed Dominus, wrorem a viro non disce- 
dere. Quod. si discesserit, manere innuptaum, aut 
viro suo reconciliari. Et vir uvorem non dimittat. 

Volo autem. Quasi dicat : Hoc indulgeo. Sed ta- 


(68) Augustinus, in sermone de ver. Apostoli. 
(69) Id., super Genesim. 
(70) Id., De bono ΤΣ 


D 


Quantum ad benevolum et sollicitum magistrum 
pertinet, omnes tales, si fieri posset, volebat esse 
sicul seipsum, id est continentes. Sed etsi non 
sint omnes casti, habent tamen alia quibus salvari 
possunt, quod ita ait : Sed unusquisque habet donum 
cx Dco, quia et conjugium est ex Deo sicut. conti- 
nentia. Donum dico proprium, id est sibi compe- 
lens, quia in hoe quisque adjuvatur, quod appetit 
avidius. Alius quidem sic, scilicet in conjugio potest 
salvari; alius vero sic, scilicet in viduali vel virgi- 
nali continentia. [Ambrosius] Et ideo non debet 
quis constringi, ne prohibitus a licitis, admittat 
illicita; sed ipse quid sequatur sibi eligat , sed ta- 
men in hoe propensiorem esse melius est. (72) Satis 
hic ostendit etiam pudicitiam conjugalem esse donum 
Dei; non tantum enim continentium, sed etiam con- 
jugatorum castitas, donum Deiest. Dico autem. 
Quasi dieat : Conjuneti debitum. reddant, sed mon 
nuptis, id est virginibus, e£ viduis dico, quod bonum 
est illis si sic, id est caste permanserint, vel, eant 
sieut ego, quod si non continent, mubant legitime. 
Et quare hoe dicat, adjungit : Melius est enim mu- 
bere quam uri, id est ardere libidine. Uri enim est 
desideriis angi vel vinei. [Ambrosius.] Non igitur 
ideo dieit melius, quod bonum sit uri, et nubere 
melius, sed consuetudinem locutiouis est secutus. 
His autem. Quasi dicat : Hoc consulo non conjun- 
etis. Sed his qui 1natrimonio juncti sunt precipio 
non ego, quasi hoc praceptum invenerim, sed Domi- 
"us in propria persona precipit, qorem a viro non 
discedere, hac supple, nisi causa fornicationis. (73) 
Hc est enim causa quam Christus excepit, quae 
hie tacetur, quia notissima est, scilicet. causa for- 
nicationis. Hane enim solam causam excepit Domi- 
nus; eceteras vero universas molestias, si quae forte 
exslilerint, jubet pro fide conjugii, et pro castitate 
fortiter sustineri. Et nota quod. aliud. est discedere, 
aliud est eommuni consensu continere. Illud. enim 
malum est, hoe bonum; et dicitur de conjugio, 
ubi uterque fidelis est. Quod οἱ. Quasi dicat : Non 
discedat, quod si discesserit, scilicet causa fornica- 
lionis, precipio manere innuptam, viro vivente, au£ 
reconciliari viro suo, si ipsa non continet. [Augu- 
stinus| Si enim. se non continet, mulier viro debet 
potius reconciliari quam alleri nubere. Ef similiter, 
vir non dimiltat uxorem suam, nisi causa fornica- 
lionis. Praeter quam non debet vir dimittere uxo- 
rem, quia faceret eam meechari. Quod si illa est 
adultera, ipse non facit, sed adulteram dimittit. 
Supplendum est hie quod. de uxore prcemisit, scili- 
cet quod si dimiserit, ne ducat aliam, vel reconci- 
lietar uxori. Sjmilis enim forma servatur in viro, et 
in muliere. Ambrosius tamen dieit : Ideo non sub- 
dit hoe de viro sieut de muliere, quia lieet. viro 
aliam ducere, quia inferior non omnino hac lege 


(71) W., eontra Julianum hireticum. 
(72) Id., De nupt. et conjug. 
(15) 14... De sermone in monte. 


1591 


utitur qua potior. Quod a falsariis dieitur esse ap- A 
positum. Nam cseteris. Postquam. egit de conjugio 
fidelium, transit ad imparia conjugia. Quasi dicat : 
Ubi uterque fidelis est, hoc preceptum Domini dedi. 


Vzns. 12-14 — Nam ceteris ego dico, non Domi- 
mus : Si quis frater uxorem habet infidelem, et hec 
consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Et 
si qua mulier habet virum infidelem, et hic con- 
sentit habitare cum illa, mon dimittat virum. 
Sanctificatus est enim vir infidelis per mulierem 
fidelem, et sanctificata mulier infidelis per virum 
fidelem. Alioquin filii vestri immundi essent, nunc 
autem sancti sunt. 


Nam catervis, scilicet ubi non est uterque fidelis, 
quod in initio Eeclesie contingit, cum. Evangelium B 
gentibus praedicari ecpit, ego dico, ex Deo quidem, 
non Dominus proprio ore, quod si quis frater, id est 
si quis fidelis conversus ad fidem in conjugio, habet 
uxorem inf[idelem, et luec consenserit habitare cum 
illo, non dimittat illam. |Augustinus] Non hoc pra- 
cipit Apostolus, sed consulit, ut si quis aliter agat 
non sit transgressor, sicut et post de virginibus 
consulit. Monet ergo quod est lucrandi occasio, cum 
posset lieite relinquere, sed non expedit. Tunc 
enim non expedit id quod lieitum est, quando per- 
mittitur quidem, sed usus ipsius potestatis aliis 
affert impedimentum salutis, sicut est illud unde 
jam diu loquimur, scilicet diseessio fidelis ab infi- 
deli, quiam non prohibet Dominus, quia coram illo 
non est injusta. Sed Apostolus ne fiat, consilio 
charitatis suadet, ut nemo in ea remissionis neces- iU 
sitate teneatur, sed consili voluntate libere fa- 
ciat. Hoc ergo mihi visum est Apostolum monendo 
dixisse. Conjux enim fidelis licite potest relinquere 
infidelem. (74) Idololatria enim et quzelibet noxia 
superstitio fornicatio est, et Dominus causa forni- 
calionis permisit quidem uxorem dimitti, sed non 
jussit: et sic dedit Apostolo locum monendi, at qui 
voluerit, non dimittat infidelem quae forsan fiet. fi- 
delis : et qui voluerit, licite dimittere possit. (75) * 
Quia enim fidelis infidelem relinquere licite potest, 
ideo Dominus non prohibet. Quod enim .Dominus 
prohibet, fieri omnino non licet: hoe autem fieri 
licet. Nam si fornicatio carnis detestanda est in 
conjuge, quanto magis forniealio menlis, id est in- 
fidelitas. Sed. quia ita licitum est, ut non expediat, D 
ne propter conjugum separationes ipsam doctrinam 
salutis homines offensi exhorreant, intendit Apo- 
stolus et monet non fieri. Si ergo ab infidelibus nec 
jubentur a Domino, nee prohibentur fideles rece- 
dere. Nam si dimittere tales juberentur a Domino, 
nullus esset loeus consili admonentis Apostoli, ne 
hoc fieret. Legitur tamen quod Esdras propheta, 
imo Dominus per eum non modo permisit, sed etiam 
jussit Israelitis uxores dimittere alienigenas, per 
quas ibant ad deos alienos (I Esdr. x); non ille 


74) Augustinus, de sermone in monte. 
τὴ Id., ad Polentium. 
76) 1d., in eodem. 


" 


PETRI LOMBARDI 


1592 


per maritos acquirebantur Deo. Recte itaque hoc 
precepit, quia nondum tanta gralia Salvatoris il- 
luxerat. Et per Moysen Dominus jusserat, ne quis 
uxorem alienigenam duceret (Num. xvin). Merito 
ergo quas duxerant Domino prohibente, Domino 
jubente dimiserunt. [Augustinus] Non enim impu- 
tandum matrimonium quod extra decretum Dei 
faetum est, sed cum cognoscitur emendandum 
est. (76) Cum vero eopisset gentibus Evangelium 
predieari, jam conjunetos gentiles gentilibus com- 
perit conjuges, ex quibus si non ambo crederent, 
sed unus vel una, et infidelis cum fideli consentit 
habitare, nee prohiberi a Domino debuit fidelis in- 
fidelem dimittere, nec juberi, ideo nec prohiberi, 
quia justitia permittit a fornicante discedere; et in- 
fidelis hominis fornicatio est major €, in corde. 
Ideo autem nec juberi, quia non contra jussionem 
Domini gentiles fuerunt ambo conjuncti. Lieitum 
ergo erat per justitiam, sed licitum non erat facien- 
dum propter liberam benevolentiam; quod dixerat 
de viro subdit de muliere. 

Et si qua. mulier habet virum infidelem, et. hic 
consentit habitare cum illa, non dimittat ilum : 
deinde consilii causam et finem supponit dicens ; 
Sanctificatus est. enim vir infidelis per mulierem 
fidelem, vel in muliere fideli; et. sanctificata est 
mulier infidelis per virum fidelem, vel in viro fi- 
deli. (77) Credo jam provenerat ut nonnullc feminae 
per viros fideles, et viri per uxores fideles in fidem 
venirent, quia sepe hoe contigit quod alier per alte- 
rum ad fidem convertitur. Vel ita, sanctificatus est vir 
inlidelis per mulierem fidelem, id est mundus est vir 
infidelis quantum ad fidelem mulierem, quia nullam 
ex ejus conjunctione immunditiam mulier fidelis pa- 
titur; et sanctificata est mulier, ete., id est munda est 
mulier infidelis quantum ad virum fidelem, quia vir 
fidelis ex ejus conjunetione non contaminatur. Ve- 
ram enim fidelis habet pudicitiam etiam cum infideli 
conjuge. Alioquin, ete. [Ambrosius| Quasi dieat : 
Dico ut non dimittat fidelis infidelem eonsentien- 
lem habitare. Alioquin, [Haimo] id est si disceditis, 
sj dimittitis invicem volentes cohabitare, et aliis 
vos copulatis, [Ambrosius] et ita non est legale ma- 
trimonium, adulteri estis, e£ filii vestri, qui de hac 
copula nascuntur, immundi essent, id est spurii sunt, 
Nunc autem, si permanetis, filii vestri sancti sunt, 
id est mundi, quia de licitis conjugiis nati sunt, et 
sub Creatoris veneratione nati sunt ex pare. Vel 
iia, ut agat de filiis jam natis quz in fidelitate re- 
manent, si vicissim se dimittunt. Quasi dieat : Dico 
ut fidelis non dimittat infidelem. Alioquin, id est si 
vos invicem dimillitis, filii vestri, qui majorem 
partem sequuntur, immundi essent, id est in in- 
fidelitate remanebunt : major enim tune erat nu- 
merus infidelium quam fidelium. (78) Nure autem 
filii vestri sancti sunt, id est Christiani, sive uno ex 
parentibus auctore, sive utroque, quod non fieret 


(17) M., de sermone. 
(18) Id., de serm. in monte. 


1593 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1594 


si uno credente dissociaretur conjugium, et non to- A servituti in hujusmodi sed pacem debet servare, 


leretur infidelitas conjugis usque ad opportunita- 
tem credendi. 


Vrns. 15-19. — Quod si infidelis discedit, discedat; 
non. enim servituti subjectus est frater aut soror in 
ejusmodi. In pace autem vocavit vos Deus. Unde 
enim scis, mulier, si virum salvum facies ? aut unde 
scis, vir, si mulierem salvam facies ? Nisi unicui- 
que sicut divisit Dominus. Unumquemque sicut vo- 
cavit Deus, ita ambulet, et sicut in omnibus Eccle- 
siis doceo. Circumcisus aliquis vocatus est, non ad- 
ducat preputium. In preputio aliquis vocatus est , 
non circumcidatur. Circumcisio nihil est, et pra- 
putium mihil est, sed observatio mandatorum Dei. 


Quod si infidelis, etc. Quasi dieat : Fidelis non di- 
mittat infidelem consentientem habitare. Quod si in- 
fidelis, vir vel mulier, discedit, odio fidei, discedat, 
non pro eo fidem fidelis deserat. (79) Eo enim modo 
mulier infidelis rectissime dimittitur, si viro suo 
dieat : Non ero uxor tua nisi mihi de latrocinio di- 
vitias congeras, nisi solita lenocinia exerceas, et 
hujusmodi. [Ambrosius] Tunc ille eui uxor hzc di- 
cit, si veraciter Christianus est, plus tenebitur 
amore divinz gratie, quam carnis uxorie, e! mem- 
brum quod eum sceandalizat fortiter amputat. Non 
est enim. Quasi dicat : Ideo dico discedat, non est 
enim servituti subjectus frater fidelis, aut soror in 
hujusmodi, scilicet in cohabitatione, et in aliis tali- 
bus, id est! non cogitur fidelis sequi infidelem odio 
fidei discedentem. Sed quandiu in pace simul esse 
possunt non separentur, si in eo poterant vocari, in 
eo manendum est. Et ideo ait non est subjectus, 
quia non debetur reverentia conjugii ei qui horret 
conjugii auctorem. Non est enim ratum matrimo- 
nium quod sine Dei devotione est, οὐ ideo non est 
, peccatum ei qui dimittitur propter Deum, si alii se 

copulaverit. Contumelia enim Creatoris solvit jus 
matrimonii cirea eum qui relinquitur ne aceusetur 
alii copulatus. Infidelis autem discedens et ia Deum 
etin matrimonium peccat. Htaque non est ei fides 
servanda conjugii, quia Deo recessit, ne audiret 
nomen Christi. Si vero ambo crediderint per cogni- 
tionem Dei, confirmatur conjugium. Nota quod 
Ambrosius sibi contradicere videtur. Supra enim 
dixit, quod si fidelis dimittens infidelem alii copula- 


verit se adulter est ; hie vero dieit quod ei dimisso D 


non est peceatum si alii se copulaverit, quod a 
quibusdam sie determinatur. [Augustinus] Aliud 
est si dimittat infidelem volentem cohabitare vel 
commanere, et aliud si dimittitur propter Deum ab 
illo qui abhorret nomen Christi. Ibi benevolentiae 
lex non servatur, hie veritas custoditur. Ideoque 
cum liceat semper dimittere, non tamen semper 
licet se alii copulare, sed tune tantum cum propter 
Deum dimittitur. Vel ut alit dieunt potest se alii 
semper copulare fideli, sed non alii infideli. I» pace 
autem. Quasi dicat : Fidelis non est subjectus 


(79) Augustinus, De fide. 


[Ambrosius] quia in pace vocavit nos Deus, et ideo 
non debemus esse causa discordiw. Et non oportet 
nos litigare cum discedente, quia odio fidei disce- 
dit. (80) Unde enim supra hortatus est ne fidelis 
deserat infidelem per ea qu forte evenerunt, id est 
quia sanetificatus est vir, ete. Nune quia eadem fieri 
possunt, idem hortatur reddens rationem eur non 
expediat, ut fidelis dimittat infidelem, quamvis li- 
ceat. [Ambrosius] Hzc. autem non jubente lege sed 
libera charitate fiunt. Quasi dicat : Vere manendum 
est cum infideli, quia, unde scis, tu mulier fidelis, si 
virum infidelem salvum facies? Hoc ideo dicit quia 
forsan possunt credere qui non horrent nomen 
Christi. Deinde dicit viro idem de muliere : 4u£ 
unde scis, vir fidelis, si mulierem infidelem salvam 
facies ? Unde, inquam, hoc scis, o vir vel mulier, 
nisiita habeas te ad tuum comparem, sicut Deus 
divisit unicuique, id est sieut dedit utrique, scilicet 
viro praeésse, uxori subesse ? Vel quomodo seis hoc 
quod predictum est nisi patienter exspectes fieri, 
sieut divisit Deus unieuique? [Ambrosius] Divisit 
enim cuique quando salvetur, id est scit quando 
credet, et sustinet donec credat ; sic et tu exspecta. 
Et quomodo seis, o vir vel mulier, quod predictum 
est, nisi quisque vestrum ambulet scilicet perseve- 
ranter, et si non statim proficit ita, sicut Deus vo- 
cavit unwrquemque, id estin eo statu in quo Deus 
quemque vocavit, non ἃ quo, ut scilicet. conjux 
cum conjuge perseveranter maneat. Ne quis autem 
forte diceret quod solis Corinthiis, et non ceteris 


O fidelibus hoc predicaret, ait : Et hoe ita preedico in 


vestra Ecclesia, sicut in omnibus Ecclesiis, hoc. est 
ubique, doceo. Tenendum est ergo vobis quod om- 
nes tenent. Circumcisus. Quasi dicat : In. eo statu 
potest quisque manere, scilicet conjugii, sieut in 
ccteris, qua saluti impedimentum non afferunt, 
ut. verbi gratia, si aliquis circumcisus vocatus est, 
non adducat, id est non cogatur adducere prepu- 
tium, id est ritus gentilium. Et si in preputio ali- 
quis vocatus est, non circumcidalur,id est non coga- 
tur ad Judaieos ritus. Servat Apostolus ubique quod 
congruere videt, sive Ecelesiis gentium sive Judao- 
rum. [Augustinus] Nusquam enim aufert consuetu- 
dinem, qui? servata non impedit salutem, monens 
ne in talibus spes salutis ponatur, etiamsi pro offen- 
sione infirmorum fratrum serventur. Unde et dicit 
nil esse, subdens : Cireumcisio enim nihil est, et 
proputium nihil est. Quia ad salutem nee prodest 
nec obest, hoe vel illud, id est Judaicus vel genti- 
lis ritus, sed observatio mandatorum Dei. 

Vrns. 20-28. — Unusquisque in qua vocatione vo- 
catus est, in eapermaneat. Servus vocatus es, nonsit 
Libi cure, sed, et si potes fieri liber, magis utere. 
Qui enim in Domino vocatus est servus, libertus est 
Domini. Similiter qui liber vocatus est, servus est. 
Christi. Pretio empti estis, nolite fieri servi homi- 
num. Unusquisque ergo in quo vocatus est [rater, in 


(80) Id. ad Polen. 


PETRI LOMBARDI 


1596 


hoc permaneat apud. Deum. De virginibus autem A catus est, non a quo vocatus est, quia-nullus status 


praceptum Domini non habeo, consilium autem do, 
tanquam misericordiam. consecutus a Deo, ut sim 
fidelis. Existimo enim hoc bonum esse propter 
instantem necessitatem, quoniam bonum est homini 
sic esse. Alligatus es uxori? noli querere solu- 
tionem. Solutus es ab uxore? noli querere uxorem. 
Si autem. acceperis wrorem mon peccasti; et si 
nupsezit virgo non peccavit. Tribulationem tamen 
carnis habebunt hujusmodi. Ego autem vobis parco. 

Unusquisque. Quasi dicat : Gentilis non. adducat 
cireumeisionem, vel Judzus preputium. Sed unus- 
quisque permaneat im ea vocatione, id est in ec 
conditione, vocalioni non repugnante, i» qua non 
a qua, vocatus est. [Augustinus] Hoe enim ad eas 
conditiones vel consuetudines vitze velulit, quae nihil 
obsunt fidei bonisque moribus. Sicut conjux, sic 
et latro ad Christi fidem vocatur; sed ille in conju- 
gio, non a conjugio ; iste vero non in latrocinio, 
sed a latrocinio. Non enim necesse est ut conjuges 
desinant esse conjuges propter Christi fidem, sicut 
necesse est ut latrones desinant esse latrones. Ser- 
vus, ete. Supraposuit unum exemplum de ritu vivendi; 
hic aliud de conditionis officio. Quasi dieat : Quisque 
permaneat in quo vocatus est, sicut si servus vocatus 
es, non sit tibi cure, quasi velis hoc effugere, sed si 
potes fieri liber, magis utere servitute, [Ambrosius] 
quia hae est causa humilitatis quz& ad eam quae 
in Domino est pertinet libertatem, quia quanto quis 
$579» propter Deum despectior est in hoc swculo, 
tanto magis exaltabitur in futuro : Qui enim in Domi- 
πὸ vocatus. Quasi dicat : Ideo non debet esse curz, 
51 quis vocatus est servus, quia ique ut dominus 
suus servus est Chrisli. Quod ita ait : Qui enimexi- 
stens servus vocatus est im. Domino, id est in fide 
Domini, vel in operatione Domini, libertus est Do- 
mini. Ac si diceret, servus Domini est, sed hones- 
lius nomen posuit dicendo libertus, quod esse recte 
dicitur, quia ereptus est ἃ peecalis, quie servos fa- 
ciunt. [Ambrosius] Similiter qui vocatus, dum liber 
esset, vel a Deo per elationem, quod crimen est, vel 
ab homine per conditionem, servus est Christi , 
quod profectus est. Ergo nec servus conditione des- 
pieiatur, neeliber elatus servo se pra-ponat. Pretio, 
etc. Quasi dieat : Uterque servus Christi est, quod 
utique justum est, quia empti estis pretio, id est 


sanguine Christi. Et quia empti eslis, nolite fieri servi D 


hominum, Ma, scilicet ut postponalis servitium Dei. 
Quasi dicat : Quia empti estis, reddite vicem emptori 
ut servi sitis Christi, non hominum. Hi sunt. servi 
hominum qui humanis se subjiciunt superstitionibus, 
quod contingit vobis si diealis : Ego sum Pauli, ego 
Apollo, et hujusmodi. Unusquisque, ete. Quod. su- 
pradixerat hie iterat, ut plene commendet dicens, 
unusquisque frater in hoc statu maneat apud Deum, 
id est in observatione mandatorum Dei, im quo vo- 


(81) Ambrosius, De institutione viduarum. 


nocet, in quo aliquis vocatur. 

De virginibus autem. Superius ubi ait : Dico au- 
Lem non nuptis et viduis, non tantum virginibus, 
sed etiam viduis continendi consilium dedit. Nunc 
iterum dat de virginibus idem consilium. Quasi di- 
cat: De conjunetis pzceptirm Domini dedi, ubi 
uterque est fidelis; vel meum eonsilium, ub: alter est 
infidelis. De virginibus autem non habeo precep- 
tum Domini, aliqua lege przcipientis ut contineant, 
vel nubant. [Augustinus] Consilium autem a Spiritu 
saneto mihiinspiratum do, idem quod supra dedi, 
scilicel non nubendi, sed continendi, nisi tamen 
aliud lieet. Consilium do, £anquam consecutus a. Do- 
mino misericordiam , id est apostolatum, ita uf sim 
fidelis in dispensatione mihi credita, ac per hoc 
constat quod sum idoneus in dandis consiliis salu- 
laribus. | Ambrosius] Excistimo ergo. Quasi dieat: 
Quia Apostolus sum et fidelis, ergo hoe consilium do, 
scilicet non. nubendi, quia existimo hoe, id est in 
virginitate manere, bonum esse propter instantem 
necessitatem conjugii vitandam. Necessitatem dieit 
penuriam sceuli, quam szepe patiuntur conjugati. In- 
firmis infirmam rationem przetendit. Posset enim di- 
gniorem reddidisse rationem virginitatis munus am- 
plius commendando. (81) Supergreditur enim virgi- 
nitas conditionem human: naturz, per quam homi- 
nes angelis assimilantur. Major tamen vietoria 
virginum quam angelorum. Angeli enim sine carne 
vivunt, virgines vero in carne triumphant. Inde est 
quod in tabernaculo Domini supremum operimentum 
erat de pellibus hyacinthinis, per quod intelligitur ez- 
libum vita. Habet enim hyacinthus speciem similem 
throno, ita qui in earne virgineam puritatem servant, 
supereclestibus similantur. Hi sunt qui cum mu- 
lieribus non sunt coinquinati, et sequuntur Agnum 
quocunque ierit (Apoc. xiv). Quoniam, etc. Quasi di- 
cat : Ita existimo ut dixi, etbene quoniam vere ita est, 
bonum. est homini sic esse, id est in. virginitate ; et 
lieet. sit hoc, bonum tamen si alligatus es waori, 
noli querere solutionem, et si instal necessitas. Sed 
si solutus es ab uxore, noli querere uxorem, si po- 
tes continere. [Haimo, Ambrosius] Hzc consilia sunt 
qui nullo Domini eonstringentis imperio, in potes- 
late dimissa sunt. In his audiendus est Apostolus, in 
spiritu seilicet monens et consulens. Si autem. Quasi 
dieat : Noli qu:erere, sed tamen, si acceperis uxorem, 
non peccasti ; et similiter si nupserit virgo, non pec- 
cavit. Tribulationem, etc. Quasi dicat : Non pec- 
cant si nubunt vel ducunt, tamen levius est esse sine 
conjugio, quia Aujusmodi, scilicet eonjugati, habe- 
bunt tribulationem carnis. |Haimo.] pro rebus ne- 
cessariis providendis sibiet filiis. Ego autem. Quasi 
dicat : Consulo evitare conjugium, quod et tamen 
coneedo. Sed in his ego parco vobis, dum consulo 
hee evitare qu: tribulationes carnis el sollieitu- 


1597 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1598 


dines memoratas habent, vel dum concedo vobis A cum flagratione peribit. Non substantia, sed figura 


quod vultis, pareo vobis, etsi grave sit. 


Vgns. 29-35. — Hoc itaque dico, [ratres : Tem- 
pus breve est, reliquum est ut et qui habent uxores, 
tanquam mon habentes sint, et. qui flent. tanquam 
non flentes, et qui gaudent tanquam non gaudentes, 
et qui emunt tanquam mon possidentes, et qui 
utuntur hoc mundo tanquam non utantur. Pretevit 
enim figura hujus mundi. Volo autem vos sine sol- 
licitudine esse. (jui sime uxore est, sollicitus est 
que Domini sunt, quomodo placeat Deo. Qui au- 
tem cum wore est, sollicitus est que sunt undi, 
quomodo placeat uxori, et divisus est. Et mulier 
innupta et virgo cogitat que Domini sunt, ut sit 
sancta et covpore et spiritu; que autem nupta 
est cogitat quee sunt mundi, quomodo placeat viro. 
Porro hoc ad. utilitatem. vestram dico, non ut la- 
queum vobis injiciam, sed ad id quod honestum 
est, el quod facultatem praebeat sine impedimento 
Dominum obsecrandi. 


Hoc itaque, hic ad temperantiam monet. Quasi di- 
cat : Quia conjungemini, dum sine peccato potest 
fieri. Itaque hoc consilium do vobis. [Augustinus] Di- 
€o vobis, o fratres, quoniam £empus breve est, quo 
non generatione carnali propagandus est populus 
Dei, sed regeneratione spirituali colligendus. Et 
quia tempusbreve reliquum. est, id est hoc so- 
lum restat agendum, u£ qui habent uxores sint tan- 
quam. non habentes, (82) studendo Dei servitio, non 
operi carnis : Quod utique facit, qui habet uxorem ; 
reddit, non exigit debitum. Et qui propter infirmi- 
tatem propriam ducit uxorem plangens potius, quia 
sine uxore esse non potuit, quam gaudens, quia 
duxit, eL maxime qui pari consensu continentiam ser- 
vant. (83) Beatiora sane eonjugia judieanda sunt, 
qua sive filiis procreatis, sive in prole contempta 
continentiam pari consensu servare poterunt. Ef 
qui flent, pro casibus conjugii, vel proaliquatristi- 
lia sseculi, sint Zamquam mon flentes, οἱ spe futuri 
boni non cedant, vel frangantur; e£ qui gaudent pro 
aliqua prosperitate szeculi, sint £famquam mon gauden- 
les, ut intus timeant spiritualiter corrumpi ; e£ qui 
emunt, ut faciunt conjugati, qui provident filiis, sint 
tanquam mon possidentes, scilicel non apponant cor 
perituris rebus ; sed sic habeant, ut amore illis non 
hoereant. (84) Et ut universaliter colligam, quiutun- 
Lur hoc mundo, sint f[anquam non. utantur, ut scili- 
cet ex bonis ejus faciant bona, non mali fiant : quae 
bona ne putentur mala, bonis dantur. Itemque tol- 
lentur ut probentur, ne vero putentur magna vel 
summa, dantur et malis. Itemque eis tolluntur ut 
erueientur. Preterit enim. [Haimo, Augustinus] 
Quasi dicat.: Ideo haee mundi alia. quasi non s:at 
sunt :estimanda, quia figura, id est pulehritudo non 
substantia, hujus mundi praeterit, id est quotidie se- 
nescit, et tandem in judieio mundanorum ignium 


(82) Augustinus in psalmo cxrvir, 
(83) Id , De sermone in monte. 
(84) Id., In epistola ad justificandum comitem. 


D 


atque ipsa libera substantia eas qualitates habebit, 
qua corporibus immortalibus mirabili mutatione 
conveniant. Et ideo non dixit mundus perit, sed fi- 
gura, quia substantia non peril, sed qualitas. Volo 
autem. Quasi dicat : Si nubitis, hoe facere consulo. 
Sed magis volo vos esse sine sollicitudine rei uxo- 
ri: ; qua diminuta in Dei rebus propensius vigilatur. 
Et recte hoe volo, qui sine uxore est sollicitus est, ut 
compleat ea quie Domini sunt, et quomodo placeat 
interiori pulchritudine Deo, non quomodo ei serviat. 
Qui autem cum uxore est, sollicitus est de his que 
sunt mundi, scilicet de domo regenda, οἱ hujusmodi, 
quomodo et placeat uxori. [Haimo] Magna enim ama- 
rulido est in domo uxor tristis, e£ divisus est, non 
nalura, sed actu, quia partim Doo, partim servit 
mundo. E£ similiter mulier innupta, id est vidua, e£ 
virgo cogitat que sunt Domini. [Augustinus] Jam 
non cogitat ne damnetur à Deo, quod faeit timor 
custos malorum. [Fulgentius] Hzc autem. de. dam- 
natione non timens, et de salute secura, cogilat tan- 
tum que sunt Domini, scilicet, ut sitsancta corpore , 
id est aetionibus qui? geruntur ministerio corporis, 
et spiritu, id est voluntate. (85) Hoc etiam. et nupta 
fidelis, et casta faeit : quz? non modo spiritu, sed 
eliam corpore sancta est, non enim potest fieri, ut 
non sit sanetum corpus, quo sanctificatus ulitur 
spiritus. Sed amplius innupta hoc facit, qu:e libera 
à necessitatibus mundanis, quibus constricta est nu- 
pta, intensius vacat eclestibus preceplis. Que au- 
lem nupta est, cogitat que mundi sunt, et quomodo 
viro placeat. Non ideo hoe dicit, ut et ipsa. sancta 
non sit corpore et spiritu, sed minus quam innupta. 
Hzc itaque loquens Apostolus de innuptis et. nuptis, 
ampliorem innuptarum el in corpore et in spiritu 
sanetifieationem intelligi voluit, non corpus nupta- 
rum omni sanetificatione privavit. Povro hoc. Quasi 
dicat : Consulo nonnubere, sed Aoc dico ad vestram 
utilitatem majorem, scilicet ut expeditius Deo ser- 
vialis, non ul, si incontinentes estis, 2njiciam vobis 
laqueum. fornieationis. Non hoe dico ut laqueum vo- 
bis injiciam, sed hoc dico, ad id tendens quod ho- 
nestum est, scilicet ut homo sit castus animo et cor- 
pore. | Augustinus] Non hoc ideo dicit quod turpe 
sit conjugium, sed.quod hoc honestius est. Et ad id 
tendo quod pribeat. [acultatem, vel facilitatem alicui 
observandi €» se Domino sine impedimento, quod 
est in conjugio. (86) Cum igitur ait ad id quod ho- 
nesium est, non matrimonium turpe esse monstra- 
vit, sed quod honesto erat honestius, generalis ho- 
nesti nomine commendavit, quia honestius quid est, 
nisi quod magis honestum. Sicut ergo bono. melius, 
et bealo beatius est, sieut honesto Hhonestius est, 
quod honestum voluit appellare. 

Vins, 36-40, — Si quis autem turpem se videri 
existimat super virgine sua, quod sitsuperadulta; et 
ita oportet fieri, quod vult faciat ; non peccat sinu- 


(85) M., De sancta viduitate. 
(86) Id., De sancta viduitate, 


1599 


PETRI LOMBARDI. 


1600 


bat. Nam qui statuit in. corde suo firmus, mon A est, etc. Quasi dicat : Virgopotest n ibere, similitei 


habens necessitatem , potestatem — autem ha- 


bens sue voluntatis, et hoc judicavit in corde suo 
servare virginem suam, bene facit. Igitur et. qui 


matrimonio jungit virginem suam, bene facit ; et 


qui non jungit melius facit. Mulier alligata est 
legi, quanto tempore vir ejus vivit: quod si dor- 
müerit vir ejus, liberata est a lege ; cui autem vult 
nubat, tantum in Domino. Beatior autem. erit, si 
sic permanserit secundum meum consilium. Puto 
autem quod et ego Spiritum Dei habeam. 

Si quis autem. Sicut de virginibus determinavit 
quid sit melius et honestius, sie et de custodibus 
virginum determinat quid illis sit faciendum, si vir- 
gines continere voluerint, vel noluerint. Quasi di- 
cat : Hoc est honestius et expeditius, scilicet esse 
sine conjugio, sed tamen si quis existimat se videri 
quandoque £urpem super, id est de virgine sua, eo 
quod vel quae sit superadulta, scilicet ultra puber- 
tatem, ef ita oportet fieri, [Ambrosius] scilicet ut 
nubat, quia virgo non vult continere. Quod vult 
virgo, faciat custos, quia non peccat custos, si nu- 
bat virgo. Hoc ideo dicit, ne et si virgo non peccat, 
custos ejus videatur peecare. Ideo dico, si oportet, 
non peecat. Nam de isto alio patet, quia bene facit, 
non tantum non peecat ille, scilicet. qui statuit in 
corde suo servare virgeinem suam, non ingerens ei 
fomitem nuptiarum. [Augustinus] Statuit, dico, 
firmus in proposito suo, non curans, vel sobolem, 
vel aliud hujusmodi, E£ nom habens necessitatem, 
cum virgo velit eontinere, sed habens potestatem, 
secundum alumn: eontinentiam, voluntatis sue 
perfieiendze. Ille qui hoe statuit, bene facit, ct ille, 
utique qui hoc non ex levitate statuit, sed im. corde 
judicavit, id est ex judicio mentis bonum esse 
discernit, et quia oportet fieri ut diximus, igitur qui 
matrimonio jungit virginem suam bene facit, quia 
licet quod faeit. [Ambrosius] Et qui non. jungit, cum 
habeat potestatem sue. voluntatis, melius facit, quia 
apud Deum meritum illi collocat, et a sxculi solli- 
citudine liberat illam, et ideo recte ait, melius fa- 
cit. [Augustinus] Melius est enim quod licet et expe- 
dit, quam quod licet et non expedit. (87) Hic enim 
bene utitur homo malo, ibi vero bene utitur bono. 
Duo enim hae, scilicet bonum et malum, et alia duo, 
scilieet usus bonus et usus malus, sibimet adjuncta, 


et vidua polest nubere, sed beatius est continere, 
Et hoe est quod ait : Mulier alligata est legi viri 
quanto tempore vir ejus vivit, ut non liceat alii 
nubere. Quod si dormierit vir ejus, liberata est a 
lege viri et permittitur ei ut cuz vult nubat. |Augu- 
stinus| Ideo dicit, cui vult, quia invi! nuptie so- 
lent proventus malos habere. Cum vero dicit, nu- 
bat, lege loquitur naturali, quanquam prim: nuptize 
tantum a Domino sint institute, secundze. vero per- 
misse sunt. Denique prim: nupticde sub benedietio- 
ne Dei celebrantur sublimiter, secunde vero etiam 
in presenti carent gloria. Nubat dico, et hoe fan- 
tum in Domino, faciat scilicet sineturpitudinis suspi- 
cione, et viro suz religionis nubat. Vel ita conti- 
nua : mulier, etc. Quasi dieat : Virgo quocunque 
lempore potest mubere, sed conjugata, etiamsi 
causa fornicationis dimissa est, non potest, dum 
vivit vir ejus. Quia mulier alligata est legi viri 
quanto tempore vir ejus vivit, quod si dormierit 
vir ejus, liberata est, cui vult nubat, tantum in Do- 
mino. Beatior autem erit, si sic, id estinnupta, per- 
manserit. secundum meum | consilium. (89) Satis 
ostendit beatam esse, et post mortem viri, iterum 
in Domino nubentem fidelem ; sed beatiorem, 
non nubentem. Unde maxime Cataphrygarum et 
Novatianorum hzreses concidunt, quas buecis so- 
nantibus non sapientibus Tertullianus inflavit, dum 
secundas nuptias tanquam illicitas maledieo dente 
concidit, quas omnino lieitas Apostolus sobria mente 
concedit. De tertiis autem et quartis, et de ultra 
pluribus nuptiis solent homines movere quzstio- 
nem, sed quis audeat definire quod nee Apostolum 
video definivisse ? Ait enim : Si dormierit vir 
ejus, ete. Non dieit primus, vel secundus, vel ter- 
tius, vel quotuslibet. Nec nobis definiendum est 
quod non definit Apostolus. Unde, ut breviter re- 
spondeam, nec ullas debeo damnare, nec eis vere- 
cundiam numerositatis auferre. Ipse etiam Christus, 
Apostoli ae noster magister οἱ Dominus, septemvi- 
ram mulierem in Evangelio non damnat, nec dicit 
in resurrectione non posse esse ; sed tantum ait : 
Neque nubent neque nubentur (Matth. xxu). Unde 
nec contra humans verecundie sensum audeo di- 
cere, ut quoties voluerint, nubant, nee ex meo corde 
preter Seripture sanete auctoritatem quotaslibet 


quatuor differentias faciunt. Bene utitur aliquis bono D nuptias audeo condemnare. (90) Quod autem dieitur 


conünentiam dedieans Deo. Male utitur quis bono 
continentiam dedieans idolo. Male utitur quis malo 
concupiseenliam  relaxans adulterio. Bene utitur 
malo coneupiseentiam restringens connubio. Sicut 
ergo melius est bene bono, quam bene uti malo, 
cum utrumque sit bonum, ita qui dat virginem suam 
nuptui bene facit; et qui non dat, melius facit. Bo- 
num est enim pudicitia conjugalis, sed melius con- 
tinentia virginalis vel vidualis. (88) Mulier alligata 


(87) Augusti., De baptismo parvulorum. 
(89) Id., De sancta viduitate. 
89) Id., De sancta viduitate. 


univirie vidu:, hoc omni dicitur viduze, scilicet bea- 
lior erit, si sic permanserit secundum meum con- 
silium. Et ne quis hoe consilium tanquam huma- 
num et non divinum putaret contemnendum, adje- 
cit : Puto autem quod ego, sicut et alii apostoli, 
spiritum Dei habeo, quo inspirante, haec et alia sua- 
deo, quod vos non putatis (91). Nota quod dicens, 
puto, non dubitat Apostolus, sed contemptores iu- 
crepat, ut. et. Dominus.non dubitat, sed increpat 


(90) Id., ad Polentium. 
(91) Id., super Joan. 


1601 


dicens : Si me sciretis, forsitàn et Patren meum A et terrarum. fundamenta, et colorum fastigia ; sed 


sciretis (Joan. vur. Et alibi: Cum venevit. Filius 
hominis, putas inveniat fidem in terra? Luc. xvm) 
Verbo dubitatiouis arguitur infidélitas, non opinatur 
divinitas. 

CAPUT. VIII. 

Vgns. 1-4. — De his autem que idolis immolan- 
tur, scimus quiaomnes scientiam habemus. Scientia 
inflat charitas vero edificat. Si quis autem se exis- 
timat scire aliquid, nondum cognovit quemadmo- 
dum oporteat eum scire. Si quis autem diligit 

: Deum, hic cognitus estab eo. De escis autem qua 
idolis immolantur, scimus quia nihil est idolum 
in mundo, et quod nullus Deus nisi unus. 

De his autem quc idolis, etc. Supra egit de nu- 
plis, de quibus ipsi quzsierant. Hic agit de ido- 
lothytis, id est immolatitiis idolorum , in. quibus 
adeo indiscretum usum quidam habebant, ut ex eo 
aut seandalizarentur, aut saltem. contunderentur in- 
firmi : et ipsi qui licitis inordinate utebantur, ec- 
clesiasticam in se formam confunderent, et unita- 
lem scinderent. Scientes enim omnia ex creatione 
munda, immolata idolis coram infirmis in idolio 
mandacabant. Quod infirmi videntes, putabant eos 
edere sub veneratione idoli, et exemplo eorum sub 
veneratione idoli edebant. Illos igitur increpat Apo- 

| stolus hic. Quasi dieat : De his prodictis quasistis, 
; el docui, sed de istis aliis non fuit opus quzrere, 
quia de islis scitis ut ego. Et hoc est. quod ait : De 
his autem que idolis immolantur, an licet edere vel 
| non? Scimus. Quasi dicat : Ego scio, et vos scitis 
?que mecum, quod licet ea comedere. Vere scimus 
ego el vos, quoniam omnes scientiam | habemus de 
| Creatore et creaturis. Hoc dicit de his inter eos 
| majoribus, qui habentes scientiam cum offendiculo 
minorum edebant: quos primum arguit, nec sufli- 
cienter scire dicit, quia offendiculum proximi non 
vitabant. Alii autemignari sub veneratione idoli ede- 
, bant. Scientia. [Augustinus] Quasi dicat : Habetis 
'Sscientiam, sed non valet hzc scientia, quia facit 
| vas superbire contra ignaros. Scientia enim, si sola 
.est, inflat, id est in superbiam extollit; charitas 
vero, qu: non inflatur, edificat infirmos : qui quod 
| eis obesse polest dimittit. (92) Et ideo eam habete, 
non inflantem scientiam. Addite scientiz charitatem, 
et ulis erit scientia. Per se enim inutilis est scien- 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1602 


meliores sunt qui apponunt nosse seipsos, quia scien- 
tiam talem scilicet qui apponit, apponit dolorem 
peregrinationis ex desiderio patrix et conditoris. 
Si quis autem. Quasi dicat : Habetis scientiam de 
idolothytis, sed nec perfecta scientia est illa, quia et 
δὲ quis existimat se scire aliquid, scilicet quod licet 
eisuti, nondum tamen cognovit €&"$ quemadmodum 
oporteat eum scire , id est nondum novit. quod sic 
ea scientia debeat uti, ne noceat alii. [Ambrosius] 
Ipsos ergo qui de scientia gloriantur, ostendit non 
ilà cognovisse, sicut. cognoscendum est. Dum enim 
charitatem. que. omnium bonorum mater est, non 
sectantur, non sciunt sicut oportet. Si quis autem. 
Quasi dicat. Hic non perfecte scit, sed qui diligit 
fratrem, vere scit Deo approbante, et hoc est quod 
ait : 

δὲ quis autem diligit Deum, hic cognitus est, id est 
approbatus ab eo. Hic diligit Deum, qui charitatis 
causa scientiam mitigat, ut prosit fratri, pro quo 
Christus mortuus est. [Haimo.] De escis autem. Vi- 
iuperata scientia eorum, tandem aperit quie est ea. 
Supra enim non dixerat quie esset eorum scientia , 
sed hie ostendit. Quasi dicat : His predictis modis 
non valet scientia, sed tamen in hoe vera est, quod 
de escis, que idolis immolantur, scimus ego et vos, 
quod lieet eomedi, et quod ab idolo non contami- 
nat: sunl; et scimus quia nihil est idolum in mundo, 
id est inter creaturas mundi. (93) Materiam enim 
Deus formavit, sed stultitia hominum formam de- 
dit. Habet quidem formam quamdam humanam, 
sed ipse homo per verbum factus est. Quicun- 
que enim faeta sunt naturaliter, quaecunque sunt 
in creaturis, facta sunt per Verbum ; sed forma 
hominis in idolo non est facta per Verbum, sicut 
peccatum non est factum per Verbum, sed est ni. 
hil, et nihil sunt homines dum peccant. Vel, idolum 
nihil est in mundo, id est illud quod putabant 
idolum esse, nihil est. Existimabant enim idolum 
esse personam subsistentem ex simulacro et spi- 
ritu presidente. Vel, idolum nihil est in mun- 
do, id est nullius rei qua sit in mundo simi- 
litudinem habens. idolum enim hic appellat spe- 
ciem quam non videt oculus, sed animus sibi 
fingit. Ut si quis humanis membris caput canis, 
vel arietis formet, vel in uno habitu hominis duas 


€ 


lia, cum charitate utilis est: per se. inflat in super- D facies, et hujusmodi, qui hoc faeit, non simi- 


biam, ut dzemones, qui Graco nomine a scientia sic 
sunt nominati, in quibus seienlia est sine charitate. 
Propter hoc autem vitium, id est elationem scientia: 
reprimendam, datus est Paulo stimulus Satanm, ἃ 
quo tunditur ne erigatur. [Augustinus] Praponenda 
est etiam scientia scienticze. Melius est enim scire in- 
firmitatem nostram, quam naturam rerum. Lauda- 
bilior enim est animus cui nota est infirmitas sua, 
quam qui ea non respecta, siderum viam scrutatur, 


(92) Aug. De civi. Dei. 
(93) August. super Joannem. 


litudinem, sed. idolum faeit. Facit enim quod non 
habet aliud simile sui, sed quod mens otiosa et 
curiosa reperit, Ideo distincte dietum est in lege : 
Non facies idolum neque omnem similitudinem rei 
(Exod. XX ; Levit. xxvi). Similitudo vero est cum 
aliquid ex his quie sunt, vel in ccelo, velin terra, 
vel in aquis formatur. Et scimus quia nullus Deus 
est nisi unus. Hoc dicit ne putetur esse Deus in 
idolo. (94) Unus enim tantum Deus est Pater, et 


(94) Id. contra Maximinum hzereticum. 


1603 


PETRI LOMBARDI 


1604 


Filius, et Spiritus sanctus, id est ipsa Trinitas unus A collo. Etsi, inquam, hoe sit nobis, famen est tan- 


Deus est, nullaque fit partium in Deitatis unilale 
divisio. Non enim Deus Pater pars est Dei. Tres 
enim personz sunt, Pater, et Filius, et Spiritus 
sanctus. Et hi tres quia unius substantiw sunt, 
unum sunt, et summe unum sunt, quia ibi nulla na- 
turarum, nulla est diversitas voluntatum. Si enim 
natura unum essent, et consensione non essent, non 
summe unum essent. Si vero in natura dispares 
essent, unum non essent. [Augustinus] Porro Chri- 
stus una persona est geminz substantie, quia Deus 
et homo est ; nec tamen Deus, vel homo pars hu- 
jus persone diei potest. Alioquin Dei Filius ante- 
quam sumeret formam servi non erat totus, et cre- 
vit, cum homo divinitati ejus accessit. Quod si in una 
persona pars non polest esse Deus, quanto magis 
pars Trinitatis esse non potest, quieunque unus in 
tribus? Hujus ergo Trinitatis, nec tertia pars est 
unus, nec majus aliquid omnes, quam singuli. Tu 
nempe dixisti unum Deum ex parlübus non esse 
compositum, et hoc de patre vis intelliei. Ille , in- 
quis, virtus est ingenita simplex. Hujus autem vir- 
tutis quam simplicem esse dixisti, nunquid partes 
sunt bonitas, sapientia, clementia, et potentia ? Si 
dixeris, partes sunt, simplex ergo virtus ex partibus 
constat, qua te diffiniente unus est Deus, ergo 
Deum ex partibus compositum esse dicis. Non dico, 
inquis, non sunt ergo partes. Si ergo in una Patris 
persona, et illa invenis, et partes non invenis; 
quanto magis Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, 
et propler individuam deitatem unus est Deus, et 
propter uniuscujusque proprietatem tres personw 
sunt, et propter singulorum perfectionem partes 
nullius Dei non sunt? Virtus est Pater, virtus est 
Filius, virtus est Spiritus sanetus. Hoe verum di- 
cis, sed quod virtutem de virtute genitam, et vir- 
tutem de virtute procedentem, non vis eamdem na- 
turam habere? Hoc falsum dicis. Hoc contra fidem 
catholicam dicis. 


Vgns. 5-1.—Nam etsi sunt qui dicantur dii, sive 
in colo sive in lerra, siquidem sunt dii multi, et 
domini multi, nobis tamen. unus Deus Pater. ea 
quo omnia, et nos in illo; et unus Dominus Jesus 
Christus, per quem. omnia, et nos per ipsum. Sed 
non in omnibus est scientia. Quidam autem cum 
conscientia usque munc idoli quasi idolothytum 
manducant, et conscientia ipsorum, cum sit infir- 
ma polluitur. 


Nam etsi, ete. [Augustinus] Quasi dieat : Unus 
tantum est Deus. Et vere ; nam etsi sunt qui dican- 
tur dii, parücipatione deitatis, ut saneti , sive in 
calo, jam recepli, ut qui de eorpore exierunt, sive 
in terra, morantes, ut qui adhue in mortali corpore 
peregrinantur, et non falso putatos, dico deos, sed 

.in veritate Dei sunt, siquidem multi sunt dii, parti- 
cipatione deitatis ut saneti, e£ sunt. domini multi, 
qui aliis presunt : apostoli in terra, archangeli in 


(95) Augustinus, in libro Qu:stionum. 


tum unus Deus Pater, qui naturaliter, et sub- 
stantive est Deus unus eum Filio et Spiritu sancto. 
Dicitur enim tribus modis Deus, substantive, ad- 
oplive, nuneupalive. Substantive dicitur Deus Tri- 
nitas; adoptive, sancti qui per adoptionis gratiam 
dii sunt, nuncupalive, daemones et idola, quia no- 
mine tantum dii sunt, non natura vel partieipatio- 
ne. (95) De diis adoptivis dictum est, etsi sint qui 
dicantur dii, sive in coelo, sive in terra, siquidem 
dii sunt multi, et domini multi. Eos enim intelligi 
volut qui digne etiam dicuntur dii, ila sane ut 
latria, que interpretatur latine servitus, eis non 
debeatur, qui prohibiti sunt in lege malediel, ubi 
legitur : Diis non. maledices, vel detrahes. (Exod. 
xxi). Sed non sunt jussi sacrificiis, vel ullis latrice 
obsequiis honorari. [Ambrosius, IIaimo.| Vel potest 
eliam de nuneupativis diis dici illud, nam etsi 
sunt qui dieuntur dii, a gentibus, sive in ccelo , ut 
sol et luna, sive in terra, ut Apollo, vel Esculapius, 
Hercules, et hujusmodi: ideo dixi dicantur, siqui- 
dem dii sunt. multi, opinione paganorum, et domi- 
ni mult, nobis tamen est tantum unus Deus Pa- 
ter, cui credimus, et nos in se credentes facit deos, 
secundum illud : Dedit eis potestatem. filios Dei 
fieri, his qui credunt in eum (Joan. 1). [Augustinus] 
Nobis ergo unus est Deus, gentibus vero plures 
quos nosler terrel, id est d;smones; qui volentes 
videri dii sibi exigunt illa qute Deo vero debentur , 
scilicet aras, sacrificia, et alia hujusmodi. Noster 
vero Deus homines,deos facit, qui non est factus, 
et ideo est verus Deus. Deos autem homines esse 
appellatos invenimus in illo psalmo : Deus stetit in 
synagoga deorum (Psal. xXxxrt.). Et item : Ego dixi : 
Dii estis (ibid). 

Sed quszritur, si homines dii vocantur, utrum 
angeli vocandi sint dii cum hominibus sanctis, qui- 
bus maximum premium promittitur :equalitas ange- 
lorum. Et in Scripturis quidem nescio, utrum vel 
possit, vel faeile possit reperiri aperte angelos di- 
ctos deos. Si ergo nusquam in divinis eloquiis repe- 
ritur ea mihi causa potissimum occurrit, quare 
angeli non dieuntur dii, ne ab hominibus putaren- 
tur colendi; ne homines ad hoc inclinarentur, ut 
servitium religionis qui liturgia vel latria dicitur, 
angelis exhiberent, sed nomine officii multo utilius 
D vocantur angeli, qui Latine dieuntur muni, ut ille 

colatur, cujus sunt nunlii. Quod ergo dicitur Deus 

deorum (Psal. x1ixX), Rex magnus super omnes 
deos (Psal. Lxxxi), non nisi de sanclis accipitur, 
quibus est unus Deus Pater. Deinde ostendit quod 
recte dicitur, et Deus, et Pater. Quasi dieat : Vere 
est Deus. Quia ipse est ex quo credimus esse om- 
nia. Et vere Pater est, quia credimus 2105 foveri in 
illo, id est in illius gratia. Quzritur si debeat diei 
quod Christus sit nobis Pater, vel Spiritus sanctus. 

Sane dieimus quod debet, quia gratia qua regene- 

ramur , ita est Filii, et Spiritus sancti, ut Patris ; 


1605 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULi. — IN EP. I AD COR. 


1606 


et quidquid est nobis a Patre, est nobis a Filio eL A — Esca aufem. Quasi dicat : Illis nocet vestra co- 


a Spiritu sancto. Et ideo dieimus quod Deus Trini- 
tas unus nobis est Pater, una majestas, vel unus 
magister qui regnat, qui illuminat, sicut unus Crea- 
lor. Sed item queritur, si Deus Trinitas unus no- 
bis est Pater, an sit ille Pater, qui zeternaliter Pater 
est Filium gignendo, an non, et si non, an sit alius 
Pater. Ad quod dicimus quod non simpliciter de- 
beat diei, Deus Trinitas est Pater, ne intelligatur 
persona Patris. Sed est nobis Pater, nec ille Pa- 
ler qui est tertia persona, nec alius, sed est Deus 
unus qui est nobis Pater ex tempore, et qui est ille 
Pater, sieut Filius est unus Deus cum Patre, nec 
tamen est Deus qui genuit. [Ainbrosius| Et nobis 
est Jesus Christus unus Deus, et Dominus, cum 
Patre in substantia, id est nobis unus Deus est, 
et Dominus Pater et. Christus, per quem Christum 
ommia creata sunt. Omnia enima Patre, sed 
per Filium creata sunt. (96) Nec alia per Fi- 
lium, alia per Patrem, sed eadem. Alioquin jam 
non omnia per Patrem, nec omnia per Filium. Si 
autem omnia per Patrem, et omnia per Filium, er- 
go eadem per Patrem qua per Filium facta sunt. 
JEqualis ergo est Patri Filius, et inseparabilis ope- 
ralio uiriusque. Ef mos per ipsum Christum su- 
mus in Deo, quia per ipsum reformati sumus in 
cognilione Dei, per quem fueramus creati. Sed, 
elc. Quasi dicat : Nos hoec scimus quod unus est 
Deus. Sed nom in omnibus est hoc scientia, id est 
non omnes mysterium unius Dei cognoscimus. Qui- 
dam autem, vel enim. Quasi dicat : Vere non in 
omnibus est hec scientia, quia quidam, elc., vel 
nos scimus quia idolum nihil est. Sed quidam man- 
ducant de sacrifieis cum. conscientia idoli, quia 
putant idolum aliquid divinum esse. Et hoe, usque 
nunc, id est etiam nunc post conversionem, sieut 
ante conversionem. [Ambrosius| Manducant, dico, 
cum conscientia et quasi idolothytum, id est cum 
reverentia idoli, quasi aliqua illic esset divinitas. 
Et conscientia $3$9 ipsorum cum sit infirma, pol- 
luitur per illos qui habent scientiam unius Dei, sed 
non eum charitate, per quos in hunc errorem in- 
firmi inducebantur, quorum non cibus polluitur, 
sed conscientia. 

Vgns. 8-13.— Esca autem non commendat nos 
Deo. Neque enim si manducaverimus abundabimus, 
neque si non manducaverimus deficiemus. Videte 
autem me forte hec licentia vestra offendiculum 
fiat infirmis. Si enim quis viderit eum qui habet 
scientiam in. idolo. recumbentem, nonne conscien- 
tia ejus, cum sil infirma, cdificabitur ad mandu- 
candum. idolothyta, et peribit infirmus in tua con- 
scientia frater, propler quem. Christus mortuus 
esL ? Sic autem. peccantes. in fratres, οἱ percutien- 
les conscientiam. eorum infirmam, in. Christum 
peccatis. Quapropter, si esca scandalizat fratrem 
meum, nom manducabo carnem. in eternum, ne 
fratrem meum scandalixem. 


(96) Augustinus , de Trinitate. 


mestio, nobis autem non prodest, quia esca sum- 
pta, vel non sumpta, 2on commendat nos Deo , sed 
fides esex, qua creduntur omnia creata a Deo 
munda. Et vere. Neque si nom manducaverimus defi- 
ciemus, id est minus habebimus bonum ; neque si 
manducaverimus abundabimus,n bono virtutum, vel 
beatitudinis, sed ex fide ejus tantum. Videte autem. 
Quasi dieat : Quantum ad vos nihil est esca ipsa. 
[Haimo.] Sed videte xe forte hec licentia vestra fiat 
offendiculum infirmis in fide, qui nesciunt adhuc 
idolum nihil esse, et potest esse offendiculum. Si 
quis enim infirmus viderit eum qui habet scientiam, 
recumbentem in idolio, id est in. presentia idoli, 
nonne conscientia ejus, cum sit infirma, per se edi- 


p /icabitur ad manducandum idolothyta, id estad man- 


dueandum  earnes sacrificiorum sieut idolothyta ὃ 
Videns enim quis fratrem peritum in idolio sacrifi- 
cata edere incipit et ipse edere, non illa conscientia 
qua ille periti: causa sciens nihil esse idolum, sed 
esse putat ille unum, cum videt fratrem peritum il- 
lie edere, nec horrere ; et ita peribit infirmus frater 
in tua conscientia, id est quia te sapientem videt 
comedere, putans sub idoli veneratione, propter 
quem salvandum Christus mortuus est, et ita graviter 
peecas. Sic autem. Quasi dieat : Ita in fratres pec- 
catis. Sed sic peccantes in fratres, et percutientes 
conscientiam ipsorum infirmam, in Christo peccatis, 
cujus membra sunt. Cum enim charitatis non zemuli 
sunt, qua Christus nos liberavit, peccant in Christo, 
non iu Christum, quia in Christum peccare, est ne- 
gare Christum. In Christo autem peccare, est in his 
quie Christi sunt peecare. Sicut hie qui sub lege est, 
in lege dieitur peecare, ita hi qui in Christo sunt, 
in Christo peccare dicuntur. In Christo ergo pec- 
catis, cujus regnum diminuitis. Et quia in Chri- 
sto peccatis, quapropter, abslinetle sicut et ego 
etiam ab omni carne, quja δὲ esca scandalixat fra- 
trem meum, non manducabo, non solum immolata, 
sed eliam omnem carnem in eternum, id est nec 
hie nec in futuro. Sicut enim constat quod non 
post mortem, sie certus sum quod nec in vita 
manducabo, non quod mala sit esca, sed me scan- 
dalisem [ratrem meum. 


CAPUT IX. 


Vrgns. 4-7.— Non sum liber? Non sum  Aposto- 
lus? Nonne Christum Jesum Dominum nostrum 
vidi? Nonne opus meum vos estis in Domino ? Et si 
aliis non sum apostolus, sed lamen vobis sum. 
Nam signaculum apostolatus mei vos estis in Do- 
mino. Mea defensio apud eos qui me interrogant, 
hoc est: Nunquid non. habemus potestatem man- 
ducandi et bibendi? Nunquid non habemus potes- 
latem. sororem mulierem circumducendi , sicut et 
cateri apostoli et fratres Domini, et Cephas ? Aut 
ego solus et Barnabas non habemus potestatem hoc 
operandi? Quis militat suis stipendiis unquam? Quis 


1607 


PETRI LOMBARDI 


1608 


plantavit vineam, et de fructu ejus non edit ? Quis A vatorem secutze sunt ministrantes ei de facultatibus 


pascit gregem, et de lacte gregis. mon. manducat ? 

Non sum liber? Incipit se proponere in exem- 
plum, ut sicut ipse absüinet a licitis pro scandalo 
fratrum. vitando, ita et illi abstineant. Ipse enim 
apostoliea dignitate potestatem habens non operari 
manibus, sed de Evangelio vivere, ne quem tamen 
accipiendo scandalizaret, abstinuit. Quasi dicat : 
Abstinete ab hoc licito, quia et ego habeo libertatem 
accipiendi stipendia, et tamen non accipio. Et vere 
habeo libertatem. Nunquid enim non sum liber ac- 
cipere? Utique liber sum accipere, quia licet mihi 
quod et aliis apostolis, seilicet de Evangelio vivere. 
Hoe etsi sie induetum sit, intendit tamen eompro- 
bare se apostolum, quia occasione pseudoaposto- 
lorum minus de eo senserunt Corinthii. Unde sub- 
dit : Non sum apostolus ? | Haimo.] Quasi dicat : Vere 
sum liber, quia sum apostolus, et vere sum aposto- 
lus, quia Christum vidi, pro quo, id est si non vide- 
rem, minus viderer apostolus, et hoe est quod dicit, 
sub interrogatione loquens ut iratus : Nonne Domi- 
num nostrum. Jesum | Christum vidi in via, vel in 
templo Hierosolymis, dum orarem ? Nonne ? Quasi 
dieat : Vere sum ego apostolus, quia vos estis opus 
apostolatus mei. Et hoe dicit sub interrogatione : 
Nonne opus meum. vos estis, o Corinthii? tamen, in 
Domino, id est Domino cooperante. Vel, in Domino, 
id est in gloriam Domini. Et quia estis opus meum. 
Ideo et sà non sum apostolus aliis, id est Judowis 
quorum legem evaecuabat, sed tamen vobis, qui per 
me conversi eslis, sum apostolus, quia vos estis opus 
meum perfeetum. Et vere vobis sum apostolus ; nam 
signaculum, id est forma, apostolatus meivos estis 
in Domno, id est Domino auctore, a simili sigilli, quia 
in vobis apparet quod ego sum apostolus, dum ea 
habetis per me, qui et alii. Per alios apostolos, et 
ideo per vos apud alios qui dubitant, apostolus de- 
fendor. Et hoc est quod ait : Mea defensio, hoc est, 
vos scilicet apud alios qui de me interrogant utrum 
sim apostolus. Et quia sum apostolus, nunquid, 
ego et mei, non habemus potestatem manducandi 
et. bibendi vestra, id est vivendi de stipendiis ve- 
stris? [Augustinus] Quasi dieat : Utique habe- 
mus. Permisit enim Dominus, sed non jussit apo- 
stolis aecipere necessaria a subditis, ut. quisquis 
vellet eo uteretur quod sibi liceret ex Domini con- 
stüitutione ; si quis vero uli nollet, non contra jus- 
sum faceret, sed de suo jure cederet. Potestas vero 
est, non jussio Domini, aecipere sumptus. Et nun- 
quid non habemus potestatem circumducendi nobis- 
eum sororem mulierem, ut nobis ministret, sicut e£ 
ceteri apostoli, e£ etiam fratres Domini, qui majo- 
res sunl, sicut. Jacobus, et Judas et reliqui, e£ Ce- 
phas, id est Petrus, qui est prineeps apostolorum ? 
[Haimo.| Non hoe reprehendit, sed eorum more sibi 
probat licere. Mulieres enim desiderio doctrin:e Do- 
miniez et cupid: virtutum. sequebantur apostolos 
ministrantes et sumptus et servitia, sicut et Sal- 


(97) Augustinus, De opere monachorum. 


D 


suis. (97) Dominus enim noster cui angeli ministra- 
bant infirmis compatiens loculos habuit, in quibus 
mitteretur peeunia a fidelibus data vietui necessaria, 
quos commendavit Judae, ut etiam fures, si non pos- 
semus vitare, disceremus in Ecclesia tolerare. Et 
mulieres ministraturas sequi se voluit, ostendens 
quid a plebibus deberetur evangelistis. [Augusti- 
nus| Ideo etiam Dominus in comitatu suo mulieres 
habuit, ne viderentur alienz: a salute, quie et mini- 
strabant ei sicut et apostolis. 4uf ego. Quasi dicat : 
Ceteri apostoli hane potestatem, Domino constituen- 
le, habuerunt. Auf, id est an, ego solus et Barnabas 
non habemus, secundum vos utique, potestatem hoc 
operandi? Quasi dieat : Habemus potestatem hoe 
operandi, id est accipiendi. Operandi enim ait pro ac- 
ciplendi, ut honestius loqueretur. Vel secundum 
aliam litteram, qui habet : Non habemus potestatem 
non operandi? Quasi dieat : Habemus utique pote- 
δία! θη non operandi manibus nostris, id est ces- 
sandi a labore manuum. Et ne, quia abstinet, co- 
apostolos reprehendisse videretur, addit : Quis mi- 
litat, ete. Probat hie per similitudines humanas id 
licere sibi et aliis, et supponit auctoritatem legis, 
et ipsius Domini tandem. Quasi dicat : Recte utique 
sive nos, sive illi, hanc potestatem habemus. (juis 
enim militat suis stipendiis unquam ? Et quis planta- 
vit vineam, et de fructuejus non edit? Et quis pascit 
gregem, et de lacte non manducat ? Utique nullus. 
Lac gregis dicitur quidquid a plebe prepositis da- 
tur. His verbis satis Apostolus indicat non sibi ali- 
quid usurpasse ultra debitum coapostolos suos; sed 
sieut Dominus conslituit, ex Evangelio viventes pa- 
nem gratuitum manducabant, ab eis sumptum qui- 
bus gratuitam gratiam predieabant. Hae quidem 
secundum humans consuetudinis licentiam dieta 
sunt. 


Vrns. 8-15. — Nunquid. secundum hominem luec 
dico? Am et hec lex non dicit ? Scriptum est enim 
in lege Moysi : Non alligabis os bovi trituranti. 
Nunquid de bobus cura est. Deo? An propter nos 
ulique hoc dicit? Nam propter nos scripta sunt, 
quoniam debet in spe qui arat arare, et. qui tritu- 
rat, in spe fructus percipiendi. δῷ 4Β Si nos vobis 
spiritualia. seminavimus, magnum estsi nos car- 
nalia vestra metamus? Si alii potestatis vestra 
participes sunt quare non potius nos? Sed non usi 
sumus hac potestate, sed omnia sustinemus, ne 
quod. offendiculum demus Evangelio Christi. Nesci- 
lis quoniam qui in sacrario operantur, que de sa- 
sacrario sunt edunt? et qui altario deserviunt, cum 
altario participant? Ita et Dominus ordinavit iis 
qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere. 
Ego autem nullo horum usus sum. 


Sed nunquid secundum hominem, tantum, luec 
dico, id est humana similitudine tantum hoc probo ? 
An non et lex dicit luec, id est nonne lex Moysi idem 


1609 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


ΝΥ --ΞϑοπΗΞρ UM & 


1610 


probat? utique. Scriptum est enim in lege Moysi : A deserviunt, ut sacerdotes, cum altario participant, 


Non alligabis os bovi trituranti, id est non prohibe- 
bis pradieatorem vivere de Evangelio, id est de 
praedicatione, sed ne hoc videatur ad litteram esse 
dietum, subdit : Nunquid de bobus cura est Deo ? id 
est ut de eis in lege prcecipiat? Non pro bobus, hoc 
dieit, quia propter nos tantum dicit, quod ita ail : 
An propter nos; ulique hoc dicit ? Quasi dicat : Dicit 
utique. Nam, ete. [Ambrosius] Quasi dieat : Vere 
hoe propter nos dicit, quia hzec et alia eodem spec- 
lantia, propter nos scripta sunt, ut hoc ipsum verum 
est. Quoniam qui arat, id est pridicator qui corda 
aperit ad fidem, debet arare im spe stipendiorum 
temporalium, non propter hane spem ; non enim hzc 
debet esse intentio sua, et finis in ministerio suo. 
Et qui triturat, id est bonos a malis, quasi grana a 
paleis discernit, morum qualitate, debet hoe simi- 
liter facere, in spe percipiendi fructus stipendiorum. 
Si nos vobis. Postquam probavit per similitudines, 
nunc probat per rationes quod licet eis accipere. 
Quasi dieat : Vere potestatem accipiendi habemus, 
quia si nos seminavimus vobis spiritualia, scilicet ea 
qui spiritum vestrum vivificant, vel qua a Spiritu 
sancto data sunt, [Augustinus] seilicet verbum Dei, 
et mysterium regni eclorum, es£. magnum si nos 
méetamus ad sustentationem vestra carnalia, id est 
hxc temporalia que vite et indigentie carnis in- 
dulta sunt. δὲ alii. Item a minori probat sibi licere 
sumptus ab eis accipere, dicens : Si alii, scilicet 
pseudo, suni participes vestre potestatis, id est tam 
potenter utuntur vestris, ut vos ipsi, quare mom po- 
tius nos apostoli qui causa salutis vestrze laboramus. 
Sed tamen, etc. Quasi dicat : Ecce manifestum est, 
quia licet nobis accipere, sed tamen non sumus usi 
hac polestate. Et quia forsan eum non egere dice- 
rent, contra hoe subdit Apostolus : Sed omnia sus- 
tlinemus ne quod offendiculum demus Evangelio 
Christi, quia si acciperet Apostolus, jam pseudo 
libere acciperent, et sic in predicatione durarent, 
etita impedimentum fieret Evangelio. [Ambrosius] 
Ut ergo regule Christiane jus maneret, licita quasi 
ilieita fecit. Vel ideo hoc dicit, quia forsan et hi 
avari erant, et ideo Apostolum odirent, si quidquam 
ab eis acciperet. Vel hoc ideo dieit, quia si acciperet 
ab eis, putarent se emisse licentiam peccandi, et 
ita libertatem arguendi Apostolus minueret. 
Nescitis, etc. Redit rursus ad illud quod inceperat, 
eliam atque etiam commendans, id est pluribus 
modis ostendens, quod sibi liceat accipere, et tamen 
non faciet. Naturalis ratio etiam hoc habet, ut quis 
' vivat inde, ubi laborat. Hic ergo item probat se 
potestatem habere accipiendi, per similitudinem 
sacerdotum gentilium vel Judzorum, eui rei natu- 
ralis ratio consentit, ut nec leve faciat, nec otio- 
sum quod tantis testimoniis commendat. Quasi 
dicat : Vere licet mihi accipere, quod per hoc patet, 
quoniam qui in sacrario, id est templo, operantur, 
utartifices,que de sacrario sunt edunt, et qui altario 


(98) Augustinus, De opere monachorum. 
PATROL. CXCI. 


quia parlem habent de his quz offeruntur altari. 
[Ambrosius] Et nescitis, hoe, vel illud : de gentili- 
bus sacerdotibus dicit, scilicet , qui in sacrario 
operantur; et hoe de Judzis, scilicet, qui altario 
deserviunt. Per sacrarium enim intelligit templum 
gentilium ; per altare Judzorum, quorum utrorum- 
que ministri eorum quz offeruntur partem sumunt. 
Et sicut hic fit, ifa et Dominus Christus ordinavit, 
id est rationabiliter disposuit de prwedicatoribus ; 
ordinavitenim Ais qui annuntiant Evangelium, id est 
predicatoribus quid disposuit? scilicet, vivere de 
Evangelio. Moc rationabiliter fecit ut expeditiores 
sint ad predicandum verbum Dei, quam licentiam 
Dominus dedit eis, quando misit eos ad przdican- 

p dum dicens : Ecce ego mitto vos, etc. (Luc. x). Et 
post paulo : In eadem domo manete edentes, et bi- 
bentes que apud illos sunt. Dignus est enim opera- 
rius mercede sua (ibid.) Ego autem. Quasi dicat : 
Tot modis licere constat. Ego autem nullo horum, 
id est auctoritate, vel exemplo, usus sum, in acci- 
piendo. [Augustinus] Et ne forte quisquam arbitra- 
retur, ideo eum non accepisse, quia illi non dede- 
rant, et de sua potestate hse toties hac de causa 
dixisse, ut deinceps darent, subdit : 

Vrns. 15-17. — Non autem scripsi hec, ut ita 
fiant in me: bonum est enim mihi magis mori,quam 
ut gloriam meam quis evacuet. Nam et si evangeli- 
zavero, non est mihi gloria; necessitas enim mihi 
incumbit. Ve enim mihi est, sinon evangelixavero ! 
Si enim volens hoc ago, mercedem habeo ; si autem 
invitus, dispensatio mihi credita est. 

Non. scripsi. Quasi dicat : non sum usus, sed nec 
uti volo, quod ita ait, non scripsi autem luec, scilicet 
quod liceat accipere, u£ ifa hac in me [iant, id est 
ut 650 accipiam. Bonum est enim. Quasi dicat : 
Vere non ideo scripsi ut accipiam, quia si sumerem 
perderem gloriam. Ef bonum est mihi magis mori, 
id est malo ego mori; vel volo magis mori, id est 
aflligi, quam ut quis evacuet gloriam meam : quod 
esset si acciperem, id est. evangelizarem ut aceipe- 
rem (98). Gloriam suam dicit, quam habet apud 
Deum infirmis compatiens. Quisquis enim eo quod 
sibi debetur uti non vult, amplius impendit Ecclesiae. 
Maximam igitur gloriam habet Apostolus apud 
Deum, non exigendo stipendii debitum ab infirmis, 

Dsed de suis laboribus transigendo quotidianum 
vietum. Hoc est quod stabulario, ad quem vulne- 
ratus ille qui incidit in latrones perductus est, Do- 
minus ait : Si quid amplius erogaveris in redeundo, 
reddam tibi (Luc. x). [Ambrosius] Amplius erogabat 
Apostolus qui suis stipendiis militabat. Vel gloriam 
suam dicit, quam apud Deum habet, de hoc quod 
pseudo repellebata predicatione non accipiendo, 
qui non nisi pro temporalibus prwdicabant. Ideo 
enim Apostolus abstinet a sumptibus, ne sit. forma 
accipiendi pseudo apostolis rapacibus. Nam si. 
Quasi quireret aliquis : An evacuaretur gloria, si 


51 


1611 


evangelizares, ut ita haee in te fierent ? Respondet : 
Utique, quia non ex dilectione prwdicarem, et ita 
non esset gloria. Nam si evangelizavero tantum, ita 
quod non pro dilectione Dei et proximi illud faciam, 
etexlibera voluntate, on est mihi gloriaapud Deum. 
Et vere de hoc solo non est gloria, quia necesse 
est hoc pro injunctione ; quod ita ait : Necessitas 
enim. preecepti inihi incumbit : nec audeo omittere, 
quia νῷ erit mihi. Unde subdit : Ve enim mihi est, 
si non evangelixavero, sicut injunetum est mihi. Si 
autem. Quasi dicat : si necessitate facio, non est 
mihi gloria, sed δὲ volens hoc ago, id est si voluntas 
adjungatur necessitati, ut ex dilectione pr:edicem, 
habeo mercedem. slernam. Si autem invitus ago, 
dispensatio tantum nihi credita est, quia etsi mer- 
cedem non habeo, aliis tamen. dispenso et proficio. 
Manifestum est enim. quia nemo accipit. remunera- 
tionem apud Deum ejus rei quam invitus facit. Si 
autem voluntarius facit, dignus est. mercede, quia 
consentit Deo, et quod voluntate fit, melius fit. Qui 
autem indevotus aliquid facit, non voluntate, sed 
necessitate facit, quia facit invitus quod sibi pre- 
ceptum est. 

Velita, ab illo loco, nam si, ubi dieit gloriam 
evacuari suam si pro sumplibus quibus suslentetur 
predicet, quod utique videretur si non abstineret, 
ubi expediret : [Ambrosius] Quasi dicat : Vere 
evacuaretur gloria mea ; nam δὲ evangelizavero, ut 
ita hec fiant in me (99), id est si ideo evangeliza- 
vero uL ad illa perveniam, et finem Evangelii in 
cibo, et potu, et vestitu eollocavero, mom est mihi 
gloria, apud Deum : Quare non est gloria si ita evan- 
gelizavero ? (100) Quia tunc esset pro necessitate. 
Et hoe est, quia aecessitas sustentandae. hujus vitze 
mihi incumbit. Et vere. Vi enim, id est penuria 
mibi est sicut pseudo, si non evangelizavero, id est 
malo meo non evangelizabo, quia fame cruciabor, 
et unde vivam non habebo. Hzc est ergo necessitas 
qui mihi incumbit ut evangelizem, quia unde vivam 
non habeo. Vel ut acquiram temporalem fructum 
de praedicatione zeternorum. Sic enim necessitas est 
in evangelizando, non voluntas. Si autem volens, id 
est sine ulla necessitate hujus vite, hoc ago, mer- 
cedem habeo, sempiternam ; si autem. invitus hoc 
ago, ut qui necessitate hujus vit:e cogar, dispensatio 
est mihi credita, id est aliis provideo, non mihi. Et 
est sensus : (1) Si coactus inopia earum rerum quie 
temporali vite sunt necessarie, predico Evange- 
lium, alii per me habebunt mercedem, ego autem 
non, quia ipsum Evangelium non diligo, sed ejus 
pretium in illis temporalibus constitutum. [Augus- 
linus] Quod nefas est fieri, ut non. tanquam filius 
ministret quisque Evangelium, sed tanquam servus 
cui dispensatio eredita est, ut tanquam alienum 
erogans, nihil inde ipse capiat prater cibaria. Alibi 
lamen et se dispensatorem dieit Apostolus. Potest 
enim et servus $9» in filiorum numero adoptatus 
eamdem rem, in qua cohxredi sortem meruit, fide- 


(99) Augustiuus, De sermone in monte. 
(100) Id., De opere monachorum. 


PETRI LOMBARDI 


1612 


A liter dispensare parlicipibus suis. Hic autem dis- 
pensalor talis intelligitur, ut quasi servus alienum 
dispenset, unde ipse nil eapiet praeter cibaria. Alibi 
vero, ut dietum est, dispensator dicitur, qui ut 
filius ministrat Evangelium coh:redibus suis. Ergo 
simpliei corde debemus operari bonum. Non ergo 
debemus ideo evangelizare, ut manducemus ; sed 
ideo manducare, ut evangelizemus, ut cibus non 
siL bonum quod appetitur, sed necessarium quod 
adjicitur, ut illud impleatur : Quaerite primum reg- 
num Dei, et hec omnia adjicientur vobis (Matth. v1). 
Non dixit primum qusrite regnum Dei, et deinde 
quirite ista, quamvis sint. necessaria : sed ait, ec 
ommia adjicientur vobis, id est hiec consequentur, 
si illa quieratis ; ne cum illa. quaeritis, illine averta- 
mini. Aut ne duos fines conslitualis, ut et regnum 
propter se appetatur, et isla necessaria propter 
illud. Ergo propter regnum Dei tantum debemus 
operari omnia, non solam vel cum regno Dei mer- 
cedem temporalem meditari. 


B 


Vrns. 18-22. — (Que est ergo merces mea? Ut 
Evangelium praedicans, sine sumptu ponam Evange- 
lium, ut non abutar potestate mea in. Evangelio. 
Nam cum liber essem ex omnibus, omnium me ser- 
vum feci, ut plures lucrifacerem. Et factus sum 
Judais tanquam Judeus, ut Judeos lucrarer. His 
qui sub lege sunt, quasi sub lege essem,cum ipse non 
essem sub lege, ut eos qui sub lege erant lucriface- 
rem. His qui sine lege erant, tanquam sine lege es- 
sem, cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem 

C Christi, ut lucrifacerem eos qui sine erant. Factus 
sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. 
Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem 
salvos. 


Que est ergo. Quasi dicat : Quia ex voluntate 
est merces, ergo videamus quomodo. Quod dieit 
sub interrogatione ita : Que est ergo merces mea ? 
id est quid faeiendo et quomodo mercedem zeter- 
nam habebo ? Respondet : Ita, scilicet habebo mer- 
cedem, si tantam regni habeo charitatem, u£ pre- 
dicans Evangelium Ghristi, eliam sine sumptu, po- 
nam, id est stabiliam illud Evangelium, ut non ab- 
utar potestate mea in Evangelio praedicando ; [Augu- 
stinus] quod esset si acciperet, quia tunc non libere 
argueret, nec infirmis compateretur. Et est sensus : 

D Mercedem habeo, si ex. dilectione ita facio, ut po- 
lius. paliar penuriam, quam  abutar potestate : 
quod utique facerem, si sumpluosum credentibus 
Evangelium esse importune exigendo, vel indiscrete 
accipiendo monstrarem. Unde forte hoc continge- 
ret, quod putarent ad hoe sibi evangelizari, ut 
Evangelium venderelur, per quod etiam vigor evan- 
geliez auetoritatis, et arguendi libertas torpesceret. 
[Ambrosius] Humane etiam infirmitati non compa- 
leretur, propter quod etiam multa alia feci. Unde 
sequitur : Nam cum liber essem. Quasi dicat : Hoc 
utique quod dixi faciam ; nam et majus feci, scilicet 


(1) Hd., De sermone in monte. 


1613 


COLLECTANEA IN EPIST. D. 


PAULI. — IN EP. I AD COR. 1614 


cum. liber essem eo omnibus, id est nullius meritis ἃ posse servari. Inquit enim Hieronymus : Factus sum 


obnoxius, feci me servum omnium, ul commodis 
omnium deservirem. Servum omnium se factum di- 
cit, dum se per humilitatem similem omnium im- 
becillium exhibuit, ut eos per patientiam firmaret 
ad salutem futuram, confovens animos illorum. Et 
hoe feci, u£ plures lucrifacerem, id est lucrum prae- 
dicalionis me: facerem. Et etiam me modificavi 
omnibus ; quod ita ait : Factus sum. Judeis tan- 
quam Judcus, in cibis accipiendis vel non accipien- 
dis, et in hujusmodi. [Haimo] Et Thimotheum etiam 
circumeidit, quze non quasi simulasse videtur, quod 
solent adulatores facere. [Augustinus] Vir enim 
divinus et medicus spiritualis, sciens omnium cau- 
sas et vulnera, magna industria confovet illos, et 
compatitur. Factus est ergo Judaeis tanquam Ju- 
deus, quia propter scandalum illorum circumcidit 
Timotheum, et purificatus ascendit in templum, ne 
occasionem per eum acciperent blasphemandi. Et 
hoe ideo, ut. lucrifacerem, vel lucrarer Christo. 
[Haimo] Et Ais qui sub. lege sunt, scilicet. Samari- 
tanis, qui quinque libros tantum Moysi recipiunt, 
quibus non coutuntur Judzi, faetus sum quasi essem 
sub lege, dum non negat legem esse a Deo, sed ex 
ea docet. Christum, sieut mulier Samaritana, per 
legem docta, dixit : Scio quia Messias venit. Cum 
tamenego ipse non essem sub lege serviliter. Et quare 
eis ita factus sum ? u£ lucrifacerem eos qui sub lege 
erant. Qui sub lege erant Samaritani intelliguntur. 
Sunt autem ex origine Persarum et Assyriorum, 
quos rex Assyriorum, sublatis filiis Israel, ad inco- 
lenda loca Samarim posuit. Et facetus sum his qui 
sine lege erant, id est gentibus, tanquam sine lege 
essem, dum eis assentit seeundum philosophicas ra- 
tiones mundum esse faetum a Deo, et quie in eo 
facta sunt, οἱ animam esse immortalem, et ab ipso 
nos originem habere, et hujusmodi. Cum tamen 
non essem sine lege Dei, sed in lege Christi, non in 
Judaica. Et ideo ita faetus sum, u£ lucrifacerem eos 
qui sine lege erant, id est gentiles. 

Et factus sum infirmis in fide infirmus, abstinendo 
a licitis. Quare ? Ut lucrifacerem infirmos. Quid per 
singula ? Omnibus omnia factus sum, quasi omnium 
sectarum essem. Prudens enim et spiritualis Apo- 
stolus omnibus cessit, propositum. tamen vere reli- 
gionis non excessit, quia ubi si cessit, ad hoc cessit 
ut proficeret. Unde subdit : Ut omnes facerem salvos. 

Attende quod in his verbis : Factus sum. Judeis 
tanquam. Judaeus, etc., dissentire videntur Hyero- 
nymus et Augustinus. Vull enim. Hieronymus quod 
non Jud:eus vere fuerit, et legalia non vere servave- 
rii, sed dispensatorie simulaverit, Volebat enim 
legalia illa post Christum sine peccato non posse ser- 
vari. Augustinus vero ait. quod nullo modo se Ju- 
d:um, velilla legalia servare simulavit ; sed vere 
Judzus fuerit, et vere non spem ponens illa legalia 
servaverit, qux dicebat post Christum sine peccato 


(2) Augustinus idem dicit in epistola ad Hieronymum. 


Judewis tanquam Judcus. Ideo dicit tanquam, quia 
non vere Judaeus erat, sicut nec. vere gentilis, qui- 
bus in cibis et in hujusmodi assensit, nec tamen in 
cultu idolorum, quia in Christo Jesu, nec circum- 
cisio est aliquid, nee pr:eputium (Gal. v). Dispen- 
satorie itaque simulabat se Judzeum. Sed Augusti- 
nus dicit hoc fieri compassione misericordie, non 
simulatione : ut. qui ministrat zgroto, sit quasi 
eger; non eum se febres habere mentitur, sed cum 
animo condolentis cogitat quomodo serviri sibi ve- 
lit si :grotaret. Ait enim Augustinus ita : Factus 
sum Judais tanquam Judcus ; quod non simulandi 
versulia dixit, sed compatiendi misericordia, id est 
non ita hoc dixit, ut se fingeret Judzeum, sieut qui- 
pdam putant. Libere enim illa fecit, sicut ait : Cir- 
cumcisus quis vocatus est, non adducat preputium 
(I Cor. vi), id est non sie vivat quasi preputium 
adduxerit. Et alibi ait : Circumcisio tua pra putium 
facta est (Rom. n). Secundum igitur hanc. senten- 
tiam suam, fecit illa qui non intelligentibus, et 
parum attendentibus finxisse putatus est. Judzus 
enim erat, et cireumcisus vocatus, noluit adducere 
praputium, id est noluit ita vivere, ac si circumei- 
sus non esset (2). Hoc enim jam in potestate habe- 
bat, et sub lege quidem serviliter non erat. Vere 
ergo nou ficte ut Judzus quod erat, vixit, sicut nec 
fallaciter gentilem se finxit; sed licite omnibus ci- 
bis quos etiam damnant Judzi permisit uti, cui 
omnis creatura Dei non simulate, sed vere bona 
erat. Sieut ergo hos ritus gentilium vere, sic et Ju- 
dieorum sacramenta non fallaciter suscepit, ut illis 
simplex, istis esset. duplex, aliud habens in corde, 
aliud in ostensione. Cum enim a te quasissem in 
epistola quomodo ideo putetur facetus Judaeis tan- 
quam Judzus, quia fallaciter suscepit sacramenta 
Judzeorum, cum οἱ gentibus facetus sit tanquam 
gentilis, nee tamen fallaciter susceperit ritus genti- 
lium. Tu respondisti : Et eo. factum. gentibus tan- 
quam gentilem, quod indifferenter permiserit vesci 
cibis omnibus, etiam quos damnant Judzi. Quiero 
ergo utrum et hoe simulate fecerit, quod si absur- 
dissimum atque falsissimum est, ergo et illa in qui- 
bus Judzorum consuetudini congruebat, libertate 
prudenti, non. necessitate servili, vel. dispensatione 
fallaci agebat. Cur enim oleastro inserto veritatem 
D servavit, et naturalibus ramis nescio quod dispen- 
satorium simulationis velamen obtendit? Ita etiam 
cum dicit : Quis infirmatur, et ego non. infirmor ? 
(II Cor. xr.) Non infirmitatem alterius simulavit, 
sed doluit; ita etiam quod faetus est infirmis infir- 
mus, non erat mendacium, sed vere hoc dixit, sieut 
οἱ emltera superius ubi dixit, et sibi sumptus deberi ; 
et tamen abstinuit ne videretur. Evangelii venditor, 
et ne verbi Dei cursum apud imperitos in malam 
suspicionem deeidens impediret. Noluit accipere 
quod ei jure Dominieo debebatur: nec ideo quia 


C 


1615 
noluit utique mentitus est. Non enim dixit non sibi 
deberi, sed deberi ostendit, et debito se usum non 
esse, nec omnino uti velle professus est, eo ipso fa- 
ctus infirmis infirmus. Non est ergo fallax et versi- 
pellis simulatio, sed omnibus congruit ejus miseri- 
cors compassio, portatque infirmitatem eorum in 
compassionis similitudine, non fallens mendacii 
fictione,ita eis, scilicet Judzeo vel pagano subveniendo, 
sicut ipse sibi similis esset, subveniri voluisset, 
quasi infirmitates eorum ipse haberet. Fit enim 
quasi zegrotus qui rzinistrat zegroto, non eum febres 
se habere mentitur, sed cum animo condolentis co- 
gitat, quomodo sibi vellet serviri, si :egrotaret. Se 
ergo Judzis dixit tanquam Jud:zum, et. gentilibus 
tanquam gentilem, non ideo quod misericorditer 
illa simulaverit, sed quia ea sie non simulavit quae 
fecit similia Judzis, sieut nec. ea quz fecit similia 
gentibus; $$ Ἔ ei sic omnibus omnia factus est, non 
mentientis astu, sed compatientis affectu, id est non 
omnia mala eorum fallaciter agendo, sed omnium 
malis tanquam sua essent misericorditer medieando, 
aliis agens quz sibi fieri vellet, si opus esset. Cogi- 
tat enim ut. homo se esse potuisse in eis vitiis in 
qnibus sunt alii. Unde alibi dicit : Considerans te- 
ipsum me et tu tenteris (Gal. νι). 

Vgns. 23-27. — Omnia autem facio propter Evan- 
gelium, ut particeps ejus efficiar. Nescitis quod hi 
qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed 
unus accipit. bravium ? Sic currite, ut comprehen- 
datis. Ümnis autem qui in agone contendit, ab om- 
nibus se abstinet, et illi quidem ut corruptibilem 
coronam accipiant, nos autem incorruptam. Ego igi- 
tur sic curro, non quasi in incertum, sic pugno non 
quasi aerem verberans ; sed castigo corpus meum, 
et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis predi- 
caverim, ipse reprobus efficiar. 

Ümnia. Ecce quare omnibus se contemperat; 
quasi dicat : Omnibus omnia factus sum, ete. Haec 
autem omnia facio propter Evangelium, ut. currat 
sine impedimento ; et u£ efficiar particeps promis- 
sionum ejus, id est justiti:te et. beatitudinis ἐρίου Προ. 
Nescitis quod hi qui im stadio, etc. Agonistarum 
similitudine ostendit faciendum quod dixit, id est 
abstinendum ab his qu: contraria sunt. Quasi di- 
cat : Propter Evangelium omnia predicta facio, re- 
cte utique, quia nisi omnia fecero et ab omnibus 
qui contra sunt abstinuero, non habebo premium, 
Sicut per similitudinem apparet. Nescitis enim quod 
hi quiin stadio currunt, omnes quidem currunt : In 
labore quidem pares sunt, sed unus accipit bravium. 
Bravium est premium cursus. [Augustinus] Simi- 
liter el vos, sic currite, per opera charitatis per- 
severantes usque in finem, u£ comprehendatis bra- 
vium sterne vocationis. Vel ita, nescitis, etc. 
[Ambrosius] Ostendit hoc exemplo quanta est uti- 
litas legis nostre, in qua non uni, sed omnibus pro- 
missa est palma, quod non in illo stadio, in illo 


(9) Augustinus, iu psal. xxvi. 


PETRILOMBARDI. 


1616 


Α spetaculo. Ibi enim unus tantum accipit bravium, 
ceteri vieti discedunt, qui similiter laboraverunt ; 
hie autem non est sic. (3) Quotquot enim currunt, 
si perseveranter currunt, accipiunt : et qui prior 
venerit, exspeclat ut coronetur eum posteriori. 
Agonem quippe istum non cupiditas, sed charitas 
facit. Omnes currentes amant se, et ipse amor eur- 
sus est. Quasi dicat : Ideo sie omnibus insto, quia 
omnes possunt habere coronam, quod non in agone 
mundiali. Nescitis enim quod hi qui in stadio cur- 
runt, omnes quidem curruni, sed tantum unus, hie 
vero omnis, accipit bravium ; vos autem omnes, 510 
currite, ut comprehendatis. Vel ita, nescitis, quasi 
dicat : Ideo sic. omnibus insto, quia etsi multi vo- 
cati, tamen pauci sunt electi. Ideoque insto, ut vel 
sic ex multis pauci salventur, sicut apparet in hoe 
simili. Nescitis quod hi qui in stadio currunt, omnes 
quidem currunt, sed unus, quasi dicat rarus, non 
omnis accipit bravium. Et quia non omnis currens 
accipit, ideo sie, id est tam perfecte currite, ut 
comprehendatis. Et nota quod convenit hee sen- 
tentia eum prima in parte. 

Omnis autem, vel, enim. Quasi dicat : Vere sic 
est nitendum, quia etiam in minori hoe apparet, 
ubi unus aecipit, enim, id est quia ommis qui 
contendit, etc. Vel ita junge : Ita facite ut dixi, 
haee autem debere fieri, in minori apparet, quia 
omnis qui contendit in agone, ab omnibus se absti- 
net, quie praemium agonis impediunt ; ita et vos ab 
offendieulis debetis abstinere. (4) Attende quod de 
rebus non laudandis trahuntur mult: similitudines, 
ut in Evangelio de iniquo judice, qui viduam nole- 
bat audire ; et de illo pigro qui non propter amici- 
liam, sed tzedio victus panes commodat petenti ; et 
in psalmo datur similitudo de marso, qui incantat 
ut educat aspidem de tenebrosa caverna. Et ita 
hinc non commendatur agonistica, et ludrica, et 
tamen inde similitudo trahitur. E£ illi. Quasi di- 
cat: Vere debemus abstinere ab offendiculis, cum 
ili abstineant a contrariis, quia res major est hic. 
ΕἸ, id est quia, ?ili quidem abstineant, ut accipiant 
corruptibilem coronam, nos autem abstinere debe- 
mus ut accipiamus coronam incorruptam. [Am- 
brosius] Nobis enim non terrenis et. marcescen- 
libus floribus, sed zeternis conserta gemmis in 
modum regalis diadematis, spiritualis corona serva- 
D tur. Et quia talis corona servatur, igitur ego sic, id 

est tam legitime operando, curro, mom quasi in 

incertum, id est ut sim incertus de premio. In 
incertum currit, qui talia facit, ut ex quibusdam 
sperare, ex aliis possit desperare. Hoc autem se 
non fecisse dieit Apostolus, in quo ponit se aliis 
in exemplum. Sic pugno, contra hostes, non quasi 
aerem verberans, id est non verbis, sed rebus con- 
tendo, vel non inaniter pugno, ut qui pro hoste 
ferit aerem, sed castigo corpus meum, id est repri- 
mo illieitos motus corporis, ez im servitutem rationis 


(ἀ) Id., in psal. Lvir. 


1617 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1618 


redigo illud, cum alio tenderet. Servituti enim sub- A virtute ex ea fluebat aqua comsequente eos, id est 


jicitur, dum non suam, sed spiritus perficit vo- 
luntatem. Ideo ita facio, ne forte, cum aliis praedi- 
caverim, ipse reprobus efficiar, id est a Deo repro- 
batus. [Augustinus] Suo timore nos terruit Apo- 
stolus. Quid enim facit agnus ubi tremit aries? 
Nos ergo terret suo exemplo, dicens se limere 
quod cito contingere posset, tunc aliis magis ca- 
vendum est ne offendendo sint reprobi. 


CAPUT X. 


Vrgns. 1-4. — Nolo enim vos ignorare, fratres, 
quoniam patres nostri omnes sub mube fuerunt, et 
ommes mare transierunt, et omnes in Moyse ba- 
ptixati sunt in nube et in mari, el omnes eamdem 
escam spiritalem manducaverunt, et omnes eum- 
dem potum spiritalem biberunt. Bibebant autem 
de spiritali consequente eos petra, petra autem 
erat Ghristus. 

Nolo enim, etc. In praecedentibus abstinere a li- 
citis inductione similium, et exemplo sui docuit. 
Hic, exemplo Judzorum qui negligentia sua offen- 
derunt, nos sollicitos facit, ostendens antiquos, 
per sacramentorum veterum communicationem , 
penam non evasisse. Quasi dicat: Volenti com- 
prehendere sic est agendum, ut dixi: Non enim 
baptismus et caetera sacramenta sufficiunt, ut. qui- 
dam putant, sicut nec Judwis beneficia Dei value- 
runt, cum post peccarent. 

Nolo enim vos ignorare, o fratres, quoniam pa- 


tres nostri, id est institutores nostrae fidei. Omnes, - 


scilicet tam. boni quam mali, fuerunt sub mube, 
protegente eos ab δία et contra /Egyptios, ne vi- 
derentur ab eis. Vel, sub nube fuerunt, quia in 
figura nostri contingebant illis omnia. Ef ommes 
transierunt, mersis hostibus, mare Rubrum; ef 
omnes in. Moyse, id est in. ducatu Moysi, baptizati 
sunt in nube et in mari. | Ambrosius] id est purgati 
per visa signa illa ; quia per ea, et ἃ morte immi- 
nente liberati sunt; et ab ignorantia Dei quae pre- 
mebat tune omnes gentes mundati, proeparali sunt 
ad accipiendam legem : e£. ommes eamdem escam 
spiritualem. manducaverunt, scilicet manna; e£ 
eumdem potum spiritalem biberunt, scilicet aquam 
de petra. Manna, et aquam que fluxit de petra, 
dicit spiritualia, quia non natura, non mundi 
lege, sed Dei virtute parata sunt, sine elemento- 
rum commistione, habentia eliam in se figuram 
futuri mysterii, quod non sumimus in memoriam 
Christi. Ideoque panis angelorum dietus est, quia 
virtute qua angeli subsistunt. creatus est, hoc si- 
gnificans quia de ccelis venturus erat, qui spiri- 
tualiter. pasceret. Unde et manna prius Dominico 
die venit de eclo ad saturitatem populi. Ideoque 
secundum hoc recte escam, et potum illorum 
dieit spiritualem, id est spirituale aliquid signili- 
cantem. Bibebant autem de spiritali petra, quia Dei 


(8) Augustinus, super Joannem. 
(6) Id., super Joannem. 


D scilieet. quod 


satisfaciente voluntati eorum, quia quoquo irent 
aquae inundantes secut: sunt eos; sic Christus in 
deserto hujus mundi suos comitatur. Vel, de petra 
consequente, id est secuturam veritatem significante. 
De qua subdit : 

Petra autem erat Christus, in signo. [Augustinus] 
Solet enim res que signifieat, nomine rei quam 
signifieat nominari. Erat ergo Christus petra, non 
per substantiam, sed per significationem. Unde et 
recte petra sequens, dieta est petra quae intelligitur 
Christus. Ubi enim deficiebat eis humanum  suffra- 
gium, aderat Christus. Non enim petra aquam dedit 
llis, sed Christus. 

Vel, patres nostri, non illorum, quia eis non si- 
miles sumus, non illi superbi: et agit tantum de 
bonis patribus, omnes sub nube fuerunt, et omnes 
mare transierunt. Hzc non mutantur. Ef omnes in 
Moyse baptizati sunt in nube et in mari. (5) Bapti- 
zali dieuntur in Moyse, in nube et in mari, quia 
ila omnia gerebant figuram nostri saeramenti, id. 
est baptismi. Movses enim Christum, nubes Spiri- 
tum sanctum, mare Rubrum baptismum significat, 
sanguine Christi conseeratum; populus transiens 
significat fideles ; mors .Egyptiorum significat 
ablutionem peccatorum. Illa ergo omnia nostri fue- 
runt figurae. Illa tune figurate gesta, nunc in no- 
stra salute complentur, quia tune futura pronun- 
liabantur, nune praeterita leguntur, et presentia 
cognoscuntur. Et est omnes in Moyse, id est illo 
duee, baptizati sunt in nube et in mari, id est 
signum baptismi acceperunt, quod el credenti- 
bus idem valuit. (6) Ecce quid est quod dixerat 
mare transierunt. lie exponit cum ait : Omnes 
baptizati sunt in Moyse in nube et in mari. Si 
ergo figura maris tantum valuit, species baptismi 
quantum valebit? Si quod gestum est in figura 
trajectum populum ad manna produxit, quod exhi- 
bebit Christus in veritate baptismi sui trajecto €» 
per eum populo ? per baptismum enim trajecit, ere- 
dentes oecisis omnibus peccatis tanquam hostibus. 
Quo trajecit? ad manna. Quid est manna ? Panis 
vivus qui de eclo descendit (Joan. vr). Et omnes 
manducantes escam eamdem spiritalem, quam et 
nos. (7) Cum dieit spiritalem ostendit illud spiritua- 
liter intelligi in Christo, et hoc de omnibus innuit, 
spiritualiter debent intelligi, eum 
unum exponit, scilicet petra erat Christus, quo 
aperto cuneta fulserunt. Exponendo enim hoc 
unum, in introduxit. intelleetum. Et. est 
sensus : Manducaverunt escam, utique corporalem 
et spiritualem; sed spiritualem eamdem, quam et 
nos; corporalem vero alteram, id est manna, quod 
signifieat Christum, et idem credentibus eflecit. 
Alii vero, scilicet. qui non crediderunt, manducave- 
runt et mortui sunt. ;eternaliter, quod. non Moyses, 
et alii boni. Quare? (8) Quia cibum visibilem spi- 


cecetera 


(7) 1... contra Faustum. 
(8) Id., super Joannem. 


1619 


ritualiter intellexerunt, spiritualiter esurierunt , 
spiritualiter gustaverunt, ut spiritualiter satiaren- 
tur, et nos hodie accipimus visibilem cibum; sed 
aliud est sacramentum, aliud virtus saeramenti. Sa- 
cramenta illa fuerunt, sacramenta sunt et nostra, 
et utique ejusdem rei. Manna enim Christum signi- 
fieavit : hune panem significat altare Dei, id est in 
altari est quod significat. Christus enim est panis 
qui de ecelo descendit (Joan. vr.) δὲ quis manduca- 
verit ez hoc pane, non morietur in eternum (ibid.): 
sed quod pertinet ad veritatem sacramenti, non ad 
visibile sacramentum : qui manducat intus non foris, 
qui manducat corde, non qui premit speciem, scili- 
cet dente (9). Ideo Apostolus vigilanter, non sim- 
pliciter ait, manducaverunt eamdem escam, sed ad- 
dit spiritalem, quia spiritualem eamdem manduca- 
verunt quam et nos. Nam eorporalem alteram, quia 
ili; manna, nos aliud, ita et vigilanter ait, patres 
nostri, non illorum, per hoc tantum bonos signifi- 
cans, quibus nos similes sumus, non illi fuerunt 
qui eamdem spiritualem  eseam | manducaverunt, 
quam et nos. Et tamen aliud illi, aliud nos, sed 
specie visibili, aliud tamen quod idem significaret, 
virtute spirituali. Ef omnes biberunt potum, utique 
corporalem et spiritualem. Sed spiritualem eumdem, 
quem et nos; corporalem vero alteram, id est 
aquam qui fuit signum sanguinis Christi, et idem 
credentibus effecit (10). Spiritualem ergo dicit po- 
tum, quem biberunt ipsi et. nos bibimus, quia idem 
illorum potus et noster significatur. Ideoque idem 
spiritualis potus et cibus noster et illorum, quia 
idem in mysterio est cibus et potus illorum qui noster, 
sed significatione idem, non specie; quia idem Chri- 
stus illis in petra est figuratus, nobis in carne mani- 
festatus, et in altari sub specie panis signifieatus (11). 
Insignis utique diversis eadem est fides, sed illi ven- 
turum, nos venisse credimus. Ideo non ait simplici 

ter, eumdem potum biberunt, sed addit, spiritualem ; 
spiritualem enim eumdem biberunt, quem nos, cor- 
poralem non eumdem. Quid enim biberunt? Dibe- 
bant autem de spiritali, consequente eos petra; 
spirituali, seilicet quee Christum significabat, et fide 
idem fuit. Manete ergo in fide, videte signa variata. 
Ibi enim petra erat Christus, nobis quod in altari 
Dei ponitur, est Christus. Si speciem visibilem at- 
lendas, aliud est; si intelligibilem significationem, 
eumdem potum spiritualem biberunt (12). Erant 
enim in illo populo, etiam qui spiritualiter intelli- 
gerent, habentes fidem qu:e postea revelata est, non 
ad legis litteram, sed ad gratiam spiritus pertinen- 
lem; et secundum hoe, eumdem potum liberunt de 
spirituali petra. De qua? (13) Petra autem erat 
Christus. In signo autem pereussa est petra de 
virga bis. Gemina pereussio, duo ligna crucis si- 
gnificat. De petra edueta est aqua accedente, virga ; 
quia ligno aecedente ad petram Christum, gratia 


(9) Augustinus, super Joannem. 
(10) Id., in psalmo rxxiv. 

(11) Id., super Joannem. 

(12) Id., in psalmo Lxxvir. 


PETRI LOMBARDI 


1620 


A spiritualis manavit (14). Multum hzc locutio no- 
tanda est, ubi aliqua significantia, earum rerum 
quas significant nomine appellantur. 


Vrns. 5-11. — Sed non in pluribus eorum bene- 
placitum est Deo ; nam prostrati sunt in deserto. 
Hiec autem in figura facta sunt nostri, ut nom 
simus concupiscentes malorum, sicut et illi concu- 
pierunt. Neque idololatre efficiaumini, sicut qui- 
dam ex ipsis, quemadmodum. scriptum est : Sedit 
populus manducare et bibere, et surrexerunt lu- 
dere. Neque fornicemur, sicul quidam exc ipsis for- 
micati sunt, et ceciderunt una die viginti tria 
millia. Neque tentemus Christum, sicut. quidam 
eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt. 
Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum mur- 
muraverunt, et perierunt ab. exterminatore. Hec 
autem omnia in figura contingebant illis; scripta 
sunt autem ad. correptionem nostram in quos fines 
seculorum devenerunt. 


Sed nom. Ostendit temporalia beneficia Judzis 
collata, tam bonis quam malis, et tamen mali per- 
ierunt. Quasi dicat : His omnibus beneficiis ad 
litteram usi sunt Judaei, sed mon est beneplacitum 
Deo in pluribus eorum, Judeorum, scilicet in illis 
qui offenderunt Deum. Cum dieit, non in pluribus, 
ostendit quod aliqui erant ibi, in quibus beneplaci- 
ium est Deo. Et eum essent omnibus communia 
sacramenta, non tamen omnibus communis erat 
gratia, qui est virtus sacramentorum. lta etiam 
nune, baptismus communis est omnibus baptizatis, 
sed non virtus baptismi, id est ipsa gratia. Nam, 
ete. Quasi dicat : Inde apparet quod in quibusdam 
eorum non est beneplacitum Deo. Nam, id est quia 
prostrati sunt im. deserto. [Augustinus] Ne autem 
putetis homines finxisse hee, subdit: Hec autem 
sunt, non dico dicta vel seripta, sed facta in figura 
mostri (15). Non enim propter ipsos tantum, hzc 
faeta sunt, sed propter nos, scilicet propter eorrep- 
lionem nostram. Iste enim poene figure fuerunt 
nostrarum poenarum. Quantze ergo poenae sunt, qua- 
rum ill: figurcze fuerunt. Sieut enim in bonis multo 
melius est, id quod per figuram signatur quam 
ipsa figura, ut regnum colorum melius est quam 
terra promissionis, ita in malis longe pejus est quod 
significatur quam figura significans, ut gehenna pe- 
pjor est quantumlibet atroci poma temporali. Om- 

nes enim ΡΟ ΠΡ minozes gehenna, et ideo vigilan- 

tia majore cavendz. UL mom, ete. Quasi dieat : In 
figura nostri faeta sunt, ita u£ considerantes illorum 
supplicia, non simus concupiscentes malorum, sicut 
et illi concupierunt, id est non ita peccemus | sicut 

illi, ne similiter pereamus. Neque efficiamini idolola- 

irc, per idolothyta. [Ambrosius| Illos enim tangit 

qui in idolio epulabantur, putantes se immunes a 

crimine. Non eflficiamini dieo, sicut quidam ex ipsis 


€ 


(15) Id., super Joannem. 
(14) Id., in lib. Locutionem. 
(15) Id., in psal. Lxvir. 

C XX Vd 


1621 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1622 


fuerunt, quemadmodum scriptum est in Exodo de A cultura. Ut prudentibus loquor, vos ipsi judicate 


illis : Sedit populus, id est quidam de populo ; totum 
pro parle ponit, [Augustinus] sedit, inquam, maz- 
ducare et bibere coram vitulo : ita et vos in idolio. 
Per commemorationem illorum notat ea que in 
Corinthiis sunt, ostendens quam graviter punita 
sint in Judzis : Et surrexerunt ludere, id est ludos 
facere in veneratione vituli ; Vel, ludere, id est ado- 
rare, quod est ludo puerorum simile. Facilis utique 
ad lusum est pueritia. Quid autem lusui puerili tam 
simile est quam idola adorare? [Ambrosius] Neque 
fornicemur, ut aliqui in vobis faciunt, sicut quidam 
ez ipsis fornicati sunt cum Madianitis mulieribus, 
et ideo ceciderunt una die viginti tria millia. Neque 
tentemus Christum, ut faciunt illi qui desperant de 
resurrectione, sicut quidam eorum tentaverunt, di- 
centes : Nunquid poterit parare mensam in deserto? 
(Psal. xvi). Nota Christum esse Deum quem tenta- 
verunt Judei. Ef ideo a serpentibus perierunt, do- 
nec serpens aneus erectus est, quem qui intuebantur 
a morsibus serpentium sanabantur. Neque murmu- 
raverilis ut contra me facitis, vel qui minora dona 
Spiritus habent contra Deum, sicut. quidam eorum 
murmuraverunt contra Moysen, etideo perierunt ab 
ecterminatore angelo, qui extra terminos promissze 
lerr:e eos percussit. Haec autem omnia. Quasi dicat : 
Propter sua peccata hic eis contigerunt, et non 
modo propler hoe, sed etiam ut figuraretur, quod 
pro similibus periremus, et hoc est quod ail : /Iemc 
autem omnia contingebant illis in. figura nostri. 
Scripta sunt autem. ad. [Ambrosius] Per hzc enim 
exempla ad eorrectiorem vitam provocamur, ut aut 
pramium si obedientes fuerimus, aut propensiorem 
ponam inobedientes mereamur. Ad hoc enim relata 
sunt peccantium poena ut corrigamur : aliter erit 
major pena. [Augustinus] Ecce hic aperuit cur 
ilie litterae veteris testamenti accipiuntur a nobis, 
et cur illa rerum signa jam non sit necesse obser- 
vari a nobis. Dum enim dicit, scripta. sunt ad vor- 
reptionem nostram, demonstrat quanta nobis cura 
legenda et intelligenda sint. Cum vero dixit, im fi- 
gura, ostendit jam non esse opus ut figurarum 
prinuntiantium. celebrationi serviamus, cum res 
ipsa manifesta sit. Ad correptionem nostram, dico, 
in quos, scilicet nos, devenerunt [fines seculorum, 
id est sexta «etas, qui in ullima zeltate sceculi sumus, 


B 


C 


et tot exemplis priorum magis corrigi debemus. T) 


Vel, fines. seculorum devenerunt in nos, id est sie- 
cularitas et carnalitas, scilicet amor rerum tempo- 
ralium in nobis finitur per Christum, et. ideo tur- 
pius est, si peccamus. 

VEns. 12-15. — Itaque quise existimat stare, vi- 
deat ne cadat. Tentatio vos non apprehendat, nisi 
humana. Fidelis autem Deus est, qui non patietur 
vos tentari supra id quod potestis, sed. faciet cum 
tentatione etiam proventum ut possitis sustinere. 
Propter quod, charissimi mihi, fugite ab idolorum 


(16) Augustinus, De sermone in monte. 


quod dico. 


$925 ltaque, etc. Quasi dicat : Et quia illi etsi be- 
neficiis usi perierunt, j£aque eorum consideratione, 
qui se existimat stare, per bona opera, videat ne 
cadat a se. A Deo enim stat qui stat, a se cadit qui 
cadit. Ideo ait, videat ne cadat peecando, vel pec- 
care alios faciendo. Ut illi qui przssumentes de 
scientia, cum scandalo fratrum edebant idolothyta, 
et de doctrina pseudoapostolorum gloriantes, judi- 
cabant Apostolum , cum ipsi essent rei. Superbiam 
ergo ampulat ne per eam tententur, sieut Judi 
tentali sunt, et perierunt, quia sicut illi Mosi detra- 
hentes Deum tentaverunt, íta hi detrahentes Apo- 
stolo Deum tentant. Dico ne cadat, non quod peni- 
tus aliquis sine casu sit, sed fentatio, id est peccati 
delectatio, nom apprehendat vos, id est non ducat 
rationem in consensum, et omnino nulla sitin. vobis 
tentatio zisi humana, id eSt nisi de his sine quibus 
ista vita non agitur. Vel, non apprehendat vos ten- 
tatio misi humana. [Augustinus| Hortatur, ut hu- 
mana tentatio illos apprehendat non alia. Humana 
enim Llentatio est, ut in necessitate, vel pressura 
non diffidat homo de Deo, auxilium humanum re- 
quirendo. [Ambrosius] Propter Christum ergo pati, 
humana tentatio est, per quam proficitur apud 
Deum (16). Vel humana tentatio est aliter sapere 
quam res se habeat cum. bono animo. Nimis autem 
amando sententiam suam, vel invidendo melioribus 
usque ad pracidenda» communionis, et condendi 
schismatis, vel h:resis sacrilegium pervenire, dia- 
boliea praesumptio est ; in nullo autem aliter sapere 
quam res se habet, angelica perfeetio est (17). Hu- 
mana igitur tentatio est, eredo, eum bono quis 
animo seeundum humanam tamen fragilitatem in 
aliquo labitur consilio, vel eum irritatur in fratrem 
studio corrigendi, plus tamen quam Christiana 
tranquillitas postulat. Et quia homines sumus, sed 
spe angeli sumus, quibus in resurrectione zequabi- 
mur, si non est in vobis perfectio angeli, non sit 
praesumptio diaboli. Ideo ait, tentatio vestra non 
apprehendat, et si fiat, quam permittit Deus per 
Satanam fieri ad probandos vel exercendos bonos, et 
puniendos malos ; non apprehendat, dico, nisi hu- 
mana. Fidelis autem Deus. Quasi dicat ; Ego vosad hoc 
hortor, sed Deus est fidelis, id est verus in promis- 
sionibus, qui se protectorem suorum electorum fore 
promisit, qui nom patietur vos, pro se tribulatos, 
Lentari supra id quod. potestis ferre, quia vel cadere 
non sinit, vel a casu erigit. Sed faciet cum teuta- 
Lione etiam proventum, id est virtutis augmentum. 
Qui enim dat tentanti diabolo licentiam, ipse dat 
tentatis misericordiam. lta facit proventum, μὲ pos- 
silis perseveranter sustinere, ne deficiatis in lucta, 
sed vineatis, quod lit per humilitatem. Humilitas 
enim eustodit in omni tentatione, ut illi non cre- 


(17) Id., De bapt. parvulorum. 


1623 


PETRI LOMBARDI 


1624 


pent in fornace, qui non habent ventum superbice. A occiditur Christus, ut manducetur ; sed mortuos vi- 


Propter quod. Quasi dicat : Quia sola sacramenta 
non salvant, et quia qui cadit punitur, et quia auxi- 
lium Dei non deest, propter quod, o charissimi 
máhi, fugite ab idolorum cultura, id est abstinete ab 
omni satietate idololatrite, ne per hoe nascatur in 
Deum tentatio. Nemo ergo sit assiduus in idolio, 
nil speret de eo. De eo enim sperare est, de Deo 
dubitare, ut Saul, relicto Deo qui ei fuerat pro deli- 
cto iratus, ad idololatriam rediit sperans aliquid de 
ea, eui et in priesenti. obfuit, et in futuro gehen- 
nam ultricem generavit. Ideo Apostolus istos hor- 
tatur fugere ab idololatriw superstitione, scilicet ne 
comedant sapientes idolothyta cum offendiculo in- 
firmorum , quibus idololatrz:e videntur. Vel ne ipsi 
infirmi idololatrz sint , edendo sub idoli veneratione, 
el putando idolum aliquid esse. Et, ut fugiatis, lo- 
quor vobis ut prudentibus, id estloquor vobis altum 
quid, quasi prudentibus. Et ideo vos ipsi judicate, 
id est diligenter dijudicate qw dico, scilicet hoc. 
calirv, ete. Vel ita ut prudentibus loquor. Quasi 
dieat : Moneo vos fugere abidololatria, et hoc. mo- 
nendo, loquor infirmis qui sunt inler vos ut supra 
locutus sum. Prudentibus, et. vos ipsi judieate quie 
dico, an vera et bona sint : quod per similitudinem 
et exemplum novi saeramenti ostendit, ut facilius 
suadeat, quia cui verba non satisfaeiunt, solent 
exempla suadere. Ait itaque : 

Vzns. 16-18. — Calix benedictionis cui benedici- 
mus, nonne communicatio sanguinis Christi est ? Et 
panis quem. [rangimus, nonne participatio corporis 
Domini est? Quoniam unus panis et unum corpus 
multi sumus, omnes qui de uno pane et de uno ca- 
lice participamus. Videte Israel secun*um carnem. 
Nonne qui edunt hostias, participes sunt altaris? 

Calia benedictionis, ete. Quasi dicat : Ideo fugien- 
dum est ἃ cultura idolorum, quia comedens idolo- 
thytum, ut idolothytum, unum est cum dimone, 
sieut per corpus Christi digne et. spiritualiter sum- 
ptum , unum est eum ipso Christo, quia caliz , id 
est potus sanguinis Christi, benedictionis, id est per 
quem benedicitur parlieipans , cui et nos benedici- 
mus, id est quem nos fideles exaltamus, credendo 
et gratias agendo. Vel, calix benedictionis eui be- 
nedieimus, id est. potus calicis, qui non solum a 
Christo in ecna est benedietus , sed cui etiam nos 


B 


vificat, quando manducatur ; reficit, non deficit. Et 
vivil manducatus, quia surrexit occisus. Nec quando 
manducamus , partes de illo facimus. Et quidem in 
sacramento sic fit. [Augustinus] Et norunt fideles 
quemadmodum manducent carnem Christi. Unus- 
quisque aceipit partem suam. Unde et ipsa gratia 
partes vocantur. Per partes manducatur in saera- 
mento, et manet integer totus in coelo : manet in- 
leger totus in corde tuo. Totus enim erat. apud Pa- 
trem, quando venit in Virginem ; implevit illam, nee 
recessit ab illo. Venit in carnem, ut eum homines 
manducarent, et manebat apud Patrem integer , ut 
angelos pasceret. (juomiam  wnus panis. Exponit 
quomodo calix benedietionis et panis fiant acci- 
pienti caro et sanguis Christi. | Ambrosius] Quasi 
dicat : Per hoc sumus unum cum Christo , quoniam 
omnes quiparticipamus,spiritualiter et digne,de uno 
pane, seilicet corpore Christi, et de uno calice, scilicet 
sanguine Christi, licet multi simus, tamen sumus 
unus panis, unione fidei et spei et charitatis. Εἰ 
wnum corpus ilius capitis, quod est Christus, 
sumus per subministrationem operum charitatis , 
id est unum sumus , una Ecclesia, id est unili vin- 
culo fidei, spei, et charitatis , el mulua operum Dei 
exhibitione. [Augustinus, Haimo| Per unitatem 
enim panis, el unitatem corporis, fidem et chari- 
tatem oportet intelligi : quee si desint, judicium sibi 
sumit (19). Et quia unum sumus, unum sentire de- 
bere dicit, ut fides una unum habet sensum et opus. 
'Typiee autem unus panis et unum corpus Ecclesia 
Christi dieitur, pro eo quod sicut unus panis ex 
multis granis et unum corpus ex multis membris 
componitur, sie Ecclesia Christi ex multis membris 
componitur, sic Ecclesia Christi ex multis fidelibus 
charitate  copulante. connectitur. Hoc mysterium 
pacis et unitatis nostre, Christus in sua mensa 
consecravit; qui aecipit mysterium unitatis, et qui 
non tenet vinculum pacis, non mysterium accipit 
pro se, sed contra se. Nullique ambigendum est 
tunc quemque corporis et sanguinis Dominici parti- 
cipem fieri, quando membrum corporis Christi effi - 
citur, nec alienari ab illius panis calicisque consor- 
lio, etiam si antequam illum panem edat et calicem 
bibat, de hoc sceulo in unitate corporis Christi 
constitutus abscedat , quia illius sacramenti bene- 


sacerdotes quot die benedicimus, »0nne communica- D ficio non privatur, quando ille hoe quod illud sacra- 


lio sanguinis Christi est? id est nonne facit nos ha- 
bere quamdam communionem cum vita Christi ? 
Quasi dicat : Utique faeit. Ef panis quem frangimus 
in saeramento, id est participatio fracti panis in al- 
tari, nonne participatio corporis Domini est, id est 
nonne facit nos unum esse cum ipso? facit uti- 
que (18). Nam quando Christus manducatur, vita 
manducatur. Sed quis audeat manducare Dominum 
suum ? Et tamen invitans nos ad manducandum ait: 
Qui manducat me, vivil propler me (Joan. v1). Nec 


(18) Augustinus, De eucharistia. 


mentum signifieat invenitur. In illo enim sacra- 
mento corpus et sanguinem suum commendavit 
nobis, qui etiam fecit nos ipsos. Nam et corpus 
ipsius faeti sumus. Videte Israel. Similitudo induei- 
tur hie ad. intelligendum quod supra dietum est. 
Quasi dicat : Qui de uno pane et calice participant, 
sunt participes corporis Christi ; quod per hane si- 
militudinem apparet. Videte enim Israel secundum 
carnem ,id est Israel carnalem, et carnalia legis 
praecepta servantem, et in umbris sacrificiorum ser- 


(19) Id., De sacramentis fidelium. 


1635 COLLECTANEA IN EPEST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 1898 
wieniem, ideo aH, secumdum carmem. quia eam A genere persiciosm superstitiamis sezrerzmli sumt, qui 
ext Exael secundum ipium. Videte, dico, mowme — cemethhiei ob nmanilum Guerccm  comsiderstiomes, 
emm quiedumi hertlz: das legis, scleet carmalis — memc amism vuloo maihesnaiei vocanter, qui coaan- 
krael parfariges sumi alíaris * |Augusümus] Semi — tur actremum eventa praedicere. ldeo molo, quiz mom 
wüque. Sk qui edunt carnem Chri et zimzuimem — poédesfis büherv calicem Domoimi, simol ri calor dae- 
eges bibumi, parüeipes ejus sumi. Vel ia potest — smemüorumm, δὰ esi mom polestis simal umii Deo et 
kei ut Erael sk voeinvi casus. Quasi dicet : Ea ἀνσεσσῦο. El prorsus, mom podexfis eswr parfinipes 


est de mobis susmentüibes panem ei caBeemm, ei Ὁ ΤΌΣ 
qui estis Erael, id ext hocumes videntes Peur, vi- 
Geie, ib est discite qualiter se habent es que susti 
 secumüumm carmesm, id est carmalii, zeibeet Bdolola- 
tra. Sui emim mos de umo pame εἰ umo (cale per- 
süaris erroris, Νὴ est dmomis. EX monme ? utque 
Eta est. 

WERS. 19-33. — (Quid erge? Püre qued idolis üm- 
melafum isifalüquid? xui quod idolum. sif alüguid * 
Sed qua imomolumt qemiss, Gonmucmüis Dmamsimmi, ei 
mem Dee. Nolo gaiem τὰς secu eri danmeominrum., 
quis mem petestis calicem Dosini bibere, ef calicem 
darmacmierupm. Now peleifis muemisan Domuimipartici- 
pesesse, ef mensa durouwiprum. im eunulamur Do- 
mubwum ? Numquibé [erires ilho sumzus? — Ommia 
mihi lcemi, 9A sud men maxim expediumi. wmm 
mhi lüemi, sed mom euemim edikckmi. 

Quid erge ὃ Quaxidieat : Quod. dieo, fazite a cel- 
turz idolorora. (id enge? δος. Xd est dieere videor, 
quod idolis immolatum zit 2hquid magnum ? Non 
hoe dio, sed potus dio quod es, quur gemízs m- 


moms Dei, ef oeemsue durmeomüprusm. νὰ est mom po- 
testis esse unum cuzn Deo et comm dzcmomHs Deinde 
se His ammumersems, 2X - ἔπι συμ απο Domnimum, 
Wd est ad iram peowocamus eum, vel invidesmus ei 


Adolothwta comedente:? (Quasi dieat - Nom debemus 


boc E&cere. Vademtur ih zzoelhzri et imvxre Do- 


pe emm invxdim Saramas idololatrisma imvemd, ut 


bomines mezemdo Deum aol: serviant, et Creator 
sibi dehüum cmitum perdat. [Azmbroszex] Sie et ist 
mom Rorüores eo sm Unde sahdm - Numquid for- 
düpres gumuus ile. wf voleusmeums ei resisiere ? Nomoen- 
nie mühi heent, et x illos peccare dieazm qui comme- 
δὸς, quis (mmis mihi lacemf. [Ansaesümus] De bhzs 
dxct qux 2d exam perüment, sed mem omuxiz expe- 
diwmi, xb est adjavamt me im Carsm, sed mae Enpe- 
dint. Deinde idem alter rune dicems- Omomia 
miki lcemi. Potestate hheri arbütrá et doctrina legis 
naturali [Ambroszrs] Omnis emim secamduzm hezem 
maturalem heenst, quis omnis mend» :umi; de cihs 
enim ei carme ijolis immolata bie azitur. Kdeo reete 


melant, demomiüs immelazi, mom Dec. [Haimo]quia C jg jeent id est precepto Domini mullo probiben- 


im Mole digbolus colitur, qui est pejor xiolo (30). 
Ex quia ib ilololatriz probihehat, unde locus iste 
sumpsit exordium, ne pataremt eo noa mOcere, ii 
de saenüeii ederent klolorum ; quia idolum nihil 
est, eonfrmayit ei idolum nihil esse, et se Bon pre- 
bibere iia, δάσο quod klolum aliquid zit, sed quia 
demens, et mon Deo immeoliptur. Noa ergo se 
4rmoaus magis dedii sunt, quod est perkulk- 
sims (30). Nam si lantum τάσδε colerent, zxut eos 


tur. Vel, omnis leent, mon quia οὐδὲ LBeesnt, 
mem emmiz edifücgmi proximos, ei quis facit, dum 
comedenms ilolothvtum. Ex scandalum facit proximo. 
Ex ideo, 

VEms. 2i-33. — Nemo quod suum esi φασταῖ, sed 
quod alterius. Ümme qued im macello memi, mam- 
ducatz, mikilimierroqumies prepler comsciemfüum. 
Domimi est terra, εἴ plenitudo ejus. Si quis wecai 
cos imAdelium ad comam, ei vultis ire, omme quod 


non adjuvarent, ia illi nihil mocerent, quia πὰς — qw appemifur, maredmosfe, mihi] imferreqamies 
idola, nec eis immolua ahquid sunt, id est nil — prseter ensciemfiam. Si quis σαντα irent: Hoc 
perse possunt, sive ad juvamdum sive δὰ mocm- — ipmelifuwe esf dolis; molle wenmdwczre propter 
dum, sed malis spiriibus est insita malüa qUE- — jum qui mdicarif, ef propter comscieniiam. Com- 
dam, et malevolenstia nocendi nohis. Nolo aufév]) scienfizm aufem dice wow mam. sed alterius. Ut 


ves. Dico quod immolant dumoni: : ego autem 
quod moa et ex nalura rei imwmolatithe, sed con- 


cum dxmoaibaus placita atque &ederala, qualia sunt 
molumina magWarum artium, arespicum, ei aegu- 
rum, aique ligaturzs et remedia que Bur: in pre- 
cantalionibus, ei quibusdam woüis, vel in quibusdam 
rebus suspendendi: et illigandis, nec ili ab hoc 


quid emim lierizs mea judicatur ab alma cwm- 
sciens? δὲ epo cum qratia participe, quid Masphe- 
mor pre eo quod gratias ago * Sie erpo. manduca- 
fis, sime bis, tel alimd quid facitis, ewmia im 
gloriam Dei facite. Sume offensione estote Juderis et 
eenlibus, εἰ Ecclesum Dei, sicui ef ἔφ per cma 
sod qued multit, ut salvi &znt. 

Nemo querat, tantem, quod smum est, Mb es 
alterius, iéeoque a Bis aliquando temperandum 


(33) M., De Christiaga deetriza. 


1627 


PETRI LOMBARDI. 


1628 


est, ut prosit alii. [Ambrosius] Et quia omnia licita A brorum gratias agens et qui tibi prebuit mortali et 


sunt, et tamen non est utendum semper eis, deter- 
minat quomodo liceat edere vel non edere, dicens : 
Omne quod in macello venit, id est, est vel venditur, 
manducate, si vultis, nihil interrogantes, scilicet an 
immolatitium sit vel non, vel hujusmodi, et hoc 
propter conscientiam, astantis infirmi. Dico mandu- 
cate omnia, quod quidem secure potestis facere, 
quia auctoritate teste, Domini est terra et plenitudo 
ejus, id est omnia quibus impletur terra, et non po- 
test esse immundum quod Domini est. Item, si quis 
autem infidelium vocat vos ad cenam, et. vultis ire, 
omne quod vobis apponitur manducate, nihil inter- 
rogantes propter conscientiam. Si quis autem dizxe- 
rit: Hoc immolatum est idolis, nolite manducare. 
Quare? Non quia immundus sit cibus, sed propter 
illum qui indicavit, ne credat temanducare sub vene- 
ratione idoli, et glorietur in superstitione sua ; et qui 
idolis servit, gloriabitur quasi venereris idola, et con- 
firmabitur in errore suo, quia videt te libenter appe- 
tere idolothytum, et fratribus datur malum exem- 
plum. Hoe ergo sapientibus loquor, qui contem- 
nentes idolum quia uihil est, manducabant de sa- 
crificio eum seandalo infirmorum. Dieo propter 
illum, ef propter conscientiam aliorum, scilicet ut 
mox determinat dicens : Conscientiam autem. dico 
non tuam, quie firma est, sed allerius, scilicet in- 
firmi. UL quid enim, ete. Quasi dieat : Pro alio di- 
mittendum est, quia si aliler facerem, de licito 
damnabilis essem ; et de actione gratiarum, vitupe- 
rarer ab imperitis qui putarent me sentire idolum 
aliquid magnum esse : quod ne contingat, magno- 
pere cavendum est. Ut quid enim libertas mea judi- 
catur ab aliena conscientia ?id est cur ita ago ut de 
eo quod libere licet damner propter alium, qui inde 
aliquod suspicatur improperium ? Quasi dicat : Cum 
ab idoli devotione conscientia mea sit libera, quid 
opus estut puter causa veneralionis idoli edere ? 
Judicor enim non distare ab idololatria. δὲ ergo ego 
cum gralia, id est agendo gratias Deo, participo, id 
est edo, quid blasphemor, id est cur cado in bla- 
sphemiam imperitorum, pro eo quod gratias ago, et 
quia h:ee mala contingunt inde, sive ergo manduca- 
Lis, sive bebitis, vel aliud quodcunque facitis, omnta 
facite in gloriam Dei, id est in laudem Dei, scilicet 
cum invocatione Creatoris, ut in actibus conversa- 
lione vestra laudetur Deus. Si enim hzc recte fiunt, 
laudes Dei sunt. 

(83) Non solum igitur vox tua sonet laudes Dei, 
sed etiam. opera tua coneordent cum voce tua. Cum 
enim voce cantaveris, silebit aliquando vita; sed 
sic, cantas ut nunquam sileas. Si enim ore clamas, 
et fraudem cogitas, siluisti a laude Dei, et (quod 
gravius est) in blasphemiam perrexisti. Cum enim 
laudatur Deus de bono opere tuo, laudas Deum ; et 
cum blasphematur Deus de malo opere tuo, blasphe- 
mas Deum. Si ergo quod mandueas et bibis ad. re- 
feetionem corporis sumis, el reparationem mem- 


(25) Augustinus, in psal. οὐχ. 
(24) 1d., De cor. et grat. 


fragili ista supplementorum solatia, cibus tuus, et 

potus laudat Deum. [Haimo| Si vero modum naturze 

debitum immoderatione voracitatis excedas, et vi- 

nolentia te ingurgites, quantaslibet laudes Dei sonet 

lingua tua, vitablasphemat. Et sineoffensione estote 

Judeis,qui abborrent idola, e£ gontibus, qua sic 

non arguuntur, sed in suo errore firmantur; ef 

Ecclesie Dei, quantum ad infirmos qui sunt in Ec- 

clesie, quibus fiunt offendieula, dum eorum exem- 

plo adhaerent his quz inimiea sunt Deo. Estote, 
dico, ut placeatis omnibus, sicut et ego, qui per om- 
nia omnibus plaeeo, sinescandalo cujusquam agens. 

Hoe est enim per omnia omnibus placere, sine 

scandalo eujusquam agere ad profectum aliorum, 
pu et illis et huiesit utile (24). Attende quod hic 
ut et illis et huie. sit utile (24). Attende quod hic 
ait : Omnibus placeo. Alibi vero ait : Si hominibus 
placerem, Christi servus non essem (Gal.1). Placerem 
autem dixit, quantum in seipso est, id est quantum 
ad ejus voluntatem pertinet. Ac si diceret : Si pla- 
cere vellem, si placere quirerem, servus Dei non 
essem. Qui autem hominibus placet propter verita- 
tem, jam non ipse illis, sed ipsa veritas placet. Si 
autem homo propter seipsum placet, id est propter 
privatam et propriam gloriam placere quirit, su- 
perbia est, et ideo non placet. Cum autem propter 
veritatem hominibus placet, jam non homo, sed 
Deus placet. Utrumque ergo reete diei potest: Et 
ego placeo, et ego non placeo. Si enim adsit bonus 
intelleetor piusque pulsator, patebit utrumque, et 
nulla inter se repugnantia repellet intrantem. Illud 
eliam non moveat quod dico, placeo omnibus. Nun- 
quid placebat persecutoribus suis ? Sed placebat 
omni generi hominum quod Christi congregabat 
Ecclesiam, sive jam intus positis, sive introducen- 
dis in eam. Et ut ostendat quod propter veritatem 
placebat, addit : Nom querens quod mihi tantum 
ulile est, sed quod multis, et non aliquid. terrenum 
utile quzero, sed uf salvi fiant. 

€pPf£» CAPUT XI. 

Vrns. 1-3. — Imitatores mei estote sicut. et ego 
Christi. Laudo autem vos, fratres, quod per omnia 
mei memores estis ; et sicut tradidi vobis precepta 
mea Lenelis. Volo autem vos scire quod omnis viri 
caput Ghristus est ; caput autem mulieris, vir; ca- 
pat vero Ghristi. Deus. 

Imitatores mei. Quasi dicat: Dico, ut sitis sine 
offensione. In hoc, ut nullum offendatis, imitatores 
meiestote, sicut etego Christi, et ila per me eritis 
imitatores Christi, qui nullum offendit, sed omnes 
salvare venit. (25) In Ecclesia namque gradus sunt 
ordinati majorum et minorum, ut illi exemplo pro- 
cedant; hi vero imitatione sequantur. Sed et illi qui 
exemplo prwecedunt, nunquid. neminem sequuntur ? 
Si neminem sequuntur, errabunt. Sequuntur ergo 
et illi aliquem, id est Christum. Laudo autem. Hic 
agere ineipit de velationibus in quibus arguit illos 


D 


(25) Augustinus in psal. xxxi. 


"MEME ERES 


1629 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1630 


suas traditiones non servantes, quia illorum aliqui À est, Filius autem solus homo factus est, secundum 


viri velato capite, et alique mulieres non velato 
orabant aut prophetabant. [Ambrosius] Unde succen- 
set eis Apostolus, quia cum esset eis Apostolus, 
immemores erant traditüionum ejus. Quasi dicat : 
De aliis culpo vos, sed de hoc laudo vos, o fratres , 
etside aliis culpo, tamen de hoc laudo quod per 
omnia. estis memores mei, id est mezeauctoritatis , e£ 
mea precepta tenetis, tam perfecte sicut tradidi 
vobis, ironia est quod sic loquitur eis Apostolus, quia 
non ejus traditionem servabant, nec ejus auctorita- 
tem sequebantur. Ac per hoe, quasi noviter tradi- 
dit illis dicens : Volo autem. Quasi dicat : Non te- 
netis precepta mea. Volo autem vos scire, o fratres, 
quiddam utile ad sequentia, quod vos nonattenditis, 
scilicet quod Christus est caput omnis viri, id est 
Dominus, quia cum non esset, per eum creatus est, 
Caput autem mulieris est vir, quia ex ejus costa, sed 
Dei virtute formata est : et ideo debet subjiei viro, 
de quo per Christum facta est. Caput vero Christi 
est Deus Pater, quia ab ipso geaitus est. Dignum 
ergo est ut Filii caput Pater dicatur quasi genitor 
ejus. Una ergo dictio diversam habet intelligentiam. 
Aliter enim dieitur Christus caput viri, aliter. vir 
caput mulieris, aliter Deus caput Christi. (26) Vel 
nomine viri intelligitur hic spiritus non ille Spiritus 
sanctus, qui cum Patre et Filio incommutabilis ma- 
net, et dignis animis incommutabiliter datur ; sed 
spiritus hominis, qui quasi animse maritus anima- 
lem affectionem tanquam conjugem regit. De quo 
dicit Apostolus : Yemo scit que sunt hominis, nisi 
spiritus hominis (I Cor. n). De quo etiam Dominus 
ait mulieri Samaritane : Vade, voca virum tuum 
(Joan. 1v). Hic ergo spiritus cum presens est, id 
est intentus est, et se pietate subjicit Deo, intelligit 
spiritualiter quee dicuntur luce sapientiz illustra- 
tus.(27) Hujus viri Christus caput est, quia spi- 
ritus hominis regitur ἃ sapientia Dei quz Christus 
est. Et sicut in capite sunt omnes sensus corpora- 
les, ita et in Christo sunt omnes spirituales, id est 
plenitudo gratiarum, de qua aceipit vir iste. Per hoc 
aulem est vir caput mulieris, id est rector animalita- 
lis quee. regitur à spiritu, tanquam mulier a viro. 
Caput vero Christi est Deus Pater,quia Filius a Patre 
est, et de Patre, non Pater a Filio vel de Filio (28) 
Ille hujus principium, unde et caput ejus dicitur, et 


quam humilitatem ejus, etiam eo major est Pater ; 
et secundum hoc vere dicitur, quia quod illi cum Pa- 
tre et Spiritu saneto unum est, caput sit hominis 
mediatoris quod ipse solus est. Si enim mentem 
recte dieimus principale hominis, id est quasi caput 
human:e substanti:te, cum ipse homo cum mente sit 
homo, cur non multo congruentius Verbum cum 
Patre simul Deus. Deus dieitur esse caput Christi, 
quamvis Christus homo, nisi cum Verbo quod caro 
factum est intelligi non possit. Est ergo Deus, id est 
divina essentia, vel Trinitas. (30) Caput Christi se- 
cundum quod homo, quia divinitas utpote ereatrix 
est creature assumpt:z. Hac interpretatione non 
potestas Filii minuitur, sed misericordia pradi- 
p eatur. 


Vgns. ἀ- 7. — Omnis vir orans au£. prophetans 
velato capite, deturpal caput suum. Ümnis autem 
mulier orans aut prophetans, non velato capite, 
deturpat caput suum. Unum enim est ac si decal- 
vetur. Nam si non velatur mulier, tondeatur. Si 
vero turpe est mulieri tonderi aut decalvari, velet 
caput suum. Vir quidem mom debet velare caput 
suum, quoniam imago et. gloria Dei est; mulier 
autem gloria viri est. 


Omnis vir. Quasi dicat : Et quia viri caput. Chri- 
stus est, sine alio mediante, et per Christum Deus, 
ideo insignum libertatis, vir non debet habere ve- 
lum, quod est subjeetionis signum, quia vir omnis, 
etiam potens vel sapiens, orans aliquid a Deo, aut 

C prophetans, id est Scripturas reserans, velato capite, 
quasi non sit liberze mentis, deturpat caput suum, id 
est turpe est ei illud agere velato capite. In aliis 
enim, ubi opus est, potest velare, sed nondum suo 
judici se offert, et colloquitur, ubiconditionem suam 
necesse est profiteri. Omnis autem mulier orans, quie 
inferior est et subjecta viro, quia vir capul est. mu- 
lieris, orans aut prophetans non velato capite, scili- 
cet sine signo subjectionis quam debet viro, quasi 
nihil sit medium ad Deum, deturpat caput suum. Et 
vere. Unum estenim, id est tantumdem est ad. tur- 
pitudinem, ac si decalvetur. Nam si mon velatur. 
Quasi dieat : Non. velata idem, ac si decalvetur : 
quod et fiet utique quia aut decalvabitur aut tonde- 
bitur. Quod constat eam nolle. Et hoc ita ait : Nam 


Christus principium, sed non Patris. Hie vero illius D) δὲ ?on. velatur mulier, tondeatur. Si vero. Quasi di- 


imago nulla ex parte dissimilis, et omnino :equalis 
Filius Patri debet quod est, etiam hoe quod Patri 
squalis est, et quod principium est. Pater vero 
nulli debet quidquid est. Vel Dei nomine hie intelli- 
gitur Trinitas. (29) Sed si Deus omnia simul tria hic 
intelligitur, quomodo caput Christi est Deus, id est 
caput Christi est Trinitas, cum in Trinitate sil Chri- 
stus, uL sit Trinitas ? An quod. Pater est cum Filio 
οἱ Spiritu sanclo, caput est ei, quod est solus Fi- 
lius? Cum Filio enim et Spiritu sancto Pater Deus 


(26) Augustinus, in libr. Quiest. Lxxxitt. 
(27) Id., contra Manichieos. 
(28) Id., in Symbolo. 


cat : Mulier non velata decalvetur, vel etiam ton- 
deatur ; sed si turpe est mulieri tonderi. aut decal- 
vari, velet caput suum. Vir quidem, quimajor est, non 
debet velare caput suum, id est. subjectionis habere 
signum, quasi non sit liber ad Deum. Velamen hic 
intelligendum est non omne, sed quoddam, quo ute- 
bantur antiqui, et adhue etiam utuntur plerique 
alicubi, quo totum caput obvolvebatur, el est pene 
simile velamini mulierum. Quoniam, ete. [Ambro- 
sius] Quasi dieat : Vir non. debet velare, et honor 


(29) W., De Trinitate. 
(50) Id., in eod. 


1631 


PETRI LOMBARDI 


1632 


obstat ne velet, quoniam vir est imago et gloria Dei A jutorium viri non ad carnalem concupiscentiam, quia 


qui non debet abscondi. Incongruum est enim ut 
imago et gloria Dei celetur quae videtur in viro. Vir 
enim ad imaginem Dei faetus est, non mulier. Sed 
qu: est imago Dei in viro ? heec scilicet quod. unus 
Deus, unum fecit hominem, ut sicut ex eo omnia 
sunt, sic ex isto omnes homines essent, ut unius 
Deiinvisibilis unus homo visibilis imaginem gerat 
in terris, utunus Deus in uno homine auctoritatem 
unius principii videretur conservare ad confusionem 
diaboli, qui neglecto uno Deo sibi dominium usur- 
pare voluit. Inde igitur vir est imago Dei, quia sicut 
ex Deo sunt omnia, sic ex Adam omnes homines : et 
sic conservat auctoritatem principii, quod ab uno 
Deo sunt omnia, contra illum qui Deus esse voluit. 
[Haimo] Vel in hoc habet similitudinem Dei, quia 
sicut de latere Christi in morte dormientis origo 
Ecclesise fluxit, scilicet sanguis et aqua quibus si- 
gnificantur sacramenta per qui salvatur Ecclesia ; 
sic de latere Adze nata est. sibi sponsa, quia inde 
sumpta costa de qua formata est Eva. Et sicul 
Christus praeest, et regit Ecclesiam, et Ecclesia sub- 
servit el, ita vir priest et. regit mulierem, et ideo 
non habeat vir signum subjectionis, sed libertatis et 
prilationis. Et gloria Dei est vir, quia ex eo est, 
et quia Deum principaliter glorificat. Mulier autem 
gloria est viri. Ex quo ipsa est, el cui subservit. 
Vel vir dieitur esse imago Dei, quia principaliter 
creatus est ad imaginem Dei in quo naturaliter am- 
plius quam in muliere viget ratio, quasi ipse 51} ra- 
lio. (31) Et attende diligenter quod hie dicitur homo 
imago Dei ; et in Genesi legitur: Factus ad imaginem 
Dei (Gen. 1X), ubi dicitur : Faciamus hominem ad 
imaginem et similitudinem nostram (Gen.1). Et nota 
etiam quod pluraliter dietum est, faciamus, et, no- 
stram, quod nisi ex relativis aecipi non oportet. Non 
enim intelligendum est, ut facerent dii, vel ut ad 
imaginem deorum sit facetus, sed ut facerent Paler 
et Filius et Spiritus sanetus. Adimaginem ergo Pa- 
iris et Filii et Spiritus sancti, ut. subsisteret. homo 
imago Dei faetus est, et. quia non omnino :equalis 
fiebat illa imago Dei, tanquam non ab illo nata, sed 
ab illo ereata, hujus rei significand:ze causa ita esse 
imago Dei dieitur, ut ad imaginem facetus esse non 
sileatur, quia non est ei :equalis, sel quadam simi- 
litudine aecedit. Non enim locorum intervallo, sed 
similitudine acceditur ad Deum, et dissimilitudine 
receditur ab eo. Homo ergo cum sit imago, proper 
imparem similitudinem dictus est etiam ad imaginem 
Dei factus. Filius autem imago Patris, et non ad ima- 
ginem, in quantum Deus est, quia zequalis est. Patri, 
cujus solius imago est. Homo autem imago Trinita- 
lis est, et ad imaginem. (32) Unde : fecit Deus homi- 
nem ad imaginem suam, ut sieut Deus proest omni- 
bus ereaturis per omnipotentiam, sic homo univer- 
sis animalibus terrenis perintelligentiam preesset. Et 
ipse est gloria Dei, cum 494» Dei sapientiam. sequi- 
tur. Mulier autem gloria viri est, quia faceta est in ad- 


(51) Augustinus, De Trinitate. 
(92) Id., De catechizandis rudib. 


D 


nee corruptibilia corpora tune. habebant, antequam 
eos mortalitas invaderet, sed ut haberet vir glo- 
riam de ea, cum eam preiret ad Deum, et se ei 
daret imitandum sanctitate, sicut ipse gloria Dei 
esset, cum ejus sapientiam sequeretur. Unde subdit : 


Vzns. 8-10. — Non enim vir ex muliere. est, sed 
mulier ex viro. Etenim non est creatus vir propter 
mulierem, sed mulier propter virum. Ideo debet mu- 
lier velamen habere supra caput suum, et. propter 
angelos. 


Non enim, etc. Quasi dicat : Mulier est gloria viri, 
non vir, ejus. Quod ostendit ordo ereationis, quia non 
est vir, scilicet Adam, ez muliere, scilicet Eva ; sed 
mulier, scilicet Eva, est, ex viro, scilicet Adam. Et 
alia ratio est eur mulier est &loria viri : Etenim, id 
est quia, non est creatusvir, scilicet Adam, propter 
mulierem, id est in auxilium Evae ; sed mulier, id. est 
Eva, propter virum, id est in adjutorium viri. [Am- 
brosius.| Et ideo, scilicet ut. ostendatur mulier 
subjeeta viro, et, quia per eam prwvaricatio ecepit, de- 
bet mulier habere velamen super caput, ut non ha- 
beat caput liberum in Eeclesia, sine velamine ; et hoc 
propter angelos, id est propter reverentiam sacerdo- 
tum, quia nuntii Dei sunt, ut sicut antejudicem Domini, 
118 ante vicarium. ejus sacerdotem sit subjecta viro. 
Vel, propter angelos, seilicet ne sacerdotes in ejus 
faciem inspieientes  irritentur ad libidinem (33). 
Aliter ab illo loco : Quoniam imago, ete. Apostolus 
dieit quod vir est imago Dei. Et ideo velamen ca- 
pilis ei demit, quod mulieri adhibendum monet, 
quia ipsa non est imago Dei. Sed quid dicemus ad 
hiec? eur et mulier non est imago Dei? videtur uti- 
que hoe contrarium esse illi quod in Genesi dicitur : 
Fecit Deus hominem ad imaginem Dei, masculum et 
feminam fecit eos (Gen. 1). [Augustinus.] Quod ergo 
vir est imago Dei, ut non velet caput, et non mulier 
ut velet ? Sed eredo hoe. esse in natura humanae 
mentis, quod dieit Apostolus. Et mystiee loquitur de 
velatione ; aliter enim nisi aliquod. secretum refera- 
tur, inane est quod dicitur. Sieut enim non solum 
veracissima ratio, sed etiam ipsius Apostoli decla- 
rat auctoritas, homo factus est ad imaginem Dei, 
non secundum formam corporis, sed secundum ra- 
tionalem mentem in qua dieitur renovari in agni- 
tione Dei ab eodem Apostolo : Henovamini spiritu 
mentis vestri, et induite novum hominem qui secun- 
dum Deum creatus est (Ephes. 1v). Et alibi: Induite 
novum hominem qui renovatur in agnitione Dei, se- 
cundum imaginem ejus qui creavit eum (Coloss. nu). 
Si (34) ergo spiritu mentis nostrae renovamur, et 
ipse est novus homo, qui renovatur in agnitione Dei 
secundum imaginem ejus qui ereavit eum, nulli du- 
bium est hominem esse faetum ad imaginem Dei, 
non seeundum corpus, neque secundum quamlibet 
animi partem, sed secundum rationalem mentem ; 
ubi potest esse cognitio Dei, ubi et nullus sexus 


(35) Id., De Trinitate. 
(54) Id., in eod. 


1633 COLLECTANEA IN EPIST. 


est, scilicet in spiritu mentis, sed idem est ibi 
mina cum viro, et mulier cum viro, id est tota illa 
substantia una est imago Dei, quia natura ipsa hu- 
mana et ad imaginem Dei facta est οἱ imago Dei, et 
ipsa tota est imago Dei, quia in utroque sexu imago 
Dei completur, a qua imagine femina non separa- 
tur, sicut nec a gralia renovationis et reformatione 
imaginis Dei excluditur (35). Habet utique mulier 
mentem suam rationalem secundum quam et ipsa 
faeta est ad imaginem Dei (36). Nihil ergo feminam 
alienat a consortio imaginis, qu: etin ipsa prima 
conditione hominis habebat mentem rationalem, se- 
cundum quam ipsa etiam facta est ad imaginem 
Dei. Fecit ergo Deus hominem totum ad imaginem 
suam, hoc utique secundum spiritum ; sed propter 
unitatem conjunctionis inquit : Fecit Deus hominem 
ad imaginem Dei. Et ne quisquam putaret solum spi- 
ritum hominis factum in quo imago Dei est, sub- 
junxit : Masculum et feminam jecit eos, hoc secun- 
dum corpus, ubi duo esse discernuntur secundum 
sexum, cum prius singularem numerum posuerit, 
propter conjunetionis unitatem. 

Est ergo in mentibus eorum communis natura, 
sed in sexu corporis significatur distributio mentis. 
Est enim pars animas vel mentis eminens, quie se 
extendit in id quod seternum est, contemplando ve- 
ritatem, et hzc est imago Dei, quz zeternis ralioni- 
bus conspieiendis vel consulendis adhzwret, et ideo 
non est cohibenda velo ut se inde contineat, et ideo 
vir non debet velare caput. Est et altera pars animze 
inferior, quz derivatur ad actionem temporalium 
quadam intentione, et sie ipsa anima ex qua parte 
consulit veritatem et conspicit, imago Dei est. Ex 
qua vero intendit ad agenda ista inferiora, non est 
imago Dei; quia vero in his rebus corporalibus 
temporalibusque periculosa est nimis in inferiora 
progressio. Ideo habet potestatem super caput qua 
cohibeatur, quod indieat velamen capitis mulieris. 
Quod ergo ad totum virum pertinet, imago Dei 
est (37). Quod vero ad eam solam pertinet quz ei 
in adjutorium tribuitur, non est imago Dei; quia 
non est imago Dei, nisi quod inhzret incommuta- 
bili veritati. In cujus rei figura Apostolus dieit vi- 
rum tantum esse imaginem et gloriam Dei, mulie- 
rem autem gloriam viri (38). Hoc igitur, etsi in 
duobus hominibus diversi exterius sexus figuratum 
sit, tamen in eodem uno interiori homine intelligi- 
tur, cujus superior vis, id est ratio, vir dicitur, vel 
principale mentis quia debet regere inferius sensua- 
litatem, et iste vir est imago Dei, quia inhwret con- 
lempland:e incommutabili veritati, e? gloria Dei, 
dum ralio subjugat sibi sensualitatem : quod tune 
ordinatissime fit, cum caput viri Christus est. 

Mulier autem gloria est viri. Mulier est ipsa sen- 
sualitas, quze bene. significatur per mulierem, quia 
in femina naturaliter praevalet, quie subserviendo 


(33) Augustinus, super Gen. 
(56) Id., De Trinitate. 
(97) Id., super Gen. 


D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


fe- À gloria est rationis. Ideoque dicitur : Non est bonum 


D 


1634 


solum esse hominem (Gen. n). Ad hoc enim bonum 
erat ut fieret, ut non solum anima dominaretur 
corpori quod servilem locum obtinet, sed etiam vi- 
rilis rati subjugaret sibi animalem partem, ut ap- 
petitum animalem per quem voluptates corporis ope- 
ramur, habeat mens interior tanquam virilis ratio 
subjugatum ; sie debet vir feminam regere, nec eam 
permittere dominariin virum (39). Quod si anima- 
lis pars immoderato progressu nimis in exteriora 
prolabitur, consentiente capite suo, scilicet ratione, 
id est non eam cohibente atque refrenante, illa quz 
in specula consilii praesidet virili portione, perversa 
est et misera domus ubi mulier dominatur in vi- 
rum. Inveteraturque interior homo inter inimicos 


p $uos, invidos virtutis, scilicet. dzemones, :eterno- 


rumque visio ab ipso etiam viro cum conjuge ad 
instar primorum parentum vetitum manducante 
subtrahitur, ut lumen oculorum ejus non sit cum 
ilo, et sic ab illa illustratione veritatis mox ambo 
nudati apertis oculis conscientize ad videndum quam 
indecori et inhonesti sunt, tanquam folia dulcium 
fructuum sine ipsis fructibus, id est sine bonis ope- 
ribus bona verba contexunt, ut male viventes bene 
loquendo turpitudinem suam contegant. Da memo- 
ri: quia secundum quosdam sensualis motus anim: 
est pro serpente, inferior portio rationis pro muliere, 
superior portio rationis est pro viro. Illecebrze con- 
senlire est cibum vetitum edere. Si sola cogitatio- 
nis delectatio est, femina sola comedit; si vero mala 
cogitatio in actum mittitur, vel voluntas perficiendi 
adsit, tunc etiam vir cum femina cibum vetitum 
gustat. Alii vero non improbabiliter ponunt sensum 
corporis pro serpente, sensualitatem pro femina, 
rationem pro viro. Hec autem disputatio qua in 
mente uniuscujusque hominis quasivimus quod- 
dam rationale conjugium contemplationis et actio- 
nis officiis per quadam singula distributis, tamen 
in utroque mentis unitate servata, ad hoc tantum- 
modo audienda est, ut intelligatur Apostolus imagi- 
nem Dei tantum viro tribuendo, non etiam femini, 
quamvis in diverso sexu duorum hominum aliquid 
lamen significare voluisse quod in uno homine quie- 
reretur. Non enim. Quasi dicat : Mulier, id est sen- 
sualitas est, gloria viri, id est rationis de qua non 
est vir. Non est enim vir, id est ratio. Exr muliere, 
id est sensualitate, ut ἃ sensuali portione regatur 
rationalis, sed mulier ; id est sensualitas est, ez viro, 
scilicet ut ab eo regatur. Ae si diceret, distributio 
utriusque indicat, ut quod spirituale est regat illud 
quod animale est et non e diverso. Et sic decet ; 
etenim, id est quia, non est creatus vir, id est ratio- 
nalis propter mulierem, scilicet ut serviat sensuali- 
tati ; sed econtrario mulier propter virum, id est sen- 
sualitas, ut subserviat rationi : et ideo mulier de- 
bet habere velamen super caput, scilicet ad signifi- 


(58) H., contra Manichios. 
(59) Id., De Trinitate. 


1635 


candum quod 
Propter angelos, grata est enim sanctis angelis et 
sacrata οἱ pia significatio. Nam Deus non ad tem- 
pus videt, nec aliquid novi est in ejus visione et 
scientia, cum aliquod temporaliter et transitorie 
geritur, sieut inde afficiuntur sensus vel carnales 
hominum, vel etiam ccelestes angelorum (40). An- 
geliei enim spiritus nobis adesse credendi sunt, 
maxime cum divinis mancipamur obsequiis, id est 
cum ecclesiam ingressi vel lectionibus sacris aurem 
accommodamus, vel psalmodic: operam damus, vel 
orationi incumbimus, vel missarum solemnia cele- 
bramus. Ideo Apostolus monet mulieres habere ve- 
lamen propter angelos. Nec dubitari licet, ubi cor- 
poris Dominiei et. sanguinis mysteria geruntur, su- 
pernorum civium adesse conventus, qui monumen- 
tum, quo venerabile eorpus fuerat positum et unde 
resurgendo abscesserat, tam sedulis excubiis serva- 
runt. 


Vzns. 11-17. — Verumtamen neque vir sine mu- 
liere, neque mulier sine viro in Domino. Nam sicut 
mulier de viro, ita et vir per mulierem. Omnia 
autem ex Deo. Vos ipsi judicate. «9 Decet mu- 
lierem non velatam orare Deum? Nec ipsa natura 
docet vos, quod vir quidem si comam nutriat igno- 
minia est illi; mulier vero si comam mutriat glo- 
ria est illi; quoniam capilli pro velamine οἱ dati 
sunt. Si quis autem videtur contentiosus esse, nos 
talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia 
Dei. Hoc autem precipio, non laudans quod non 
in melius, sed in deterius convenitis. 


Verumtamen. Quamvis in primis, id est in prima 
conditiome, non sit vir de femina, sed e diverso. 
[Ambrosius.] Verumtamen, in subsequenti genera- 
tione non est hoe, quia neque vir sine muliere est, 
neque mulier sine viro in. Domino, scilicet secun- 
dum Dominum, id est secundum operationem Do- 
mini, in quo alter sine altero non creatur, qui 
etiam primitus creavit ex uno ambos, id est ex 
una materia, quia mulierem de viro formavit, et 
ambos in natura fecit unum, et. quod unum in. na- 
lura sint, confirmat Apostolus. Nam sicut mulier 
prius de viro faeta est, ita el vir postea nascitur 
per mulierem. Omnia autem. Postquam gradatim 
singula dixit ut omnia Deo uni principio subjiee- 
ret, addit, omnia autem, scilicet et corpus et anima T) 
utriusque, ez Deo auctore sunt; hoc ideo dicit ut 
neque mulier de subjeetione doleat, nec vir de 
exaltatione superbiat. Vel ita. Verumtamen. Quasi 
dicat : Licet per mulierem praevaricatio ccperit, et 
viro subjecta sit, verumtamen nec vir sine mu- 
liere, nec mulier sine viro est in Domino, id est 
fide Christi; quia non ita se habet uter, id est alter 
eorum in Christo Domino, ut, admisso viro, mulier 
exeludatur a. salute, neque, admissa muliere, vir ex- 
cludatur. Reddit autem causam quod, altero admisso, 
alter non sit excludendus, subdens, nam sicut mulier 


(40) Beda, in homelia quadam dicenda in Pascha. 
(41) Augustinus. De opere monachorum. 


PETRI LOMBARDI 


sensualitas debet subjiei rationi. ἃ de viro, ita vir per mulierem. Hoc non mutatur. Vos 


1636 


autem. Quia Corinthii ejus traditionem non servave- 
rant, propter quod superius eis succenset, ubi dicit : 
Laudo vos, ete. Ideo non ex auctoritate traditionis 
quam neglexerant suadet veritatem, sed ex natura 
qua docet ut velatze sint mulieres in ecelesia, ubi eas 
revelatas esse illi patiebantur, agentes contra sa- 
cramentum velationis et ordinem creationis. Quasi 
dieat : Et cum hec. praedieta ita. sint, vos ipsi judi- 
cate islud, an decet mulierem mon velatam, orare 
Deum ? nec ipsa natura docet vos ? Natura nos docet 
quod, id est quia vir quidem si comam nutriat, igno- 
minia est illi (41). Hie secundum legem locutus 
est, qua prohibet virum esse comatum. Quod si 
quis opponat de Samuele, et prophetis Veteris Te- 
slamenti qui capita sua non tondebant, cogitet quod 
intersit inter illud velamentum mysticum et hanc 
lonsuram. De Nazareis aliud est, quibus specialiter 
priceptum est in Deuteronomio, ut comam nutriant. 
Illud enim velamentum, id est coma sanctorum 
idem significabat quod velamen positum super fa- 
ciem Mosi, id est velamen lectionis Veteris Testa- 
menti. Hae autem tonsura revelationem evange- 
licze grati:e significat. Coma ergo Samuelis et pro- 
phetarum pro velamine Veteris Testamenti olim ha- 
bita, nune in revelatione Evangelii deponitur. De 
qua dieit Apostolus : Cum. transieris ad. Christum 
auferetur velamen (II Cor. n1). Mulier, si comam 
nutriat gloria est illi. [Augustinus] Ideo gloria est 
mulieri, quia naturaliter hoe habet pro velamine. 
Unde subdit : Quoniam capilli pro velamine ei dati 
sunt. |Ambrosius| Coma enim indicium velaminis 
est, ideo naturaliter hoc honestum est, ut velata sit 
mulier, et obediat, ut nature voluntas addatur, 
qua ad hoc habet velamen ut ream se cognoscat, 
el subditam, et ideo gloria est illi, si comam ha- 
bet, quia naturaliter habet. 

Ad hoec enim naturalis ratio consentit, et ideo vir 
non naturaliter comatus est, quia non est revelan- 
dus, et lex etiam prohibet virum esse comatum. δὲ 
quis autem. Post rationem redditam, ut vincat con- 
tenliosos, ponit auctoritatem, quia dissertatione non 
vult uti, sed auetoritate. Quasi dicat: Natura 
eliam docet quod trado. Si quis autem videtur con- 
tentiosus esse, [Ambrosius] scilicet qui non vult 
acquiescere nobis, dicimus quod nos, Judi, id est 
nos apostoli qui de Judziis sumus, on habemus ta- 
lem consuetudinem, neque Ecclesia Dei, |Augusti- 
nus, Hieronymus, Ambrosius| de aliis gentibus ad 
fidem Christi vocata, id est nec. Moses nec Christus 
sic docuit, scilicet ut vir velet caput et non mulier. 
Hoc autem, quod dietum est de velandis capitibus, 
ego precipio observari, auctoritate precepti utitur 
Apostolus, ut obtemperent. Valde enim iniquum 
est velle sibi obtemperari ἃ minoribus, et nolle ob- 
temperare majoribus (42). Et hic ostendit quz:edam 
esse de quibus non est disputandum, sed auctori 
precipienti aequiescendum. Unde ait : Hoe autem 


(42) Id., De opere monachorum. 


1637 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1638 


precipio, scilicet ut non disserentis solertia re- A rent, aliter interpretantes quam dietorum virtus 


quiratur, sed precipientis auctoritas attendatur ; 
non laudans quod nom im melius, etc. Postquam 
egit de velamine capitis, ubi plurimum a veritate 
deviabant, incipit de Dominiea eocna agere, in qua 
ipsi iidem multum peccabant. Quasi dicat : Quod 
dictum est de velando vel non velando capite, prz- 
cipio utique, non laudans, sed improbans, quam 
convenitis ad Dominicam cenam, non in melius, 
scilicet ut diceret, sed im deterius, id est non ad 
usum perfectionis, sed ad detrimentum damnatio- 
nis, quod ex pluribus potest ostendi. 

Vzns. 18-20. — Primum quidem convenientibus 
vobis in ecclesiam, audio scissuras esse inter vos, 
et ex parte credo. Nam oportet et luereses esse, ut, 
qui probati sunt, manifesti fiant in vobis. Conve- 
mientibus ergo vobis in unum, jam non est Domi- 
nicam cenam manducare. 

Primum quidem. Ex hoc quod vobis convenienti- 
bus in Ecclesiam Dei, quod exigit unitatem chari- 
tatis, ut sicut ibi corporaliter conveniunt homines, 
ita et spiritualiter, scilicet affectu charitatis unian- 
tur, audio scissuras, 1d est discordias esse inter vos 
[Ambrosius] Nota quod dicendo, primum, ostendit 
quod primum malum dissensio est, unde c:etera 
oriuntur. Ubi enim dissensio est, nihil rectum est, 
audio scissuras esse inter vos ; et, id est etiam 
credo, esse ex parte, id est in quibusdam vestrum, 
quod non est inutile bonis. Nam oportet, id est 
ulile est etiam hareses esse , sieut erant in his qui 
dubitabant de resurreclione ; scissur: autem erant 
pro donis spiritualibus (43). Videns enim diabolus 
templa damonum deseri, et in nomen liberantis 
Mediatoris currere genus humanum, movit hzreti- 
cos qui sub vocabulo Christiano doctrinz resiste- 
rent Christiane. Qui enim in Ecclesia Christi mor- 
bidum aliquid pravumque sapiunt, si correcti ut 
sanum reclumque sapiant, resistunt. contumaciter 
suaque pestifera dogmata emendare nolunt, sed 
defensare persistunt, hzretiei fiunt , et habentur in 
exercitibus inimicis. [Augustinus] Et hi etiam sie 
malo suo prosunt veris Catholicis, dum Deus uti- 
tur etiam malis bene, et diligentibus Deum omnia 
cooperantur in bonum (Rom. vui). Omnes enim ini- 
mici Ecclesi:e vel errore cceati, vel malitia depra- 
vati prosunt, quia si accipiunt potestatem corpora- 
liter aflligendi, exercent ejus patientiam ; si vero 
male sentiendo adversantur , exercent ejus sapien- 
tiam. Ab adversario enim mola quiestio, discendi 
exislit occasio. Multa quidem ad fidem Catholicam 
pertinentia, dum hireticorum callida inquietudine 
exagitantur, ut adversus eos defendi possint, et 
considerantur diligentius , et intelliguntur clarius, 
et priedieantur instantius. Exstiterunt plures qui 
colestium verborum simplicitatem pro voluntatis 
sue sensu, non veritatis ipsius absolutione suscipe- 


(43) Augustinns, De civit. Dei. 
(44) Id., eodem. 
(49) Id., De vera religione. 


D 


postulet. De intelligentia enim haeresis, non de 
Seriplura est, etsensus nonsermocrimen est (44). 
H:eretieorum. enim genus callidum non spiritu sa- 
pientie sed impatientie, dum pacem Catholicam 
perturbant, in usum cedit proficientium, secumdum 
ilud, filius eruditus sapiens erit, inprudente au- 
tem ministro utetur (45). Utamur ergo etiam hzre- 
licis non ut eorum approbemus errores, sed ut 
Catholicam doetrinam adversus eorum insidias as- 
serentes, vigilentiores, et cautiores simus. Prosunt 
ergo nobis hz:reticl, non verum docendo quod ne- 
sciunt, sed ad verum quierendum et aperiendum 
Catholicos excitando (46). Ideoque divina provi- 
dentia hzretieos esse multos permittit, ut. cum in- 
sultant nobis et interrogant nos qui nescimus, et 
sic excutiamus pigritiam , et divinas Scripturas 
nosse cupiamus.. Unde ait : Oportet haereses esse. 
Non vult Apostolus nee optat ut hzreses sint, sed 
quia sie futurum est, dicit, et quia hoc utile est. 
Ad quid autem est utile? ut non tantum reprobi , 
qui dieunt ego sum Peuli, sed etiam qui probati 
sunt in vobis, id est inter vos, sicut illi qui dicunt 
ego sum Christi, manifesti fiant hominibus. Hi 
enim Deo probati sunt, qui bene possunt docere, 
sed manifesti hominibus esse non possunt, nisi 
cum docent. Docere autem nolunt, nisi eos qui do- 
ceri querunt, sed multi ad qucrendum pigri sunt, 
nisi per molestias et insultationes hereticorum 
quasi de somno exeitentur (47). Hwretieus vero 
est qui alieujus temporalis commodi, et maxime 
glorie prineipatusque sui gratia falsa ac novas 
opiniones vel gignit vel seqaitur ; qui autem hujus- 
modi credit, imaginatione veritalis ac pietatis illu- 
sus est. 

Convenientibus, etc. Hic redarguit eos de hoc 
quod corpus Dominieum non eo ordine sumebant 
quo sumi oportebat. Inter prandia enim vel post 
prandia, eucharistiam sumebant, quod jejuni potius 
facere deberent. Hujus autem rei facienda occa- 
sionem sumpserunt ex eo quod Dominus mandu- 
cantibus discipulis accepit panem et benedixit, et 
eis tradidit jam celebrato veteri Pascha. Quasi di- 
cat : Et quia in vobis scissurw sunt, ergo, comve- 
nientibus vobis in unum, quod fieri quidem debet 
non tam corporum consorlio quam cordium con- 
glutino ; jam, id est hoc solo quod scissurs sunt 
€» $3 in vobis, non est, id est non licet, manducare 
Dominicam canam. Vel, jam, id est in presenti 
hoe damnum habetis, seilicet quod non est, id est 
non licet vobis, manducare Dominicam ecnam , in 
futuro pejus erit vobis (48) Dominieam canam 
dicit acceptionem eucharistiie, quam non debent 
pransi sumere, vel mensis suis miscere, ut facie- 
bant illi quos arguit Apostolus, sed jejuni, in ho- 
norem tanti sacramenti. Licet enim Christus post 


(46) Id., contra Manichzos. 
(41) Id., De utilitate credendi. 
(48) Id., ad Januarium. 


1639 


PETRI LOMBARDI 


1640 


conam dederit discipulis suis corpus et san- A in uno pane omnes figurantur. Peridenim quod om- 


guinem suum, non ideo tamen calumniandum est 
universe Ecclesie, quod a jejunis semper sumitur. 
Nam Salvator, quo vehementius commendaret 
mysterii ilius altitudinem , ultimum hoc voluit 
infigere cordibus, et memorize discipulorum, a qui- 
bus ad passionem digressurus erat (49). Quo au- 
tem ordine deinceps sumeretur, apostolis, per quos 
Ecclesias dispositurus erat, servavit docendum. 


Vzns. 21-22. — Unusquisque enim suam cenanm 
praesumit ad manducandwm.Et alius quidem esurit, 
alius autem ebrius est. Nunquid domos non habetis 
ad manducandum et bibendum ? Aut ecclesiam Dei 
contemnitis, et confunditis eos qui non. habent? 
(Quid dicam vobis? Laudo vos? in hoc non laudo. 


Unusquisque enim. Quasi dicat : Ideo non licet 
vobis manducare, quia unusquisque vestrum, con- 
tendentium ante Dominicam ccenam, presumit, non 
ad erogandum pauperibus, sed ad. manducandum 
cenam suam. Et alius quidem esurit, cui nihil datis ; 
alius autem ebrius est, cum sobrii esse deberetis. 
Multiplieiter tangit eos, qui autem pransi sumebant 
corpus Domini, et de prandio suo luxurioso nihil 
tribuebant esurientibus, et hoc faciebant in ecclesia. 
Nunquid non. Quasi dicat : Coenam vestram man- 
ducatis ante Dominicam, nec pauperibus tribuitis, 
sed nunquid habetis domos ad manducandum et bi- 
bendum ? Quasi dicat : In. domibus potius hoe esset 
faciendum ; aut ecclesiam Dei, id est domum oratio- 
nis, contemnitis ? Quasi dicat : Quod vere facitis, et 


B 


nes unum sunt, de uno sumere oportet. Hos ergo 
notat qui in ecclesia, ubi causa unitatis et mysterii 
convenitur, suas oblationes causa dissensionis quam 
pseudo seminaverunt sibi vindicabant. Tantas enim 
dissensiones inter eos pseudo seminaverant, ut suas 
zelarent oblationes et vindicarent, cum una eadem- 
que prece omnium oblationes benedicerentur, et hoc 
ita faciebant, ut czeteri unde offerrent non habentes, 
pudore confunderentur, non sumentes partem, et 
hoc tam cito agebant, ut supern:e mentes nihil inve- 
nirent quod ederent. Et dum sic agerent domi potius 
hxc agenda dicit quam in ecclesia, subdens : Nun- 
quid domos, etc., quee patent usqueibi. Quid dicam ? 
Quasi dicat : Et cum hzc facitis, quid dicam vobis ? 
Noninvenio quid dignum sit vobis. Laudo vos in aliis, 
sed in hoc non laude , id est in hoc nihil laudabile 
invenio in vobis. Vel ita distingue litteram. Laudo 
vos in hoc? utique, non laudo. Sed ut corrigantur 
de errore suo, formam qua a Christo in hujusmodi 
re data est, iterat subdens : 


Vzns. 23, 24. — Ego enim accepi a Domino quod 
et tradidi vobis, quoniam Dominus Jesus in qua nocte 
tradebatur,accepit panem, et gratias agens fregit et 
dixit: Accipite et manducate. Hoc est corpus meum 
quod pro vobis tradetur; hoc facite in meam comme- 
morationem. Similiter et calicem, postquam caena- 
vit, dicens : Hic calix novum testamentum est in 
meo sanguine. Hoc facite quotiescunque bibetis in 
meam commemorationem . 


si non putatis, e confundilis, id esterubescerefaci- ἃ Ego enim. Quasi dicat : Ideo nou laudo vos de hoe, 


lis eos qui non habent, utique facitis. (50) Nota quod 
in Eeclesia homines sunt de quibus dieitur : U£ 
exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam (Ephes. v) ; hoc 
tamen nomine vocari ipsam domum orationis, Apo- 
stolus testatur dicens : An ecclesiam Dei contemnitis : 
et hoe quotidianus usus loquendi obtinuit, ut in ec- 
clesiam prodire vel confugere non dicatur, nisi qui 
ad locum ipsum parietesque prodierit, vel confuge- 
rit, quibus Ecelesi:e congregatio continetur. Vel ali- 
ter potestlegi. Unusquisque enim, etc. Notat illos qui 
munera qui offerebant altaribus sibi resumebant, 
nec aliis non habentibus communicari sinebant. Of- 
ferebant enim divites panem et vinum abundanter, 
ut benedictione et consecratione sacerdotali conse- 


craretur, et Dominici corporis οἱ sanguinis sacra- p 


mentum confiteretur. Post celebrationem vero sacri 
mysterii, et consecrationem panis et vini suas obla- 
tiones vindicabant, et aliis non. communicantes soli 
sumebant, ut inde etiam inebriarentur aliis esurien- 
tibus. Quasi dicat : Ideo non licet nobis manducare 
Dominicam ccnam, quia unusquisque enim ad man- 
ducandum suam coenam, resumens totum quod ob- 
tulit, et alius quidem esurit, alius autem ebrius est, 
et ita agitis contra significationem, et ordinem sa- 
cramenti. [Ambrosius] Munus enim oblatum totius 
populi fit, id est universis communicari debet , quia 


(49) Augustinus, ad Januarium. 


quia corpus Domini est. quod sumere debetis, et in 
ejus commemoratione. Quod et ego eta Domino 
accepi, id est didici, et vobis tradidi, scilicet, quo- 
niam Dominus noster Jesus Ghristus in qua nocte 
tradebatur, scilicet jam imminente passione, in nocte 
enim passus, id est ad patiendum captus et deten- 
tus ad lucem resurrectionis venit. Tune, inquam, 
accepit panem,et gratias agens, dereparatione homi- 
num sic futura ; fregit, unum omnibus dedit, ut in 
unitate maneant ; et dum fregit, spontaneam suam 
passionem ostendit. Fregit autem in sacramento, 
scilicet secundum quod videbatur, et integrum. esse 
a fidelibus credebatur, e£ dixit : Accipite et mandu- 
cate, scilicet ut conformes mihi sitis. Ipsa enim sa- 
cramentalis assumplio capitis et membrorum unio- 
nem designat, et facit digne celebrata. Dixit etiam: 
Hoc, quod aliud videtur, est corpus meum. lllud 
idem substantialiter, quod pro nobis tradetur. [Au- 
gustinus] Non ergo quia aliquis non ad salutem ac- 
cipit; ideo minus est corpus et sanguis quod accipit. 
Hoc, quod dixi, facite, id est corpus meum accipite 
et manducate, in meam commemorationem, id est in 
memoriam passionis et mortis mez, ut sicut pra 
cessi sequamini. Similiter, scilicet pro nostra salute 
et exhortatione, e£ calicem accepit, postquam cana- 
vit, scilicet jam finito veteri Pascha dicens : Hic ca- 


(50) 1d., in libro quest. Levit. 


1641 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1642 


liz est novum Lestamentum in meo sanguine. Quasi A his qu: videntur, quia fides non habet meritum cui, 


dicat : Id quod continet hie calix est meus sanguis, 
in quo effuso confirmatur novum testamentum, id est 
doetrina evangelica, quia testamentum in mortuis 
confirmatur. Vel, est novum testamentum, id est nova 
promissio non temporalis, sed aeterni boni. In veteri 
enim lege carnalia offerebantur, et carnalia juxta lit- 
leram promittebantur. In novo autem ubi sacerdos 
est victima, eceleste est quod offertur, et cceleste est 
quod promittitur. Testamentum enim novum vel ve- 
tus, eliam in sacra pagina accipitur, sive doctrina 
in qua continetur promissio, vetus vel novum, sive 
ipsa promissio. Et dicit : Quotiescunque sumiltis, 
facite in meam commemorationem, id estin memo- 
riam passionis me: et mortis. [Ambrosius] Ostendit 
Apostolus ex his verbis mysterium eucharisti: in- 
ler ccenandum celebratum non ecnam esse. Medi- 
cina enim spiritalis est, qucze eum reverentia degu- 
stala purificat sibi devotum, et memoria est nostre 
redemptionis, ut Redemptoris nostri memores, ma- 
jora ab eo consequi mereamur. Et quia in morte 
Christi liberati sumus, hujus in edendo et bibendo 
carnem et sanguinem memores esse debemus, in 
hoe consecuti novum testamentum , quod est nova 
lex, que obedientem sibi tradit ccelestibus regnis. 
Testamentum ergo sanguine constitutum est, quia 
beneficii divini sanguis testis est. Unde ad tuitionem 
corporis et anims percipimus, quia caro Christi 
pro salute corporis, sanguis vero pro anima nostra 
sumilur. Et effusus est sicut przefiguravit Moses, di- 
cens : Caro, inquit, pro corpore nostro offertur ; san- 
quis vero pro anima (Lev. xvi). Ideoque non man- 
ducandum esse sanguinem lex precipit. Et quia de 
corpore Domini plenior hie tractatus occurrit, bre- 
viter qui» de sacramento corporis et sanguinis 
scienda sunt videamus. 

Itaque Dominus noster Jesus Christus de hoc 
mundo ad invisibilia :eternze majestatis transiturus 
celebrato sacramento veteris Paschae, post typiceum 
agnum in ultimo corpus suum et sanguinem in spe- 
cie panis, vini tradidit discipulis. Ubi diligenter ani- 
madvertendum est quare post typiei agni sacramen- 
tum sui corporis el sanguinis sacramentum dedit 
apostolis, et quare sub alia specie; et cum eub alia, 
quare polius sub ista; el cum sub ista, quare sub 
duplici. Deinde quare aqua admisceatur, post quid 
a bonis et quid a malis sumatur ; deinde quz ibi vi- 
dentur esse vel fieri, utrum vere sint. vel non. 

Sciendum igitur ideo, post celebratum vetus 
Pascha, Dominum corpus et sanguinem suum de- 
disse discipulis, ut. ostenderet veleris legis sacra- 
menta cessatura inter quze priecipuum erat agni pa- 
schalis sacramentum, et novze legis saeramenta insti- 
tuenda inter quie. excellit Dominiei eorporis sacra- 
mentum. Ideoque etiam post alia dedit, ut memorie 
discipulorum tenacius infigeretur, et ab Ecclesia 
deiuceeps frequentaretur. Sub alia vero specie ideo 
tradidit, et a fidelibus deinceps sumendum insti- 
tuit, ut fides haberet meritum qui non est de 


PaATnor. CXCI, 


D 


h*wer: ex [sic] Et. ne abhorreret oculus quod 
teneret. manus, et ne ab incredulis nobis insul- 
tarelur; in bae enim specie tradidit 4} 4} quia 
res hujus speciei expressam habet similitudinem 
cum utraque re hujus sacramenti, contenta scilicet 
et signifieata, et significata et non contenla. Res 
contenta et significata est caro Christi quam de 
Virgine traxit, et sanguis quem pro nobis fudit. 
Res autem significata, et non contenta est uni- 
ias Ecclesie in preedestinatis vocatis, justificatis et 
glorificatis. Hxc est duplex caro Christi. Unde 
Hier. ait : Dupliciter intelligitur caro Christi, vel 
ila quae erucifixa est et sepulta, vel illa spiritualis 
atque divina de qua ipse dicit : Caro mea vere ci- 
bus est, et sanguis meus vere est potus (Joan. vt). 
Et item : Qui manducat meam carnem in ie ma- 
net et ego in eo, (ibid.). Sunt itaque tria in hoc sa- 
cramento consideranda, unum quod tantum est sa- 
cramentum, alterum quod est sacramentum et res, 
tertium quod res et non sacramentum. Sacramentum 
et non res est species visibilis panis vel vini. Sa- 
cramentum et res, caro Christi propria et sanguis. 
Res et non saeramentum est mystica "Christi caro. 
Porro species illa visibilis sacramentum est gemina 
rei, contentze scilicet et. significat. Sacramentum 
vero est saerz rei signum, et species illa utramque 
rem significat, et utriusque rei gerit expressam si- 
militudinem, Nam sieut panis pra ezeteris cibis cor- 
pus refieit et sustentat et vinum hominem Lletificat 
atque inebriat, sic earo Christi interiorem hominem 
magis e:steris gratiis spiritualiter reficit et saginat, 
quem et sanguis spiritualiter lzetificat, et sic inebriat, 
ut. sobrium reddat. Unde : Calix tuus inebrians, 
quam prcclarus est (Psal. xxu). Habet etiam 
similitudinem cum re significata tantum, quae est 
unitas fidelium , quia sicut ex multis granis con- 
fieitur unus panis, et ex pluribus acinis vinum in 
unum coníluit, sic ex multis fidelium personis 
unitas Ecclesie constat, eujus eliam. sacramentum 
est corpus Christi proprium quod de Virgine sum- 
psit; quia sieut corpus Christi ex muitis mem- 
bris puris et ab. omni maeula peccati immunibus 
constat, ita et unitas ecclesiastica ex mullis perso- 
nis mundis et immaculalis consistit. In. cujus rei 
iypo faeta est arca Domini de lignis techni, quie 
sunt imputribilia et albze spinze similia. Ecce quare 
in hae specie dedit. Cum autem totus Christus sub 
specie panis, totus sub specie vini sumatur, cur non 
in una, sed in duabus dedit ? Ideo ut. ostenderetur 
Christus totàm humanam naturam, id est animam 
el corpus assumpsisse, ut utrumque redimeret. 
Panis enim ad corpus refertur, vinum ad animam, 
quia vinum operatur sanguinem, in quo sedes ani- 
mie ἃ physieis esse dicitur. Ideo ergo in duabus 
speciebus celebratur hoc saeramentum, ut animae 
el earnis susceptio in Christo, et utriusque liberatio 
in nobis significetur. Ideo vero apponitur aqua, ut 
ostendatur nostra redemptio faeta per Christi pas- 


Ρ- 


1643 


PETRI LOMBARDI 


1644 


sionem, et ejus passio. procurata pro. nostra dile- A Christi sumimus, ita rei veritate, id est spirituali- 


clione. Aqua enim genus humanum signilieat. Unde 
in Apocalypsi : Aque quas vidisti, populi sunt 
(Apoc. xvi), et gentes, quorum salus non posset 
esse sine passione Domini, nec Domini passio sine 
populi dileetione. Nisi enim nos diligeret, pro. no- 
bis se morti non traderet. 

Post hec videndum utrum à bonis et malis eor- 
pus Christi et sanguis sumatur. (51) Verumtamen 
ante hoc ostendi oportet verum corpus Christi esse 
in allari, quod ἃ quibusdam incredulis esse negatur, 
quos et ipsa Veritas confutat, dicens : Accipite, hoc 
est corpus meum, et sanctorum aucloritates in me- 
dium deductz. Ait enim Ambrosius: Antequam 
consecretur panis est. et. vinum, ubi autem verba 
Christi operata fuerint, corpus et sanguis Christi 
efficitur. Item : Sermo Christi qui potuit ex nihilo 
facere quod non erat, non potest ea quad sunt mu- 
tare in id quod non erant? Item Eusebius : Invisi- 
bilis sacerdos visibiles creaturas in substantiam 
corporis et sanguinis sui verbi sui secreta potestate 
commutat. Item : (52) Est quidem etiam in pecca- 
toribus et indigne sumentibus vera Christi caro et 
verus sanguis, sed essentia, non salubri efficientia. 
Item : (53) Multi accipiunt corpus Domini indigni, 
de quibus Apostolus : Qui manducat corpus Domini, 
et sanguinem bibit indigne, judicium sibi mandu- 
cat et bibit. Per quod docemur quam sit cavendum 
male accipere bonum. Ecce enim factum est malum, 
dum male aceipitur bonum, sieut contra Apostolo 
factum est bonum, cum bene accipitur malum, id 
est dum stimulus Satan: ei datur, et patienter por- 
lalur. Ecce ex his sanetorum testimoniis liquet 
verum Christi corpus esse inaltari, et non modo a 
bonis, verum etiam a malis sumi. 

His autem quaedam videntur repugnare quz si- 
lentio pratereunda non sunt. Ait enim Augustinus : 
Bonus accipit sacramentum et rem sacramenti, ma- 
lus vero sacramentum et non rem. Ad quod dice- 
mus saeramentum hie appellari corpus Domini de 
Virgine sumptum ; rem aulem spiritualem earnem 
Chris que est unitas fidelium. Bonus ergo ac- 
cipit saeramentum, id est caraem Christi propriam 
el sanguinem, et rem, id est unitatem fidelium, 
el gratie. augmentum ; malus vero accipit saera- 
mentum, id est corpus Christi sub sacramento, et 
non rem, jd est. unitatem Ecclesie. Et est : Bonus D 
mandueat spiritualiter οἱ saeramentaliter ; malus 
vero sacramenlaliler tantum. Item : Non. mandu- 
cans manducat, et manducans non manducat, id 
est non manducans saeramentaliter, manducat spi- 
ritualiter, et manducans sacramentaliter, non. man- 
ducat spiritualiter. Ad quod videtur illa Collecta 
pertinere : Perficiant in nobis, Domine, quesumus, 
tua sacramenta quod continent, ut que nunc specie 
gerimus, rerum veritate capiamus, per Dominum, 
etc., id est ut sieut sub. specie sacramentali carnem 


(21) Augustinus, De sacramentis. 
(52) Gregorius in lib. Dialogi ru. 


ter earnem Christi sumamus. Vel aliter : Perficiant 
im nobis, eic., id est per hec sacramenta praesta 
nobis, ut qui Christum sub sacramento videmus et 
sumimus, in futuro eumdem facie ad faciem, sicut 
est, videamus. Illud quoque huie veritati contrarie 
videtur quod Veritas dixit : Non hoe corpus quod 
videtis mandueaturi estis, et. bibituri illum sangui- 
nem quem fusuri sunt qui me crucifigent, sed 
sacramentum aliquod commendavi vobis. Ex his 
verbis ecalumniatores veritatis audaciam sumunL 
oblatrandi nobis, quibus ne amodo errare liceat, 
illud involutum evolvimus. Nom hoc corpus, ete., 
id est non. in hae speeie manducaturi estis, sed in 
sacramento non morsibus discerptum et laceratum, 
uL pulatis, sed integrum et illesum. Cum autem 
panis vel vinum ἃ sanctis dicatur, et a cunctis 
fidelibus eredatur transire in substantiam corporis 
οἱ sanguinis, qui sit illa conversio an formalis an 
substantialis queeri. solet. Quod autem formalis non 
sit mauifestum est, quia forma panis et vini rema- 
net. Utrum vero sit substantialis perspieuum non 
est. Quidam enim dicunt sie substantiam in sub- 
stantiam transire vel converti, ut hac fiat illa, nec 
illa augetur, nec concedunt quod hzc esse illa vere 
dici possit. Alii autem sie dieunt hanc in illam 
transire vel converli, quia sub illis aecidentibus 
sub quibus prius erat substantia panis et vini, post 
consecrationem est. substantia corporis et san- 
guinis, quibus tamen ipsum corpus non afficitur. 
Nos autem ineerta relinquentes, quod ex auctorita- 
libus certum est profitemur, scilieet. substantiam 
panis et vini in substantiam corporis et sanguinis 
Dominiei converti, modum vero conversionis igno- 
rare non erubescimus fateri. De priori autem sub- 
stantia quedam remanent, scilicet. color, sapor, 
forma, pondus, qui prioris substantize accidentia 
fuerunt, que nec ipsum Christi corpus afliciunt, 
nee in eo fundantur. Si vero queritur ubi funden- 
tur, dieimus nobis potius videri quod sint sine 
subjeeto quam in subjecto. 

De fractione etiam illa quii solet, qu:& ibi fieri 
videtur cujus rei vel in qua re sit, cumque ibi non 
sit alia substantia quam corpus Christi, si in aliqua 
substantia est, in ipso corpore esse videtur, sed 
contra, cum ipsum corpus incorruplibile sit, quia 
immortale est et impassibile, in ipso non posse esse 
videtur. "Unde et Christus redarguit carnalem 
sensum discipulorum, qui putabant Chrisli earnem 
sicut aliam in parles esse dividendam et morsibus 
lacerandam. Ideo plures dicunt quod non est ibi 
fractio, sed videtur tantum. Quibus objiceitur, quod 
Ambrosius ait : Nihil falsum putandum est in sa- 
crificio veritatis, vel sicut fit in magorum preesti- 
giis, ubi delusione quadam falluntur oculi, ut vi- 
deant esse quod non est. Ad quod illi dieunt : Non 
falit nos visus nec fallitur : quod esset, si crede- 


(95) Augustinus, De verbis Evangelii. 


1645 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1646 


retur sic frangi, ut videtur; nec illusio est , quia ad Α fis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini 


ulilitatem fidei, non ad deceptionem sie (it. Alii di- 
cunt quod ibi fit fraetio, non quidem in corpore, 
sed in ipsa forma panis sacramentali, quod videtur 
Apostolus velle dicens : Panis quem frangimus. Item 
Augustinus : Quando Christus mandueatur vita 
manducalur, nec partes de illo facimus, et quidem 
in sacramento sie fit. Item : Unusquisque partem 
suam accipit, per partes manducatur et manet in- 
leger. Eece ex his patet quod integrum ei incor- 
ruptum corpus Christi manducatur, et si fractio 
vel partitio ibi est, non in ipso est, sed in sacra- 
mento esse videlur. Alii dicunt quod ibi fit fractio 
et nullius rei, quia ibi nihil frangitur. Sicut enim 
sunt ibi accidenlia sine subjecto, sie mirabilter 
potest ibi esse fraetio in accidenti, et sine omni re 
qua frangatur. Magnum est enim et inserutabile 
istud mysterium. Unde Ambrosius : Quid quxris 
nature ordinem in Christi corpore, cum preter 
naturam fit ipse Domini partus ex Virgine, credere 
jubemur, diseutere non permittimur. Sciendum etiam 
quod lieet diverse sint ibi species panis et vini, 
non tamen duo sacramenta diei debent, sed unum, 
quia sub utraque specie idem sumitur. Sciendum 
eliam quod in prolatione illorum. verborum : Hoc 
est corpus meum, et, hic est calim , mysterium 
consumatur, et panis in corpus Christi convertitur. 

Solet etiam quzri quale dederit apostolis, dice- 
mus quale tunc erat, id est passibile et mortale. 

Preterea queri solet si non est ibi substantialis 
conversio uli quibusdam placet, sed quodam locu- 
lionis tropo dicatur transire vel converti hoc in 
ilud, eo seilicet. quod sub illis accidentibus suma- 
tur, sub quibus erat substantia panis et vini, quod 
481 490 de ipsa substantia panis et vini factum sit. 
Ad quod illi respondent, vel in prajacentem ma- 
teriam resolutam, vel in nihilum redactam, quod 
potest ille facere qui de nihilo euncta creavit. 

Solet etiam quieri si aqua non apponatur obli- 
vione, vel negligentia, an irritum sit. Quod cum de 
auctoritate nobis certum non sit, sine assertione 
quod nobis videlur, dicemus. Quod si non animo 
introducendi h:resim, sed oblivione pretermittitur, 
non ideo minus conficitur. Verumtamen graviter pu- 
niendum est, nec Graeci aquam addunt. Illud etiam 
sciendum quod a brutis animalibus corpus Christi 
non sumitur, etsi videatur. Quid ergo sumit ma- 
teria ? quid manducat ? Vorte vet nihil, vel substan- 
liam panis sub speeiem suam reductam. Post hic 
partes ille quce ibi videntur fieri quid significent vi- 
deamus, [Sergius papa] Triforme est corpus Chri- 
sti : pars oblatz:? in calicern missa, corpus Christi 
quod jam resurrexit monstrat ; pars comesta, ambu- 
lantem adhue super terram ; pars in altari usque ad 
finem remanens missi, corpora sanetorum usque in 
finem sseculi in sepuleris jacentia. 

Vzns. 26-29. — Quotiescunque enim manducabi- 


(54) Augustinus super Joan. 
(95) Ibid. 


annuntiabitis, donec veniat. Itaque quicunque man- 
ducaverit panem et biberit calicem Domini indigne, 
reus erit corporis et sanguinis Domini. Probet au- 
tem seipsum homo, et sic de pane illo edat et de 
calice bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, 
judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans 
corpus Domini. 

Quotiescunque, etc. Hie exponit in quam Christi 
commemorationem sumatur, mortis scilicet. Quasi 
dicat : Ideo debetis sumere in memoriam passionis : 
Quotiescunque enim manducabitis panem hunc et 
calicem bibetis mortem Domini, pro vobis factam, 
annuntiabitis, id est repreesentabitis quod utique fa- 
ciendum est, donec Dominus veniatad judicium, 
quia hoe non mutabitur usque tunc, sicut sacramenta 
Judzorum, et quia in commemoratione mortis debet 
sumi. J/taque quicunque manducaverit hunc panem, 
vel biberit calicem Domini'indigne, reus erit corporis 
et sanguinis Domini. (5&) Ecce ex his patet. quod 
sancta obsunt malis, in bonis sunt ad salutem, in 
malis ad judicium. Utique sanctum est quod acci- 
pimus, nee ideo reus est qui accipit, quia illa res 
mala est quam accipit, sed quia ille malus male ac- 
cipit, quod aecipit. Quam cavendum est igitur male 
accipere bonum, quia male acceptum obest malis, 
Sicut ediverso, mala patienter portata prosunt bo- 
nis, ut Paulo angelus Satane. [Ambrosius] Attende 
quod ait : Qui manducat et bibit indigne. Indignus 
est qui aliter celebrat mysterium eucharisti& quam 
a Christo traditum est, et qui non devota mente ac- 
cedit ad eucharistiam vel in voluntate peecandi ma- 
nens. Et ille talis, reus est corporis et sanguinis Do- 
mini, quia beneficium ejus intuitum ducit. Vel, reus 
est, ete., id est mortis Christi poenas dabit, ac si 
Christum occiderit punietur. Vel, reus est, elc., (55) 
id est de bono male sumpto maculam trahet. Ideo- 
que recte Apostolus consulit subdens : Probet autem 
homo, id est examinet et purget seipsum, ut si pec- 
cata sunt quotidiana, vel non sint mortifera, et dimit- 
tat confratri aecessurus ad altare, et dieat : Dimitte 
nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debito- 
ribus nostris (Matth. vi), et sic securus accedens, 
de pane illo edat, et de calice bibat. Panis est saluta- 
ris. non venenum mortiferum quod edis. Sed vide 
si dimittis debitoribus ; nam si non dimittis menti- 
D ris, et ei mentiris quem non fallis. Mentiri Deo po- 

les, sed ipsum fallere non potes. Intus enim te in- 

spicit et examinat. Dico, probet se quisque, nam 
qui aliter agit, mortem sumit. Et hoc est quod sub- 
dit : Qui enim manducat et bibit indigne, ut qui in 
crimine est, vel qui irreverenter. traetat, judicium, 

id est damnationem, manducat. et bibit, et hoc sibi 

non tibi. (56) Secure ergo tolera malum bonus, ut 

venias ad pro»mia bonorum : non potest te inquinare 
malus. Nam et Judas cum Petro conversari potuit, 
sed eum inquinare non valuit, et ad ipsam Domini 


(50) Ibid. 


1647 


cam cenam pariter accessit, sed Pelrus accepit ad 
vitam, Judas ad mortem. Nom, etc. [Augustinus] 
Quasi dieat : Propter hoc judicium manducat qui 
indigne manducat, quia non est dijudicaus, id est 
discernens corpus Domini ab alis cibis, sed indi- 
serete et negligenter sumit, veneralionem singula- 
riter debitam non exhibens. Per hoec docet devote 
et cum timore accedendum esse ad communionem, 
quia Dominus est cujus caro sumitur ut gratiam vi- 
deamur reddere Redempltor;. 

(51) Quseritur an quotidie sit sumenda eucharistia, 
an eligendi sint dies, quibus homo purius conlinen- 
liusque vivens ad lantum sacramentum dignus ac- 
cedat. Huic quiestioni reete respondet, qui monet 
ut precipue in. Christi pace permaneatur, et ut quis- 
que faciat quod secundum fidem pie credit esse fa- 
ciendum. Nam et Zachaus et centurio, cum alter 
Christum in domum suam gaudens receperit (Luc. 
XIX) ; alter vero dixerit : Non sum dignus ut intres sub 
tectum meum (Luc. vi), Salvatorem honorificave- 
runt, lieet diverso, et quasi contrario modo. Ad 
hanc etiam similitudinem. valet quod in aniiquo po- 
pulo unicuique piorum manna secundum propriam 
voluntatem in ore sapiebat, sie in ore cujusque Chri- 
stiani, Christi corpus vel quotidie, vel certis horis 
sumptum. Nam aliquis honorando non audet quoti- 
die sumere, et alius honorando non audet ullo die 
protermittere. Contemptum solum non vult iste ci- 
bus, sicut nec manna fastidium. Ideo Apostolus con- 
ira eos qui a ezeteris cibis singulari veneratione hune 
non discernebant, ait: Qui manducat et bibit indigne, 
judicium sibi manducat et bibit; eLaddit : Non diju- 
dicans corpus Domini. (58) Item quiritur quomodo 
hic aliquis manducans, dicatur judicium manducare 
cum Dominus dieat : Qui manducat me, ipse vivet 
propter me (Joan. v1). Ad quod dicimus duos esse 
modos manducandi, unum sacramentalem quo man- 
ducant tam mali quam boni, alterum spiritualem 
quo soli boni manducant, secundum illud : Quid est 
Christum manducare ? (59) Non est hoc solum in sa- 
cramento corpus ejus accipere, sed in ipso manere, 
et habere Christum in se manentem. Spiritualiter 
enim manducat, qui in unitate Chrisli et. Ecclesize 
quam ipsum sacramentum significat, manet. (60) 
Nam qui discordat a Christo, nec carnem Christi 
manducat, nec sanguinem bibit, eisi sacramentum 


PETRI LOMBARDI. 


A. 


B 


16:8 


Vrgns. 30-34. — Ideo inter vos multi infirmi et 
imbecilles, et dormiunt multi. Quod si nosmetipsos 
dijudicaremus, non utique judicaremur. Dum judi- 
camur aulem, a. Domino corripimur, ut non cum 
hoc mundo damnemur. Itaque, fratres mei, cum 
convenitis ad manducandum, invicem. exspectate. 
δὲ quis esurit, domi manducet, ut non in judicium 
conveniatis. Cetera autem, cum venero, disponam. 

Ideo inter vos multi infirmi, febribus et aliis in- 
firmitatibus, δὲ imbecilles, longa invaletudine, et 
mulli dormiunt, |Ambrosius] id est moriuntur morte 
corporali: hoe autem fit ad correctionem aliorum. 
Quod si vos. [Augusiinus] Quasi dicat : Ita hiec mala 
ex indigna assumptione veniunt. Sed si menlis no- 
suxe tribunal ascendentes accusante cogitalione, et 
leste conscientia, nosmetipsos dijudicaremus, poeni- 
tendo, et timore tanquam carnifice nos torquente, 
quasi quidam animce confitentis sanguis per lacry- 
mas proflueret, 20n judicaremur, id est non punire- 
mur à Deo. Nam quicunque se judicaverit non dam- 
nabilur. (61) Versetur ergo ante oculos imago ju- 
dicii futuri, et ascendat homo adversum se tribunal 
menlis su, constituat se ante faciem suam, atque 
constituto in corde judicio adsit accusatrix cogita- 
tio et teslis conscientia et carnifex timor. [|Augu- 
stinus| Inde quidam sanguis non confitentis per la- 
erymas profluat. Postremo ab ipsa mente sententia 
talis proferatur, ut se indignum homo judicet par- 
lieipatione corporis et sanguinis Domini, ut qui se- 
parari à regno timet per ultimam sententiam, ad 
lempus per ecclesiasticam disciplinam a sacramento 
codesus panis separetur. (62) Indigne enim accipit, 
si tunc accipit cum. debet agere penitentiam. Ergo 
prius se judicet, et severitate pcenitentiz se exer- 
ceat, ut à seipso judicatus non judieetur a Domino. 
(63) Peccata enim sive parva, sive magna sint, im- 
punila esse non possunt, quia vel homine pcni- 
lente, vel Deo judicante plectuntur. Cessat autem 
vindiela divina, si confessio pracurrat humana. 
Unde ait : Si nosmelipsos dijudicaremus, non uti- 
que judicaremur, id est non puniremur vel przedietis 
infirmitatibus, vel pea seterna. Dum judicamur 
autem. [Ambrosius] Quasi dicat : Dico non judiea- 
remur, sed nec judicium temporalis peenze aliis est 
inutile, quia, dum  judicamur his temporalibus 
poenis, ὦ Domino corripimur, secundum alios, quia 


tantae rel ad judieium quotidie accipiat. De hac spi- D limore paenz nostra alii emendantur, in paucisenim 


rilali manducatione ait Augustinus : Utquid paras 
dentem et ventrem ? erede et manducasl. Ideo inter 
vos, ete. Hie imaginem judicii futuri ostendit in eos, 
qui inconsiderate corpus Domini accipiunt, ut hinc 
caeteri discerent non inultum esse corpus Domini ir- 
reverenter accipere, et exemplo illorum territi emen- 
dentur, quasi dieat, quia indigne sumunt. 


(57) Augustinus ad Adrianum. 

(98) Id., in sermone De blasph. Spiritus sancli. 
(59) Id., De verbis Evangelii. 

(60, Id , in libro ser. Proverb. 

(61) Id., De penitent. 


est omnium emendatio. (64) Vel nos ipsi corripimur 
pana nostra qua judicamur, id est punimur, quia eis- 
dem etiam quipatiuntur poena. propria est aliquando 
purgatio, ut prophete Abdo qui prohibitus ab altero 
propheta comedit, sicut. legitur in libro Regum : (65) 
Heec dicit Dominus, quiainobediens fuisti, et non cus- 
todisti B €9 B mandatum quod precepit tibi Dominus 


(62) Id., ad Januarium. 
(65) 1d., De lib. S. Prosp. 
(64) Id., ad Paulinum episcopum. 
(65) Aliter in historia. 


1649 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1650 


et reversus es,et comedisti panem, et bibisti aguam, A sunt a Spiritu sancto, praemittit. simile in contrario 


ubi precepit tibi ne comederes, vel biberes, non infe- 
retur cadaver tuum in sepulcro patrum tuorum (II 
heg. xxur). Dictumenim fuerat illi, ut in Samaria pro- 
dicaret, et non ibi comederet. Ipse tamen comedit 
ibi. Unde illud minatur ei Dominus per alterum 
prophetam, quia elsi post mortem non est poena, 
nihil sensuro cadaveri, tamen secundum humanum 
affeetum quem habebat ad carnem suam, potuit inde 
terreri vel contristari vivus, de eo quod non erat 
sensurus mortuus. Et per hoe inobedientia potuit 
puniri, ne ad supplicium tartareum ejus anima. ra- 
peretur. Unde subdit : Ut mom, ete. Quasi dicat : 
Ideo judicamur vel eorripimur a Domino, nt. non 
damnemur cum hoe mundo, id est cum infidelibus. 
[Ambrosius] Nam quasi infidelis est qui ineconsi- 
derate ad mensam Domini accedit. Itaque, fratres 
mei, ne similis pcena vobis contingat, o fratres mei, 
cum convenitis, ad similitudinem Dominiee ccena, 
ad mandueandum corpus Domini, invicem exspe- 
ctate, et jejuni, dum omnes conveniant, ut multorum 
oblatio in simul celebretur, et omnibus ministre- 
tur. Sed si quis esurierit, et impatiens non vult ex- 
spectare, manducet domi suos cibos, id est pane 
terreno paseatur, nec post eucharistiam sumat. Ideo 
ita ordinate et. sine schismate faciendum est vobis, 
ut non conveniatis in judicium damnationis. Cretera 
autem. Quasi dicat : Hoe tenete quod dixi, extera 
aulem de eodem, id est qu: ad ejusdem sacramenti 
ordinem perlinenl, cum venero, disponam, sed his 
carere non potestis. Eece caput vestre salutis or- 
dine agendum ostendit, ubi si erratur, non leve 
est peecatum. Caetera vero quze.ad zdificationem 
Eeclesie pertinent, in adventu suo ordinare per- 
mittit. 
CAPUT XII. 

Vgns. 1-3. — De spiritualibus autem. nolo vos 
ignorare, fratres. Scitis autem quoniam, cum gentes 
essetis, ad simulacra multa prout. ducebamini 
euntes. Ideo notum vobis facio quod nemo in Spiritu 
Dei loquens, dicit anathema Jesu. Et nemo potest 
dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto. 

De spiritualibus, ete. Postquam qualiter myste- 
rium Eucharistie celebrari oporleat, agit de donis 
Spiritus sancti, pro. quorum majoribus alii super- 
biebant et mnunores invidebant et desperabant, 
quasi nunquam habituri, de quibus etiam indistinete 
sentiebant, quia majoribus minora proponebant, ut 
linguas. Aliqui etiam Spiritui saneto non attribue- 
bant dona quse habebant, sed hominibus vel ido- 
lis. Quasi dieat : De illis post  disponam, scilicet 
cum venero, sed de spiritualibus, id est de donis 
Spiritus. saneti, nolo vos, 0 fratres, ignorare, quod 
veritas habet, ut non sit schisma, sed pax inter vos. 
Scitis, antequam dona Spiritus saneti. distingual, 
de fonte singulari omnium illorum, id est de Spiritu 
saneto prius agit. Et dicturus, quia omnia bona 


(66) Augustinus, super Joannem. 


dicens, scitis, ut experli, quoniam, cum essetis gen- 
fes, id est gentiliter viventes, vos eratis, euntes, 
nomen est, quasi assidui, in hoc verbo assiduita- 
tem nolat, ad simulacra muta, cui impietati ratio 
repugnat, prout ducebamini, a maligno spiritu. 
Nota quod spiritualia illis traditurus Apostolus 
priorem conversalionem eorum memorat, ul sieut 
fuerunt, tunc. imago idolorum, ita nune sint imago 
Dei. [deo notum, ete., quia rationem spiritualium 
ignorantes per singula charismata, hominibus ma- 
gis quam Deo gloriam dabant, [Ambrosius] ne- 
scienles hzec. dona a Spiritu saneto ministrari, ideo 
in omnibus ostendit laudem Dei esse et gratiam, 
ut sicut cum imago idoli fuerunt totum malum, 
p fuit ex homine non bonum, ut tunc putabant, ita 
nunc ex Spiritu Dei omnia bona esse credantur. 
Dicit ergo : Ideo notum, etc. Quasi dieat : Quia 
scitis quod malus spirits vos retractos a bono 
duxit, ad tam irrationabile malum, id est idolola- 
triam. [deo, id est per hoe facile, notum vobis facio, 
quod per Spiritum Dei abstinetur a malo, et fit 
bonum. Et hoc est quod ait : Hoe, inquam, notum 
facio, quod nemo loquens in Spiritu Dei, cogitando, 
loquendo, operando, dicif (66) similiter tribus mo- 
dis, seilicet corde, ore et opere, awathema Jesu, 
id est aliquam. separationem a Jesu, id est quod- 
libet peccatum mortale, per quod separetur a Jesu, 
operatur, quod est dicere per Spiritum. sanetum. 
Abstinetur a malo, tune qui se abrumpit a Christi 
corpore, non habet hoe a Spiritu sancto |Augu- 
sinus] Vel ila, nemo loquens in spiritu dicit animo 
verbo facto, anathema, id est separationem vel 
blasphemiam, eui, Jesu, ut dicat eum, vel non esse 
ἃ Deo, vel minorem Deo. Et nemo, quantuscunque 
sit, potest dicere, vere, id est cogitatione, verbo et 
opere, Jesus est Dominus, et ego servus ejus sum, 
nisi in Spiritu sancto, id est nisi per Spiritum san- 
ctum. (67) Proprie enim dieit ille qui voluntatem et 
mentem suam sono vocis enuntiat. Proprie ergo 
Apostolus posuit hoe verbum quod est, dicit, signi- 
ficans voluntatem et intellectum dicentis. Dominus 
vero idem verbum, secundum generalem modum 
dicendi, posuit dicens : Nom omnis qui dicit mihi, 
Domine, Domine, intrabit regnum colorum (Matth. 
vir). Seeundum quem modum etiam dieitur dare, qui 
Dnee vult, nec intelligit. quod dieit, sed ille proprie 
dieit qui vult, et. intelligit quod nemo potest, nisi 
in Spiritu sancto, quod est dicere, bene operari, et 
omne bonum est per Spiritum. sanetum : tune ma- 
jor non despiciel. minorem , quia nihil habet nisi a 
Spiritu. saneto. [Ambrosius] Per hie — Apostolus 
illos vehementer redarguit qui hominibus divina 
beneficia tribuebant, ostendens nullum beneficium 
esse humanum, sed donum Dei, dum dicit, nemo, 
in spiritu loquens, dicit anathema Jesu, quia vox 
ex humano errore est, ut omne falsum, et. nemo 


(607) Id., De sermone in monte, 


1651 


PETRI LOMBARDI 


1652 


dieit Jesus est Dominus, nisia Spiritu sancto, a AÀ nimis, et operationum. Earum enim effectus sunt, 


quo est omne verum. Omne enim verum à quocun- 
que dieatur, a Spiritu saneto est. Non enim adula- 
lione hominum Jesus dicitur Dominus, ut est in 
idolis, qui ex hominibus dii vocantur, cum non 
sint. Homo enim invenit, vel diabolus, ut Deus dica- 
tur qui non est, sed quod Jesus dicitur Dominus 
Spiritus sanctus veritate professum est. Non est 
ergo favor hominum et beneficium quod Jesus Do- 
minus dicitur, sed donum Dei, qui mysterium suum 
hominibus declaravit ; nee qui hoc dicit prestat 
benefieium religioni, sed accipit, ut gratia homi- 
num, eum quod idola dii dicuntur, eum non sint. 
Unde et antistites ecrum hominibus subjecti sunt. 
In regula vero Christiana aliter est, quia non prz- 


stant religioni beneficium, dicentes Deum esse Je-g 


sum, sed accipiunt unde humiliari debent, ut pa- 
tiantur se argui, non quarant adulationibus deliniri. 

VEns. 4-10. — Divisiones vero gratiarum sunt, 
idem autem Spiritus. Et divisiones ministrationum 
sunt, idem autem Dominus. Et divisiones operatio- 
mum sunt, idem vero Deus qui operatur omnia in 
omnibus. Unicuique autem datur manifestatio Spi- 
ritus ad ulilitatem. Alii quidem per Spiritum datur 
sermo sapientie, alii autem sermo scientia secun- 
dum eumdem Spiritum, alteri fides in eodem Spiri- 
tu, alii gratia sanitatum in uno Spiritu, alii opera- 
tio virtutum, alii prophetia, aliài discretio spiri- 
tuum, alii genera linguarum, alii interpretatio 
sermonum. 

Divisiones, etc. Prceemisso.fonte gratiarum ipsas 
gratias divisas ostendit. Quasi dieat : Hoe est com- 
mune omnibus quod nemo potest vitare malum et 
facere bonum nisi per Spiritum. Sed divisiones 
gratiarum, id est gratie divise sunt. Non ergo 
minor desperet, nec major superbiat, dum audit 
gratias. Gratias autem hic appellat diversos gradus 
et ordines qui sunt in officiis Eeclesi:. [Ambrosius] 
Sie enim qui dieit Jesus et Dominus, ex 
gratia habet, ita in offieis Eceelesiw, gratia est quie 
non est divisa per tres personas, sed indiserete 
trium personarum, id est Patris et Filii et Spiritus 
sancli unum est opus, quas personas subsequen- 
ler signifieat per tria nomina qu: ponit, scilicet 
Spiritus, Dominus, Deus. [Augustinus] Vel gratias 
hie dicit ipsas virtutes gratis a Deo datas, sicut 
fidem, spem et hujusmodi. Et est : Divisiones gra- 
tiarum, id est donorum Spiritus sancti, seilicet 
virtutes quee gratis dantur ; idem autem Spiritus 
est dator omnium, eque quantum ad se benignus 
omnibus. Et divisiones ministrationum sunt, quibus 
alii aliis subserviant, idem autem Dominus, scilicet 
Filius dans singulis pro arbitrio suo. ΕἸ divisiones 
operationum. sunt, quia et sunt opera majora, et 
opera minora, idem vero dator, scilicet. Deus Pa- 
ter. Nola quod prius virtutes significavit, dicendo 
gratiarum, quarum  effeetus significat, dicendo 


(68) Augustinus, super Joannem. 
(69) Id., ad Dardanum de presentia Dei. 


D 


quantum ad proximos ministratio, quantum ad se, 
operatio. Quod vero dicit singulariter, Spiritus, 
Dominus, Deus, eadem prorsus substantia deitatis 
intelligitur, sed trinitas in personis. Ne vero Pater 
et Filius et Spiritus sanctus, alia et alia. separatim 
operari viderentur, ex eo quod Spiritui gratias, et 
Domino ministrationes, et Deo operationes suppo- 
suerat, omnia referens ad unum Deum, subdit quod 
Deus operatur omnia necessaria in omnibus, non uni 
omnia tribuit, sed in omnibus omnia operatur, ut 
quod non habet quis in se, habeat in alio, et sic 
maneat charitas et humilitas (68). Si enim. humilis 
es et amas unitatem, tibi habet quisquis in illa 
aliquid habet, tolle invidiam et tuum est quod ha- 
beo; livor separat, charitas jungit. Sicut in huma- 
no c 4939 corpore oculus solus videt, sed non sibi 
soli, sie Spiritum sanctum habes, si Ecclesiam 
amas. Amas autem, si in ejus compage consistis et 
charitate. ΠΕΡ eharitas est donum Spiritus sancti, 
quod superat omnia ut post dicet. Unicuique autem. 
[Ambrosius] Quasi dieat : Diversa sunt dona, et 
non ad meritum alicujus hominis singulariter dan- 
tur, sed ad utilitatem Ecclesi: edificandze, quod ita 
ait : Unicuique autem datur manifestatio Spiritus, 
id est gratia, per quam patet quod in eo est Spiri- 
tus sanetus. Ad utilitatem Ecclesi, quia etiam mi- 
nor qui est in ea prodest (69). Nota quod Deus, 
cum sit natura ineorporea et. inceommutabiliter viva, 
$lerna stabilitate in seipso manens, totus adest 
rebus omnibus, et singulis totus, sed in quibus ha- 
bitat, habent eum pro su: eapacitatis diversitate, 
alii plus, alii minus, quos ipse sibi dilectissimum 
templum gratia suc bonitatis zdificat, de quibus 
exsequitur Apostolus per partes determinans quod 
dixerat. Ali? quidem per Spiritum, non per meri- 
tum, datur sermo sapientie, alii sermo scientie 
secundum eumdem Spiritum. (10) Distingueintersa- 
pientiam et seientiam. Sapientia est in contempla- 
lione zeternorum, Et quid est in zeternis nisi Deus ? 
cujus solius immutabilis est natura. Scientia vero 
est in aetione temporalium. Unde Job : Ecce pietas 
est sapientia, abslinere a malis scientia est (Job. 
xxvrm). Pietatem hoc loco posuit Dei cultum, quie 
Grece dieitur £heosebia. Et quis cultus est, nisi 
amor et cognitio ejus? Seientia vero quam dixit 
esse abstinere a malis, rerum proeul dubio tempo- 
ralium est, quia in temporalibus mala sunt, in qui- 
bus caute et prudenter conversandum est. Cul au- 
tem datur sapientia, quasi sol est; cui scientia, 
luna in noete saeculi. llli quibus cslera dantur, 
stelle sunt, quia et h:ec in nocte necessaria sunt. 
Unde in Psalmo : Solem in potestatem diei, lunam 
et stellas in potestatem noctis (Psal. cxxXxv).[Augu- 
stinus| ΕἸ nota quod non simpliciter ait, alii. datur 
sapientia, alii sejentia, sed ait, sermo sapientie et 
sermo scientie, per hoc significans quia non solum 


(70) Id., De Trinitate. 


1653 


datur sapientia, id est de divinis intelligentia et 
scientia de humanis, sed etiam earum sermo, ut 
alis possint eloqui. Alteri datur fides, id est con- 
stantia fidei vel sermo, in eodem Spiritu. (11) Vide 
quod et fides inter Dei munera est, non ergo sola 
charitas, sed charitas cum fide a Deo nobis est. Alii 
datur gralia sanitatum, id est eurandi infirmos, et 
hoc in uno, et eodem omnibus Spiritu ; alii operatio 
virtutum, id est miraculorum qui sunt contra na- 
turam ; alii prophetia, scilicet preedicere futura ; 
alii discretio spirituum, ut discernat quod audit, 
quo spiritu, bono an malo dicatur, quia etiam dia- 
bolus bona seductorie dicit ; alii genera linguarum, 
id est loqui diversis linguis; alii datur interpretatio 
sermonum, id est linguarum vel visionum, ut 
Joseph, vel sermones sunt allegorie:?  pronun- 
tiationes que sunt in prophetis et in Evangeliis. 

Vrns. 11- 17. — Hec autem omnia operatur 
unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout 
vult. Sicut enim corpus unum est, et membra habet 
multa, omnia autem membra corporis, cum. sint 
multa, unum tamen corpus sunt, ita et. Christus. 
Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus 
baptizati sumus sive Judei, sive gentiles, sive servi, 
sive liberi, et omnes in uno Spiritu potati sumus. 
Nam et corpus non est unum membrum, sed multa. 
Si dixerit pes : Quoniam non sum manus, non sum 
de corpore ; num ideo nom est de corpore? Et si 
dixerit auris : Quoniam non sum oculus, non. sum 
de corpore ; num ideo non est de corpore ? Si totum 
corpus oculus,ubi auditus ? Si totum. auditus, ubi 
adoratus. 

Hec autem omnia, etsi diversa sint, operatur 
Spiritus sanctus unus, in substantia cum Patre et 
Filio, atque idem, id est invariabilis. [Ambrosius] 
Ecce quod supradixit tres operari, hie Spiritum san- 
ctum agere profitetur, quia unius nature sunt: 
quod unus operatur, tres operantur. Itaque Spiri- 
tus sanctus cooperator est Patris et. Filii. (72) Ideo 
autem dixit, unus atque idem Spiritus, ne tot pu- 
tentur quot opera sunt, non quod sine Patre et Fi- 
lio Spiritus operetur. Inseparabilis enim est opera- 
tio Trinitatis, ita ut cum operatio Patris dicitur, 
non eam sine Filio et Spiritu sancto intelligatur 
operari (73) ; et cum operatio Filii, non sine Patre 
οἱ Spiritu sancto : et cum. operatio Spiritus sancli, 
non sine Patre et Filio. (74) Vide quod Apostolus 
dicit hic. Spiritum. sanctum dare dona; alibi vero 
dicit, quia datus est (Rom. v). Christus etiam ait : 
Accipite Spiritum sanctum, etc. (Joan. xx). Ideoque 
admonendi sunt legentes quoniam donum Dei jam 
vident dictum Spiritum sanctum, Domino dicente : 
Accipite Spiritum sanctum. Ut cum audiunt, dici 
donum Spiritus sancti, illud genus loeulionis agno- 
scant, quo dieit Apostolus, im exspoliatione corporis 
carnis (Coloss. w). Sicut enim corpus carnis nihil 
aliud est quam ipsa caro, ita donum Spiritus sancti 


(71) Augustinus, in lib, Retract. 
(72) Id., in psal. cxvir. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1654 


A nihil aliud est quam Spiritus sanctus. Augustinus 
de fide ad Petrum : De Spiritu sancto nondum tam 
copiose ac diligenter disputatum est a doctis et ma- 
gnis divine Seripture tracetatoribus, ut intelligi 
facile possit ejus proprium, quo proprio fit, ut eum 
nec Filium, nec Patrem dicere possimus, sed tan- 
tum Spiritum sanctum, nisi quod donum Dei esse 
praedicant, ut Deum credamus non seipso inferius 
donum dare. [ἢ tantum. ergo donum Dei est, in 
quantum datur eis quibus datur. Apud se autem 
Deus est, etsi nemini detur, quia Deus erat Patri 
et Filio cozternus, antequam alicui daretur, nec 
quia illi dant, et ipse datur. Ideo minor est illis. 
Ita enim datur sicut Dei donum, ut etiam seipsum 
del sieut Deus. Non enim diei potest non. esse sue 

B potestatis, de quo dictum est : Spiritus ubi vult 

spirat (Joan. ur). [Augustinus] Cum enim datur a 

Patre et Filio, sua voluntate datur. Et ipse idem 

omnia operatur, dividens singulis, non ipse divisus, 

prout vult, sicut qui Deus est, qui solus novit, quid 
conveniat, et gratis dat, non ad meritum. Unde nec 
minori est dolendum de majori dono alterius, nec 
majori superbiendum contra minorem. Augustinus 
de fide ad Petrum : De Spiritu sancto nondum tam 
copiose ac diligenter disputatum esta doclis et 
magnis diving Seripturi traetatoribus, ut intelligi 
facile possit ejus proprium quo proprio fit, ut eum 
nec Filium, nec Patrem dicere possimus, sed tan- 
tum Spiritum sanctum, nisi quod donum Dei esse 
pridicant, ut Deum credamus non seipso inferius 
donum dare. Sicut enim. Quasi dicat : Ideo diversis. 
dona diversa dat, quia, sicut corpus humanum unun 
est conjunctione membrorum, e£ habet multa divisa 
membra, omnia autem membra corporis, cum, id 
est quamvis sint multa, unum tamen corpus sunt, 
subministrando, ifa et omnes fideles sunt. Christus, 
ut non dicam corpus Christi, quia ipse Christus 
sunt, tam, minores quam majores [Augustinus] Ca- 
put enim et corpus dieitur Christus propter ineffa- 
bilem unitatem capitis et membrorum. Etenim vos 
omnes. Ostendit quomodo corpus Christi unum sit, 

id est quomodo omnes fideles unum sint. Quasi 

dicat : Per hoe unum sumus. Z/entim, id est quia nos 

omnes, sive Juda, sive. gentiles, qui sunt natione 
diversi, sive servi, sive liberi, qui sunt. conditione 
diversi, baptixali, id est abluti, in uno Spiritu san- 

D eto sumus, ducti in unum corpus, id est in hoc ut 
possimus unum corpus unanimes, per illum unum 
spiritum, ut totum corpus hominis una anima vege- 
tatur. lta enim. unus Spiritus sanctius, facit. omnia 
in membris corporis Christi, sieut una anima videt 
in oculo, audit in aure, el in eiteris omnibus om- 
nia facit, et etiam per hoc sumus unum corpus, 
eL, id est quia, ómnes sumus potati, in acceptione 
diversorum donorum Spiritus, et hoc im Spiritu 
saneto, cooperante qui omnia dona ad unum efli- 
ciendum dirigit. Et ideo nullius persona vel con- 


(75) M., De blasphemia Spiritus sancti. 
(74) M., De Trinitate. 


1655 


temnenda, vel preferenda est, quasi ex se perfecta A 
sit, nec hominibus gloria Dei danda, quia unus et 
idem Deus in omnibus operatur. Nam, etc. Osten- 
dit per similitudinem humani corporis, unitatem 
corporis Christi, id est. Ecclesie habere varietatem 
offieiorum, et diversitatem hane nou tollere unita- 
tem, sieut humani corporis unitas non in singu- 
laritate consistt, sed in multis membris ut invicem 
sibi preestent quod debent. Quasi dieat : Bene om- 
nes fideles sunt unum corpus, 2am et corpus huma- 
num cui Eeclesia similis est, non est unum. mem- 
brum, sed multa, ita in Ecclesia non omnes unius 
officii et doni sunt. Et quia unus spiritus dat om- 
nia, si diverit pes, id est aliquis, cui donum inferius 
datum est : Quoniam mom sum manus, id est. tam 
dignus ut ille cui operatio virtutum datur, 0n sum 
de corpore, mum. Vel, mun. ideo non est de corpore, 
quia enim de primis non est, num ideo non est ne- 
cessarius ; e£ similiter si dixerit auris, id est ille 
qui habet scientiam : Quia nom sum oculus, id est 
tam dignus ut ille qui habet sermonem sapientis, 
num, vel, non sum de corpore, ideo non est de. cor- 
pore? est utique, quia si non est illud potest esse 
aliud. [Item : Si totum corpus esset oculus, ubi esset 
auditus ? id est auris. Et si totum esset auditus, id 
est auris, ubi esset odoratus ? [Augustinus] id est 
nares, per quod intelligitur ille cui datur discretio 
spirituum. Quasi dicat: Si in Ecclesia omnes 
essent unius officii, quomodo impleretur necessi- 
tas corporis, cujus gubernationi diversis opus est. 


Vzgns. 18-30. — Nunc autem posuit. Deus mem- 
bra, unumquodque eorum in corpore, sicut. voluit. 
Quod si essent omnia unum membrum, ubi corpus? 
Nunc autem multa quidem membra, unum. autem 
corpus. Non potest autem dicere oculus manui : 
21 O5 Opera tua non indigeo ; aut iterum caput 
pedibus : Non estis mihi necessarii. Sed multo ma- 
gis que videntur membra corporis infirmiora esse 
mecessariorüa sunt. Et que pulamus ignobiliora 
membra esse corporis, his honorem abundantiorem 
circumdamus. Et que inhonesta sunt nostra, abun- 
dantiorem honestatem habent. Honesta autem nos- 
tramullius egent. Sed Deus temperavit corpus ei cui 
deerat abundantiorem tribuendo honorem, ut non 
sit schisma in corpore, sed in idipsum pro invicem 
sollicita sint membra. Et si quid. patitur unum 7) 
membrum, compatiuntur omnia membra ; sive glo- 
riatur unum membrum, congaudent omnia mem- 
bra. Vos autem estiscorpus Chrisli, el membra de 
membro. Et quosdam quidem posuit Deus in Ec- 
clesia, primum apostolos, secundo prophetas, tertio 
doctores, deinde virtutes, exinde gratias curatio- 
num, opitulationes, gubernationes, genera lingua- 
rum, interpretationes sermonum. Nunquid omnes 
apostoli ? nunquid omnes prophete nunquid omnes 
doctores ? nunquid omnes virtutes? nunquia omnes 
gratiam habent curationum? nunquid omnes lin- 


(79) August., contra Faustum. 


PETRI LOMBARDI 


1656 


guis loguuntur ? nunquid. omnes interpretantur ? 

Nunc autem. Quasi dicat : Sed propter inconve- 
nientia heec vitanda, june posuit Deus,id est. provi- 
dentia et. rationabili voluntate aptavit sembra di- 
versa in corpore, ut nihil desit illi, ita et in Eecle- 
sia diversas personas, quibus tribuit munera diver- 
sa, et unumquodque eorum membrorum, scilicet 
majus vel minus posuit, in corpore, id est in consti- 
tutione corporis, sicut voluit,id est sicut. sibi visum 
est, modo multa membra sunt in corpore. (uod si 
essent omnia unum membrum, ubi esset corpus, 
quod non nisi diversis subsistere potest? Quasi di- 
cat : Non modo periret multitudo sensuum, sed etiam 
corpus. lta si in Ecclesia omnes essent unius officii 
et indignitatis, non dicerentur membra, neque cor- 
pus. Nunc autem ne corpus pereat, multa quidem 
membra sunt, unum autem corpus est, de omnibus. 
Non potest autem. (Quasi dicat : Diversa sunt mem- 
bra, sed majora non possunt dicere minoribus quod 
eis non ezeant. [Ambrosius] Et hoe est quod ait : 
Non. potest autem dicere oculus manui :Opera tua 
non indigeo, quia si oculus przevidet manusoperatur ; 
aut iterum caput pedibus non potest dicere : Non es- 
lis mihi necessarii. Ita in Eeclesia, potior non potest 
dicere inferiori : Non es mihi necessarius. Potest 
enim aliquid humilis, quod non sublimis. Potest 
ferrum quod non polest aurum; ipsa etiam digni- 
tas non subjectis contemptibilis est. Officium est 
enim per quod dignitas constat. Magnus imperator 
necessarium habet exercitum, ideoque subdit : Sed 
multo magis membra corporis que videntur infir mio- 
ra esse, id est jusliora, necessaria sunt, aliquando. 
Et ideo ipsa inferiora a superioribus non debent 
sperni, sed amplius honorari. Unde subdit : Ef quc 
putamus ignobiliora esse membra corporis, his cir- 
cumdamus abundanltiorem vestimentorum Aonorem. 
Ita et minus dignis in Ecclesia exhortatio necessa- 
ria est, quia illis aliquis honor detur, ut fiant utiles ; 
et que inhonesta vestra sunt, ut pudenda, habent 
abundantiorem honestatem ἃ vobis celantibus ea. 
(15) Attende quod ait, inhonesta. Absit utin membris 
sanetorumsit aliqua turpitudo! sed dicunturinhonesta, 
quia non habent eam speciem decoris quam habent 
ea quie in promptu sunt; vel propter legem mem- 
brorum qu:e de peccato venit. Non de prima institu- 
lione nostra naturze, usus membrorum illieitus tur- 
pis est, non membra ipsa. Ita et in Ecelesia illi qui 
per aliquod peccatum inhonesli sunt, abundantius 
adjuvantur consolationibus et orationibus, ui ho- 
nesti fiant. Vel per inhonesta membra siguilicantur 
quidam fatrum, qui, cum sint inhonesti egestate et 
habitu, habent tamen abundanter honorem, quia 
sunt aliquando vit:e mundioris. Honesta autem. ve- 
stra membra, qua per se satis honoris habent, zul- 
lius egent eorum que illis inhonestis fiunt, sed per 
ea sunt alia honoranda. Ita et. fratribus in quibus 
studium perite conversationis ornavit honestas, nihil 
est quod a nobis addatur. Sed Deus. [Ambrosius] 


1657 


egent. Sed hec fecit Deus qui femperavit corpus 
qualiter ? Tribuendo, per digna membra, abundan- 
tiorem, id est ampliorem, honorem ei membro cui 
inse deerat honor, u£ ita mon sit schisma, id est 
discordia, im corpore humano, vel in Eeclesia ubi 
debet esse unitas, sed omnia membra potius sollicita 
sint in rebus agendis. Pro se invicem sollicita sint 
dico, ita ut tendant im idipsum, id est in id sollicitudi- 
nis, quod sit. ipsum, id est indifferens ut non minus 
pro alio quam pro se sollicita sint. Unde subdit: E£ 
si quia patiatur in adversis unum membrum, compa- 
tiuntur, id est compali debent, omnia membra, qua- 
si suum sit malum. Hoc de membris corporis ambi- 
guum non est, quia si oculus vel pes capitur aliqua 
:egritudine, totum corpus condolet, ita et nos decet 
condolere fratribus, si quid adversitatis emerserit, 
el Letari, si bene cesserit. Unde subdit : Sive glo- 
riatur de bonis unum membrum, omnia membra 
congaudent, et quasi quis diceret : Quid ad nos ista? 
Respondet subdens : Vos autem estis corpus fidei 
unitate Christi, id est capitis, e£ membra pendentia 
de membro, id est de Christo capite, et commembro 
nostro. Vel pendentia ἃ me, membro cujus pr:»dica- 
lione instituta estis. Eece ostendit aperte nostram 
se causam per membrorum carnalium rationem tra- 
ctasse. Et quosdam hic determinat de donis Dei quze 
sint altiora et qu:e sint inferiora, quia de his puta- 
bant Corinthii quod minus esset majus, et quod ma- 
jus esset minus. Et exponit infidelibus diversitatem 
quam dixit esse in membris, dum subdit : E quos- 
dam quidem, id est diversos, posuit Deus in Eccle- 
sia, primum, dignilate et tempore, apostolos, vice 
Christi predieantes, et omnium ordinatores et ju- 
dices ; [Augustinus] secundo prophetas, scilicet my- 
steria Scripturarum, vel futura revelantes, et ait de 
illis qui post adventum Christi fuerunt, non qui eum 
pronuntiaverunt, quos qui vult nosse, Actus aposto- 
lorum legat ; [Ambrosius] fertio doctores, id est prze- 
cepta vivendi dantes, vel qui pueros litteris im- 
buunt; deinde virtutes, id est eos qui miracula fa- 
ciunt; exinde gratias curationum, id est eos qui in- 
firmos curant; et opitulationes, id est eos qui ma- 
joribus ferunt opes, ut Titus Apostolo, vel archidia- 
coni episcopis; gubernationes, scilicet minorum per- 
sonarum p'elationes ut presbyteri sunt, qui plebi 
doeumento sunt; gemera linguarum. Ecce donum 
Dei est multas scire linguas. Et nota quod ultimum 
ponit illud quod illi primum ponebant. Nunquid 
enim. Quasi dicat: Diversis hec dantur, et reete, 
quia non omnibus omnia danda sunt, quia sie non 
essent, quibus hee offieia servirent ; quod ila ail : 
Nunquid omnes sunt. apostoli ? nunquid omnes pro- 
phete ? nunquid omnes doctores ? nunquid omnes 
virlutles ? nunquid omnes gratiam | curationum 
habent? nunquid omnes linguis loquuntur ? nun- 
quid omnes interpretantur? Scriptuvas vel linguas ? 
non utique, sed qui h:ee in se non habet, amet in 
aliis, et in his jam hac habet quze in se non. habet. 


(76) Augustinus, in psal. cri. 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 
Quasi dieat: Honesta nullius egent, et inhonesta A 


1658 


CAPUT XIII. 


Vrns. 1, 2.—/Emulamini autem charismata me: 
liora. Et adhuc excellentiorem viam vobis demons- 
tro. Si linguis hominum loquar et angelorum, cha- 
ritatem autem non habeam, factus sum velut ὡς 
sonans, aut cymbalam. tinniens. Et si habuero pro- 
phetiam,et noverim mysteria omnia, ct omnem 
scientiam, et si habuero omnem fidem ita ut montes 
transferam, charitatem autem non habuero, nihil 
sum. 


4Emulamini autem. [Ambrosius] Explanavit red- 
dita ratione quare diversas habeant gratias, nec to- 
tum alicui eoneedatur, et exemplo humani corporis 
spirituale corpus insinuatum, ac per hoc in omnibus 
Deum benedicendum ostendit. Quasi dicat : Diversa 
sunt dona; sed dehis emulamini, id est desiderate, 
charismata meliora, id est utiliora, non linguas ut 
soletis. E£ adhuc, gradatim illos ad utiliora prove- 
hit, ostendens przedietas gratias non semper ad meri- 
tum pertinere, sed ad honorificentiam Dei. Ideoque 
nunc meliorem viam eis ostendit, id est charitatem, 
quasi dicat : Predietze. gratie in corpore Christi 
sunt. Ef adhuc,s cilicet preter preedieta, demonstro 
vobis viam, eundi ad Deum, id est charitatem, ex- 
cellentiorem, predictis, quia majus omnibus donum 
est, quia predieta non semper ail meritum perti- 
nent, sed ad honorem Dei ostendendum gentibus. 
Unde in fine his. qui dicent : Domine, in nomine 


" . H . H H 
C tuo prophetavimus, et daemonia ejecimus, et virtu- 


D 


les fecimus, dicet Dominus : Recedite a me. Non no- 
vi vos, operarii iniquitatis (Matth. vi). Si linguis 
hominum loquar. Probat quod charitas est exeellen- 
lior aliis, quia h»c alia sine ea non valent, et ea sine 
istis valet, quod ita ait incipiens ἃ lingua: Si linguis 
hominum; quod aliquando datur alicui ad gloriam 
Dei, non ad meritum; e£ angelorum, distingue, 
di «5-2. linguis hominum, minus scientium, et ange- 
lorum, id est. perfectorum hominum. Vel, linguis 
hominum, omnium scilicet οἱ angelorum, quibus 
angeli propositi significant minoribus, quod de Dei 
voluntate primum | sentiunt, quod fit aliquibus nuti- 
bus aut signis. Vel, linguis angelorum, quibus scili- 
cel ad homines missi utuntur. Si, inquam, hiec fa- 
ciam, charitatem. autem. non habeam, qua potest 
carere omnibus linguis loquens, factus sum velut 
&s sonans quod inutiliter sibi contunditur. Aliis ve- 
ro significat. 4u£ cymbalum tinniens, quod sibi 
non prodest. Alios vero deleetat, nescientes. [Ambro- 
sius] Et est apta. comparationis similitudo, quia si- 
cut sramentum et. eymbalum | impulsu aliquo non 
per se resonant, sie loquens linguis, non per se qui 
neseit quid loquatur, sed virtute spiritus, profert 
ea quibus audientes mulceat. Respice ad munera 
Ecclesie, universis excellentius charitatis munus 
cognosces (76). Charitas enim fons est propius et 
singularis bonorum. Cui alienus non communicat, 


1659 


PETRI LOMBARDI 


1660 


quae charitas, ut oleum non potest premi in imo, sed A sustinet. Charitas nunquam. excidit, sive prophe- 


superexcellit. (77) Attende quanta est charitas 
quz, si desit, frustra habentur csetera; si autem ad- 
sit alicui habentur omnia, vel in se, vel in aliis. Quam 
cum habere coperit, Spiritum sanctum habebit; quam 
si non habuerit, sine Spiritu sancto erit. Et sicut 
corpus sine anima mortuum est, sic anima sine cha- 
ritate mortua deputabitur. Hzec est enim vestis nup- 
tialis qua induti convivae securi diseumbunt. (78) 
Hac veste pellitur frigus, quo frigebat Petrus cale- 
faciens se ad prunas Caiphz. Hze sola est que di- 
vidit inter filios regni et filios perditionis. Dantur 
quidem et alia per spiritum munera, sed sine cha- 
rite nihil prosunt. (79) Nisi ergo tantum imper- 
(ἰδίαν cuique Spiritus sanctus, ut eum Dei et proxi- 
mi faciat amatorem, a sinistra non transfertur ad 
dexteram, nec Spiritus sanctus proprie dicitur do- 
num, nisi per dilectionem qua cetera tenentur. 
Unde Dominus ait : Qui habet dabitur ei, et qui non 
habet etiam id quod habet auferetur ab eo (Luc. vim) 
quia qui habet charitatem, addetur ei: qui vero non 
habet, etsi ad tempus habet, hzc dona auferentur. 
Habet quod gratiam possidendi nomen Christianum, 
sed non habet charitatem utendi re nominis ; et ideo 
quod habet auferetur. [Augustinus] ΕἾ δὲ habuero 
prophetiam. futurorum, quam et mali habuerunt, ut 
Balaam et Saul et Caiphas; [Ambrosius] ef si no- 
verim mysteria omnia, id est occulta Novi et Ve- 
teris Testamenti, qu: etiam mali noscunt, ut Judas 
cum apostolis, et diabolus qui, ut Ezechiel dicit, 
mysteria divina novit, cum in paradiso Dei illum 
fuisse, et pretiosos lapides habuisse testatur, sed ni- 
hil ili profuit, quia sine charitate in superbiam 
prosiluit ; e£ δὲ noverim omnem scientiam, divinam 
et humanam, ut Serib:» οἱ Pharissei , unde Dominus 
ait: Vos habetis clavem scientie, sed nec intratis, 
nec alios intrare sinitis (Matth. xxu); et. si ha- 
buero omnem fidem, de omni re unde est habenda, 
fidem, dico ità. perfectam. uf. montes transferam, 
ad litteram, vel dzemones ἃ patientibus, charitatem 
autem non habuero, nihil sum, id est nihil. mihi 
prodest ad vitam. [Augustinus, Ambrosius] Et si illa 
magna sint, habent illa utique etiam mali, quie et 
confitebuntur injudicio ubi non audebunt etiam men- 
liri; quibus non dicetur : Non habuistis, sed : Non 
novit vos (Matth. vu). quia sine charitate habuerunt, 
Vrns. 3-9.—Et si distribuero in cibos pauperum D 
omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum 
ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, 
nihil mihi prodest. Charitas patiens est, benigna 
est. Charitas non emulatur, non agit perperam, 
non inflatur, non est ambitiosa, non. querit que 
sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non 
guadet super iniquitate, congaudet autem veritati, 
omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia 


(71) Augustinus, super Joan. 
(78) Id., De miraculis v panum, 
(79) Id., De Trinitate. 

(80) Id., De Trinitate, 


ti evacuabuntur, sive lingue cessabunt, sive 
scientia. destruetur. Ex parte enim cognoscimus, 
et ez parte prophetamus. 

Et si distribuero omnes facultates meas, id est 
quidquid mihi lieet habere, in cibos, id est in neces- 
saria, pauperum, non divitum qui reddunt. Et nota 
quod ait, distribuero. Pcz hoe enim eautela eleemo-. 
syn docetur, ut non uni, sed multis detur, ut plu- 
ribus prosit. E£ si tradidero corpus meum, ut Lau- 
rentius fecit, ifa ut ardeam. (80) Vel, at. Quod et 
jactanter fit aliquando. Charitatem autem non ha- 
buero, nihil mihi prodest. Sine charitate. quippe 
hoe potest esse, sed non prodesse; (81) sicut et ope- 
ra bona, non ex quantitate sui, sed ex charitate 
plus vel minus prosunt. Impar quidem facultas est 
multum vel parum danti, sed non impar charitas, 
et ideo tantum est dare calicem aquae, quantum fuit 
Zachszo dare dimidium patrimonii. [Augustinus] In 
charitate dignoseuntur diseipuli Christi, non in pro- 
phetia, fide et aliis. Dileetio enim quz est ex Deo, 
et Deus est proprie Spiritus sanctus est, per quem 
in nobis diffunditur Deus charitas, per quem nos 
tota inhabitat Trinitas, quocirca, rectissime Spiritus 
sanctus cum sit Deus, voeatur etiam donum Dei, 
Charitas patiens est, ete. Quasi dicat: Item cha- 
ritas ideo dignior est, quia h:ee bona affert. Charitas 
enim patiens est, habitu palientie in anima, benigna 
£st, larga egenis. Charitas nom c&mulatur, id 
est non invidet. Quia non eam aliena contristat feli- 
citas, sed alterius bonum diligit ut suum, z0n agit 
perperam, id est perverse, non inflatur, si prospere 
cedit, »on est ambitiosa, id est non vult aliis 
praponi, non querit que sua sunt tantum, sed quie 
aliorum. Vel, non quierit que sua sunt, id est ablata 
sibi non repetit, quia non est-amatrix pecuni:. Non 
irritatur, id est non provoeatur ad iram, et. non 
solummodo non nocet alieui, sed »on cogitat ma- 
lum, non gaudet super iniquitate, sed dolet videns 
aliquem ruere in iniquitatem, congaudet autem ve- 
ritati, id est operibus justiti:e, vel verbis veritatis, 
omnia suffert, in actu pro veritate, sieut in Noe ap- 
paret, qui multa sustinuit, omnia credit, (82) qua 
veritas suadet, sicut in Abraham apparuit, qui cre- 
didit Deo vocanti et promittenti. Et nota quod ait, 
omnia credit, non dieit omnibus, quia non omnibus, 
sed Deo tantum eredit, omnia sperat, qua veritas 
promitit, ut apparet in antiquis patribus, id est in po- 
pulo Israel, qui speraverunt habere quod promitte- 
bat Deus, omnia sustinet, id est promissa omnia 
patienter exspeelat, sieut apparet in ipso capite, id 
est in Christo, qui patienter exspectavit gloriam resur- 
reetionis οἱ ascensionis. Hxc sunt arma quibus miles 
Christi armatur, cujus armature, quasi precipua 
arma promisit patriam et benignitatem. (83) Quarum 


(81) Id., in psalm. cxx. 
(82) Id., De quatuor virtutibus. 
(85) Id., super Ezech. 


1661 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1662 


altera illata a proximis mala sequanimiter portat, À scientia omnis imperfectio tolletur, sed sicut duo 


altera sua bona proximis desiderabiliter impendit. 
(84) Mens quippe sanctorum, in hoc tentationis 
pralio, et munita patienti: elypeo et gladio amoris 
accineta, ad mala ferenda sumit fortitudinem, et 
ad rependenda bona erigit unitatem, quatenus et 
odiorum tela potenter excipiat, et amoris jacula 
valenter reddat. Non enim ad bella armatus pergit, 
qui aut clypeum sumens gladiis non utitur, aut 
utens, gladiis clypeo non communitur. Unde et miles 
Dei adversitatis bello deprehensus, et scutum pa- 
tieni debet. anteferre, et ad praedicandum prom- 
ptus amoris jacula inferre, ut vincat. Charitas, ete. 
Quasi dieat : Per hoc charitas est dignior, quia 
charitas nunquam excidit, id est nec in hoc seculo, 
nee in futuro finietur, etsi opera ejus cessent. Si 
enim credendo et sperando diligimus quod nondum 
videtur, quanto magis cum videbitur. Non excidet 
dieo, sive prophetic futurorum cessabunt, vel eva- 
cuabuntur in futuro , quando omnia prwsentia 
erunt, sive lingua cessabunt in futuro. Quid enim 
alieui diceretur, ubi omnes eadem intelligent , sive 
scientia, qud? modo per speculum est, destruetur, 
cum per ipsam rem erit. Ex parte enim. Quasi dicat: 
Ideo prophetia et seientia destruentur, quiaex parte 
sunt. Ex parle enim, id est imperfecte Deum co- 
gnoscimus, et ex parte, id est imperfeete prophe- 
lamus. 

Vgns.10-13.— Cum autem venerit quod perfectum 
est, evacuabitur quod ex parte est. Cam essem par- 
vulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, 
cogitabam ut parvulus. Quando autem factus sum 
vir, evacuavi que erant parvuli. Videmus nunc per 
speculum in enigmate,tunc autem facie ad faciem. 
Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam si- 
cul et cognitus sum. Nunc autem manent, fides, 
spes, charitas, tria hec ; major autem horum est 
charitas. 

Cum autem. Quasi dicat : Scientia est ex parte 
et prophetia, sed omne quod exc parte est, evacuabi- 
tur, id est destruetur, cum venerit quod perfectum 
est, [Ambrosius] id est destruetur imperfectio no- 
stra, non id quod verum est evacuabitur. Destruelio 
imperfectionis est, quando id quod imperfectum 
est, implebitur in verum. Hie opponitur a quibus- 
dam quod eadem ratione charitas debeat dici eva- 
euari, quia modo ex parte est, id est imperfecta, 
comparalione futuri status. Ad quod quidam dicunt 
non ipsam scientiam, id est ipsum donum scientie 
evaeuari, sed modum, quia nune cognoscimus 
amigmatiee, et per speculum, id est umbratiliter et 
obseure , tunc autem per speciem, id est clarissime. 
Sed ad hoe. inquiunt illi: Sic et modo imperfecte 
diligimus, tune aulem perfectissime. Ergo mo- 
dus diligendi evaeuabitur. Sie ergo charitas 
Ἔ Φ ἔν potest dici evacuanda ut scientia. Ad quod 
illi : Verum quidem est quod de charitate sieut de 


(84) Gregorius, in Moralibus. 
(85) Augustinus in psal. CxLvitt. 


sunt diligenda, id est Deus et proximus, ita et duo 
sunt prineipales modi diligendi, scilicet ut Deus 
propter se, et proximus propter Deum diligatur. 
Hique modi in futuro non evacuabuntur, sed modus 
imperfeetionis tolletur. Sciendi autem modus zni- 
gmalieus, et specularis penitus tolletur. Alii dicunt 
non solum modum scientie, sed etiam aclum , sive 
ipsam scientiam qu: nune est , in futuro evacuari. 
De actu quidem et usu ipsius scientize, probabile est 
quod evacuetur. De ipsa vero scienlia non adeo, 
scienlia enim est ipsa menlis qualitas, cujus actus 
est visio ipsa, qua videmus nune, a qua ad aliam 
perducemus. Unde Augustinus : Scimus quia, cum 
apparuerit, sieut ait Joannes, similes ei erimus, quia 
videbimus eum sicut est (IJoan.,1). τος visio nobis 
promittitur, ad hanc visionem erudimur. Ad hanc 
cor mundamus. Vel ex parte esse dicitur, cui aliud 
succedit. At, ut ait Auguslinus in libro De doctrina 
Christiana, fidei succedit species quam videbimus, 
et spei succedit beatitudo ipsa ad quam perventuri 
sumus. ($5) Charitas vero augebitur potius, nec ei 
aliquid suecedet. Destruetur tamen in quantum ex 
parte est, quia desinet esse ex parte, sed nec ipsa, 
nec ejus actus destruetur. Omne ergo quod ex parte 
est, destruetur, vel ex toto, ut fides et spes ; vel ex 
parte, ut scientia, cujus actus et modus destruetur, 
et eharitas, eujus quidam modus tolletur, sed non 
ipsa, nee ejus actus, nec quidam modus. Hoc autem 
quod dixit per similitudinem ostendit, subdens: 
Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, id est 
moe parvuli, sapiebam humanas res, u£ parvulus, 
cogitabam ut parvulus. Quando autem factussum vir, 
id est perfeet:e cetatis, evacuavi, id est postposui 
omnia, que erant parvuli. Similiter et nos. Videmus 
nunc de Deo (86), per speculum, id est per imaginem 
obseuram. Videmus enim aliquas creaturas, in qui- 
bus aliqua similitudo Dei relucet, et hoc salis ob- 
scure. Et in e&nigmate, id est per obscuram allego- 
riam. Attende quod addidit, im enigmate, quod uti- 
que multis incognitum est, quia eas litteras nesciunt, 
in quibus est doetrina de locutionum modis, quos 
Graci £ropos vocant, quo vocabulo etiam nos utimur 
pro Latino. Ut enim sehermata usitatius dicimus 
quam figuras, ita usitatius tropos quam modos. Est 
aulem allegoria, tropus quidam hujus tropi, id est 


Dallegorie sunt plures species, quarum una est que 


dieitur z:enigma. /Enigma vero est ut breviter expli- 
cem, non omnis, sed obscura allegoria. Proinde 
quantum mihi videtur sieut nomine speciali imagi- 
nem significavit, ità nomine zenigmalis similitudi- 
nem, quamvis obseuram, et ad perspieiendum difli- 
cilem. Utroque igitur nomine similitudines signili- 
cal;ie sunt, quie valent ad intelligendum Deum, licet 
obscure. Nune enim imagines veritalis per fidem vi- 
dentur, tune res ipsm. Vel speeulum est anima, in 
cujus aliquo modo Deum cognoscimus, Sed. in :eni- 


(86) Id., De Trinitate. 


1663 


PETRI LOMBARDI 


1664 


mate, id est obscure, func autem videbimus facie A cum loquimur, signa rerum dantur, non res ipse 


ad faciem, id est manifeste, a simili recto vultu se 
intuentium. Est enim quadam visio hujus temporis, 
erit altera visio futuri. Ista est per fidem, illa erit 
per speciem. Et zunc, non solum alii, sed etiam ego 
ipse, cognosco ex parte, id est obscure, imperfecte, 
iunc autem cognoscam sicut et cognitus sum, id est 
videbo promissa, sieut videor a promittente, id est 
cognoscam Deum, sicut et ipse me cognovit, scilicet 
sicut ipse est. Hoc est presentem esse ad Deum, 
ubi Christus est. Vel, cognoscam sieut et cognitus 
sum, id est sicut priescitus sum. cognoscere, quod 
modo est secretum. Nunc autem. Quasi dicat : Tunc 
cognoscam, sed nunc ut ad id perveniam, manent 
lec tria. Quasi dicat : Qu:e pauca sunt, sed mul- 
tum utilia, scilicet fides, spes, charitas, quibus 
scientia et prophetia militant, sine quibus nullius 
justi est vita perfecta, quz tamen in his, etiam 
comparatione futuri imperfecta est. (87) Major autem 
his, vel horum, est charitas, qu: his discedentibus 
permanebit aucta, cui fides et spes hie non possunt 
deesse, sed fides et spes sine charitate possunt esse, 
quamvis non sit pia fides, vel spes sine charitate. Et 
quia major aliis est charitas. Ergo 


CAPUT XIV. 


Vgns. 1-5.— Sectamini charitatem, e&mulamini 
spiritualia, magis autem ut prophetis. Qui enim lo- 
quitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo. 
Nemo enim audit. Spiritus autem loquitur mysteria. 
Nam quiprophetat,hominibus loquitur ad &dificatio- 
nem ct exhortationem et consolationem. Qui loqui- 
tur lingua, semetipsum adificat ; qui autem pro- 
phetat, Ecclesiam Dei edificat. Volo autem omnes 
vos loqui linguis, magis autem prophetare. Nam 
major est qui prophetat quam qui loquitur linguis, 
nisi forte interpretetur, ut. Ecclesia eedificationem 
accipiat. 

Sectamini toto desiderio char: tatem, qu: est dulce 
etsalubre vinculum mentium, sine qua dives pau- 
per est, et in qua pauper dives. Et emulamini etiam, 
id est desiderate alia. spiritualia, id est alia dona 
Spiritus saneti. [Ambrosius] Sed post charitatem 
magis autem desiderate, u£ prophetis, quam loqua- 
mini linguis, id est magis prophelias quam linguas. 
Et ita verefaciendum est. Qui enim loquitur lingua, 


proferuntur. Ideo translato verbo linguam hic dicit 
prolationem, ubi sunt signifieationes velut imagines 
rerum, quie ut intelligantur indigent mente , id est 
intelleetu mentis. Dum vero non intelliguntur, di- 
cuntur in spiritu, non in mente. Mens autem hic ac- 
cipitur superior vis anims, spiritus vis ejusdem, 
anima inferior mente, cui rerum imagines impri- 
muntur. Lingua ergo est quelibet signorum prolatio, 
quo cum intellectus aecedit, quz est mentis , vel 
revelatio fit, vel agnitio, vel prophetia, vel doctrina: 
de quibus subsequenter aget. Et sciendum quia lo- 
quens lingua, aliquando non intelligebat, aliquando 
intelligebat, sed aliis exponere non valebat, sed 
aliquis forte interpretabatur aliquando, et videbat 


p et intelligebat et interpretabatur, ut, verbi gratia, 


(89) Pharao in spiritu vidit septem spicas et sep- 
tem boves, illorumque prolatio, quasi lingua fuit, 


sed non intellexit quid significarent. Ideoque pro- 


pheta non erat. Proinde cui signa per aliquas re- 
rum corporalium similitudines demonstrabantur in 
spiritu, si non intelligerentur, nondum erat pro- 
pheta. Magisque propheta dicendus est, qui inter- 
pretatur quod alius videt, quam is qui videt, ut 
Joseph magis quam Pharao. Pharao vidit spiritu, 
Joseph mente; illius spiritus informatus est ut vi- 
deret imagines ; hujus mens illuminata, ut intelli- 
geret veritatem. Et ideo in illo erat lingua, in isto 
prophetia, quia in illo rerum imaginatio, in isto 
imaginationis interpretatio. Minus est ergo propheta 
qui rerum signifieatarum solo spiritu prividet ima- 
gines, et magis est propheta, qui solo earum intel- 
lectu praeditus est. Sed maxime propheta, qui utro- 
que precellit, ut qui videt in spiritu significationes, 
eteas mente intelligat, ut Daniel , qui et somnum 
regis quod viderat dixit, et quid significaret aperuit. 
Nam et ips: etiam imagines in spiritu ejus expresse 
sunt, et earum intellectus revelatus in mente est. 
Secundum hoc prosequere litteram. Quasi dieat : 
Ideo magis desideranda est prophetia quam lingua, 
quia qui loquitur lingua id est qui profert aliqua signa 
sine intellectu, nom hominibus loquitur, sed Deo. Hoc 
non mutatur. Et vere non hominibus. Nemo enim 
audit : nec hoc mutatur. Spiritus autem hominis,non 
mens, loquitur mysteria. [Augustinus] Vel, spiritu, 
alia littera, non mente, loguitur ille mysteria. Spi- 


incognita et peregrina, non hominibus loquitur, id Ty ritus. hic potest intelligi animae vis inferior, cui 


est intelligentie hominum. Et ita ex hac re nullus 
est eis profectus, sed Deo, cujus laudes dicit, qui et 
intelligit, ideo non hominibus loquitur. Enim, id est 
quia, nemo, qui sit, homo, id est carnalis, audit, 
id est intelligit quae dieit. Spiritus autem, Quasi di- 
cat : Et quia nemo intelligit, certum est quod non 
ipse homo, sed Spiritus sanctus loquitur per eum 
mysteria, scilicet de Deo secreta. (88) Vel ita : Qui 
enim, ut aliter accipiatur lingua, et fiat distinctio 
inter spiritum et mentem, quia enim in lingua, id 
est in membro illo corporis quod movemus, in ore 


(87) Augustinus, De doctrina Christiana. 
(88) Id., super Genesim. 


imagines rerumet verborum insigniuntur. Nam, etc. 
Quasi dieat : Bene de isto dico quod non lo- 
quitur hominibus. Nam qui prophetat, meute 
intelligendo, et interpretationes aperiendo, id est 
qui exponit Seripturas quz& multis occultee sunt, Ao- 
minibus loquitur id estintellizenti: hominum. Quod 
valet ad cdificationem insipientium,e£ exhortatio 

nem provectorum,et consolationem desolatorum.Ideo 
item melius est prophetare quam loqui linguis, quia 
d € quiloquitur lingua, quod estloqui spiritu, 
semetipsum aedificat, si tamen intelligit. [Ambrosius] 


(89) Id., super Genesim, 


1665 


COLLECTANEA IN EPIST. D. 


PAULi. — IN EP. I AD COR. 1666 


Quiautem prophetat, quod estloquimente, Eccle- A petalis, tamen illa que sine anima sunt vocem dan- 


siam cdificat, quantum ad se. Quamvis autem sic 
prophetiam lingu: przponam, tamen volo vos om- 
nes loqui linguis, quod est donum Dei. Et ideo ma- 
gis volo, non prohibeo, magis autem volo vos pro- 
phetare, quam linguis loqui, quia plus prodest. 
Quare magis volo hoc ? Nam, id est quia, major est, 
id est dignior, qui prophetat, quam qui loquitur 
linguis, nisi forte interpretetur, id est exponere 
valeat, quod dieit, quod raro est. Interpretetur dico, 
ut Ecclesia accipiat edificationem. 

Vzns. 6-14. — Nunc autem, fratres, si venero ad 
vos linguis loquens, quid vobis prodero, nisi vobis 
loquar, aul in. vevelatione, aut in. scientia, aut in 
prophetia. aut in doctrina? Tamen que sine anima 
sunt vocem dantia, sive tibia, sive cithara, misi 
distinctionem sonitum dederint, quomodo scietur 
id quod canitur, aut quod citharixatur? Etenim si 
incertam vocem dei tuba, quis parabit se ad bel- 
lum ? [ta et vos per linguam, nisi manifestum ser- 
monem dederitis, quomodo scietur id quod dicitur? 
Eritis enim in aera loquentes. Tam multa, u* puta 
genera linguarum , sunt in hoc mundo, et nihil 
sine voce est. Si ergo nesciero virtutem vocis, ero 
ei cui loquar barbarus, et qui loquitur mihi bar- 
barus. Sic et vos, quoniam «moulatores estis spiri- 
tuum ad cdificationem Ecclesie, quaerite ut abun- 
detis. Et ideo qui loquitur lingua , oret. ut. inter- 
pretatur. Nam si orem lingua, spiritus meus orat, 
mens autem mea sine fructu est. 

Nunc autem dixi quod major est qui prophetat 
quam qui loquitur lingua. Hoc autem in meipso au- 
tem videre potestis, quod lingua non prodest ubi pro- 
phetia prodest. Quia, o fratres, si venero nunc, quan- 
do fideles estis, ad vos linguis loquens, quid vobis 
prodero ? Nihil. Quid ergo tunc lingua proderat, 
quando infideles eratis ? Quid, inquam, prodest, ubi 
loquar vobis, aut in revelatione, scilicet ut exponam 
vobis revelationem ? Revelatio est ubi per figuras 
ostenduntur quiedam mysteria, ut in Apocalypsi. 
Quid ergo prodest nisi signis, id est lingue aeces- 
serit intellectus, ut non spiritu tantum, sed et mente 
agatur ? Nihil. Au£ in scientia, scilicet ut exponam 
ea quie ad sciendum perlinent, ea sunt qua fidem 
illuminant, ut de natura deitatis; aut in. prophetia, 
scilicet ut exponam Seripturam quie de futuris agil ; 


aut in doctrina, scilicet ut exponam Seripturas qux T) 


mores informant [Ambrosius| Vel revelatio. est, 
subita aliquarum rerum ostensio per spiritum facta. 
Unde post ait : δὲ cui sedenti revelatum fuerit, etc. 
Prophetia est ut [sai:e vel esterorum, quam sine 
humanaindustria Spiritus sanctus revelat; scientia 
est eorum quze proprio studio didicit, doctrina eo- 
rum qua alio docente assecutus est. Tamen, ete. 
Per similitudinem quorumdam inanimatorum osten- 
dit linguas sive prophetias inutiles esse, Quasi dicat : 
Per me ostendi linguam non valere sine interprete. 
Per me dieo qui sum rationalis, tamen per inanima- 
la idem possumostendere, quia que sine anima, ete. 
Vel ita continua. Quasi dicat : Quamvis linguas ap- 


lia, scilicet sive tibia, sive cithara, nisi dederint 
distinctiones sonituum, distinelos et intelligibiles 
sonos, quomodo scietur quod canitur bia, aut quod 
citharizatur, id est quis indicare poterit modos, vel 
consonantias cantilen:e ? Efenim. Item, per alam si- 
militudinem idem ostendit. Quasi dicat : Vere de istis 
nescietur, quianee de tuba. Efenim si tuba det incer- 
tam vocem. Judiis erat usus tube in festis et bellis 
diversis sonis. Si ergo dei incertam vocem, scili- 
cet qua bellum non significet, quis parabit se ad bel- 
lum? Quasi dicat : Vox illa nescitur, id est non in- 
telligitur, quod effectus indicat, quia nemo se parat 
ad bellum. I/a et vos loquentes per linguam, quorum- 
libet signorum, vel incognitam, »isi sermonem ma- 
nifestum per interpretationem dederitis, qui debetis 
ad bellum contra diemones homines hortari, quomo- 
do scient, id estintelligent, id quod dicitur a vobis ? 
Nullo modo. Et vere nescietur ; eritis enim loquentes 
in aera, id est ad aures hominum inanis aeris ictu, 
non ad corda hominu intellectu. Ideo eritis loquen- 
tes in aera, quia £am multa eritis loquentes, u£ pu- 
ta, multa sunt genera linguarum in hoc mundo. |Àm- 
brosius] Multze quidem sunt linguz: in mundo, sed 
habent proprias significationes vocum ut intelligan- 
tur. Unde subdit : E nihil est sine voce. Quod totum 
est dicere, tantum valet hzc locutio, ac si omnibus 
linguis loqueremini, quas nullus unquam intellige- 
ret, et de omnibus rebus in unaquaque lingua, quia 
null res est sine sua voce, in unaquaque 
lingua. 

O velita distingue litteram : Ideo nescitur, quia eri- 
lis in aera loquentes. Nam multa, ut puta, multa sunt 
genera linguarum in hoe mundo, et in singulis lin- 
guis nihil est sine voce, id est quia loquimini om- 
nibus linguis, et de omnibus rebus. 

Si ergo. Quasi dicat : Quia alii sine interprete non 
intelligerent. Ergo si nesciero virtutem vocis, id est 
interpretationem significationis vocis quam profero, 
ero barbarus, id est non intellectus ei cui loquar, id 
est quem instruere debeo. Et ille qui loquitur, id 
est qui instruit, mihi est barbarus, id est non intel- 
lectus. Vel, qui audit, alia littera, cui sensui potest 
aptari etiam illud, qui loquitur, ut passive accipia- 
tur, ut sit sensus ; qui loquitur, id est qui instrui- 
lur ; vel qui audit, quod est idem, erit. mihi barba- 
rus,id est nee ipse me, nec ego ipsum intelligo. Sic 
et vos, ete. Quasi dicat : Sicut dico de me quod ero 
barbarus sine interpretatione, sic e£ vos eritis barba- 
ri sine interpretatione. Et ideo querife, ut abunde- 
lis donis ad edificationem Ecclesie, quod est per 
interpretationem. Hoe ideo dico, quoniam estis emu- 
latores spirituum, id est desideratis dona sancti Spi- 
ritus. Vel sub una distinctione potest legi, hoc. mo- 
do : Sic, id est propter hoc, ne sitis barbari, et vos, 
ut ego, quaerite, ut abundetis ad :edificationem Ec- 
clesi;e, quoniam cemulatores estis spirituum. Et ideo. 
Quasi dicat : Et quia zedificare debetis, ideo et qui 
loquitur lingua oret Deum, u£ interpretetur, id. est 
interpretandi gratia sibi detur. Vel, sic oret, id est sic 


1667 PETRI LOMBARDI 1668 


loquatur, ut etiam interpreletur, id est exponit À tum intentus, super tuam benedictionem, ut intelli- 


Nam si alter fecerit, non valet, et hoc est quod sub- 
dit : Nam si orem, id est loquar, lingua, sine inter- 
pretatione, spiritus meus. scilicet. Spiritus sanctus 
a Deo mihi datus, erat, id est facit me loqui. (90) 
Vel, spiritus, id est ratio, orat, id est facit me lo- 
qui, id quod bonum esse putat. Vel spiritus hie. vo- 
catur, vis animze inferior mente, ubi corporalium 
rerum similitudines imprimuntur, ut verbi gratia 
spiritus Pharaonis informatus est ut. videret. imagi- 
nes; mens vero Joseph illuminata est ut intelligeret. 
[Ambrosius] Et est : spiritus meus orat, id est vis 
illa animse inferior cui impressae» sunt imagines re- 
rum, facit me loqui, »tens autem mea, id. est altera 
superior vis anime, est sine fructu, id est sine intel- 
lizentia earum rerum quz dico, et ideo inde non 
instruitur. Ita enim fit, si lingua incognita quis lo- 
quatur, vel signa aliquarum rerum sine intellectu pro- 
ferat, sicut. so:ent Latini homines Grece cantare, 
oblectati sono verborum , nescientes tamen quid 
dicant. 


Vzns. 15-22. — (Quid ergo est? Orabo spiritu, ora- 
bo et mente. Psallam spiritu, psallam in mente. Ce- 
lerum si benedireris spiritu, quis supplet. locum 
idiote ? Quomodo dicet amen super tuam benedic- 
tionem? Quoniam quid dicas nescit. Nam tu qui- 
dem bene gratias agis, sed alter non cdificatur. 
Gratias ago Deo meo quod omnium vestrum lingua 
loquor. Sed in ecclesia volo quinque verba sensu 
ineo loqui, ul et alios instruam, quam decem amil- 
lia verborum in lingua. Fratres, nolite pueri effici 
sensibus, sed malitia parvuli estote, sensibus au- 
tem perfecti estole. In. lege enim scriptum est : 
Quoniam in aliis linguis et in labiis aliis loquar 
populo huic, et nec sic exaudient me, dicit Domi- 
nus. Itaque lingue in signum sunt non fidelibus, 
sed infidelibus ; prophetie? autem non. infidelibus, 
sed fidelibus. 


Quid ergo est ? utile. Quid ergo est faciendum ? 
Eece, orabo, id est loquar, spiritu, id est voluntate. 
Vel, lingua, a Spiritu saneto dala, orabo e£ mente, 
id est intelligentia mentis. (91) Vel, orabo spiritu, 
orabo el mente, id est ita loqui approbabo ut οἱ si- 
gna rerum formentur in spiritu, et eorum intelle- 
ctus refulgeat in mente, sieut psallam spiritu, id est 
melodia cantus quod minus est. Et psallam nente, 
id est spiritali intelligentia mentis quod plus est, 
id est 510 psallam ut et consonantiam vocis intell;- 
gam, et similiter concordiam in membris Eeclesic 
eese debere. Ceterum. Quasi dicat : Ita est oran- 
dum vel psallendum ut dixi. Sed si aliter feceris, scili- 
cet si benedixeris, id est aliqua bona dixeris, spiri- 
£u, id est lingua per spiritum data, quis supplet lo- 
cum idiote, id est. illitterati et rudis. Quasi dicat : 
Nullus. Nee etiam sapiens, quia non intelligit. Deinde 
aperiens quis sit locus idiotze, subdit : Quomodo dicet, 
5i 4»'7 aliquis, amen. Hic estlocus idiot:e etiam mul- 


(90) Augustinus super Genesim. 
(91) Ibid. 


gat eam, nullo modo. (Quoniam quid dicas mescit. 
(92) Nota quod hoe verbum, amen, nec Grecum est, 
nee Latinum, sed Hebrzeum, et interpretatur verum. 
Cumque posset diei, verum, ubi dicitur amen, nec 
Graeus tamen nee Latinus interpres ausus est, vel 
transferre, ne vilesceret nudatum, sed honorem ha- 
beret velamento secreti. Nam e£ tu. Quasi dicat : 
Ideo dieo super tuam benedictionem. Nam tu, ete. 
Vel ita continua. Quasi dicat : Hoc noto quod idiota 
habet locum. Nam hoc non noto, vel arguo, quod 
agis, quia £u quidem bene gratias agis, in lingua. 
Hoe dieit ne. donum Spiritus videatur reprehen- 
dere. [Ambrosius] Agis gratias, dico, sed alter non 
edificatur. Et ne forte quasi cemulis videretur di- 
p cere per invidiam deprimens in aliis quod in se non 
haberet, ostendit omnium horum se loqui linguis, 
subdens : Gratias ago. Hie proponit se exemplum 
quod non deberent loqui linguis, nisi ad cedifieatio- 
nem, sieut. ipse faeit, qui omnes linguas novit, 
quasi dieat : Non in vobis vitupero quod ipse non 
habeo quod, id est quia, ego loquor linguas omnium 
vestrum,id est. qua loquitur aliquis vestrum. Et 
inde, gratias ago Deo meo. Dico quod omnium lin- 
guis loquor, sed in ecclesia, cui esse debeo utilis, 
volo magis loqui quinque, id est pauca, verba meo 
sensu, scilicet ut intelligam, u£ alios de fide et mo- 
ribus instruam, quam decem millia verborum, id est 
infinita verba, in lingua. Sic et vos, o fratresin ec- 
clesia, agite scilicet, nolite effici, per imperitiam, 
C pueri sensibus, qui verba exprimunt qui non intel- 
ligunt. Nolite ergo esse pueri sensibus, ut non in- 
lelligatis quz dieilis sieut pueri, sed juxta exem- 
plum quod proponit Dominus dicens : Efficiamini 
sicut parvuli (Matth. xvin). Estote parvuli malitia 
ul, scilicet per innocentiam, sitis remoti a malitia, 
ut sunt parvuli, sensibug autem perfectiestote, ut in- 
lelligatis plene quod dicitis. Et studeatis his que 
prosunt fratribus, quod est perfectio sensus, di- 
cente Salomone. Scire legem sensus est optimus. 
In lege enim, vel, quidem. Ratio hie ostenditur 
quare non deberent quzrere linguas, quia lingua 
in signum sunt infidelibus quod ipsi jam non sunt. 
Et non sunt ad zedificationem quz» in Eeelesia est 
necessaria jam fidelibus. Quasi dieat : Ideo ne quz- 
ralis linguas. Quia est n lege, id est in prophetia 


D Isai, quz hie dieitur lex, scriptum est. hoc. Quo- 


niam, etc. Vel, in lege, scilicet in Isaia, quidem 
scriptum est, hoc scilicet: Quoniam in aliis linguis 
et in aliis labiis, id est. diversis generibus lingua- 
rum, loquar, per apostolos, populo huic, scilicet Ju- 
daico, οἱ hoc faciam, ut vel sic exaudiant me, ef nec 
sic, id est signo miraculi, ezaudient me, dicit Domi- 
nus. In quo notat linguas esse datas in. signum in- 
fidelibus. Unde subdit : Jaque, ete. Quasi dicat : 
Quia linguis locutus est, ut hoc signo crederent. 
Itaque lingue sunt in signum non fidelibus, qui cre- 
derent omnia posse Deum, sed infidelibus, ad fidem 


(92) Id., super Joan. 


1669 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1670 


novitate miraculis movendis. Vel, ita in lege, etc. A £res? Cum convenitis, unusquisque vestrum psal- 


Dicit linguas quibus velatur veritas non esse appe- 
tendas, quia etiam omnia velamina legis veteris 
Dominus per prophetam esse mutanda dixit, ut fide- 
libus perspicua fieret veritas in Novo Testamento, 
remoto legalium figurarum velamine. Et hac. simi- 
litudine ostendit linguas, quibus obtegitur veritas, 
non esse appelendas, nec dari propter fideles, sed 
infideles, sicut in veteri lege velamen erat, ut indi- 
gnis eL infidelibus velarelur veritas, quasi dicat : 
Ideo ne quaratis linguas, quia scriptum est in 
lege hoe : Quoniam loquar populo huic, in. aliis lin- 
quis, scilicet non de Sabbato, et neomeniis, et cir- 
cumcisione, et hujusmodi, sed Novum Testamentum. 
Et aliis labiis, id est aliis verbis, scilicet de spiritua- 
libus, non de terrenis. Eft nec sic exaudient me, dicit 
Dominus. Hoc de his dixit, quos prascivit non cre- 
dituros, quibus propter peccata non patet, vel non 
placet veritas. Et hoc : Itaque, patet, quod linguze 
aliquando in signum sunt non fidelium, sed infidelium, 
quia dum dat Deus loqui linguis sine interpreta- 
lione, signifieatur propter infideles hoc fieri, ne 
eis reveletur veritas. Vel ita : aliis linguis loqui, et 
aliis labiis dieit parabolice et obscure loqui, quali- 
- ter incredulis loquitur Dominus; fidelibus autem 
in revelatione veritatis. Unde Dominus apostolis 
ait : Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, 
caleris autem in. parabolis (Luc. x). Et velamine 
incognitze linguz obscurantur sermones Dei, ne vi- 
deantura perfidis, et ideo linguanon est appetenda, et 
convenitin parte cum praecedente lectione ; utraque 
enim est Ambrosii. (Quasi dicat : Ideo ne quseratis 
linguas, quia scriptum est in lege hoc. Quoniam lo- 
quitur populo huie, malevolo, in aliis linguis et aliis 
labiis quam fidelibus et benevolis, qui autem in re- 
velatione qua indigui sunt, sed in parabolis dicitur 
eis Evangelium. Et sic non exaudient me, dicit 
Dominus, sieut nec. digni sunt. Itaque a simili infert. 
Quasi dicat: Quia parabolice et obscure loquitur 
Deus perfidis et malevolis propter ipsorum mali- 
tiam. Itaque per hoc patet, quod lingue in signum 
sunt, non fidelium sed infidelium, id est ser- 
mones Dei incognita lingua obscuri sunt, ne videan- 
tur à perfidis, ut, cum audiuntur signum sit, quia 
propter perfidiam factum est, ut audientes non in- 
telligant. Hoc utique fit infidelibus quibus teguntur 


mum habet,doctrinam habet,apocalypsim habet, lin- 
guam habet,interpretationem habet. 0mnia ad edi- 
ficationem fiant. Sive lingua quis loquitur secun- 
dum duos,aut,ut multum, tres et per partes,et unus 
interpretetur. δὲ autem non fuerit interpres, taceat 
in ecclesia ; sibi autem loquatur et Deo. Prophete 
autem duo aul tres dicant, et celeri dijudicent. 
Quod si alii revelatum fuerit sedenti, prior taceat. 
Polestis enim omnes per singulos prophetare, ut 
omnes discant, et omnes exhortentur. Et spiritus 
prophetarum prophetis subjectus est. Non enim 
dissensionis est Deus, sed pacis, sicut et in 
omnibus Ecclesiis sanctorum doceo. 

Si ergo. Alia ratio hie. ostenditur cur non debe- 
rent loqui linguis tantum. Quasi dieat : Quia lingua: 
sunt in signum, et non sunt ad zdificationem, ergo 
si universa Ecclesia conveniat in unum, et omnes 
loquantur linguis, sine interprete, Zntret autem 
quis idiota vel infidelis, notime dicet quid insanitis ? 
Quasi dicat : Arreptitii namque videbuntur eum alter 
alterum non intelligat. Fit enim tumultus quidam 
ineonditus multitudinis, quasi phrenesim patientis. 
[Ambrosius] Aut forte. quamdam seductionem qui 
audiunt putabunt esse et vanitatem, quae ideo lin- 
guis canalur, quia pudoris sit si reveletur, sicut fit 
apud paganos, quibus aliquo modo illa que ab eis 
vocantur, sacra velantur, ne se vanitatibus cernant 
iludi. Omnis enim impostura tenebras quzrit, et 
falsa pro veris ostendit, sicut pagani, tectis vanita- 
tibus illuduntur. Apud vos autem nihil astute fuca- 
lum est, sed simpliciter et aperte unus laudatur 
Deus, quia si nullus intelligeret, posset videri se- 
duelio, qua linguis caneretur, cum pudor esset 
revelari. Si autem. Quasi dicat : Si omnes loquan- 
tur linguis, illud inconveniens sequitur; si autem 
omnes viritim prophetent, id est exponaut, intret au- 
tem quis infidelis aut idiota, ipse convincitur suo 
errore ab. omnibus, dijudicatur, id est damnabilis 
ostenditur ab ommibus. Et hoe ideo, enim, id est 
quia occulía cordis ejus, id est peccata sua quie ne- 
sciebat esse peccata, manifesta sibi fiunt expositio- 
nibus illorum. Ef ita cadens in faciem, id est humi- 
lians se, adorabit Deum, qui se sibi per vos notifi- 
cavit, promuntians ore quod habet in corde, scilicet 
quod Deus vere sit in. vobis. Quid ergo. Jam incipit 


sensus. Fidelibus vero convenit prophetia, non lin- D determinare quomodo sit linguis utendum. Quasi 


gua incognita. Unde subdit : Prophetie autem, ut 
sensibus perfeeti sint fideles, dat: sunt, non infide- 
libus, ne sanetum detur canibus, sed fidelibus, ut 
vdificentur. 


Vzns. 23-33.— Si ergo conveniat universa Ecclesia 
in unum,et omnes linguis loquantur, intrent autem 
idiot aut infideles, nonne dicent : Quid insaritis ? 
Si autem omnes prophetent, intret autem quis infi- 
delis vel idiota, convincitur ab omnibus, dijudicatur 
ab omnibus. Occulla enim cordis ejus manifesta 
fiunt,etita cadens in faciem adorabit Deum,pronun- 
tlians quod vere Deus in vobis sit. Quid ergo est, fra- 


dicat : Quandoquidem h:ee eveniunt de locutione 
linguarum, ergo quid de eis, o fratres, agendum 
est ? scilicet hoe : Cum convenitis in unum, utimini 
linguis ad zedificationem, sieut ecetera facienda sunt. 
Nam unusquisque vestrum habet aliquod donum quo 
potest uti ad. :edificationem, ideo nullus se excuset, 
verbi gratia, alius. abet psalmum, id est laudem 
Dei per canticum. Vel, habet. psalmum, id est gra- 
tia Dei psalmos intelligit. Alius habet linguam, alius 
doctrinam, de moribus. Vel,doetrinam,id est spiritua- 
lem sensum per prudentiam. Alius habet apocalypsim, 
id est revelationem ; alius habet. interpretationem 
linguarum, vel seripturarum. Omnia autem, hiec et 


1671 


alia, ad edificationem fiant, id est fieri debent. Sive A 
ete. Quasi dieat : Caetera. suis modis ad sdificatio- 
nem agenda sunt, lingua vero sic est utendum : 
Sive quis, id est si aliquis, lingua loquitur secundum 
duos, fiat locutio, aut secundum tres, ut multum fit, 
id est duo vel tres loquantur, et non. plures quam 
ires, ut occupent. diem loquentes linguis, et non sit 
locus prophetis Scripturas disserentibus, qui totius 
Eeclesiz sunt illuminatores. Dico ut locutio linguze 
fiat secundum duos aut tres, et hoc idem fiat 
4d «599 per partes Ecclesi. Vel. ut unus post al- 
terum loquatur, vel intereise, et ubieunque vel 
quandocunque quis loquatur, unus sit qui interpre- 
tetur, id est aliquis sit qui exponat populo. Si au- 
tem non fuerit interpres, taceat linguis, loquens, in 
Ecclesia, ubi nihil debet esse, ubi cdificatio ; sibi 
autem loquatur, linguis, id est tacite oret Deum. 
Sibi loquitur, qui compungitur ex his que dicit. 
Et hie Deo loquatur, id est ad honorem Dei, quem 
laudat vel honorat. Prophete etiam duo tantum, 
aut tres dicant sigillaüm, non plures ergo debent 
esse qui linguis loquuntur. Ideo dieit duo vel tres, 
quia sufficit sermo tot hominum. Et in ore duorum 
vel trium stat omne verbum (Deut. xix). Ceteri au- 
tem tacite dijudicent, quid dicant, an aecipiendum 
sit an non. (juod si aliquid melius revelatum fuerit 
per Spiritum sanetum, sedenti, id est illi qui audie- 
bat, prior prophetans £aceat, et det illi locum αἱ 
dicat. Quia datur aliquando inferiori quod non su- 
periori. Ideo dico ut det locum : potestis enim omnes, 
eliam sedens, aecepta prophetandi gratia, prophe- 
tare, non tamen simul, ne perturbatio fiat, sed 
per singulos, ut, ia ordinato usu prophetice, omnes, 
etiam majores, discant, et omnes, etiam minores, 
emhortentur alios. Ef spiritus. Quasi dicat : Loquens 
debet cedere sedenti, e£, id est quia, spiritus pro- 
phetarum subjecti sunt prophetis, id est Spiritus 
sanctus, qui unus est. Sed pluraliler dicit, propter 
multos prophetas quos replet, vel propter plura dona 
ejus : subjectus est prophetis, ut quando volunt ta- 
cere, et quando volunt loqui possint, et non cogit 
eos, ut Pythonieus, clamare aliqua vel subticere. 
Unde si prior non cedit, videtur non esse Spiritus 
Dei. Subjeetus etiam dieitur spiritus, dum suggerit, 
et juvat bonos conatus. Nom emim. Quasi dicat : 
Vere subjeetus est. Quia aon est dissensionis Deus, 
id est discordiz auctor, sed pacis, et ideo alter ce- D 
dat alteri. Dissensionis autem Deus esset, si quos 
replet simul loqui compelleret, quod. non faeit : po- 
tius facit ut alter alteri. cedat ; aliter. dissensionis 
esset, et non pacis. Hzc autem de ordinabili usu 
linguarum et propheti:&, sicut in nostra Ecclesia 
doceo. Et ita vobis dico, sicut in omnibus Ecclesiis 
etiam sanctorum doceo. Quasi dicat : Non est no- 
vum, vel singulare quod vobis dico. Ideo firmiter 
tenete. 

Vgns. 34-40. — Mulieres in ecclesiis taceant ; non 
enim permittitur eis loqui,sed subditas esse, sicut et 


PETRI LOMBARDI 


1672 


lex dicit. Siquid autem volunt discere, domi viros 
suos interrogent. Turpe est enim. mulieri loqui in 
ecclesia. An a vobis verbum Dei processit, aut in 
vos solos pervenit ? Si quis videtur propheta esse, 
aut spiritualis, cognoscat qui scribo vobis, quia 
Domini sunt mandata. Si quis autem ignorat, igno- 
rabitur. Itaque, fratres, eemulamini prophetare, et 
loqui linguis nolite prohibere. Omnia autem honeste 
et secundum ordinem fiant in vobis. 

Mulieres. | Augustinus] Quasi dicat : Etsi dixi quod 
potestis omnes prophetare, tamen mulieres taceant 
in ecclesiis, ut nee loquantur linguis nee prophetent. 
Non enim permittitur eis ab aliqua auctoritate 
loquiin ecclesia, sed potius pr:ecipitur esse subditas 
viris, quod velum innuit. Sicut et lex dicit, in 
Genesi : Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur 
Lui. δὲ quid autem volunt discere, interrogent 
viros suos, οἱ hoc. domi, tantum. Turpe est euim 
mulieri loqui in. ecclesia, quia contra. disciplinam 
eeclesiasticam est. [Ambrosius] Et. quia pro peccato 
quod induxit mulier, semper debet verecundari. (ἢ 
à. vobis, quia forte de linguis et prophetia quibusdam 
Apostolus non recte locutus fuisse videretur, ne 
aliter ordinare presumerent, quia et in aliis suas 
iuslituliones mutaverant, subditur inerepatio qua 
arguit eos. Quasi suis institutionibus dimissis ali- 
quas novas vellent inducere quod non possent. Quia 
ab eis non processit verbum Dei, nec soli aecepe- 
runt, quod ait sub interrogatione, ita : 4n a vobis ἢ 
Quasi dieat : Non debetis mutare quod tradidi, quia 
an processit verbum Dei a vobis, ad nos, imo a no- 


C pis ad vos. Ideo ita arguit eos, quia sie se jactabant 


Corinthii, quasi beneficium darent accedentes ad 
fidem, non acciperent, et exemplo eorum celere 
gentes vocarentur ad fidem. Ideo illos iterum arguit 
subdens : Auf in vos solos pervenit verbum Dei. 
Quasi dicat : Non, imo in alios plures. Et ideo quod 
alii tenent, tenete. Ideo sic arguit eos, quia tales 
se prebebant elatione vanitatis, quasi si ipsi non 
obedirent verbis fidei, nemo crederet. δὲ quis vide- 
tur propheta esse, aut spiritualis, ete. Quasi dicat : 
Item ideo mea precepta tenere debetis, guia que 
scribo vobis, mandata Domini sunt, et oportet ut ita, 
cognoscat ea esse, si quis vere est propheta, aut 
spiritualis, ut videtur esse. Alioquin si contra va- 
dit, nec propheta est nec spiritualis. Hcc dicens 
tangit pseudoapostolos, qui pro desideriis hominum 
non divina, sed terrena docebant. [deo dicit, pro- 
pheta vel spiritualis, quia sunt spirituales qui 
non sunt prophete, qui non habent notitiam de 
futuris. Si quis autem. [|Haimo] Quasi dieat : Man- 
dala sunt Dei quz? scribo, sed si. quis ignorat hwe 
esse mandala Dei, et non vult credere esse 
mandala Dei, ignmorabitur a Deo in futuro, id est 
reprobabitur, et non cognoseetur esse inter prae- 
destinatos, ut in Evangelio legitur, Dominus 
dicturus malis : Nescio vos (Matth. xxv), id est 
non novi vos esse meos, vel inter przdeslinatos. 


16173 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1614 


(93) Et recte. qui nescit Domini esse qui dicit A e£ quia visus est Cephe, et post hoc undecim. 


Apostolus, et ipse a Domino ignorabitur in die ju- 
diei. Vel ita: Si quis, etc., solidam vult esse Apo- 
stolus scientiam spiritualium qu:e docet, et spiri- 
Qualiter debere intelligi sciens, ait, si quis. Quasi 
dieat: Tenete quod dixi, et spiritualiter, et. vere 
hec intelligite. Et hoc est quod ait, si quis videtur 
propheta esse, aut spiritualis, id est si quis est quod 
videtur, cognoscat, id est vere et spiritualiter intelli- 
gat, qui scribo vobis, quia vere spiritualia sunt. 
Per hoc innuit difficilia esse verba Epistolarum, cum 
a propheta vel spirituali jubet cognosci. (94) Et 
nota quod ait, si quis videtur propheta aut spiritua- 
lis, quod utique non est, si non ita esse cognoscit. 
Qui enim vere est, ita esse cognoscit. Et ideo co- 
gnoscat quia Domini sunt mandata. Si quis autem 
hzc ignorat, ignorabitur. Non de omnibus quie 
scripsit, dieit hec Apostolus, tanquam ista poena 
sint illi plectendi, qui non valent discernere ineffa- 
bilem Trinitatis unitatem. Pusilli enim in Christi 
cruce gloriantes, et si ignorant que subtilissime 
disseruntur, tamen ad gloriam perveniunt, quia non 
perit unus de pusillis, pro quibus mortuus est Chris- 
tus. Non igitur hoc dicit de his qui vix ad pauco- 
rum intelligentiam, eamque exiguam quantulaeun- 
que in hae vita de re tanta esse potest, perve- 
niunt, sed de predictis que fidem et mores edifi- 
cant, scilicet ut linguis prophetia prwponatur, ut 
illa non perturbate agantur. Quasi prophetie spi- 
ritus etiam invitos loqui cogeret, ut mulieres ta- 
ceant in Ecclesia, ut omnia honeste et secundum or- 
dinem fiant. Coercet ergo et ad pacifieum ordinem 
revocat inquietos, tanto ad seditionem faciliores, 
quanto sibi videbantur spiritu excellenti:, cum su- 
perbiendo euneta turbarent, Et est, si quis ignorat 
hzc praedieta, sive magnus, sive parvus sil, ignora- 
bitur, id est improbabitur. [Augustinus] Non enim si 
ad scientiam referas, ignorat Deus aliquos, vel ali- 
qua, qui tamen in judicio dicet : Non novi vos (Matth. 
vn); sed eorum improbatio hoc verbo insinuata 
est. Itaque. [Ambrosius] Quasi dicat: Quia inter- 
pretatio zedificat. Itaque, o fratres, emulamini, d est 
desiderate prophetare, et tamen loqui linguis nolite 
prohibere, ne fiat. dissensio. Omnia autem. Quasi 
dicat: Dico, nolite prohibere, sed omnia tam hcec 
quam alia facite in vobis, non pueriliter sed honeste, 
scilicet cum pace, et secundum ordinem predictum, T) 
ut ulilius minus utili przeponatur. 
CAPUT XV. 

Vzns. 1-9. — Notum autem vobis facio, fratres, 
Evangelium , quod predicavi vobis , quod et acce- 
pistis, in quo et statis, per quod et salvamini, qua 
ratione pra dicaverim vobis, si tenetis, nisi frustra 
credidistis. Tradidi enim. vobis in. primis quod et 
accepi, quoniam Christus mortuus est pro peccatis 
nostris secundum Scripturas, et quia sepultus est, 
et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas, 


(95) Augustinus, super Joannem. 
(94) Id. ad Encodium. 


PATROL. CXCI. 


Deinde visus est plusquam quingentis fratribus 
simul, ez quibus multi manent usque adhuc ; qui- 
dam autem dormierunt. Deinde visus est Jacobo, 
deinde apostolis omnibus. Novissime autem omnium 
tanquam abortivo visus est mihi. Ego enim sum 
minimus apostolorum , qui non sum dignus vocari 
apostolus , quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. 


Notum autem. [Ambrosius] Finito tractatu de do- 
nis Spiritus sancti, agit de resurrectione mortuo- 
rum. Hac utique causa, quia cum ipso docente recte 
credidissent de ea, postea tamen quorundam 4 O9 
praviloquiis corrupti ab hac fide recesserant. Ipsam 
ergo futuram probat primo per resurrectionem 
Christi, deinde per alia multa. Quasi dicat: De spi- 


Britualibus hucusque docui, sed modo, o fratres, fa- 


cio vobis motum Evangelium de resurrectione 
mortuorum, quod jam pr«dicavi vobis. Quasi dicat: 
Non est novum, quod et accepistis, id est dignum 
acceptione judicastis; im quo et statis, id est stare 
datur vobis qui sine eo caditis, per quod et salvamini, 
jam exereitudine spei, et salvabimini in futuro 
in veritate rei et speciei, si tamen retinetis qua ra- 
tione predicaverim vobis, id est si tenetis illud 
Evangelium de resurrectione mortuorum ea ratione 
qua confirmavi vobis, id est per resurrectionem 
Christi : tenetis dico, nisi frustra credidistis, id est 
aut tenetis resurrectionem mortuorum, aut incassum 
est fides, qu: non accipitur nisi spe resurrectionis. 
Vel ita: nisi. Quasi dicat : salvabimini, dico, nisi 
frustra credidistis illud idem quod przdicavi vobis 
ed confirmationem resurrectionis mortuorum. Tra- 
didi enim istud vobis in primis, id est inter maxima, 
et adhue trado quod δὲ accepi a Spiritu sanclo 
non finxi, scilicet quoniam Christus mortuus. est, 
non pro sua necessitate, sed pro peccatis nostris. 
Et hoc dico, secundum. Scripturas Veteris Testa- 
menti, qux? mortem Christi futuram cecinerunt. Unde 
Isaias: Ut ovis ad occisionem | ductus est (Isa. 
Lir). Et item: Tolletur aterra vita ejus ab iniqui- 
tatibus populi mei (ibid.). Ductus est ad mortem ; 
et etiam tradidi quia sepultus est: [Haimo] οἱ hoc 
similiter seeundum Scripturas. Ait enim Isaias :Da- 
bit impios pro sepultura, et divites pro morte sua 
(ibid.).Et item : Erit, inquit, sepulcrum ejus glorio- 
sum (Isa. X1). Et etiam tradidi, quia resurrezit, 
probata vera morte, et hoe tam cito, scilicet. tertia 
die, ut ea potestate eredatur nos posse suscitare. Et 
hoe dixi : Secundum Scripturas. [Ambrosius] Inquit 
enim Osee : Post biduum vivificabit nos, et in die 
terlio resurgemus, et vivemus in. conspectu ejus 
(Ose. v1.) Si autem. mortuus et sepultus resurrexit, 
ne, dubitetis mortuos et sepultos resurgere. Et 
etiam tradidi, quia visus est, post. resurrectionem, 
Ceplue, id est. Petro, priusquam aliis viris quibus 
apparuisse legitur in. Evangelio. (95) Aliter contra- 
rium esset quod primo mulieribus apparuisse legitur. 


(95) Id., De consensu evangelistarum. 


53 


1615 
Et post luec visus est undecim. apostolis in concla- A 
vi. (96) Alia littera habet duodecim, quod per synec- 
dochen aecipitur. Ubi enim pars major est aut po- 
lior, solet ejus nomine eliam illud comprehendere 
quod ad ipsum nomen non pertinet, qualiter illud 
dietum est: Nonne ego vos duodecim elegi (Joan. 
vr, eum iamen Judas de electis non esset: ita et 
hie dieitur. Hune enim numerum verum cum articu- 
lo Grzci codices habent, ut non quicunque xit, sed 
illi in eo numero intelligantur, (97) sed undecim 
nonnulli codices habent, quod credo perturbatos 
homines, emendasse. Neutrum tamen veritati repu- 
gnat. Deinde visus est plusquam quingentis fratri- 
bus simul, hoc non in Evangelio legitur. Ex quibus 
mulli manent usque adhuc, qui testes sunt, si 
quiritis ab eis. Quidam autem illorum dormierunt, 
id est mortui sunt, in hoc testimonio permanentes. 
[Ambrosius] Deinde visus est Jacobo singulariter; 
nee hoc in Evangelio est; deinde apostolis omnibus 
apparuilin ascensione. Novissime autem omnium, 
scilicet post ascensionem, visus est et mihi, primum 
de eclo, post oranti in templo. Mihi, dico, tanquam 
aborlivo, id est simili abortivo, quia coactus est ad 
Deum converti, ut aborlivus cogitur nasci. Vel abor- 
livus dieitur, quia extra tempus natus, in Christo 
apostolatum accepit, jam Christoin ecelum assumpto. 
Aborüivus enim dicitur qui extra tempus  legili- 
mum et congruum nascitur, id est antequam debeat 
vel post. [Haimo] Sie et Paulus hie dictus est abor- 
tivus, quia tardius natus est in Christo quam debuis- 
set. Vel similis abortivo dicitur, quia minor aliis 
apostolis erat consideratione preeteriti status, vel tem- 
pore. Unde subdit: Ego emim ete., quasi dicat: 
Recte post omnes apparuit mihi, quia ego sum mini- 
mus apostolorum, consideratione praeteritorum, et 
dicit hoe causa humilitatis. [Ambrosius| Vel minor 
erat aliis tempore vocatione, quia ultimus vocatus 
est, non dignitate, labore, preedieatione. Qui etiam 
non sum dignus vocari apostolus, [Haimo] si mea 
praecedentia attendantur merita. Unde subdit : Quo- 
niam. persecutus. sum Ecclesiam Dei, [Ambrosius, 
Haimo] firmius testimonium est ab inimico, quod 
ante fuerat apostolus. 

VEns. 10-19. — Gratia autem Dei sum id quod 
sum; eL gralia ejus in me vacua mon. fuit, sed 
abundantius illis omnibus laboravi: non ego autem, 
sed gratia Dei mecum. Sive enim ego sive illi, sic 
prodicavimus, el sic credidistis. Si autem Christus 
predicatur quod. resurrexit a. mortuis , quomodo 
quidam dicunt in vobis quoniam resurrectio mor- 
Luorum non est? Si autem resurrectio mortuorum 
non est, neque Christus resurrexit. Si autem Chris- 
Lus non resurrexit, inanis est. predicatio nostra, 
inanis est et. fides vestra. Invenimur autem. et 
[alsi testes Dei, quoniam. lestimonium | divimus 
adversus Deum. quod. suscitaverit Christum. quem 
non suscilavit, si mortui non. resurgunt. Nam. si 
mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. 


B 


C 


(96) Augustinus, in libro Quist. sup. Gen. 
(97) Id., De consensu evangelistarum. 


PETRI LOMBARDI 


1676 


Quod si Christus non. vesurrezit, vana est [ides 
vestra. Adhuc enim estis in peccatis vestris. Ergo 
et qui dormierunt in. Christo, perierunt. Si in hac 
vita tantum in Christo sperantes sumus, misera- 
biliores sumus omnibus hominibus. 


Et quasi quis qucereret : Si non est dignus vocari 
apostolus, cur ergo apostolus! Respondet: Gratia 
Dei sum id quod sum, id est apostolus. Deo dat 
gloriam qui eum elegit, non sibi, et recte, gratiam 
nominat. [Augustinus] Primum enim sola gratia dat 
Deus, cum mon precedant nisi mala merita, sed 
post, per gratiam incipiunt bona merita. Meritum 
enim fuit in Paulo, cum persequebatur Ecclesiam 
Dei, sed malum. (98) Cum ergo haberet hoc meri- 
tum malum, redditum est ei bonum pro malo, quod 
ostendit eum ait: Gratia Dei sum id quod sum. Et 
ut ostenderét etiam liberum arbitrium, addit: Et 
gratia ejus, [Augustinus] id est apostolatus, in me 
non fuit vacua, [Ambrosius] id est otiosa, quia 
propter hoe. quod persecutor fuit, non minor gratia 
fuit ei in apostolatu. Non fuit vacua dieo, sed abun- 
dantius omnibus illis, sigillatim laboravi, (99) quia 
in tot populis in quot illi non laboraverunt, hoc ta- 
menmaegis impletum est, quia et de opere manuum 
vixit, nec Evangelio minus fecit. Et ne ipsa 
voluntas sine gratia Dei putetur aliquid posse, sub- 
dit: Non ego autem solus sine gratia operor, sed- 
gratia Dei mecum, id est cum. libero arbitrio. [Au- 
gustinus| Plane, eum data fuerit gralia, incipiunt 
esse merita nostra bona. Per illam tamen, quia si 
illa se subtraxerit, cadit. homo. Sive enim. Quasi 
dicat : Mortuus. surrexit, et vere, quia sic pra:dica- 
mus, scilicet. Christum surrexisse, sive ego, sive 
illi, alii apostoli. Vel ita continet. Quasi dicat : La- 
boravimus ego et alii apostoli, et vere, quia in hac 
przdieatione, quod ita ait, sive enim ego sive illi 
sic predieavimus, ubique scilicet Christum. sur- 
rexisse ; et vos sic credidistis : Arguit eos, quia, eum 
hzc fides manifesta sit, apud omnes Ecclesias, illi 
inde desciverant. Vel ita continet. Quasi dicat: Vere 
per gratiam hoc habeo, quia sive ego sive illi, id est 
ego et illi; sie, id est per gratiam, predieavimus, et 
vos sie, id est per gratiam, eredidistis. 


Si autem. Hucusque ostendit Christum  resur- 
rexisse. Nune per resurrectionem ejus probat resur- 


D reetionem mortuorum. Quasi dieat: lta constat 


Christum resurrexisse a morte. Si autem, hoc est, 
scilicet si Christus resurrexit a mortui, quiest 
efficiens eausa resurrectionis mortuorum, quod prz- 
dicatur, ab omnibus veris apostolis, quomodo dicunt 
quidam in vobis, quoniam resurrectio mortuorum 
non est futura. Si autem. Quasi dicat : Dicunt qui- 
dam non esse futuram, sed si hoe est, id est si re- 
surreclio mortuorum non est futura, dicendum | est 
quod neque Christus resurreait, [Ambrosius] qui to- 
tum propter suos fecit. Hzec pseudoapostoli tradide- 
rant, qui negabant veritatem dicentes Christum nec ve- 


(98) Id., de gratia et libero arbitrio. 
(99) Id., super Joan. 


1671 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1678 


nisse in carnem, nec passum, nec resurrexisse. Si A dormientes, quia facile et integri de morte tanquam 


autem. Ne quis neget resurrectionem Christi, subdit 
inconvenientia dicens : Si autem Christus non sur- 
rezit, praedicatio nostra est inanis, id est inutilis, e£ 
fides vestra, similiter est inanis, id est inutilis, cum 
nulla remuneratio sit futura, quod vos non vultis. 
Invenimur autem, et non solum hoe inconveniens 
sequitur, sed eliam hoc aliud, quia nos apostoli, 
quibus omnes credunt, invenimur falsi testes Dei, 
qui de falsa laude sua irascitur, quoniam dirimuste- 
stimonium adversus Deum, scilicet qui et suscitavit 
Jesum Christum,quem non suscitavit, si mortui non 
resurgunt. 

(100) Perhorrendum est aliquid falsi de Deo dicere, 
et siad laudem ei videant pertinere, quia noa minori, 


sed majori fortassis scelere in Deo laudatur falsitas, B 


quam vituperatur veritas. Nam si. Quasi dicat : 
Deus non suscitavit Jesum, si mortui non resur- 
gunt ; nam non resurrexit, si illud est, quod ita di- 
cit : Nam si mortui non resurgunt, neque Christus 
resurrezit. (uod id est, sed, si Christus non resur- 
rexit, tunc fides vestra vana est, id est falsa, non 
tantum inutilis. Adhuc enim. Quasi dicat: Vere falsa 
est fides, si Christus non resurrexit, quia adhuc, 
scilicet post. baptismum, estis im peccalis vestris, 
quz remissa fore eredebatis. Sunt hie verze conne- 
xiones ratiocinationis, falsas tamen habentes sen- 
tentias. (1) Hzc autem et alia ideo inferuntur, ut 
hie erubeseat, eujus errorem hse sequuntur, que 
etiam ipse damnat. Ne ergo in hoc errore rema- 
neant, ergo. Adhuc subdit aliud inconveniens. Quasi 
dicat : Et quia ves estis in peccatis, ergo ef qui dor- 
mierunt in. Christo, id est qui mortui sunt in (ide 
Christi, fuerunt in peccatis, et ideo perierunt. Per 
hoe verecundiam illis ineutit et terrorem. Si. in hac, 
etc. Aliud inconveniens hie ostendit. Quasi dicat : 
Et si Christus non resurrexit, nos sumus sperantes 
in Christo, Ἔ 3 Φ id est in fide Christi, tantum in 
hac vita, ut resurrectionem futuram non speremus. 
Et si hoc. est, tunc miserabiliores sumus omnibus 
hominibus, qui vel hoe s:eculo fruuntur. 
VEns.20-24.— Nunc autem Christus resurrexit a 
mortuis primitie dormientium,quoniam quidem per 
hominem mors, et per hominem resurrectio mortuo- 
rum. Et sicut in Adam ommes moriuntur, ita et in 
Christo omnes vivificabuntur. Unusquisque aulem in 


C 


suo ordine, primitie Christus ; deinde hi qui sunt D 


Christi, qui in advenflm ejus crediderunt ; deinde 
finis , cum tradiderit. regnum Deo et. Patri , cum 
evacuaverit omne principatum et potestatem et 
virtutem. EA. 

Nunc autem. Quasi dieat : Si. Christus non re- 
surrexit, hzc inconvenientia sequuntur, sed pro 
his inconvehientibus vitandis, nunc apparet quod 
Christus resurrexit a mortuis, qui est, primitie 
dormientium, id est mortuorum, qui ideo dicuntur 


(100) Augustinus ad Hieron. 
(4) H. De doctrina christiana. 
(2) H., super Joan. 


de somni. dormitione resurgent, quorum primitize 
dieitur Christus, quia prius aliis tempore et digni- 
late surrexit. Quoniam quidem. Quasi dicat : Per 
Christum hominem poterunt resurgere, quoniam 
per hominem quidem multo minorem venit mors, 
et si hoc est, ergo e£ per hominem potest fieri resur- 
rectio mortuorum. Ecce primitiz, homo, et homo : 
homo ad vitam, homo ad mortem ; et ille nonnisi 
homo, iste Deus et homo. (2) Quis autem ille, quis 
iste, supponit. E£ sicut. Quasi dicat : Per quem 
venit mors, per quem resurrectio. Ecce : Et sicut 
omnes moriuntur corporali morte, in Adam, quia 
ejus filii sunt, a quo mortem et morlis meritum; 
traxerunt, ifa et omnes vivificabuntur in Christo, 
quia ejus filii sunt spirituali regeneratione. (3) At- 
tende quomodo ait omnes mori in Adam, et omnes 
vivificari in Christo, quia nemo ad mortem nasci- 
tur nisi per illum, nemo ad vitam nisi per istum. (4! 
Quia sicut per Adam omnes mortales in pena. facti 
sunt filii szeuli, iia et per Christum, omnes im- 
mortales in gratia fiunt filii Dei. Nemo quippe am- 
bigit hoc de morte corporis dictum, quoniam de re- 
surrectione corporis agebatur. Unusquisque autem. 
Quasi dieat : Hoc omnes communiter habebunt, sci- 
licet. quod resurgent, sed tamen different, quia 
unusquisque resurget in. suo ordine, id est in sua 
dignitate, martyr ut martyr, apostolus ut apostolus, 
sic et c:teri. Primitie, etc. Ordines hic exponit, ut 
de re certa, et tempora quando faetum sit, e* quando 
futurum sit ut resurzant. mortui. [Ambrosius] Pri- 
miti:, id est primus tempore, et maximus dignitate 
Christus est, qui prior resurrexit ut fidem faceret, 
et formam daret credentibus. [Haimo] Deinde omnes 
hi qui sunt Christi, scilicet qui in Christum credunt, 
qui minus eo digni sunt, resurgent posteriores 
tempore, et dignitate minores, et qui sunt Christi 
exponit dicens : Quicrediderunt in adventum ejus, 
id est ipsum ad remunerandos bonos venturum. Vel 
in librotalislittera habetur. Deinde : Quisunt Christi 
in advertu ejus, scilicet resurgent, id est cum vene- 
rit ad judicium; deinde erit finis, id est consumma- 
tio, hoc ponit ad commendationem resurrectionis. 
qua impleta et finis erit mundi, et consummatio 
omnium ; et hoc erit, cum Christus tradiderit, id est 
representaverit regnum , id est illos quos in bonis 
operibus rexit, Deo creatori suo, in quantum est 
homo, e£ Patri suo, inquantum est Deus. Ideo autem 
dieitur tradere Patri, ut. ostendatur quia alia per- 
sona est Filius quam Pater. (5) Non ergo sie arbi- 
tremur Christum traditurum regnum Deo et Patri, 
ut adimat sibi, quod quidam vaniloqui erediderunt. 
Cum enim dicitur tradiderit regnum Deo, non sepa- 
ratur ipse vel Spiritus sanetus, quia simul cum 
Patre unus est Deus Filius et Spiritus sanctus. 
Quid ergo est, cum tradiderit regnum Deo ct Patri, 


(5) Md., ad Dardanum. 
(4) M., ad Optatum. 
(3) Id., De Trinitate. 


1619 


PETRI LOMBARDI. 


1680 


quasi modo non habeat regnum Deus pater ! Sed A sub pedibus ejus. Cum autem dicat, omnia subjecta 


hoc ita dietum est, cum tradiderit regnum Deo et 
Patri, id est eum perduxerit eredentes ad contem- 
plationem 'Dei Patris, ubi est finis omnium , et re- 
quies sempiterna, et gaudium. Ergo tunc erit. finis, 
cum regnum, (6) id est quos redemit sanguine Filii 
tradiderit contemplando Deo et Patri, nonquod ipse 
adimat sibi, quia unus Deus est eum Patre. Tunc 
justi fulgebunt sicut sol in regno Patris ejus (Matth. 
xim). (7) Regnum fulgebit in regno, cum regno vene- 
rit regnum, quod nunc oramus, cum dicimus : 
Adveniat regnum. tuum (Matth. v1). (8) Tradet ergo 
regnum Patri, quando regnum quod seminavit, cum 
venit minor Patre, perducet ad speciem in qua 
wqualis non recessit a Patre. (9) Fideles quippe ejus 
quos redemit sanguine suo dicli sunt hie regnum 
ejus, eujus regnum etiam est omnis creatura. Sed 
aliter dicitur regnum Christi omnis creatura , aliter 
Ecclesia. (10) Regnum Christi dieitur omnis crea- 
tura secundum potestatem deitatis ; Ecclesia vero 
secundum proprietatem fidei, qui de illo est. Et est 
sensus : Cum tradiderit regnum Deo Patri, id est 
cum perduxerit illos ad conspectum deitatis, in 
quibus nune regnat Deus per fidem, quia tune reve- 
labitur a Filio Pater. Unde : Nemo novit Patrem, nisi 
Filius, e£ cui Filius voluerit revelare (Matth. x1). 
Ubi et essentia Filii cum Patre et Spiritu saneto 
videbitur, quod solis mundis cordibus dabitur, quie 
est summa beatitudo. (11) Vel ita : Cum tradiderit re- 
gnum Deo Patri , id est cum Patrem regnare mon- 
straverit quod modo creditur. Tune vero per speciem 
manifestationemque clarescet, et tune erit fimis, 
cum evacuaverit omnem principatum et potestatem 
et virlutem. Dum durat mundus, angeli angelis proe- 
sunt, dzemones deemonibus, homines hominibus, ad 
ulilitatem viventium vel deceptionem ; sed omnibus 
collectis, jam omnis prwlatio cessabit, quia neces- 
saria non erit. Hanc autem prelationem dicitur 
Christus evaeuare, quia suos omnes in regno exal- 
labit, qui hie humiles fuerunt, sieut ipse ex humili- 
tate regnat, quam habuit. Dislingue : Prineipatum, 
dieit majores ; et potestatem, dicit minores ; virtu- 
tem, illos qui miracula faciunt, vel fortes homines. 
[Haimo| Sed tune cessabit omnis creature preelatio 
in angelis et hominibus ; cessabit timor, regnabit 
charitas, non erit inter presidentes et. subditos ulla 


dissensio. [Augustinus] Vel ita : Cum evaeuaverit T) 


omnem prineipatum et potestatem et virtutem, quia 
tunc notum erit omnibus, nihil horum aliquos terre- 
nos vel eclestes habuisse ex se, sed ab illo, ex quo 
sunt omnia. 


Vgns.25-28.—0portet autem illum regnare donec 
ponat omnes inimicos sub pedibus ejus. Novissime 
autem inimica destruetur mors. Omnia enim subjecit 


(6) Augustinus, super Joan. 

7) Id., De Trinitate. 

(8) Id., in psalm. xxr. 

(9) Id., De Trinitate. 

(10) 1d., in libro Qu:est. LXXXIII. 


sunt. ei, sinedubio preter eum quisubjecit eiomnia. 
Cum autem subjecta fuerint illi omnia, tunc et ipse 
Filius subjectus erit illi qui subjecit sibi omnia, ut 
sit Deus omnia in omnibus. 


Oportet autem illum. Quasi dicat : Tune aperte 
regnabit, sed interim, oporlet illum regnare occulte, 
quia aliter Seriptura false essent ; et qui modo re- 
gnat, poterit suos suscitare. Oportet regnare, dico, 
donec ponat in futuro omnes inimicos sub pedibus. 
(12) Vel ita. Quasi dicat : Trade. regnum, evacua- 
bit potestatem : sed oporlet illum regnare, id est 
regnum ejus interim manifestari, donec ponat om- 
nes inimicos, voluntarios vel coactos, |Haimo] sub 
pedibus, id est. sub plena subjeclione, (13) vel sub 


B humanitate sua, ut ipsam revereantur et honorent , 


et Christum. hominem Deum et regem omnium 
agnoscant. Et est. sensus : Interim oportet regnum 
ejus manifestari, donec eum regnare fateantur om- 
nes inimici ejus, seilicet et illi qui ex injustis justifi- 
cantur, et ei fide subduntur, et illi qui ad justorum 
beatitudinem non perlinent, quia et ipsi eum re- 
gnare ipsa regni ejus manifestatione confusi fate- 
buntur. [Augustinus] Attende quod ait donec ponat, 
ete. Non enim ita dietum est, quasi eum posuerit 
inimicos sub pedibus, non sit postea regnaturus, sed 
ad tantam evidentiam regnum perducet, ul inimici 
non audeant negare quod regnet, quo amplius non 
erit manifestius, etsi amplius duret. Aliud est non 
amplius manifestari, aliud non amplius permanere. 


( Non amplius manifestari est, non fieri manifestius ; 


non amplius permanere, non esse perseverantius. 
Quando autem manifestius erit. regnum Christi 
quam eum ommibus claruerit inimicis? Dicendo 
ergo, donec, majorem excludit manifestationem re- 
gni, non ampliorem permanentiam. Itaetiam dietum 
est: Oculi nostri ad Deum, donec misereatur nostri 
(Psal. cxxu). Non ut tunc avertantur cum misertus 
fuerit, sed ut nihil amplius inquirant. Inter alia 
vero constat quod et potestatem susceitandi habet. 
Unde subdit : Novissima autem.Iterum autem com- 
mendatio resurrectionis est hic. Quasi dicat : Modo 
regnat Christus, et tunc regnabit. Tunc aperte re- 
gnabit, sed interim oportet eum regnare. Sed mors 
inimica, cui inimicamur, vel ipsa nobis, destruetur 
novissima, quia non erit quod destruatur, postquam 
mortale hoc. induerit immortalitatem, quia amplius 
non dissolventur homines, sicut heretici arbitran- 
tur. 

Omnia enim. Quasi dicat: Omnia ponet sub pedi- 
bus : quod utique poterit, quia Seriptura dicit quod 
Deus Pater, subjecit omnia sub pedibus ejus (Psal. 
vir), id est Christi, ut etiam mortem destruat. (14) 
Cum vero qui subjecit omnia sine dubio Patrem vult 


(11) Id., in eod. 

(12) 1d., in lib. eod. 
(18) Wl., in lib. eod. 
(14) H., in lib. eod. 


amm 


ox cA 


1681 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1682 


intelligi, sicut in Evangelio multis loeis Christus ad A divinitatem, eum subjecta fuerint illi omnia, id est 


Patrem refert αι habet, non solum propter for- 
mam servi, sed etiam propter principium de quo 
est, et de quo «equalis est ei de quo est. Hxc autem 
Seriptura quomodo intelligi debeat, ostendit, sub- 
dens : Cum autem Scriptura dicat, illud constat ex 
ejus auctoritate quod omnia sine dubio subjecta sunt 
ci, scilicet Christo, preter eum, id est deitatem ejus 
qui subjecit ei omnia. Qui sicut ex nullo est, ita 
nulla ratione potest alicui esse subjectus. Ipse enim 
principium est omnium. Cum autem. Quasi dicat : 
Deus non est ei subjectus, sed potius ipse Deo se- 
cundum quod est homo. [Augustinus] Quod ita ait : 
Cum autem subjecta fuerint illi, id est Filio, omnia, 
tunc etiam in ipsa prelatione ipse Filius, secundum 
quod homo, subjectus erit, cum corpore suo, quod est 
Ecclesia, E B & illi qui subjecit sibi omnia. (15) In- 
tende quod ait, cum fuerint subjecta, non ideo dicit 
hoc quin et modo subjecta sint. Et quod ait, et ipse 
subjectus erit, non hoc ita dicit quin et modo sub- 
jectus sit, sed quodam genere locutionis utitur, 
quod plerumque loquitur Seriptura, ut quod semper 
est tune in aliquo fieri dicatur, cum cognosci inci- 
pit ab eo, ut cum nomen Dei semper semen [sanc- 
ium] sit, dieitur tamen in oratione Dominica : 
Sanclificetur nomen tuum (Matth. v1), id. est san- 
clum esse innotescat. Ita etiam supradictum est, 
cum tradiderit, scilicet Deo et Patri, id est eum Pa- 
irem regnare monstraverit. Similiter et illud, eva- 
cuabit omxem potestatem, etc., quia tunc. omnibus 
erit notum nihil per se habuisse potestatis terrenos 
vel ecelestes nisi a Deo, ex quo sunt omnia. Tunc 
enim nulli spes aliqua remanebit in aliquo principe 
nisi in Deo. Et est sensus : Cum omnia subjecta illi 
fuerint, id est subjeeta esse innotuerit, tunc et. ipse 
subjectus erit illi qui sibi subjecit, id est innotescet 
illi subjectus esse seeundum formam servi, cui est 
aequalis seeundum formam Dei. {ΠῚ sit, quasi dicat : 
Tunc erit subjectus, ita tamen, ut secundum alte- 
ram nàturam, scilicet divinam, sit Deus, (16) unus 
cum Patre, et Spiritu saneto ens omnia que desi- 
derari possunt, i» omnibus membris suis, quia pr:- 
mium virtutis erit ipse qui dedit virtutem, quia 
Deus erit unde satientur. 

Omnia ergo erit, quze honeste desiderantur, quia 
Deus erit vita, et salus, et virtus, et. copia, et glo- 
ria, et honor, et pax, et finis desideriorum, et om- 
nia bona. Et haee erit in omnibus. In quibusdam 
slernis polest aliqua esse distantia, ipsa autem 
iternitas absque diversitate mensurce est. Et. multe 
mansiones in una vita erunt, scilicet. vari: merito- 
rum dignitates, sed ubi Deus erit omnia in omnibus, 
erit etiam indispari claritate par. gaudium, ut quod 
habebunt singuli, commune sit omnibus, quia etiam 
gloria capitis, omnium erit per vinculum charitatis. 
[Ambrosius] Vel ita ut agat de Christo. secundum 


(15) Augustinus, in lib. Quaest. LXXXIII. 
(16) Id., De civitate Dei. 


cum omnes adoraverint Christum ut Deum, tunc et 
ipse subjectus Filius erit illi qui subjecit sibi omnia, 
id est tunc Christus se Deum ostendet, sed de Deo, 
ut unius principii summa et ineffabilis auctoritas 
maneat. Ita ostendet se Deum de Deo, ut tamen sit 
unus Deus in omnibus, id est in confessione om- 
nium ex quo omnia sunt. Cum enim discet omnis 
creatura Christum esse suum caput, Christi autem 
caput esse Deum, non tantum erit unus Deus, in 
omnibus, id est in confessione omnium, sed etiam 
omnis creatura fatebitur ipsum esse ex quo sunt 
omnia, quia omnia ex ipso sunt. Si vero dixisset 
ut sit Deus in omnibus, intelligeretur in omnibus 
quidem esse vel per affectum, vel per communem 
sensum, non tamen omnia ex ipso esse. Sed cum 
dixit, omnia in omnibus, significavit quia ex ipso 
sunt omnia, et in omnibus ex ipso quia ab ipso 
creata sunt. In ipsis autem qui in omnium confes- 
sione unus erit Deus. Vel ita, ut sit. Quasi dicat : 
Filio erunt subjecta omnia, ita ut ipse Filius sit 
Deus omnia in omnibus, id est ut nemo eorum qui 
ei cohierent. amet. adversus eum suam propriam 
voluntatem. (17) Ipse est finis quem supra comme- 
moravit totum] breviter concludens, id est per 
Christum est consummatio, quam consummationem 
breviter vocavit ibi. Deinde finis, post membra- 
tim explicans quomodo sit consummatio cum ait, 
cum tradiderit regnum et evacuavit omnem princi- 
patum, etc., etest ut sit Deus omnia in omnibus, id 
est ut nemo cohzrentium. οἱ, amet adversus eum 
aliquid, et tune manifestum sit quod dicitur. Quid 
habes quod non accepisti ? Tunc. enim. manifestum 
erit nihil boni aliquem habere vel habuisse nisi ἃ 
Christo. (18) Illud etiam nemo cstimet. quod Pater 
sic subjecerit omnia Filio, ut ipsum Filium sibi 
omnia subjecisse non putet. Inseparabilis enim 
est operatio Patris et Filii. 

Vrns. 29-34. — Alioquin quid facient qui bapti- 
zantur pro mortuis? Si omnino mortui non resur- 
gunt, uL quid et baptixantur pro illis ? Ut quid et 
nos periclitamur omni hora ? Quotidie morior 
propter vestram gloriam, fratres, quam habeo in 
Christo Jesu Domino nostro. Si secundum hominem 
ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest si 
mortui nom resurgunt ? Manducemus et bibamus, 
cras enim moriemur. Nolite seduci. Corrumpunt 
mores bonos colloquia mala. Evigilate, justi, et no- 
lite peccare. Ignorantiam enim Dei quidam habent. 
Ad reverentiam vobis loquor. 

Alioquin, ete. Adhue aliud inconveniens Ostendit, 
si resurrectio mortuorum non est futura, quia si 
mortui non resurgent, tunc nec Christus resur- 
rexiL ; et si ipse non resurrexit, tune in baptismo 
non fit remissio peceatorum. Quasi dicat : Resur- 
gunt mortui, Alioquin, scilicet si non est resurre- 


(17) 14... in lib., Quiest. LXXXIIIL, 
(18) Id., De Trinitate. 


1683 


PETRI LOMBARDI 


1684 


ctio mortuorum futura, illi qui baptizantur pro mor- A et est ibi vox Judaorum desperantium in captivi- 


tuis, id est pro peccatis delendis, vel, pro se. mor- 
tuis faciendis, ad similitudinem | mortis | Christi, 
quid facient, cum non sint vitam habituri ? Iterat 
idem aliis verbis dicens, si mortui omnino non re- 
surgunt, ut nec etiam Christus resurrexit, u£ quid 
etiam baptixantur pro illis, id est pro peccatis, eum 
ipsa non dimittantur, si Christus non resurrexit ? 
[Haimo] Vel ita, alioquin : Fuerunt. quidam im- 
periti qui baptizabantur pro his qui de hac vita 
sine baptismo discesserant, putantes illis prodesse. 
Timebant enim ne aut illi non resurgerent, aut. male 
resurgerent. [Ambrosius] Ideo si quis istorum pro- 
pinquus sine baptismo migrasscet de mundo, vivus 
aliquis in nomine illius baptizabatur, putans mor- 
tuo prodesse. [Haimo] Quod non sine causa com- 
memorat Apostolus ; [Ambrosius] non enim fac- 
tum illorum probat, sed fixam fidem in resurre- 
clione ostendit. Et est sensus, alioquin, scilicet. si 
resurrectio mortuorum non est futura, illi qui ba- 
plizantur pro mortuis, [Haimol id est vice eorum 
qui mortui sunt, quid facient, id est, quid proderunt 
ipsis mortuis, id est quid proderit illis qui resur- 
recturi non sunt. quod vivi baptizantur pro eis? 
nihil utique. Et si omnino mortui non resurgunt, 
ut quid et baptizantur pro illis ? Quasi dicat : llli, 
idest mortui, cum peccata non remittantur nisi 
causa futur; resurrectionis ? Quasi dicat : Si. stulti 
adeo cerli sunt de futura resurrectione, vos non 
debetis dubitare. U£ quid. Quasi dicat : Si mortui non 
resurgunt, u£ quid et nos, qui non stulli. sicut ,prc- 
dicti, sed sápienles videmur ? Hos enim discernit a 
predietis, dum ait, et nos ut quid, inquam et nos, 
perielitamur, id est pericula patimur, omni hora? et 
non solum pericula patior, sed etiam morior quoti- 
die, [Haimo] id est pericula mortis subeo, o fratres, 
propter gloriam vestram, scilicet, ul. vos zeternam 
gloriam ceonsequamini, (19) vel per gloriam vestram, 
juro. Ecce Apostolus juravit, ut. seiamus quia ve- 
rum jurare, non est peccatum. Sed non ideo in 
dubiis jurandum est. Et tutius est non jurare quam 
consuetudine jurandi pojerare. Falsum vero jurare 
gravissimum est peccatum. Non est contra praee- 
plum juratio, quz? non est a malo juranlis, sed in- 
ereduli velinfirmi, qui non aliter credit. Quam, 
ete. Quasi dieat : Per gloriam vel propter gloriam 
dieo, non quidem humanam, sed :lernam, quam 
jam habeo spe, in. Christo Jesu Domino nostro, id est 
dum considero quod ipse per passionem est glori- 
fieatus. Iterum : Si mortui non resurgunt, quid mihi 
prodest, si ego pugnavi, id est disputavi, ad bestias 
Ephesi, in est contra beslialiter viventes in Epheso ? 
[Haimo| Pugnavi, dico, agens, secundum hominem, 
id est rationabiliter, quia hominis est credere, non 
mori hominem ut bestiam. |Ambrosius| Iterum, 
si mortui non resurgunt, hoc. solum restat, man- 
ducemus et bibumus, cras enim, id est. in proximo 
moriemur. Hoc de Isaia sumit Apostolus, [Haimo] 


(19) Augustinus, in serm. de Ep. Jacobi. 


D 


late; [Ambrosius] quod Apostolus refert ad illos 
qui de resurrectione dubitabant. (20) Hoc enim di- 
cit propter eos qui quasi nihil futurum sit post 
mortem, ventri tantum student, ut pecora, qui 
fidem asserentium resurrectionem irrident dicentes : 
Quis inde venit ? non audivi vocem. cujusque inde 
venientis ex quo positus esL ioi a;us meus, ex quo 
atavus meus, ex quo pater meus, nullius vocem 
audivi; quibus respondetur : Stulte, si pater tuus 
resurgeret, crederes ? Deus omnium surrexit et non 
credis, qui voluit mori et surgere ut omnes uni 
crederemus, ne a multis deciperemur : crederes 
patri iterum morituro, et non credis jam immor- 
tali ? Qui etiam se contrectandum discipulis prze- 
buit, quibus videntibus in colum ascendit, cujus 
fidem de colo misso spiritu orbis recepit, qui de- 
nique testimonium habet in coo, testimonium in 
terra, testimonium ab angelis, testimonium ab in- 
feris. Quid ergo remansit quod non clamet ? De- 
sinant ergo. murmura male loquentium, et cor- 
rumpentium bonos mores colloquiis malis. Nolite. 
[Augustinus] Quasi dicat: Propter hec omnia, 
nolite seduci, per pseudo qui de medicina quasrunt 
vulnus, etde Scripturis conantur torquere vincu- 
lum, unde laqueum mortis injiciant. Corrumpunt 
enim. Quasi dicat : Non. seducamini, nee etiam 
placeat vobis eolloqui illis, quia, colloquia eorum 
mala corrumpunt bonos mores, id est virtutes eliam 
necant, dum faciunt non sperari resurrectionem. 
[Ambrosius] Assiduitas enim  praviloquii vitiat 
mentem, et ideo ab his cavendum est. Evigilate. 
Quasi dicat : Hoc nolite, sed potius contra illos, 
evigilatle a torpore, et sie eritis justi, et post mo- 
lite peccare, quod exigit justitia Dei, scilicet ne pec- 
cetis, illis consentiendo qui ignorant Deum. [Au- 
gusünus| Unde subdit: lgnorantiam enim Dei 
quidam habent ili, scilicet, qui mortuos resurrectu- 
ros stultum esse dicebant credere. Et hoe loquor 
vobis ad verecundiam, vel reverentiam, id est ut 
eis acquiescere vereamini, vel verecundemini, id 
est ut pudeat vos credere ignaris. [Ambrosius] Vel 
ad verecundiam vobis loquor, id est ad utilitatem 
vestram. 


Vrns. 35-46. — Sed dicit aliquis : Quomodo. re- 
surgunt mortui ? Quali autem. corpore venient ? 
B B2 Insipiens tu, quod seminas non vivificatur, 
nisi prius moriatur. Et quod seminas, non corpus 
quod futurum est seminas, sed nudum granum, u£ 
puta tritici, aut alicujus ceterorum. Deus autem 
dat illi corpus sicul vult, et. unicuique seminum 
proprium corpus. Non omnis caro eadem caro, sed 
alia hominum, alia pecorum, alia volucrum, alia 
autem piscium; et corpora celestia, et corpora ter- 
restria. Sed. alia. quidem. celestium gloria, alia 
autem terrestrium. Alia claritas solis, alia claritas 
lunc, et alia claritas stellarum. Stella enim a 


(20) Augustinus, De sermone in monte. 


1685 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1686 


stella differt in claritate, sic et resurrectio mor- Α ejusdem dignitatis, licet sit de eisdem elementis. Et 


tuorum. Seminatur in corruptione, surget in incor- 
ruptione. Seminatur in ignobilitate , surget in 
gloria. Seminatur in infirmitate, surget in virtute. 
Seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. 
Si est corpus animale, est et corpus spiritale, sicut 
scriptum est : Factus est primus homo Adam in 
animam viventem , novissimus Adam in spiritum 
vivificantem. Sed non prius quod spiritale, est, sed 
quod. animale. 

Sed dicit. [Ambrosius] Hactenus per rationes pro- 
bavit mortuorum resurrectionem futuram, modo per 
ipsam rerum naturam idem posse fieri ostendit, 
etillorum damnat: sententie, quos ignorantiam 
Dei habere dixit, verba profert. Quasi dieat: Per 


hoc est quod ait: Non ommis caro est eadem caro, 
id est. ejusdem dignitatis, sed alia hominum est, 
alia pecorum, alia. volucrum, alia autem piscium. 
In his iste sensus est: (21) Si genera carnis, cum 
sint cuneta mortalia, differunt tamen inter se, pro 
diversitate animantium, non mirum est si in resur- 
rectione mortuorum gloria distabit. E£ sunt corpora 
cclestia, ut volatilium, velut sol, et luna, et stellze. 
et sunt corpora terrestria, utpote arborum et alio- 
rum quie terra. gignit. Ideo cum dixisset de carne, 
subdit de corporibus, quia omnis quidem caro est 
corpus, sed non e diverso, ut lignum. Vel coelestia 
corpora sunt, resurgenlia; terrestria vero, antequam 
moriantur, ut quia Christus ccelestis est, ex eo cor- 


hzc predicta probatur resurrectio mortuorum. p pora ccelestia dicantur, et non jam caro dicantur. 


Sed tamen dicit aliquis ignorantium. Deum : Quo- 
modo resurgent mortui? id est quomodo polest 
esse ut mortui, qui jam cinis sunt, resurgant? Ita 
hoc dicit, quasi per naturam hoc fieri non possit. 
Si autem resurgent, quali corpore venient? Quasi 
dicat: Non poterit aliud esse quam modo, id est 
passibile et mortale. Et quia in naturalium cognitione 
per quam nostram de resurrectione improbat fidem, 
sibi sapiens iste videtur cum non sit, congrue respon- 
del ei Apostolus subdens : [nsipiens tu, qui non at- 
tendis quod quotidie vides, granum, quod seminas non 
vivificatur, id est vegetatur ; nom prius moriatur, 
id est putrefiat, cum animali homine non legis auc- 
toritate agit, sed documenta adhibet, quibus mor- 
tuorum in melius reformatio futura eredatur, ma- 
nente natur: genere. Et corpus quod seminas non 
seminas tale, quod, id est quale, futurum est. [Au- 
gustinus] Non hoe ideo dicit quin triticum ex tritico 
futurum sit, sed quia nemo seminat herbam vel sti- 
pulam, vel quie in palea multiplieia sunt tegumenta 
granorum, cum quibus tamen semina exsurgunt. 
Ideo addit: Sed nudum granum ut puta granum 
tritici aut alicujus ceterorum. seminum. Deus au- 
tem datilli grano corpus, cum palea et arista, si- 
cut vult. Sieut. ergo nudum granum seminatur, et 
Dei nutu quodam modo vestitum surgit, multa secum 
habens integumenta, ità mortuus Dei virtute poterit 
vivere et meliori corpore resurgere. Ef unicuique 
seminum dat proprium corpus, quod naturaliter de- 
bet habere, non omnibus granis idem corpus dat, sed 


Ex Adam vero quia terrestris est, terrestria corpora. 
Sed alia. Quasi dicat : Non. solum terrestria dif- 
ferunt inter se, sed et ἃ ccelestibus: quod ita dicit, 
sed alia quidem celestium: gloria est, alia autem 
Lerrestrium, et etiam ipsa coelestia inter se differunt. 
Quiaalia est claritas solis, alia claritas lunc, alia 
claritas stellarum. [Ambrosius] Et sicut ista, etsi 
unius natur: sint, sunt tamen diverse claritatis, sic 
et homines cum sint ejusdem generis, dissimilis ta- 
men glorie erunt in resurrectione, ut claritati solis 
illorum dignitas exiequetur, qui centesimum nume- 
rum habent; lunari vero claritati comparetur illo- 
rum dignitas, qui sexagesimum numerum habent; 
stellis vero qui tricesimum numerum qusesierunt. Te- 
iris autem stellis et omnium novissimis perfidorum 
resurreetio similis. Infidelitas enim non potest cla- 
ram resurrectionem habere, quia sieut carbo cinere 
suo coopertus obeccatur, ita et hi perfidia et erro- 
ris tenebris cireumdati luce carebunt. 

Stella enim. Quasi dicat : Ab illis, scilicet a. sole 
et luna differunt stelle, quia etiam inter se differunt. 
Stella enim differt a stella in. claritate, sic et ditfe- 
rens eril, resurrectio mortuorum, id est ita diffe- 
renti eorpore resurgent mortui. [Joan., Dam.| Non 
solum enim in gehenna suppliciorum, sed et in regno 
coelesti praemiorum multe differenti: sunt. Unde 
Dominus ait : In domo Patris mei multe mansiones 
sunt (Joan. xiv). He sunt diverse meritorum in 
una vila dignitaiis, et si idem denarius, id est 
vita sterna sit omnibus. (22) Eumdem enim de- 


cuique proprium, secundum genus suum, ut tritico D narium paterfamilias dedit omnibus qui operati sunt 


triliei. Vel, unicuique seminum proprium corpus dat, 
quia non de alio pullulat granum quod de terra oritur, 
nisi de eo quod seminatum est: ità nobis reforma- 
buntur in futuro nostra antiqua corpora, sicut Jobait: 
Quem visurus sum ego, et non alius (Job xix). 

Non omnis. Hoc pertinet ad. differentiam resur- 
gentium, propler diversas glorias fidelium. Quasi 
dieat: Eadem eorpora resurgent, sed erit differentia 
in gloria et dignitate, quamvis de eadem materia 
sint, sicut, non omnis caro est. eadem caro, id est 


(231) Augustinus ad Consentium. « 


in vinea. Quo denario utique aliquid significatur 
quod omnes communiter habebunt, sieuli est ipsa 
vita z:eterna, ipsum regnum ealorum, ipsa claritas 
resurreclionis, et tamen alius alio magis, alius alio 
minus fulgebit. [Augustinus] Ergo et mult:e erunt 
mansiones et unus denarius, [Fulgentius] quia et 
una est beatitudo, quam illi percipiunt, οἱ dispar 
retributionis qualitas, et cum sint imparis claritatis, ta- 
men Deus est omnia in omnibus. Et quia Deus charitas 
est per charitatem fiet, ut quod habent singuli com- 


(33) Id., De virginitate. 


1687 


mune sit omnibus. Seminatur. Quasi dieat : In dif- A 
ferenti gloria resurgent, sed hoc omnes communi- 
ter habebunt, quod incorrupti erunt. [Ambrosius] 
Et hoc est quod ait: Corpus seminatur, id est sepe- 
litur, vel mortifieatur. Iz corruptione, id est ut 
corrumpatur. Vel, seminatur in corruptione, id est 
concipitur corruptibile, e? resurget in incorruptione, 
id est immortale et impassibile, id est quamvis homo 
ex quo concipitur usque ad dissolutionem sit in cor- 
ruptione, et post. vermibus scateat, tamen resurget 
in incorruptione. Item : seminatur, id est moritur et 
sepelitur corpus, im ignobilitate, id est sine. omni 
honore, e£ surget in. gloria, id est. gloriosum; item, 
seminatur, id est concipitur, ie infirmitate, id est 
tale eui quelibet noceant; surget im virtute, id est 
in potentia cui nihil noceat. [Haimo] Vel, seminatur 
id est sepelitur, in infirmitate, quia immobile est et 
inregibile, quia non valet se movere vel regere; sur- 
get in virtute, id est vere vivum et vegetatum. Quid 
per singula? Seminatur corpus animale, id est tale 
quod cibis sustentetur ut vivat, et eum nihil habet 
ab anima, nisi quod sensifieatur per eam sicut ani- 
malia. Surgel corpus spirituale, id est tale quod 
jam cibis non egeat, transiens in naturam spiritus, 
id est habens quadam spiritualia, et spiritui natu- 
ralia, quia agile erit, leve, cibis non egens. (23) Et 
nola quod ait : Surget corpus spirituale, non dicit spi- 
ritus, quasi eorpus in spiritum vertatur, ut quidam 
putant. Sieut enim. animale corpus non est anima, 
sed corpus, ita spirituale corpus non spiritum debe- 
mus putare, sed corpus. Unde et Dominus, talem 
opinionem discipulorum de suo corpore refellens, 
dixit : Palpate et videte, quoniam spiritus carnem 
el ossa non. habet, sicut me videtis habere (Luc. 
XXIV). 

Jam igitur spirituale erat eorpus Christi, nec ta- 
men spiritus erat. Unde et hie non dicit spiritus, 
sed spirituale, quia tune spiritui plene subdetur cor- 
pus, non jam repugnabit. Et quia spiritui simile erit, 
quia nec aliquam corruptionem patietur, nec ali- 
menlis egebit, ut homo ante peccatum non eguit. 
Nota quod cum dieit corpus transiturum adincor- 
ruptionem, corruptionis facit mentionem, ut osten- 
datur major dignitas resurrectionis. δὲ esf corpus. 
Quasi dicat : Vere surget corpus spirituale, quia si 
modo corpus est, animale est, id constat quandoque 
esse el spirituale ; sicut enim animales sumus, quia D 
Pater noster Adam factus est carnalis in animam vi- 
ventem, sie erimus in resurrectione spirituales, quia 
pater noster, seilicet Christus factus est spiritualis 
in sua resurrectione in spiritum vivificantem. Quod 
sic exponit : [Augustinus] Sicut, vel, sic enim scrip- 
lum est in Genesi, scilicet nos esse animales ab ani- 
mali patre procreatos, scriptum est ibi, quod pri- 
mus homo Adam factus est in. animam vivenLem. 
Hic exponit quid sit animale corpus, cum ait, factus 
est in animam viventem, potentem vivere, id est vi- 


[t 


(25) Augustinus ad Consentinum. 


PETRI LOMBARDI 


1688 


lam dare eorpori, tamen per sustentamenta cibo- 
rum vivificantem, sed movissimus Adam, id est 
Christus, hoc non de Genesi sumitur, sed addit 
Apostolus, factus est in spiritum vivificantem, id 
est qui ità corpus vivificaret, ut ultra non egeret 
aliqua sustentatione, nec esset solubile. Hie exponit 
quid sit spirituale.(24) Hoc enim inter animam vi- 
ventem et spiritum. vivificantem interesse voluit, ut 
ilie sit eorpus animale, hic spirituale. Anima enim 
in corpore animali vivit quidem, sed non vivificat 
usque auferendam corruptionem. -H  ἐβ In corpore 
vero spirituali, quia perfecte adhaeret Domino, 
sie vivificat, ut spirituale corpus efficiat. Attende 
eliam quare Christus dicitur Adam, et novissimus. 
Adam dicitur, quia de eadem materia est; novissimus, 
quia post eum non succedit alius, qui sit caput auc- 
tor humani generis, sicut illi duo fuerunt. [August.] 
Totum enim humanum genus quodammodo sunt illi 
duo homines, scilicet primus Adam et secundus, quia 
ex illo sunt nati, ex hoc renati. Et ideo uterque dieitur 
pater humani generis. Vel, aliis non mutatis, ita po- 
lest legi istud: δὲ est corpus, ut probet quasi a re- 
lativis, corpus esse spirituale : Et dixi bene spirituale 
quia si est corpus animi, ergo est et spirituale. Cum 
enim dieitur eorpus, frustra additur animale, nisi 
sit aliud spirituale, ad cujus discrepantiam dicatur 
animale. Quod autem sit animale probat per auctori- 
latem Genesis, quia factus est, ete. quie non mu- 
tantur. Vel ita, si est corpus. Quasi dicat: Bene dixi 
corpus animale et corpus spirituale. Siquidem est 
corpus animale, et est corpus spirituale. Et quod 
animale sit, probat per Genesim, ibi factus est pri- 
mus homo, etc., et quod sit. spirituale, ostendit ibi, 
quia novissimus Adam. Horum verborum sensus 
non mutatur. Sed mom. Dixit corpora nostra futura 
spiritualia, sed nequis dubitet an animale possit 
fieri spirituale, probat per similitudinem Christi. 
Quasi dieat : Christus factus est in spiritum vivifi- 
cantem. [August.] Sed mon. prius fuit, in eo, quod 
spirituale est, sed quod animale prius fuit in Christo. 


VEns. 46-52. — Deinde quod spirituale. Primus 
homo de terra, terrenus; secundus homo de celo 
ctelestis. Qualis terrenus, tales et terreni ; et qualis 
celestis, tales et celestes. Igitur sicut portavimus 
imaginem terreni, portemus el imaginem celestis. 
Hoc autem dico, fratres, quia caro et sanguis re- 
gnum Dei possidere non possunt; neque. corruptio 
incorruptelam | possidebit. Ecce mysterium vobis 
dico: Omnes quidem resurgemus , sed non omnes 
immutabimur. In momento, in ictu oculi, in no- 
vissima tuba, canet. enim tuba, et. mortui resur- 
gent incorrupti, e nos immutabimur. 

Deinde quod spirituale est, sic et de nobis fieri 
poterit. In. Christo ergo hoc expertus unusquisque, 
hoc sibi exspeetet, scilicet ut de animali fiat spiri- 
tualis. Deinde unde simus animales et unde futuri 


(24) 1d., ad Consentinum. 


1689 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1690 


simus spirituales, ostendit subdens, primus homo. A dici, aperit subdens, neque corruptio, quasi dicat : 


Quasi dieat : Vere primus homo factus est in ani- 
mam viventem, quia primus homo est de ferra, 
quod de pulvere terra formatus est, etideo etiam ?er- 
renus, id est animalis et passibilis ex natura. Secun- 
dus est homo factus in. spiritum vivificantem, quia 
secundus homo est de calo, quia natura divina fuit 
humanz unita, et ideo colestis, id est spiritualis 
in resurrectione. Vel ccelestis dicitur, qui non hu- 
mano ritu, sed divino nutu conceptus est et natus. 
Qualis autem terrenus, pater fuit, id est animalis 
et mortalis, fales et terreni, scilicet animales ex ani- 
mali, mortales ex mortali. Ef qualis est calestis 
Pater, id est spiritualis et immortalis, £ales, id est 
spirituales et immortales erunt, e£ celestes, quia 
tales erunt coelestes. Igitur, ut possimus esse cce- 
lestes sicut portavimus imaginem terreni, |Ambro- 
5105] id est sieut exemplo Ad: terrena dileximus, 
ita et post baptismum. 

Portemus imaginem celestis, sectando justitiam 
et veritatem, et obedientiam. Hoc autem dico, ete., 
quasi dieat : Dico ut portemus imaginem ccelestis ; 
sed si non portaverimus, non erimus eclestes, et 
hoc est quod dicit. Hoc autem dico vobis, o fratres, 
quoniam caro et sanguis, id est homines dediti vitiis 
quie de carne et sanguine oriuntur, 0n possidebunt 
regnum Dei, et vere, quia corruptio peccati quae est 
effectus carnis et. sanguinis, id est aliquis serviens 
corruptioni peccati, neque possidebit incorruptelam, 
id est se ?mmortalem. Vel nomine carnis et san- 
guinis hic aceipit opera carnis. Per carnem enim et 
sanguinem ventrem et libidinem, id est opera carnis 
quae ibi non erunt, significat, nolens eos arbitrari se 
talia facturos in regno colorum, qualia fiunt in 
hae vita, sicut Judzei putabant. (25) Judzi enim cre- 
debant futuram resurrectionem, sed more hujus 
vitze ut ibi nuberent et generarent. Unde Saddueseis 
respondere non poterant quiestionem proponentibus 
de septemvira muliere (Matth. xxm), quia carna- 
liter de resurrectione cogitabant. Quod Apostolus 
removet dicens : Hoc autem. Quasi dieat : Ex prae- 
dielis constat quod resurgemus. Hoc autem dico, 
fratres, quia caro et sanguis, id est opera carnis et 
sanguinis, non possidebunt regnum Dei, id est non 
erunt in regno Dei. Et vere non, quia corruptio car- 
nis, eujus opera sunt illa, nom possidebit incorrupte- 


Ideo dixi quod caro et sanguis non possidebunt re- 
gnum Dei, quia corruptio mortalitatis, qux: nomine 
carnis hie ostenditur, non possidebit incorruptelam, 
id est incorruptibile regnum. Et quia dixit electos 
resurrecturos in gloria, et post dixit carnem et 
sanguinem non possidere regnum Dei, quomodo hoc 
distinguendum sit, aperit. Et quasi quis dicat : Quo. 
modo caro erit, et caro non erit? exponit dicens : 
Ecce dico, id est aperio vobis mysterium, id est 
quiddam quod vobis est occultum. [Ambrosius] 
Nominando enim mysterium obscuritatem significat. 
Nam mysterium Graecum est, quod Latine dieitur 
secretum, vel occultum : quod est illud, hoc seilicet 
quod omnes homines tam boni quam mali resurge- 
mus. [Haimo| Hoc generaliter intelligitur, si dixeri- 
mus, quia etiam sancti vivi reperti Christo veniente 
morientur. Sic enim resurgere poterunt. (27) Non 
enim resurrectio fieri poterit, nisi mors prxecesserit. 
Si ergo sanctos qui reperientur Christo veniente vi- 
ventes, eique obviam rapientur, crediderimus in 
eodem raptu de mortalibus corporibus exituros, e, 
ad eadem mox immortalia redituros, generaliter 
dictum esse hoc accipere possumus, scilicet omnes 
resurgemus, sed non omnesimmutabimur in gloriam 
immortalitatis. [Ambrosius] Vel ita, omnes resur- 
gemus, scilicet qui in adventu Christi mortui inve- 
niemur. 

Sed non omnes, vivi reperti immutabimur in 
gloriam, sed soli sancti Dei. Resurgemus dico, et 
hoc im momento, [Haimo] id est in brevissimo et 
minimo et angustissimo temporis spatio. Et quia in 
momento est mora, licet brevis, addit, in ictu oculi, 
id est quam cito oculus icit, id est percutit visa, vel 
icitur a palpebra, id est in summa celeritate. [Ambro- 
sius] Per ietum enim oculi nimiam brevitatem 
significat, ut per hoc mirabilior ostendatur esse 
resurrectio, et Dei potentia ex ejus celeritate com- 
mendetur. Fiet ergo resurreelio , in ictu oculi , id 
est quam cito oculi radius transit ad remota, οἱ 
transvolat media, etsi sit ibi prius et post , tamen 
quasi simul totum sit, sie et resurrectio mortuorum 
fiet. Et hoc fiet, im tuba novissima, id est per tubam 
et per vocem magnam, vel manifestam, postquam 
non erit alia. Et est sensus : Resurreclio fiet in tuba, 
id est novissimo signo, quod dabitur, uL ista com- 


lam, id est non erit in regno incorruptibili. (26) D pleantur. Hzc tuba est clamor de quo dicitur in Evan- 


Vel carnis et sanguinis nomine, ipsa corruptio 
carnis eL sanguinis intelligitur, quae utique in regno 
illo non erit, ubi earo incorruptibilis erit. Non ergo 
sic accipiendum est quod ait Apostolus, quasi carnis 
substantia in regno Dei non sit futura. Et hoc est : 
Hoc autem. Qvasi dieat : Constat quod resurgemus. 
Hoc autem dico, fratres, quia caro et sanguis, id est 
corruptio carnis et sanguinis, non possidebunt re- 
gnum Dei. Et ne putares seeundum substantiam hoc 


(35) Aug., in serm. De requie mortis. 
(26) Id., in lib. Retractat. 


PATROL. CXCI. 


gelio : Media nocte clamor [actus est, ecce sponsus 
venit, exite obviam ei (Matth. xxv). (28) Idem in eo. 
Non enim tunc veniet cum speratur, sed media noete, 
id est cum valde obscurum erit, id est occultum, ve- 
niet. Et quasiquis quiereret : An erit sonus ἢ Respon- 
det : Utique. Canet enim tuba. Tub» nomine aliquid 
evidenset praeclarum significare intelligitur, quod vox 
archangeli, et tuba Dei alibi dieitur, et vox Christi 
in Evangelio dieitur. Quam audient mortui, qui in 


(27) W., De civitate Dei. 
(28) 1d., De gratia. N. T. 


53 


1691 


PETRI LOMBARDI 


1632 


monumenlis sunt, et proeedent (Joan. v). [Ambro- A Dei Filius tecum confligeret, teque non vitando, sed 


sius] Unde etiam hie subdit : 

Et mortui, id est peccatores, vel generaliter om- 
nes mortui resurgent incorrupti, id est sine dimi- 
nulione membrorum; [Aug.] e£ 20s boni tantum- 
modo immutabimur, in gloria immortalitatis el 
impassibilitatis. Quomodo autem hoc fiat, vel qualis 
sit immutalio ista, exponit subdens : 

VEns. 53-58. — Oportet enim corruptibile hoc 
induere incorruptionem, et mortale hocinduere im- 
mortalitatem. Cum autem mortale hoc induerit im- 
mortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est : 
Absorpta est mors in victoria. Ubi est mors victoria 
tua ? Ubi est mors stimulus tuus? Stimulus autem 
mortis peccatum est; virtus vero peccati, lex. Deo 
antem gratias qui dedit nobis victoriam per Domi- 
num nostrum Jesum Christum. Itaque, [ratres mei 
dilecti, stabiles estote et immobiles; abundantes in 
opere Domini semper, scientes quod labor vester 
non est inanis in Domino. 

Oportet. enim. [Ambrosius] Vere immutabimur , 
quia oportet pro eo quod bene servivimus, vel quia 
nobis promissum est, /ioc corruptibile corpus in- 
duere, ut ornamentum, ncorruptionem, ut ultra 
non esuriat, vel aliquatenus ledatur. Ef oportet 
mortale hoc, id est corpus hoe mortale quod osten- 
ditur, induere immortalitatem, ut ultra non dissol- 
vatur. (29) Hzec ergo visibilis caro sine dubitatione 
resurgere eredendum esl. Videtur enim Apostolus 
eam tanquam digito ostendere, cum dicit : Oportet 
corruplibile hoe, (30) dicendo hoe, in eam quasi 
digitum intendit, ut eadem caro qui videtur resur- 
rectura monstretur, sed non talis. Secundum hoc 
dicitur supra, caro nom possidebit, et est, quia non 
erit ibi corruptio et mortalitas, id est non secun- 
dum has qualitates erit ibi caro, sed eadem carnis 
substantia erit. Cum autem, vel, enim. Quasi dicat : 
Vere induet immortalitatem, quia func fiet, id est 
implebitur sermo , οἱ nunquam aliter impleretur. 
[Haimo] Vel ita continua, induet immortalitatem. 
Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, 
tunc fiet, id est implebitur sermo, et nunquam aliter 
impleretur, qui scriptus est in Isaia vel in Osee, ubi 
ita legitur : Ero mors tua, o mors (056. xim). Sed, 
juxta LXX sie : Absorpta est, id est destrueta mors 
corporis Δ. B A&, in victoria Christi, id est in resur- 


suscipiendo superaret ; vicisti in morientibus, victa es 
in resurgentibus ; victoria tua qua absorbueras cor- 
pora morientium, temporalis fuit ; vietoria qua in cor- 
poribus absorpta es resurgentium, :seterna cons- 
labit. 

Ubi est mors, scilicet. dissolutio, stimulus tuus. 
Stimulus mortis intelligitur peccatum originale, quo 
in uno peccavimus omnes, ut moreremur in uno 
omnes, quo puncti et venenati sumus, de quo mors 
exiit, uL ipseexponit subdens : Stimulus autem mor- 
lis peccatum. est. Sicut enim peccatum stimulus 
mortis dicitur, quo seilicet mors facta est, non 
quem mors fecit; peceato enim morimur, non 
morle peecamus : sie dietum est lignum vitze, non 
quod hominis vita faceret, sed quo vita hominis fie- 
ret : sie et lignum scienti& boni et mali, per quod 
scientia fieret hominis, non quod per suam scientiam 
homo fecerit. Vel nomine morlis signifieatus est 
diabolus. Et est. Absorpta est mors in victoria, id 
est diabolus jam ex parte absorptus; in futuro pe- 
nitus absorbebitur, propter hoe quod modum vin- 
cendi excessit Christum invadendo, in quo nihil ha- 
bebat. Deinde ex persona justorum qui nune sunt, 
et in resurrectione erunt, insultat eis dicens : Ubi 
est, o mors, scilicet diabole, vietoria tua, qua genus 
humanum velut gregem post te trahebas? Ubi est, 
mors, scilicet. diabole, stimulus tuus ? Stimulus au- 
lem morlis peccatum est. Peccatum vero dieitur 
stimulus diaboli, quem, seilicet mors, id est diabo- 
lus fecit, non a quo facetus est. 

Vel ita, per mortem arbitror hie significari dele- 
cationem peccandi, et earnalem consuetudinem 
quae animam morlifieat, qua ex actu peccati sit, 
quo in Adam peccavimus. Hane enim mortem pec- 
calo meruimus, quod peccatum omnino erat in li- 
bero arbitrio, eum in paradiso nullus dolor dene- 
gatze deleetalionis voluntati bone hominis resiste- 
bat, ut verbi gratia, (32) si quis existat quem nun- 
quam venatio delectavit, omnino liber est utrum 
venari velit vel nolit, nee eum erueiat qui hoe pro- 
hibet. At si ista. libertate male usus, venatus fuerit 
contra prohibentüis imperium, paulatim subrepens 
delectatio morüificat animam, ut si se abstinere ve- 
lit, sine molestia et agone non possit. Caro enim 
concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus 


rectione Christi. Quod autem de morte corporis hoc D carnem (Gal. v). Nec cessabit contentio donec per- 


accipiendum sit, non de morte anima ; ex eo osten- 
ditur quod dixit, tune fiet, significans esse futurum : 
non ait, factus est, tanquam de preterito, ne quis 
pularel esse dietum de morte interiori, quod jam 
factum est. Ubi est, [Ambros.] hec sunt verba pro- 
phelze vel Apostoli Letantis et. morti. insultantis in 
persona resurgentium, ut cerlior sit resurrectio (31). 
Ait ergo ex persona resurgentium : Ubi est, o mors, 
eorporis, scilicet victoria (ua, id est potentia, qua 
omnes dissolvebas, qua omnes sie viceras, ut etiam 


, (39) Aug. De symbolo. 
(50) Id. De ser. in monte. 
(91) Id., ad Marcellum. 


fecta sanctitas totum hominem reparaverit; tunc 
ergo fiet sermo qui seriptus est. (33) Non modo fit, 
sed tunc fiet. Quid tunc fiet ? Absorpta est mors, id 
est delectatio peccandi ? (34) In victoria, id est in hoc 
quod servi Dei vineent concupiscentiam carnis, 
tune vineet pax et finietur bellum, nulla erit a 
morte contentio ut modo est. Primo coneupiscentia 
carnis sequenles duxit nos, poslea renitentes ex- 
traxit nos, deinde accepta gratia ccepit nos nec du- 
cere, nec trahere, sed contendere adhue nobis- 


(52) Aug., in lib. Quzst. LXXXIII. 
(55) Id., De verbis Apost. 
(54) Id., in psalmo Lxxxiv. 


1693 


COLLECTANEA IN EPIST. D. PAULI. — IN EP. I AD COR. 


1694 


cum. (35) Post contentionem erit vietoria, quando A Pus, e£ utique non fuit voluntas ejus ut nunc veni- 


oppugnare cessabit. Ideo ex persona vietorum sub- 
dit: Ubi est mors victoria tua, vel contentio tua? 
Ubi est mors stimulus vel aculeus tuus ? Stimulus 
autem mors peccatum est, quia peccato facta est 
delectatio. Peccatum enim quasi scorpius est, cu- 
jus punetione faeta est mors; sed absorbebitur in 
futuro, cum dabitur sanctis ut peccare non velint, 
nec possint. Virtus vero, id est augmentum peccati 
est lex. Hoc ideo addidit, ne quis dicat quemquam 
&lege juvari ; sed a Deo tantum. Data enim lege 
etcarnalis concupiscentia invaluit, et przevarieatio 
accessit. Lex enim prohibendo auget peccati eupi- 
ditatem, nisi diffundat spiritus charitatem. (36) Pro 
his autem omnibus Apostolus agit gratias Deo 
dicens: Deo autem gratias ago, qui dedi: nobis vi- 
ctoriam. peccati et mortis, per Dominum nostrum 
Jesum. Christum, non per legem. Christus enim ait : 
Confidite, ego vici mundum (Joan. xv1). (31) Et quia 
per Christum vicimus, ifaque, fratres mei dilectis- 
simi, stabiles estote, in fide resurrectionis, e£ immo- 
biles, ut a pseudo moveri non possitis. Semper iz 
opere Domini abundantes, spe resurrectionis ; scien- 
tes, id est spem habentes, quod labor vester, quem 
habetis, in. Domino, id est in servitio Domini, «0n 
est inanis, id est sineremuneratione. De collectis au- 
iem, post alia, de collectis faciendis in sanetos qui 
erant Hierosolymis breviter monet. (38) Quod non 
est contra illud : Nolite cogitare de crastino (Matth. 
vi). Non est enim cogitare de crastino, si quis hu- 
mano more ista procuret, sed si quis propter ista 
Deo militat, ut in operibus suis non regnum Dei, 
sed istorum aequisitionem intueatur. 


CAPUT XVI. 


Vgns. 1-14. — De collectis autem que fiunt. in 
sanctos, sicut ordinavi in. Ecclesiis Galatia, ita et 
vos [acite per unam Sabbati. Unusquisque vestrum 
apud se reponat recondens quod ei bene placuerit, 
ut, non cum venero, tunc collecte fiant. Cum au- 
Lem praesens fuero, quos probaveritis per Epistolas 
hos mittam perferre gratiam vestram in Jerusalem. 
Quod si dignum fuerit u£ ego eam, mecum ibunt. 
Veniam aulem ad. vos, cum Macedoniam pertran- 
siero : nam. Macedoniam pertransibo. Apud vos 
autem forsitan manebo, vel etiam hiemabo, ut vos 


ret. Veniet autem, cum ei vacuum fuerit. Vigilate, 
state in fide, viriliter agite et confortamini, omnia 
enim vestra in charitate fiant. 

[Haimo., Ambros., Haimo,] De collectis au- 
ilem que fiunt, non in quolibet, sed im san- 
clos, id est ad usus sanctorum, et ideo tenendum 
est, sicut ordinavi in Ecclesiis Galatie, ita et. vos 
facite, id est colligite per unam diem Sabbati, id 
est septimanz. Vel, per unam Sabbati, id est. do- 
minica die. Quia una Sabbati vel una. Sabbatorum, 
vel prima Sabbati vocabatur apud Judzos dies 
quem Dominicum appellamus. Colligite, dico ; unus- 
quisque autem vestrum reponat apud se, ne di- 
catis non esse tidelem ministrum cui credatis : re- 


B ponat, dieo, quod ei beneplacuerit, nen quod gravet 


eum retendens illud in usum sanctorum, et cavens 
ne iterum illud sumat. Hic est sensus horum verbo- 
rum : Precipit Apostolus omnem plebem Dominico 
die convenire ad ecclesiam, et. illuc. deferre quod 
volebat unusquisque dare ad opus sanctorum, et ne 
a malis ministris deperiret, si apud Eeclesiam di- 
mitterent, praccepit ut secum referrent, et tuto loco 
reponerent, quoadusque ipse veniret. Et hoc per 
singulos dies Dominieos faciebant, quia quod pau- 
latim colligitur, nee grave est, et invenitur mul- 
tum. Ideo autem hoc praparate, uf non cum vene- 
ro, tunc collecte fiant, quia gravaret eos si subito 
totum simul darent. Cum autem presens fuero, 
tunc mittam illos, vel hos quos probaverilis, id est 
idoneos judicaveritis per Epistolas, id est cum Epi- 
stolis meis et vestris laudatoriis et. commendatoriis 
deferentium et mittentium, perferre gratiam vestram, 
id est donum, in Jerusalem, quod si dignum fuerit 
uL ego eam, scilicet si magaee res fuerint, mecum 
ibunt.Veniam autem ad vos cum pertransiero Ma- 
cedoniam, |Ambros.]| id est peromnia loea transiero 
usque Macedoniam. Nam Macedoniam pertransibo, 
ubi non estopus morari. Apud vos autem forsitan ma- 
nebo,vel etiam hiemabo, quia multa corrigenda sunt 
ibi, sieut. medieus ibi moram habet, ubi plures 
vgrotant. Veniam ad vos dieo, ut et vos me deduca- 
Lis quocunque iero. Dico manebo apud vos, molo 
enim vos in transitu videre. Spero enim aliquautu- 
lum temporis manere apud vos, si Dominus permise- 
rit.Permanebo autem Ephesi,inde misit Epistolam, 


me deducatis quocunque iero. Nolo enim vos modo D usque ad Pentecosten, ideo permanebo ibi, enim, 


in transitu videre. Spero enim me aliquantulum 
lemporis manere apud vos, si Dominus permiserit. 
Permanebo autem. Ephesi usque ad. Pentecosten. 
Ostium enim mihi apertum est magnum et evidens, 
et adversarii multi. δὲ autem venerit Timotheus, 
videte ut sine timore sit apud vos. Opus enim 
Domini operatur sicut et ego. Ne quis ergo illum 
spernat. Deducite autem illum in pace, ut veniat 
ad me. Exspecto enim illum cum fratribus. De 
Apollo autem. fratre vobis notum facio quoniam 
multum rogavi eum ut veniret ad vos eum fratri- 


(33) Augustinus, in lib. Quiest. LXXNIIT. 
(56) M., De perfectione justitia. 


id est quia, ostium magnum apertum est mihi,id est 
multa corda hominum ad audiendum parata sunt. 
Et evidens, quia non contradicunt pradicationi. Et 
quasi quis dicerel : Quid ergo opus est ibi morari ? 
Respondet : Et, id est quia, adversarii mulli sunt, 
ibi qui conantur impedire. Si autem venerit. Timo- 
lheus ad. vos,videte ut sine timore sit apud vos, for- 
sitan jam ibi timuerat propler commotionem pseu- 
doapostolorum. Opus enim Domini operatur. sicut 
ego,ne quis ergo illum spernat.Deducite autem illum 
in pace, ut veniat ad me. Exspecto enim illum cum 


(57) Id., super Joannem. 
(98) Id., De ser. in mont. 


1695 


fratribus, qui secum sunt. De 
notum vobis facio, quoniam. multum rogavi eum ut 
veniret ad vos cum fratribus. Hoe ideo dicit, quia 
Corinthii hunc requisierant 8 48 ΞΡ quia ab Apostolo 
ordinatus fuerat episcopus illorum : qui cum non 
posset eos sedare, venerat ad Apostolum Ephesum. 
Quibus respondet hie Apostolus dicens, rogavi, etc. 
Et utique non fuitvoluntas ejus, ut nunc veniret ad 
vos, quia timet incorrectos. Veniet autem cum ei va- 
cuum. fuerit, [Ambrosius] id est. opportunum, sci- 
licet eum vos correeti fueritis. Vos autem vigilate 
mentis oculis contra astutias diaboli, e£ state in fide, 
quia stanti non obrepit somnus, viriliter agite. Mu- 
lierum enim est ineonstantia, e£ confortamini in Do- 
mino, ut in vestra virtute sit. profectus, et omnia 
vestra, id est correctio, fiantin charitate, non causa 
inanis elori. Obsecro autem. 
respicit, et pendet usque illuc ; 
fis. Quasi dicat 
imitamini. 


Ordo littere. hujus 
Ut et vos subditi si- 
: Praedieta facite ut dixi hos. autem 
Et hoc est, 

Vgns. 135-24.— Obsecro autem vos, fratres, nostis 
domom Stephane, et Fortunati et Achaici, quoniam 
sunt primitie Achaie, et in ministerium sancto- 
rum ordinaverunt seipsos, ut et vos subditi sitis 
ejusmodi et ommi cooperanti et laboranti. Gaudeo 
autem in presentia Stephane , οὐ Fortunati et 
Achaici, quoniam id quod vobis deerat ipsi supple- 
verunt. Refecerunt enim, et meum spiritum et 
vestrum. Cognoscite ergo qui ejusmodi sunt. Salu- 
lant vos ommes Ecclesie Asie. Salutant vos in 
Domino multum Aquila et Priscilla cum domestica 
suc Ecclesia, apud quos et hospitor. Salutant vos 
omnes fratres. Salutate invicem in osculo sancto. 
Salutatio mea , manu Pauli. Si quis non. amat 
Dominum nostrum Jesum Christum, sit anathema, 
maranatha. Gratia Domini nostri Jesu Christi vo- 
hiscum. Charitas mea cum omnibus vobis in Christo 
Jesu. Amen. 

Obsecro autem vos,o fratres,qui nostis Stephane 
domum, et Fortunati ct Achaici. Hi cum. Apostolo 
fuerunt in predicatione Corinthiorum, uf et vos 
subditi sitis his et hujusmodi, et omni cooperanti et 
laboranti in vobis. Ideo subditi sitis, quoniam ipsi 


ORDO RERCM QUE IN HOG. TOMO CONTINENTUR. 


PETRUS LOMBARDUS, MAGISTER SENTENTIA- 
RUM, PABRISIENSIS EPISCOPUS. 
Notitia historica. 


9 
Notitia historico-litteraria. 11 
Notitia ex Fahricio. 91 
COMMENTARIUM IN PSALMOS. 
Epistola nuncupatoria fratris Richardi. 51 
Prologus fratri Richardi. 55 


FINIS TOMI C 


ORDO RERUM QU.E IN HOC TOMO CONTINENTUR. 


Apollo autem [ratre A. sunt primitie Achaice, id est primi erediderunt in 


B 


ENTESIMI NONAGESIMI PRIMI. 


169€ 


Achaia,et ordinaverunt seipsos in ministerium sanc 

torum;in est ut ministrarentsanetis.| Ambrosius] Gau- 
deo autemin presentia Stephane, et Fortunati et A- 
chaici, id est quia presentes apud vos sunt, ex quibus 
vobis est profectus. Unde subdit : Quoniam ipsi sup- 
pleverunt, docendo, id quod vobis deerat. Et merit 
gaudeo, refecerunt enim et meum spiritum et ves- 
trum: meumutique letitia, vestrum charitate. Velita 
gaudeo autem in presentia Stephanse, et Fortunat 
et Achaici, id est quasi mihi venerunt pro vobis mi 
nistrare, quoniam ipsi suppleverunt id quod vobi 

deerat, quia ministraverunt mihi, quod vos non fe 

cistis.Et merito gaudeo, refecerunt enim et spiritum 
mewm, quoniam scilicet me paverunt, ef vestrum 
quibus Apostolum servaverunt. Cognoscite ergo, ἰ: 
est honorate illos qui sunt hujusmodi.Salutant vo. 
Ecclesiee Asice.Quasi dicat : Quod ego scribo omnes 
desiderant, salutant vos in Domino multum Aquilae. 
Priscilla, apud quos hospitor, cum. domestica sui 
Ecclesia, id est fratrum congregatione, apud quos € 
hospitor.Salutant vos omnes fratres.Salutate vos in- 
vicem in signum pacis, et hoe iz osculo sancto, sci 

licet vero corde. Et ut sciant ejus esse hane Episto- 
lam subdit : Salutatio mea scripta est manu Pauli. 
Hee salutatio est ibi : Gratia Domini, sed praemittit 
similiter manu sua scriptum hoe: Si quis, ete. 
Quasi dieat : Fideles saluto, sed si quis mon amaé 
Dominum mostrum Jesum Christum,sit anathema, 
[Augustinus] id est separatus a Deo, vel condemna- 
tus, maranatha, id est donec veniat Dominus, vel 
in adventu Domini. [Ambrosius, Augustinus] Mara- 
natha enim interpretatur Dominus venit, et est com- 
positum ex Syro et Greco, magisque Syrum est 
quam Hebraum. Anathema vero Graecum et inter- 
pretatur, condemnatus vel separatus. Similis ergo 
Grico et Syro utitur verbo. [Ambrosius] Deinde se- 
quitur salutatio : Gratia Domini nostri Jesu Christi 
sil vobiscum,et charitas mea sit cum omnibus vobis, 
id est ea charitate vos invicem vel Deum diligite, 
qua vos ego vel Deum diligo. Et hoc facite in 
Ghrislo, id est non secundum amorem sweeuli. 
Amen. Hic sermo confirmatio est benedictionis. 


Ad lectorem. 
Prefatio Petri Lombardi. 

COMMENTARIUS. 155 
COLLECTANEA IN OMNES D. PAULI APOSTOLI 

EPISTOLAS. 

Profatio. 

In epistolam ad Romanos. E 
In epistolam 1 ad Corinthios. — ^ f 


55 
53 


1291] 
1501 


1555 


Périgueux, impr. DUPONT et Cs, Ms 80. 


E 


320 Migne - Patrologia l: 


KEDIAEVAL ST! 


Πα τ ) "τῇ n n CSS 


HB ΤΩΣ ΗΕ 
hu fpes 


TITUTE OF 


ELMSLEY PLACE 


TORONTO 5, 


CANA 


Αια 


Esdr 
Me n 


MIS 


i ERIT 
ES 
EI MET 


TRE 
i Ht 
udi 


Νὴ 


t 
Lc 
i 


Ts ἃ νὰ e